౪. సరభసుత్తవణ్ణనా

౬౫. చతుత్థే గిజ్ఝా ఏత్థ సన్తీతి గిజ్ఝం, కూటం. తం ఏతస్సాతి గిజ్ఝకూటో. గిజ్ఝో వియాతి వా గిజ్ఝం, కూటం. తం ఏతస్సాతి గిజ్ఝకూటో, పబ్బతో. తస్మిం గిజ్ఝకూటే. తేనాహ ‘‘గిజ్ఝా వా’’తిఆది. అచిరపక్కన్తోతి ఏత్థ న దేసన్తరపక్కమనం అధిప్పేతం, అథ ఖో సాసనపక్కమనన్తి దస్సేన్తో ‘‘ఇమస్మిం సాసనే పబ్బజిత్వా’’తిఆదిమాహ, తేనేవ హి ‘‘ఇమస్సా ధమ్మవినయా’’తి వుత్తం. లబ్భతీతి లాభో, చతున్నం పచ్చయానమేతం అధివచనం. సక్కచ్చం కాతబ్బో దాతబ్బోతి సక్కారో. పచ్చయా ఏవ హి పణీతపణీతా సున్దరసున్దరా అభిసఙ్ఖరిత్వా కతా సక్కారాతి వుచ్చన్తి. సక్కారోతి వా సున్దరకారో, పరేహి అత్తనో గారవకిరియా పుప్ఫాదీహి వా పూజా. లాభో చ సక్కారో చ లాభసక్కారా, తే నట్ఠా పహీనా ఏతేసన్తి నట్ఠలాభసక్కారా.

మహాలాభసక్కారో ఉప్పజ్జీతి తదా కిర భగవతో మహాలాభసక్కారో ఉప్పజ్జి యథా తం చత్తారో అసఙ్ఖేయ్యే పూరితదానపారమిసఞ్చయస్స. సబ్బదిసాసు హి యమకమహామేఘో వుట్ఠహిత్వా మహోఘో వియ సబ్బపారమియో ‘‘ఏకస్మిం అత్తభావే విపాకం దస్సామా’’తి సమ్పిణ్డితా వియ లాభసక్కారమహోఘం నిబ్బత్తయింసు. తతో తతో అన్నపానయానవత్థమాలాగన్ధవిలేపనాదిహత్థా ఖత్తియబ్రాహ్మణాదయో ఆగన్త్వా ‘‘కహం బుద్ధో, కహం భగవా, కహం దేవదేవో నరాసభో పురిససీహో’’తి భగవన్తం పరియేసన్తి, సకటసతేహిపి పచ్చయే ఆహరిత్వా ఓకాసం అలభమానా సమన్తా గావుతప్పమాణమ్పి సకటధురేన సకటధురం ఆహచ్చ తిట్ఠన్తి చేవ అనుబన్ధన్తి చ అన్ధకవిన్దబ్రాహ్మణో వియ. యథా చ భగవతో, ఏవం భిక్ఖుసఙ్ఘస్సపి. వుత్తమ్పి చేతం –

‘‘తేన ఖో పన సమయేన భగవా సక్కతో హోతి గరుకతో మానితో పూజితో అపచితో లాభీ చీవరపిణ్డపాతసేనాసనగిలానపచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారానం, భిక్ఖుసఙ్ఘోపి సక్కతో హోతి…పే… పరిక్ఖారాన’’న్తి (ఉదా. ౩౮).

తథా –

‘‘యావతా ఖో పన, చున్ద, ఏతరహి సఙ్ఘో వా గణో వా లోకే ఉప్పన్నో, నాహం, చున్ద, అఞ్ఞం ఏకం సఙ్ఘమ్పి సమనుపస్సామి ఏవంలాభగ్గయసగ్గప్పత్తం యథరివాయం, చున్ద, భిక్ఖుసఙ్ఘో’’తి (దీ. ని. ౩.౧౭౬).

