౧. తిత్థాయతనసుత్తవణ్ణనా

౬౨. దుతియస్స పఠమే తిత్థం నామ ద్వాసట్ఠి దిట్ఠియో తబ్బినిముత్తస్స కస్సచి దిట్ఠివిప్ఫన్దితస్స అభావతో. ఏత్థ హి సత్తా తరన్తి ఉప్పిలవన్తి ఉమ్ముజ్జనిముజ్జం కరోన్తి, తస్మా ‘‘తిత్థ’’న్తి వుచ్చతి. పారగమనసఙ్ఖాతఞ్హి తరణం దిట్ఠిగతికానం నత్థి, తత్థేవ అపరాపరం నిముజ్జనుమ్ముజ్జనవసేన పిలవనమేవ తేసం తరణం నామ. ఉప్పాదకాతి పూరణకస్సపాదయో. తిత్థే జాతా తిత్థియా, యథావుత్తం వా దిట్ఠిగతసఙ్ఖాతం తిత్థం ఏతేసం అత్థీతి తిత్థికా, తిత్థికా ఏవ తిత్థియా. మనోరమేతి సాదుఫలభరితతాయ అభయదిసతాయ చ మనోరమే. ఇమేసుయేవ తీసు ఠానేసూతి యథావుత్తేసు తిత్థాయతనేసు.

యో యథా జానాతి, తస్స తథా వుచ్చతీతి ఇమినా పుగ్గలజ్ఝాసయవసేన తథా వుత్తన్తి దస్సేతి. పుగ్గల-సద్దో చ తిస్సన్నమ్పి పకతీనం సాధారణో, తస్మా పురిసగ్గహణేన తతో విసేసనం యథా ‘‘అట్ఠ పురిసపుగ్గలా’’తి. పటిసంవిదితం కరోతీతి కేవలం జాననవసేన విదితం కరోతి. అనుభవతి వాతి విపాకలక్ఖణప్పత్తం అనుభవతి. పుబ్బేకతహేతూతి అన్తోగధావధారణం పదన్తి ఆహ ‘‘పుబ్బేకతకమ్మపచ్చయేనేవా’’తి. ఇమినాతి ‘‘సబ్బం తం పుబ్బేకతహేతూ’’తి ఇమినా వచనేన. కమ్మవేదనన్తి కుసలాకుసలకమ్మసహజం వేదనం. కిరియవేదనన్తి ‘‘నేవ కుసలాకుసలా న చ కమ్మవిపాకా’’తి ఏవం వుత్తం కిరియచిత్తసహజం వేదనం. న కేవలఞ్చ తే కమ్మకిరియవేదనా ఏవ పటిక్ఖిపన్తి, అథ ఖో సాసనే లోకే చ పాకటే వాతాబాధాదిరోగే చ పటిక్ఖిపన్తి ఏవాతి దస్సేతుం ‘‘యే వా ఇమే’’తిఆదిమాహ. తత్థ పిత్తసముట్ఠానాతి పిత్తవికారాధికసమ్భూతా. అనన్తరద్వయేపి ఏసేవ నయో. సన్నిపాతికాతి పిత్తాదీనం తిణ్ణమ్పి వికారానం సన్నిపాతతో జాతా. ఉతుపరిణామజాతి సీతాదిఉతునో విపరిణామతో విసమపరివుత్తితో జాతా. విసమపరిహారజాతి అసప్పాయాహారయోగపటిసేవనవసేన కాయస్స విసమం పరిహరణతో జాతా. ఓపక్కమికాతి ఉపక్కమతో నిబ్బత్తా. కమ్మవిపాకజాతి కమ్మస్స విపాకభూతక్ఖన్ధతో జాతా. విరోధిపచ్చయసముట్ఠానా ధాతూనం వికారావత్థా, తప్పచ్చయా వా దుక్ఖా వేదనా ఆబాధనట్ఠేన ఆబాధో, సో ఏవ రుజ్జనట్ఠేన రోగో. తత్థ ‘‘యో యాప్యలక్ఖణో, సో రోగో, ఇతరో ఆబాధో’’తి వదన్తి. సబ్బేసఞ్చ నేసం తంతంధాతూనం విసమం ఆసన్నకారణం, న తథా ఇతరాని. తత్థాపి చ పకోపావత్థా ధాతుయో ఆసన్నకారణం, న తథా పరపచ్చయావత్థాతి దట్ఠబ్బం. అట్ఠమంయేవ కమ్మవిపాకజం ఆబాధం సమ్పటిచ్ఛన్తి ‘‘సబ్బం తం పుబ్బేకతహేతూ’’తి విపల్లాసగ్గాహేన. ‘‘పుబ్బే’’తి పురాతనస్సేవ కమ్మస్స గహితత్తా ఉపపజ్జవేదనీయమ్పి తే పటిక్ఖిపన్తీతి వుత్తం ‘‘ద్వే పటిబాహిత్వా’’తి. సమ్పటిచ్ఛన్తీతి అనుజానన్తి.

