౧౦. సఙ్గారవసుత్తవణ్ణనా

౬౧. దసమే జిణ్ణానం హత్థిసాలాదీనం పటిసఙ్ఖరణం పున పాకతికకరణం జిణ్ణపటిసఙ్ఖరణం, తస్స కారకో జిణ్ణపటిసఙ్ఖరణకారకో. బాహిరసమయేతి సత్థుసాసనతో బాహిరే అఞ్ఞతిత్థియసమయే. సబ్బచతుక్కేనాతిఆదీసు సబ్బేసు ద్విపదచతుప్పదాదిభేదేసు పాణేసు ఏకేకస్మిం చత్తారో చత్తారో పాణే వధిత్వా యజితబ్బం యఞ్ఞం సబ్బచతుక్కం నామ. సేసేసుపి ఇమినా నయేన అత్థో వేదితబ్బో. యస్స వా తస్స వాతి నిస్సక్కే సామివచనన్తి ఆహ ‘‘యస్మా వా తస్మా వా’’తి. ఏవమస్సాయన్తి ఏత్థ అస్సూతి నిపాతమత్తన్తి ఆహ ‘‘ఏవం సన్తేపి అయ’’న్తి.

వడ్ఢేన్తోతి పట్ఠపేన్తో. మగ్గబ్రహ్మచరియస్స ఓగధం మూలం పతిట్ఠాభూతం బ్రహ్మచరియోగధం. తేనాహ ‘‘అరహత్తమగ్గసఙ్ఖాతస్సా’’తిఆది. ఉక్కట్ఠనిద్దేసేన చేత్థ అరహత్తమగ్గస్సేవ గహణం కతన్తి దట్ఠబ్బం. ఉత్తమం పతిట్ఠాభూతం ఆరమ్మణూపనిస్సయభావేన.

అప్పేహి వేయ్యావచ్చకరాదీహి అత్థో ఏతిస్సాతి అప్పట్ఠా త్థ-కారస్స ట్ఠ-కారం కత్వా. తేనాహ ‘‘యత్థ బహూ’’తిఆది. యత్థాతి యస్సం పటిపదాయం. అప్పో సమారమ్భో ఏతస్సాతి అప్పసమారమ్భో. పాసంసాతి పసంసారహా. ఏతం యేవ కథాపేస్సామీతి ఏతేనేవ బ్రాహ్మణేన కథాపేస్సామి.

సోప్పేనాతి నిద్దాయ. పమాదేనాతి జాగరియాదీసు అననుయుఞ్జనతో సతివిప్పవాసలక్ఖణేన పమాదేన. పచ్చనీకపటిహరణవసేనాతి పటిపక్ఖాపనయనవసేన. తథా హి భగవతో చ సాసనస్స చ పటిపక్ఖా తిత్థియా, తేసం హరణతో పటిహారియం. తే హి దిట్ఠిహరణవసేన దిట్ఠిప్పకాసనే అసమత్థభావేన చ ఇద్ధిఆదేసనానుసాసనీహి హరితా అపనీతా హోన్తీతి. ‘‘పటీ’’తి వా అయం సద్దో ‘‘పచ్ఛా’’తి ఏతస్స అత్థం బోధేతి ‘‘తస్మిం పటిపవిట్ఠస్మిం, అఞ్ఞో ఆగఞ్ఛి బ్రాహ్మణో’’తిఆదీసు (సు. ని. ౯౮౫; చూళని. వత్థుగాథా ౪) వియ, తస్మా సమాహితే చిత్తే విగతూపక్కిలేసే కతకిచ్చేన పచ్ఛా హరితబ్బం పవత్తేతబ్బన్తి పటిహారియం, అత్తనో వా ఉపక్కిలేసేసు చతుత్థజ్ఝానమగ్గేహి హరితేసు పచ్ఛాహరణం పటిహారియం, ఇద్ధిఆదేసనానుసాసనియో చ విగతూపక్కిలేసేన కతకిచ్చేన చ సత్తహితత్థం పున పవత్తేతబ్బా, హరితేసు చ అత్తనో ఉపక్కిలేసేసు పరసత్తానం ఉపక్కిలేసహరణాని హోన్తీతి పటిహారియాని భవన్తి, పటిహారియమేవ పాటిహారియం. పటిహారియే వా ఇద్ధిఆదేసనానుసాసనిసముదాయే భవం ఏకేకం పాటిహారియన్తి వుచ్చతి. పటిహారియం వా చతుత్థజ్ఝానం మగ్గో చ పటిపక్ఖహరణతో, తత్థ జాతం నిమిత్తభూతే, తతో వా ఆగతన్తి పాటిహారియం.