స్వాయం భగవతో చ సఙ్ఘస్స చ ఉప్పన్నో లాభసక్కారో ఏకతో హుత్వా ద్విన్నం మహానదీనం ఉదకం వియ అప్పమేయ్యో అహోసి, భగవతో పన భిక్ఖుసఙ్ఘస్స చ ఉప్పన్నో లాభసక్కారో ధమ్మస్సపి ఉప్పన్నోయేవ. ధమ్మధరానఞ్హి కతో సక్కారో ధమ్మస్స కతో నామ హోతి. తేన వుత్తం ‘‘తిణ్ణం రతనానం మహాలాభసక్కారో ఉప్పజ్జీ’’తి.

వుత్తమత్థం పాళియా నిదస్సేన్తో ‘‘యథాహా’’తిఆదిమాహ. తత్థ సక్కతోతి సక్కారప్పత్తో. యస్స హి చత్తారో పచ్చయే సక్కత్వా సుఅభిసఙ్ఖతే పణీతపణీతే ఉపనేతి, సో సక్కతో. గరుకతోతి గరుభావహేతూనం ఉత్తమగుణానం మత్థకప్పత్తియా అనఞ్ఞసాధారణేన గరుకారేన సబ్బదేవమనుస్సేహి పాసాణచ్ఛత్తం వియ గరుకతో. యస్మిఞ్హి గరుభావం పచ్చుపట్ఠపేత్వా పచ్చయే దేన్తి, సో గరుకతో. మానితోతి సమ్మాపటిపత్తియా మానితో మనేన పియాయితో. తాయ హి విఞ్ఞూనం మనాపతా. పూజితోతి మాననాదిపూజాయ చేవ చతుపచ్చయపూజాయ చ పూజితో. యస్స హి సబ్బమేతం పూజనఞ్చ కరోన్తి, సో పూజితో. అపచితోతి నీచవుత్తికరణేన అపచితో. సత్థారఞ్హి దిస్వా మనుస్సా హత్థిక్ఖన్ధాదీహి ఓతరన్తి, మగ్గం దేన్తి, అంసకూటతో సాటకం అపనేన్తి. ఆసనతో వుట్ఠహన్తి, వన్దన్తీతి ఏవం సో తేహి అపచితో నామ హోతి.

అవణ్ణం పత్థరిత్వాతి అవణ్ణం తత్థ తత్థ సంకిత్తనవసేన పత్థరిత్వా. ఆవట్టనిమాయన్తి ఆవట్టేత్వా గహణమాయం. ఆవట్టేతి పురిమాకారతో నివత్తేతి అత్తనో వసే వత్తేతి ఏతాయాతి ఆవట్టనీ, మాయా, తం ఆవట్టనిమాయం ఓసారేత్వా పరిజప్పేత్వాతి అత్థో. కోటితో పట్ఠాయాతి అన్తిమకోటితో పట్ఠాయ. థద్ధకాయేన ఫరుసవాచాయ తిణ్ణం రతనానం అవణ్ణకథనం అనత్థావహత్తా విససిఞ్చనసదిసా హోతీతి ఆహ ‘‘విసం సిఞ్చిత్వా’’తి. అఞ్ఞాతోతి ఆఞాతో. తేనాహ ‘‘ఞాతో’’తిఆది.

కాయఙ్గన్తి కాయమేవ అఙ్గం, కాయస్స వా అఙ్గం, సీసాది. వాచఙ్గన్తి ‘‘హోతు, సాధూ’’తి ఏవమాదివాచాయ అవయవం. ఏకకేనాతి అసహాయేన. ఇమస్స పనత్థస్సాతి ‘‘చరియం చరణకాలే’’తిఆదినా వుత్తస్స. యతో యతో గరు ధురన్తి యస్మిం యస్మిం ఠానే ధురం గరు భారికం హోతి, అఞ్ఞే బలిబద్దా ఉక్ఖిపితుం న సక్కోన్తి. యతో గమ్భీరవత్తనీతి వత్తన్తి ఏత్థాతి వత్తనీ, దుమ్మగ్గస్సేతం నామం, యస్మిం ఠానే ఉదకచిక్ఖల్లమహన్తతాయ వా విసమచ్ఛిన్నతటభావేన వా మగ్గో గమ్భీరో హోతీతి అత్థో. తదాస్సు కణ్హం యుఞ్జేన్తీతి అస్సూతి నిపాతమత్తం, తదా కణ్హం యుఞ్జేన్తీతి అత్థో. యదా ధురఞ్చ గరు హోతి మగ్గో చ గమ్భీరో, తదా అఞ్ఞే బలిబద్దే అపనేత్వా కణ్హమేవ యుఞ్జేన్తీతి వుత్తం హోతి. స్వాస్సు తం వహతే ధురన్తి ఏత్థపి అస్సూతి నిపాతమత్తమేవ, సో తం ధురం వహతీతి అత్థో.