అత్తనా కతమూలకేనాతి సాహత్థికకమ్మహేతు. ఆణత్తిమూలకేనాతి పరస్స ఆణాపనవసేన కతకమ్మహేతు. ఇమాతి తిస్సో వేదనా. సబ్బే పటిబాహన్తీతి సబ్బే రోగే పటిసేధేన్తి సబ్బేసమ్పి తేసం ఏకేన ఇస్సరేనేవ నిమ్మితత్తా తబ్భావీభావాసమ్భవతో. ఏస నయో సేసేసుపి. సబ్బం పటిబాహన్తీతి హేతుపచ్చయపటిసేధనతో సబ్బం నిసేధేన్తి.

మాతికం నిక్ఖిపిత్వాతి తిణ్ణమ్పి వేదానం అసారభావదస్సనత్థం ఉద్దేసం కత్వా. తన్తి తం మాతికం. విభజిత్వా దస్సేతున్తి దోసదస్సనవసేనేవ విభాగతో దస్సేతుం. లద్ధిపతిట్ఠాపనత్థన్తి అత్తనో లద్ధియా పటిజానాపనత్థం. లద్ధితో లద్ధిం సఙ్కమన్తీతి మూలలద్ధితో అఞ్ఞలద్ధిం ఉపగచ్ఛన్తి పటిజానన్తి. పుబ్బేకతహేతుయేవ పటిసంవేదేతీతి కమ్మవేదనమ్పి విపాకవేదనం కత్వా వదన్తి. దిట్ఠిగతికా హి బ్యామూళ్హచిత్తా కమ్మన్తరవిపాకన్తరాదీని ఆలోళేన్తి, అసఙ్కరతో సఞ్ఞాపేతుం న సక్కోన్తి. యథా చ అకుసలకమ్మే, ఏవం కుసలకమ్మేపీతి దస్సేతుం ‘‘ఏవం పాణాతిపాతా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ ఏవన్తి యథా పుబ్బేకతహేతు ఏవ పాణాతిపాతినో నామ హోన్తి, న ఇదాని సయంకతకారణా, ఏవం పాణాతిపాతా విరమణమ్పి పుబ్బేకతహేతు ఏవాతి విచారియమానో పుబ్బేకతవాదో అకిరియవాదో ఏవ సమ్పజ్జతి.

కత్తుకమ్యతాఛన్దో న తణ్హాఛన్దో. కత్తుకమ్యతాతి కాతుమిచ్ఛా. పచ్చత్తపురిసకారోతి తేన తేన పురిసేన కత్తబ్బకిచ్చం న హోతి పుబ్బేకతహేతు ఏవ సిజ్ఝనతో. ఉభయమ్పి తం ఏస న లబ్భతీతి కత్తబ్బకరణం సుచరితపూరణం, అకత్తబ్బఅకరణం దుచ్చరితవిరతీతి ఇదం ఉభయమ్పి ఏస న లభతి. సమణాపి హి పుబ్బేకతకారణాయేవ హోన్తీతి పుబ్బేకతకారణాయేవ సమణాపి హోన్తి, న ఇదాని సంవరసమాదానాదినా. అస్సమణాపి పుబ్బేకతకారణాయేవాతి పుబ్బేకతకారణాయేవ అస్సమణాపి హోన్తి, న సంవరభేదేన.

యథా పుబ్బేకతవాదే ఛన్దవాయామానం అసమ్భవతో పచ్చత్తపురిసకారానం అభావో, ఏవం ఇస్సరనిమ్మానవాదేపి ఇస్సరేనేవ సబ్బస్స నిమ్మితభావానుజాననతోతి వుత్తం ‘‘పుబ్బేకతవాదే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో’’తి. ఏస నయో అహేతుకవాదేపీతి ఆహ ‘‘తథా అహేతుకవాదేపీ’’తి.