ఆగతనిమిత్తేనాతి ఆగతాకారసల్లక్ఖణవసేన. ఏస నయో సేసేసుపి. ఏకో రాజాతి దక్ఖిణమధురాధిపతి ఏకో పణ్డురాజా. ఏవమ్పి తే మనోతి ఇమినా ఆకారేన తవ మనో పవత్తోతి అత్థో. తేన పకారేన పవత్తోతి ఆహ ‘‘సోమనస్సితో వా’’తిఆది. సామఞ్ఞజోతనా విసేసే అవతిట్ఠతీతి అధిప్పాయేనేవం వుత్తం. ‘‘ఏవం తవ మనో’’తి ఇదఞ్చ మనసో సోమనస్సితతాదిమత్తదస్సనం, న పన యేన సో సోమనస్సితో వా దోమనస్సితో వా, తందస్సనం. సోమనస్సగ్గహణేన చేత్థ తదేకట్ఠా రాగాదయో సద్ధాదయో చ దస్సితా హోన్తి, దోమనస్సగ్గహణేన దోసాదయో. దుతియన్తి ‘‘ఇత్థమ్పి తే మనో’’తి పదం. ఇతిపీతి ఏత్థ ఇతి-సద్దో నిదస్సనత్థో ‘‘అత్థీతి ఖో, కచ్చాన, అయమేకో అన్తో’’తిఆదీసు (సం. ని. ౨.౧౫; ౩.౯౦) వియ. తేనాహ ‘‘ఇమఞ్చ ఇమఞ్చ అత్థం చిన్తయమాన’’న్తి. పి-సద్దో వుత్తత్థసమ్పిణ్డనత్థో.

కథేన్తానం సుత్వాతి కథేన్తానం సద్దం సుత్వా. తస్స వసేనాతి తస్స వితక్కితస్స వసేన. అట్టకారకేనాతి వినిచ్ఛయకారకేన.

న అరియానన్తి అరియానం మగ్గఫలచిత్తం న జానాతీతి అత్థో. తఞ్హి తేన అనధిగతత్తా చేతోపరియఞాణేనపి న సక్కా విఞ్ఞాతుం, అఞ్ఞం పన చిత్తం జానాతియేవ. హేట్ఠిమో ఉపరిమస్స చిత్తం న జానాతీతిఆదీనిపి మగ్గఫలచిత్తమేవ సన్ధాయ వుత్తానీతి వేదితబ్బాని. సోతాపన్నాదయోపి హి అత్తనా అధిగతమేవ మగ్గఫలం పరేహి ఉప్పాదితం సమ్మా చేతోపరియఞాణేన జానితుం సక్కోన్తి, న అత్తనా అనధిగతం. సబ్బేపి అరియా అత్తనో ఫలం సమాపజ్జన్తి అధిగతత్తాతి దస్సేన్తో ‘‘ఏతేసు చా’’తిఆదిమాహ. యది అరియా అత్తనా అధిగతఫలం సమాపజ్జన్తి, ఉపరిమాపి హేట్ఠిమం ఫలం సమాపజ్జన్తి అధిగతత్తా లోకియసమాపత్తియో వియాతి కస్సచి ఆసఙ్కా సియా, తన్నివత్తనత్థమాహ ‘‘ఉపరిమో హేట్ఠిమం న సమాపజ్జతీ’’తి.

ఉపరిమోతి సకదాగామిఆదిఅరియపుగ్గలో. హేట్ఠిమన్తి సోతాపత్తిఫలాదిం. న సమాపజ్జతీతి సతిపి అధిగతత్తే న సమాపజ్జతి. కస్మాతి చే? కారణమాహ ‘‘తేసఞ్హీ’’తిఆది, తేసం సకదాగామిఆదీనం హేట్ఠిమా హేట్ఠిమా ఫలసమాపత్తి తేసు తేసుయేవ హేట్ఠిమేసు అరియపుగ్గలేసు పవత్తతి, న ఉపరిమేసూతి అత్థో. ఇమినా హేట్ఠిమం ఫలచిత్తం ఉపరిమస్స న ఉప్పజ్జతీతి దస్సేతి. కస్మాతి చే? పుగ్గలన్తరభావూపగమనేన పటిప్పస్సద్ధత్తా. ఏతేన ఉపరిమో అరియో హేట్ఠిమం ఫలసమాపత్తిం సమాపజ్జతి అత్తనా అధిగతత్తా యథా తం లోకియసమాపత్తిన్తి ఏవం పవత్తో హేతు బ్యభిచారితోతి దట్ఠబ్బం. న హి లోకియజ్ఝానేసు పుగ్గలన్తరభావూపగమనం నామ అత్థి విసేసాభావతో, ఇధ పన అసముగ్ఘాటితకమ్మకిలేసనిరోధనేన పుథుజ్జనేహి వియ సోతాపన్నస్స సోతాపన్నాదీహి సకదాగామిఆదీనం పుగ్గలన్తరభావూపగమనం అత్థి. యతో హేట్ఠిమా హేట్ఠిమా ఫలధమ్మా ఉపరూపరిమగ్గధమ్మేహి నివత్తితా పటిపక్ఖేహి వియ అభిభూతా అప్పవత్తిధమ్మతంయేవ ఆపన్నా. తేనేవ వుత్తం ‘‘పటిప్పస్సద్ధత్తా’’తి.