గేహవేతనన్తి గేహే నివుట్ఠభావహేతు దాతబ్బం. కాళకో నామ నామేనాతి అఞ్జనవణ్ణో కిరేస, తేనస్స ‘‘కాళకో’’తి నామం అకంసు. కాళకం ఉపసఙ్కమిత్వా ఆహాతి కాళకో కిర ఏకదివసం చిన్తేసి ‘‘మయ్హం మాతా దుగ్గతా మం పుత్తట్ఠానే ఠపేత్వా దుక్ఖేన పోసేతి, యంనూనాహం భతిం కత్వా ఇమం దుగ్గతభావతో మోచేయ్య’’న్తి. సో తతో పట్ఠాయ భతిం ఉపధారేన్తో విచరతి. అథ తస్మిం దివసే గామగోరూపేహి సద్ధిం తత్థ సమీపే చరతి. సత్థవాహపుత్తోపి గోసుత్తవిత్తకో, సో ‘‘అత్థి ను ఖో ఏతేసం గున్నం అన్తరే సకటాని ఉత్తారేతుం సమత్థో ఉసభాజానీయో’’తి ఉపధారయమానో బోధిసత్తం దిస్వా ‘‘అయం ఆజానీయో సక్ఖిస్సతి మయ్హం సకటాని ఉత్తారేతు’’న్తి అఞ్ఞాసి. తేన తం ఉపసఙ్కమిత్వా ఏవమాహ. సో అఞ్ఞేసం…పే… గేహమేవ అగమాసీతి తదా కిర గామదారకా ‘‘కిం నామేతం కాళకస్స గలే’’తి తస్స సన్తికం ఆగచ్ఛన్తి. సో తే అనుబన్ధిత్వా దూరతోవ పలాపేన్తో మాతు సన్తికం గతో. తం సన్ధాయేతం వుత్తం.

సాయన్హసమయన్తి సాయన్హకాలే. భుమ్మత్థే ఏతం ఉపయోగవచనం. న హేత్థ అచ్చన్తసంయోగో సమ్భవతి. పటిసల్లానా వుట్ఠితోతి ఏత్థ తేహి తేహి సద్ధివిహారికఅన్తేవాసికఉపాసకఉపాసికాదిసత్తేహి చేవ రూపారమ్మణాదిసఙ్ఖారేహి చ పటినివత్తేత్వా అపసక్కిత్వా నిలీయనం వివేచనం కాయచిత్తేహి తతో వివిత్తతాయ పటిసల్లానం కాయవివేకో, చిత్తవివేకో చ. యో తతో దువిధవివేకతో వుట్ఠితో భవఙ్గప్పత్తియా సబ్రహ్మచారీహి సమాగమేన చ అపేతో. సో పటిసల్లానా వుట్ఠితో నామ హోతి. అయం పన యస్మా పటిసల్లానానం ఉత్తమతో ఫలసమాపత్తితో వుట్ఠాసి, తస్మా ‘‘ఫలసమాపత్తితో’’తి వుత్తం. కాయసక్ఖినో భవిస్సామాతి నామకాయేన దేసనాసమ్పటిచ్ఛనవసేన సక్ఖిభూతా భవిస్సామ. నను చ ‘‘పఞ్ఞత్తే ఆసనే నిసీదీ’’తి ఇదం కస్మా వుత్తం. తిత్థియా హి భగవతో పటిపక్ఖా, తే కస్మా తస్స ఆసనం పఞ్ఞాపేన్తీతి ఆహ ‘‘తథాగతో హీ’’తిఆది.