ఇమేసన్తిఆదినా ఇమేసం తిత్థాయతనానం తుచ్ఛాసారతాయ థుసకోట్టనేన కుణ్డకమత్తస్సపి అలాభో వియ పరమత్థలేసస్సపి అభావో, తథా ఖజ్జోపనకోభాసతో తేజసో ఫులిఙ్గమత్తస్సపి అభావో వియ అన్ధవేణికస్సపి మగ్గస్స అప్పటిలాభో వియ సద్దమత్తం నిస్సాయ మిచ్ఛాభాగేన విపల్లత్థతాయ దద్దరజాతకే (జా. ౧.౨.౪౩-౪౩) ససకసదిసతా చ విభావితా హోతి. సారభావన్తి సీలసారాదిసమ్పత్తియా సారసబ్భావం. నియ్యానికభావన్తి ఏకన్తేనేవ వట్టతో నియ్యానావహభావం. అనిగ్గహితోతి న నిగ్గహేతబ్బో. తేనాహ ‘‘నిగ్గహేతుం అసక్కుణేయ్యో’’తి. అసంకిలిట్ఠోతి సంకిలేసవిరహితో. తేనాహ ‘‘నిక్కిలేసో’’తిఆది. అనుపవజ్జోతి ధమ్మతో న ఉపవదితబ్బో. అప్పటికుట్ఠో నామ అప్పటిసేధనం వా సియా అనక్కోసనం వాతి తదుభయం దస్సేన్తో ‘‘అప్పటిబాహితో అనుపక్కుట్ఠో’’తి ఆహ.

తస్స ధమ్మస్సాతి ‘‘అయం ఖో పన, భిక్ఖవే’’తిఆదినా ఉద్ధటస్స ధమ్మస్స. పఞ్హం పుచ్ఛిత్వాతి కథేతుకమ్యతావసేన పఞ్హం పుచ్ఛిత్వా. యథాపటిపాటియాతి మాతికాయ యథానిక్ఖిత్తప్పటిపాటియా. ధాతుయోతి సభావధారణట్ఠేన ధాతుయో. తా పన యస్మా తణ్హాదిట్ఠికప్పనాపరికప్పితఅత్తసుభసుఖసస్సతాదిపకతిఆదిధువాదిజీవాదికాయాదికా వియ న ఇచ్ఛాసభావా దిట్ఠిఆదిరహితేహి విముచ్చమానఉదుమ్బరపుప్ఫాదిలోకవోహారవత్థూని వియ చ వాచావత్థుమత్తా, అథ ఖో సచ్చపరమత్థభూతాతి ఆహ ‘‘సభావా’’తి, సచ్చసభావాతి అత్థో. అత్తనో సభావం ధారేన్తీతి హి ధాతుయో. నిజ్జీవనిస్సత్తభావప్పకాసకోతి బాహిరపరికప్పితజీవాభావప్పకాసకో లోకియమహాజనసంకప్పితసత్తాభావప్పకాసకో చ. ఆకరట్ఠేనాతి ఉప్పజ్జనట్ఠానభావేన. ఉప్పత్తిట్ఠానమ్పి హి ఆకరో ఆయతనన్తి వుచ్చతి యథా ‘‘కమ్బోజో అస్సానం ఆయతన’’న్తి. మనోపవిచారాతి తం తం ఆరమ్మణం ఉపేచ్చ మనసో వివిధచరణాకారో. కేహి కత్థాతి ఆహ ‘‘వితక్కవిచారపాదేహీ’’తిఆది. అట్ఠారససు ఠానేసూతి ఛ సోమనస్సట్ఠానియాని, ఛ దోమనస్సట్ఠానియాని, ఛ ఉపేక్ఖాట్ఠానియానీతి ఏవం అట్ఠారససు ఠానేసు.

పతిట్ఠాధాతూతి సేసభూతత్తయస్స చేవ సబ్బూపాదారూపానఞ్చ పతిట్ఠాసభావా ధాతు. ఇమినా నయేన ఆబన్ధనధాతూతిఆదీసుపి అత్థో వేదితబ్బో. అపిచ కక్ఖళభావసిద్ధో సహజాతధమ్మానం ఆధారభావో పతిట్ఠాభావో. ద్రవభావసిద్ధం సమ్పిణ్డనం ఆబన్ధనం. ఉణ్హభావసిద్ధం ముదుతాపక్కతావహం పరిపాచనం. థద్ధభావావహం ఉద్ధుమాతనం విత్థమ్భనం. రూపవివిత్తో రూపపరియన్తో ఆకాసోతి యేసం సో పరిచ్ఛేదో, తేహి సో అసమ్ఫుట్ఠోవాతి వుత్తం ‘‘ఆకాసధాతూతి అసమ్ఫుట్ఠధాతూ’’తి. సఞ్జాననవిధురా ఆరమ్మణూపలద్ధి విజాననధాతు. విత్థారతోపి కథేతుం వట్టతి సఙ్ఖేపన్తోగధత్తా విత్థారస్స. సఙ్ఖేపతో కథేతుం న వట్టతి కథేతబ్బస్స అత్థస్స అనవసేసపరియాదానాభావతో. తేనాహ ‘‘విత్థారతోవ వట్టతీ’’తి. ఉభయథాతి సఙ్ఖేపతో విత్థారతో చ.

అనిప్ఫన్నాపి ఆకాసధాతు భూతాని ఉపాదాయ గహేతబ్బతామత్తేన ‘‘ఉపాదారూప’’న్తేవ వుచ్చతి. దిట్ఠానేవాతి సల్లక్ఖేతబ్బాని ఉపాదారూపభావసామఞ్ఞతో. తేన సహజాతా వేదనా వేదనాక్ఖన్ధో సముదాయే పవత్తవోహారస్స అవయవేపి దిస్సనతో యథా ‘‘వత్థేకదేసే దడ్ఢే వత్థం దడ్ఢ’’న్తి. ‘‘ఫస్సో చ చేతనా చ సఙ్ఖారక్ఖన్ధో’’తి వుత్తం మహాభూమకత్తా తేసం తప్పధానత్తా చ సఙ్ఖారక్ఖన్ధస్స. అరూపక్ఖన్ధా నామం ఆరమ్మణాభిముఖం నమనతో నామాధీనగ్గహణతో చ. రూపక్ఖన్ధో రూపం పరిబ్యత్తం రుప్పనట్ఠేన. పచ్చయన్తి నిస్సయభూతం పచ్చయం. విభాగేన ద్వాచత్తాలీస. ఏకాసీతి చిత్తాని ‘‘సమ్మసనచారోయ’’న్తి కత్వా. అనుక్కమేన పటిపజ్జమానోతి ఏవం కఙ్ఖావితరణవిసుద్ధియం ఠితో ఉపరిమేన తిస్సన్నం విసుద్ధీనం సమ్పాదనవసేన విసుద్ధిభావనం ఉస్సుక్కాపేన్తో.

ఫస్సాయతనన్తి ఫస్సస్స ఉప్పత్తిట్ఠానం. సువణ్ణాదీనన్తి సువణ్ణమణివజిరాదీనం. ఆకిణ్ణం వియ హుత్వా ఉప్పజ్జన్తి ఏత్థాతి ఆకరో. యథా చక్ఖు విపాకఫస్సస్స విసేసపచ్చయో, న తథా ఇతరేసన్తి కత్వా వుత్తం ‘‘ద్వే చక్ఖువిఞ్ఞాణానీ’’తిఆది. ఏస నయో సేసవారేసుపి. ద్వత్తింసాయ విపాకఫస్సేసు ద్విపఞ్చవిఞ్ఞాణసహగతఫస్సే ఠపేత్వా సేసా ద్వావీసతి విపాకఫస్సా వేదితబ్బా. దిట్ఠమేవ హోతి తేన సమానయోగక్ఖమత్తా. ‘‘సఙ్ఖేపతో తావా’’తి సఙ్ఖేపకథం ఆరభిత్వాపి విత్థారకథాపేత్థ వుత్తనయత్తా సువిఞ్ఞేయ్యావాతి వుత్తం ‘‘హేట్ఠా…పే… వేదితబ్బ’’న్తి.