విగ్గాహికకథన్తి విగ్గాహసంవత్తనికం సారమ్భకథం. ఆయాచేయ్యాసీతి వచీభేదం కత్వా యాచేయ్యాసి. పత్థేయ్యాసీతి మనసా ఆసీసేయ్యాసి. పిహేయ్యాసీతి తస్సేవ వేవచనం. నిత్తేజతం ఆపన్నోతి తేజహానియా నిత్తేజభావం ఆపన్నో, నిత్తేజభూతోతి అత్థో. తతో ఏవ భిక్ఖుఆదయోపి సమ్ముఖా ఓలోకేతుం అసమత్థతాయ పత్తక్ఖన్ధో, పతితక్ఖన్ధోతి అత్థో. తేనాహ ‘‘ఓనతగీవో’’తి. దస్సితధమ్మేసూతి వుత్తధమ్మేసు. వచనమత్తమేవ హి తేసం, న పన దస్సనం తాదిసస్సేవ ధమ్మస్స అభావతో. భగవతో ఏవ వా ‘‘ఇమే ధమ్మా అనభిసమ్బుద్ధా’’తి పరస్స వచనవసేన దస్సితధమ్మేసు. పటిచరిస్సతీతి పటిచ్ఛాదనవసే చరిస్సతి పవత్తిస్సతి, పటిచ్ఛాదనత్థో ఏవ వా చరతి-సద్దో అనేకత్థత్తా ధాతూనన్తి ఆహ ‘‘పటిచ్ఛాదేస్సతీ’’తి. అఞ్ఞేన వా అఞ్ఞన్తి పన పటిచ్ఛాదనాకారదస్సనన్తి ఆహ ‘‘అఞ్ఞేన వా వచనేనా’’తిఆది.

తత్థ అఞ్ఞం వచనన్తి యం సమనుయుఞ్జన్తేన భగవతా పరస్స దోసవిభావనం వచనం వుత్తం, తం తతో అఞ్ఞేనేవ వచనేన పటిచ్ఛాదేతి. ‘‘ఆపత్తిం ఆపన్నోసీ’’తి చోదకేన వుత్తవచనం వియ ‘‘కో ఆపన్నో, కిం ఆపన్నో, కిస్మిం ఆపన్నో, కం భణథ, కిం భణథా’’తిఆదివచనేన అఞ్ఞం ఆగన్తుకకథం ఆహరన్తో ‘‘త్వం ఇత్థన్నామం ఆపత్తిం ఆపన్నోసీ’’తి పుట్ఠో ‘‘పాటలిపుత్తం గతోమ్హీ’’తి వత్వా పున ‘‘న తవ పాటలిపుత్తగమనం పుచ్ఛామ, ఆపత్తిం పుచ్ఛామా’’తి వుత్తే తతో రాజగహం గతోమ్హి. రాజగహం వా యాహి బ్రాహ్మణగేహం వా, ఆపత్తిం ఆపన్నోసీతి. ‘‘తత్థ మే సూకరమంసం లద్ధ’’న్తిఆదీని వదన్తో వియ సమనుయుఞ్జకేన వుత్తవచనతో అఞ్ఞం ఆగన్తుకకథం ఆహరన్తో అపనామేస్సతి, విక్ఖేపం గమయిస్సతి. అప్పతీతా హోన్తి తేన అతుట్ఠా అసోమనస్సికాతి అపచ్చయో, దోమనస్సేతం అధివచనం. నేవ అత్తనో, న పరేసం హితం అభిరాధయతీతి అనభిరద్ధి, దోమనస్సమేవ. తేనేవాహ ‘‘అపచ్చయేన దోమనస్సం వుత్త’’న్తి.