సోమనస్సస్స ఉప్పత్తిట్ఠానభూతం సోమనస్సట్ఠానియం. తేనాహ ‘‘సోమనస్సస్స కారణభూత’’న్తి. ఉపవిచరతీతి ఉపేచ్చ పవత్తతి. సభావతో సఙ్కప్పతో చ సోమనస్సాదిఉప్పత్తిహేతుకా సోమనస్సట్ఠానియాదితాతి ఆహ ‘‘ఇట్ఠం వా హోతూ’’తిఆది. చతుత్థం దిట్ఠమేవ హోతి తదవినాభావతో.

అరియసచ్చానీతి పురిమపదే ఉత్తరపదలోపేనాయం నిద్దేసోతి ఆహ ‘‘అరియభావకరానీ’’తిఆది. విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౨.౫౩౧) పకాసితం, తస్మా న ఇధ పకాసేతబ్బన్తి అధిప్పాయో. సుఖావబోధనత్థన్తి దేసియమానాయ వట్టకథాయ సుఖేన అవబోధనత్థం. తేనాహ ‘‘యస్స హీ’’తిఆది. ద్వాదసపదన్తి అవిజ్జాదీహి పదేహి ద్వాదసపదం. పచ్చయవట్టన్తి పచ్చయప్పబన్ధం. కథేతుకామో హోతి పచ్చయాకారముఖేన సచ్చాని దస్సేతుకామతాయ. గబ్భావక్కన్తివట్టన్తి గబ్భోక్కన్తిముఖేన విపాకవట్టం దస్సేతి ‘‘గబ్భస్సావక్కన్తి హోతీ’’తిఆదినా. తస్మా పనేత్థ గబ్భావక్కన్తివసేనేవ వట్టం దస్సితన్తి ఆహ ‘‘గబ్భావక్కన్తివట్టస్మిం హీ’’తిఆది. గబ్భావక్కన్తివట్టస్మిన్తి మాతుకుచ్ఛిమ్హి నిబ్బత్తనవసేన పవత్తధమ్మప్పబన్ధే. దస్సితేతి దేసనావసేన దస్సితే. పురిమా ద్వే యోనియో ఇతరాహి ఓళారికతాయ పరిబ్యత్తతరాతి వుత్తం ‘‘గబ్భావక్కన్తి…పే… అవబోధేతుమ్పీ’’తి.

పచ్చయమత్తన్తి ఛన్నం ధాతూనం సాధారణం పచ్చయభావమత్తం, న తేహి భాగసో నిప్ఫాదియమానం పచ్చయవిసేసం ‘‘కుతో పనేతం ఛన్నం ధాతూన’’న్తి అవిభాగేన వుత్తత్తా. తేనాహ ‘‘ఇదం వుత్తం హోతీ’’తిఆది. న మాతు న పితు తాసం ధాతూనం ఇమస్స సత్తస్స బాహిరభావతో. గబ్భస్సాతి ఏత్థ గబ్భతి అత్తభావభావేన వత్తతీతి గబ్భో, కలలాదిఅవత్థో ధమ్మప్పబన్ధో. తన్నిస్సితత్తా పన సత్తసన్తానో గబ్భోతి వుత్తో యథా మఞ్చనిస్సితా ‘‘మఞ్చా ఉక్కుట్ఠిం కరోన్తీ’’తి. తన్నిస్సయభావతో మాతుకుచ్ఛి గబ్భోతి వుచ్చతి ‘‘గబ్భే వసతి మాణవో’’తిఆదీసు (జా. ౧.౧౫.౩౬౩). గబ్భో వియాతి వా గబ్భో. యథా హి నివాసట్ఠానతాయ సత్తానం ఓవరకో ‘‘గబ్భో’’తి వుచ్చతి, ఏవం గబ్భసేయ్యకానం సత్తానం యావ అభిజాతి నివాసట్ఠానతాయ మాతుకుచ్ఛి ‘‘గబ్భో’’తి వుచ్చతి. ఇధ పన పఠమం వుత్తఅత్థేనేవ గబ్భోతి వేదితబ్బో. తేనాహ ‘‘గబ్భో చ నామా’’తిఆది.

నిరతిఅత్థేన నిరయో చ సో యథావుత్తేన అత్థేన గబ్భో చాతి నిరయగబ్భో. ఏస నయో సేసపదేసుపి. అయం పన విసేసో – దేవమనుజాదయో వియ ఉద్ధం దీఘా అహుత్వా తిరియం అఞ్చితా దీఘాతి తిరచ్ఛానా. తే ఏవ ఖన్ధకోట్ఠాసభావేన యోని చ సో వుత్తనయేన గబ్భో చాతి తిరచ్ఛానయోనిగబ్భో. పకట్ఠతో సుఖతో అపేతం అపగమో పేతభావో, తం పత్తానం విసయోతి పేత్తివిసయో, పేతయోని. మనస్స ఉస్సన్నతాయ సూరభావాదిగుణేహి ఉపచితమానసతాయ ఉక్కట్ఠగుణచిత్తతాయ మనుస్సా. దిబ్బన్తి కామగుణాదీహి కీళన్తి లళన్తి జోతన్తీతి దేవా. గబ్భసద్దో వుత్తనయో ఏవ. నానప్పకారోతి యథావుత్తేన తదనన్తరభేదేన చ నానప్పకారకో. మనుస్సగబ్భో అధిప్పేతో సుపాకటతాయ పచ్చక్ఖభావతో. ఓక్కన్తి మాతుకుచ్ఛిం ఓక్కమిత్వా వియ ఉప్పతిత్వాతి కత్వా. నిబ్బత్తనం నిబ్బత్తి. పాతుభావో ఉప్పత్తిప్పకాసకో చ.

సన్నిపాతో నామ అవేకల్లజాతిహీనవేకల్లేతి దస్సేతుం ‘‘ఇధ మాతాపితరో’’తిఆది వుత్తం. ఇధాతి ఇమస్మిం సత్తలోకే. సన్నిపతితాతి సమోధానభావతో సన్నిపతితా సమాగతా సంసిలిట్ఠా. ఉతునీతి ఉతుమతీ సఞ్జాతపుప్ఫా. ఇదఞ్చ ఉతుసమయం సన్ధాయ వుత్తం, న లోకసమఞ్ఞాకరజస్స లగ్గనదివసమత్తం. మాతుగామస్స హి యస్మిం గబ్భాసహసఞ్ఞితే ఓకాసే దారకో నిబ్బత్తతి, తత్థ మహతీ లోహితపీళకా సణ్ఠహిత్వా అగ్గహితపుబ్బా ఏవ భిజ్జిత్వా పగ్ఘరతి, వత్థు సుద్ధం హోతి పగ్ఘరితలోహితత్తా అనామయత్తా చ. విసుద్ధే వత్థుమ్హి మాతాపితూసు ఏకవారం సన్నిపతితేసు యావ సత్త దివసాని ఖేత్తమేవ హోతి. సుద్ధం వత్థు నహానతో పరమ్పి కతిపయాని దివసాని గబ్భసణ్ఠహనతాయ ఖేత్తమేవ హోతి పరిత్తస్స లోహితలేసస్స విజ్జమానత్తా. తస్మిం సమయే హత్థగ్గాహవేణిగ్గాహాదినా అఙ్గపరామసనేనపి దారకో నిబ్బత్తతియేవ. ఇత్థిసన్తానేపి హి సత్తపి ధాతూ లబ్భన్తేవ. తథా హి పారికాయ నాభిపరామసనేన సామస్స బోధిసత్తస్స, దిట్ఠమఙ్గలికాయ నాభిపరామసనేన (జా. అట్ఠ. ౪.౧౫.మాతఙ్గజాతకవణ్ణనా; మ. ని. అట్ఠ. ౨.౬౫) మణ్డబ్యస్స నిబ్బత్తి అహోసి. గన్ధనతో ఉప్పన్నగతియా నిమిత్తూపట్ఠానేన సూచనతో దీపనతో గన్ధోతి లద్ధనామేన భవగామికమ్మునా అబ్బతి పవత్తతీతి గన్ధబ్బో, తత్థ ఉప్పజ్జమానకసత్తో. పచ్చుపట్ఠితో హోతీతి న మాతాపితూనం సన్నిపాతం ఓలోకయమానో సమీపే ఠితో పచ్చుపట్ఠితో నామ హోతి, కమ్మయన్తయన్తితో పన ఏకో సత్తో తస్మిం ఓకాసే నిబ్బత్తనకో హోతీతి అయమేత్థ అధిప్పాయో. తదా హి తత్రూపగసత్తో తత్రూపపత్తిఆవహన్తకమ్మసఙ్ఖాతేన పేల్లకయన్తేన తథత్థాయ పేల్లితో ఉపనీతో వియ హోతి.