యస్స ఖో పన తే అత్థాయ ధమ్మో దేసితోతి ఏత్థ ధమ్మ-సద్దేన చతుసచ్చధమ్మో వుత్తోతి ఆహ ‘‘యస్స మగ్గస్స వా ఫలస్స వా అత్థాయా’’తి. చతుసచ్చధమ్మో హి మగ్గఫలాధిగమత్థాయ దేసీయతి. న నిగ్గచ్ఛతీతి న పవత్తేతి. నన్తి నం ధమ్మం. ఇదాని ‘‘యస్స ఖో పన తే అత్థాయ ధమ్మో దేసితో’’తి ఏత్థ ధమ్మ-సద్దేన పటిపత్తిధమ్మో దస్సితో, న పన చతుసచ్చధమ్మోతి అధిప్పాయేన అత్థవికప్పం దస్సేన్తో ‘‘అథ వా’’తిఆదిమాహ. పఞ్చ ధమ్మాతి గమ్భీరఞాణచరియభూతానం ఖన్ధాదీనం ఉగ్గహసవనధారణపరిచయయోనిసోమనసికారే సన్ధాయాహ. తక్కరస్స సమ్మా దుక్ఖక్ఖయాయాతి ఏత్థ సమ్మాసద్దో ఉభయత్థాపి యోజేతబ్బో ‘‘సమ్మా తక్కరస్స సమ్మా దుక్ఖక్ఖయాయా’’తి. యో హి సమ్మా ధమ్మం పటిపజ్జతి, తస్సేవ సమ్మా దుక్ఖక్ఖయో హోతీతి. యో పన వుత్తనయేన తక్కరో, తస్స నియ్యానం అత్థతో ధమ్మస్సేవ నియ్యానన్తి తప్పటిక్ఖేపేన ‘‘సో ధమ్మో…పే… న నియ్యాతి న నిగ్గచ్ఛతీ’’తి ఆహ.

యది తిరచ్ఛానసీహస్స నాదో సబ్బతిరచ్ఛానఏకచ్చమనుస్సామనుస్సనాదతో సేట్ఠత్తా సేట్ఠనాదో, కిమఙ్గం పన తథాగతసీహస్స నాదోతి ఆహ ‘‘సీహనాదన్తి సేట్ఠనాద’’న్తి. యది వా తిరచ్ఛానసీహనాదస్స సేట్ఠనాదతా నిబ్భయతాయ అప్పటిసత్తుతాయ ఇచ్ఛితా, తథాగతసీహనాదస్సేవ అయమత్థో సాతిసయోతి ఆహ ‘‘అభీతనాదం అప్పటినాద’’న్తి. ‘‘అట్ఠానమేతం అనవకాసో’’తిఆదినా (మ. ని. ౩.౧౨౯; అ. ని. ౧.౨౬౮-౨౭౧) హి యో అత్థో వుత్తో, తస్స భూతతాయ అయం నాదో సేట్ఠనాదో నామ హోతి ఉత్తమనాదో. భూతత్థో హి ఉత్తమత్థోతి. ఇమమత్థం పన వదన్తస్స భగవతో అఞ్ఞతో భయం వా ఆసఙ్కా వా నత్థీతి అభీతనాదో నామ హోతి. అభూతఞ్హి వదతో కుతోచి భయం వా ఆసఙ్కా వా సియా, ఏవం పన వదన్తం భగవన్తం కోచి ఉట్ఠహిత్వా పటిబాహితుం సమత్థో నామ నత్థీతి అయం నాదో అప్పటినాదో నామ హోతి.

సమన్తతో నిగ్గణ్హనవసేన తోదనం విజ్ఝనం సన్నితోదకం, సమ్మా వా నితుదన్తి పీళేన్తి ఏతేనాతి సన్నితోదకం. వాచాయాతి చ పచ్చత్తే కరణవచనం. తేనాహ ‘‘వచనపతోదేనా’’తి. సఞ్జమ్భరిమకంసూతి సమన్తతో సమ్భరితం అకంసు, సబ్బే పరిబ్బాజకా వాచాతోదనేహి తుదింసూతి అత్థో. తేనాహ ‘‘సమ్భరితం…పే… విజ్ఝింసూ’’తి. సిఙ్గాలకంయేవాతి సిఙ్గాలమేవ, ‘‘సేగాలకంయేవా’’తిపి పాఠో. తస్సేవాతి సిఙ్గాలరవస్సేవ. అథ వా భేరణ్డకంయేవాతి భేదణ్డసకుణిసదిసంయేవాతి అత్థో. భేదణ్డం నామ ఏకో పక్ఖీ ద్విముఖో, తస్స కిర సద్దో అతివియ విరూపో అమనాపో. తేనాహ ‘‘అపిచ భిన్నస్సరం అమనాపసద్దం నదతీ’’తి. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ.

సరభసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.