విఞ్ఞాణపచ్చయా నామరూపన్తి ఏత్థ విఞ్ఞాణస్స పచ్చయభావేన గహితత్తా ‘‘తయో అరూపినో ఖన్ధా’’తి వుత్తం. ఇధ పన విఞ్ఞాణం పచ్చయభావేన అగ్గహేత్వా గబ్భోక్కన్తియా ఏవ పచ్చయభావేన గహితత్తా ‘‘విఞ్ఞాణక్ఖన్ధమ్పి పక్ఖిపిత్వా’’తి వుత్తం. ఇధ పన మనుస్సగబ్భస్స ఓక్కన్తియా అధిప్పేతత్తా ‘‘గబ్భసేయ్యకానం పటిసన్ధిక్ఖణే’’తి వుత్తం.

తణ్హాయ సముదయసచ్చభావేన గహితత్తా ‘‘ఠపేత్వా తణ్హ’’న్తి వుత్తం. తస్సేవ పభావికాతి తస్సేవ యథావుత్తస్స దుక్ఖసచ్చస్స ఉప్పాదికా. దుక్ఖనిరోధోతి ఏత్థ దుక్ఖగ్గహణేన తణ్హాపి గహితాతి ఆహ ‘‘తేసం ద్విన్నమ్పి…పే… దుక్ఖనిరోధో’’తి. అవిసేసేన హి తేభూమకవట్టం ఇధ దుక్ఖన్తి అధిప్పేతం. అథ వా దుక్ఖస్స అనుప్పత్తినిరోధో తబ్భావికాయ తణ్హాయ అనుప్పత్తినిరోధేన వినా న హోతీతి వుత్తం ‘‘తేసం ద్విన్నమ్పి…పే… దుక్ఖనిరోధో’’తి. అనుప్పత్తినిరోధోతి చ అనుప్పత్తినిరోధనిమిత్తం నిబ్బానం దస్సేతి.

‘‘తత్థ వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బ’’న్తి వత్వా ఉభయత్థ పాళియా పవత్తిఆకారభేదం దస్సేతుం ‘‘అయం పన విసేసో’’తి ఆహ. తత్థాతి విసద్ధిమగ్గే. ఇధాతి ఇమస్మిం సుత్తే. అవిజ్జాయ త్వేవాతి అవిజ్జాయ తు ఏవ. అసేసవిరాగనిరోధాతి ఏత్థ అచ్చన్తమేవ సఙ్ఖారే విరజ్జతి ఏతేనాతి విరాగో, మగ్గో, తస్మా విరాగసఙ్ఖాతేన మగ్గేన అసేసనిరోధా అసేసేత్వా నిరోధా సముచ్ఛిన్దనాతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో.

సకలస్సాతి అనవసేసస్స. కేవలస్సాతి వా సుద్ధస్స, పరపరికప్పితసత్తజీవాదివిరహితస్సాతి అత్థో. ఖీణాకారోపి వుచ్చతి ‘‘నిరుజ్ఝనం నిరోధో’’తి ఇమినా అత్థేన. అరహత్తమ్పి నిరోధోతి వుచ్చతి నిరోధన్తే ఉప్పన్నత్తా. నిబ్బానమ్పి నిరోధోతి వుచ్చతి అవిజ్జాదీనం నిరోధస్స నిమిత్తభావతో అవిజ్జాదయో నిరుజ్ఝన్తి ఏత్థాతి నిరోధోతి కత్వా. ఖీణాకారదస్సనవసేనాతి అవిజ్జాదీనం అనుప్పత్తినిరోధేన నిరుజ్ఝనాకారదస్సనవసేన. నిబ్బానమేవ సన్ధాయ, న పన అరహత్తన్తి అధిప్పాయో. సభావధమ్మానం నిగ్గహో నామ యథావుత్తధమ్మపరిచ్ఛేదతో ఊనాధికభావప్పకాసనేన అత్తసభావవిభావనేనేవ హోతీతి ఆహ ‘‘నిగ్గణ్హన్తో హీ’’తిఆది.

తిత్థాయతనసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.