అపిచ కుసలకిరియప్పవత్తి నామ అఞ్ఞా, విపాకప్పవత్తి చ అఞ్ఞాతి అనన్తరఫలత్తా చ లోకుత్తరకుసలానం హేట్ఠిమతో ఉపరిమో భవన్తరగతో వియ హోతి. తంతంఫలవసేనేవ హి అరియానం సోతాపన్నాదినామలాభో. తే సచే అఞ్ఞఫలసమఙ్గినోపి హోన్తి, సోతాపన్నాదినామమ్పి తేసం అవవత్థితం సియా. తస్స తస్స వా అరియస్స తం తం ఫలం సదిసన్తి కత్వా న ఉపరిమస్స హేట్ఠిమఫలసమఙ్గితాయ లేసోపి సమ్భవతి, కుతో తస్సా సమాపజ్జనన్తి దట్ఠబ్బం. హేట్ఠిమా చ సోతాపన్నాదయో ఉపరిమం సకదాగామిఫలాదిం న సమాపజ్జన్తి అనధిగతత్తా. న హి అనధిగతం సమాపత్తిం సమాపజ్జితుం సక్కా, తస్మా సబ్బేపి అరియా అత్తనోయేవ ఫలం సమాపజ్జన్తీతి నిట్ఠమేత్థ గన్తబ్బం.

పవత్తేన్తాతి పవత్తకా హుత్వా, పవత్తనవసేనాతి అత్థో. ఏవన్తి యథానుసిట్ఠాయ అనుసాసనియా విధివసేన పటిసేధవసేన చ పవత్తితాకారపరామసనం. సా చ సమ్మావితక్కా నామ మిచ్ఛావితక్కానఞ్చ పవత్తిఆకారదస్సనవసేన పవత్తతి. తత్థ ఆనిసంసస్స ఆదీనవస్స చ విభావనత్థం అనిచ్చసఞ్ఞమేవ, న నిచ్చసఞ్ఞన్తి అత్థో. పటియోగినివత్తనత్థఞ్హి ఏవ-కారగ్గహణం. ఇధాపి ఏవసద్దగ్గహణస్స అత్థో పయోజనఞ్చ వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. ఇదం-గహణేపి ఏసేవ నయో. పఞ్చకామగుణరాగన్తి నిదస్సనమత్తం దట్ఠబ్బం తదఞ్ఞరాగస్స దోసాదీనఞ్చ పహానస్స ఇచ్ఛితత్తా తప్పహానస్స చ తదఞ్ఞరాగాదిఖేపస్స ఉపాయభావతో. తథా వుత్తం దుట్ఠలోహితవిమోచనస్స పుబ్బదుట్ఠమంసఖేపనూపాయతా వియ. లోకుత్తరధమ్మమేవాతి అవధారణం పటిక్ఖేపభావతో సావజ్జధమ్మనివత్తనపరం దట్ఠబ్బం, తస్స అధిగమూపాయానిసంసభూతానం తదఞ్ఞేసం అనవజ్జధమ్మానం నానన్తరియభావతో.

చిన్తామణికవిజ్జాసరిక్ఖకతన్తి ఇమినా ‘‘చిన్తామణీ’’తి ఏవం లద్ధనామా లోకే ఏకా విజ్జా అత్థి, యాయ పరేసం చిత్తం విజానన్తీతి దీపేతి. ‘‘తస్సా కిర విజ్జాయ సాధకో పుగ్గలో తాదిసే దేసకాలే మన్తం పరిజప్పిత్వా యస్స చిత్తం జానితుకామో, తస్స దిట్ఠహత్థాదివిసేససఞ్జాననముఖేన చిత్తాచారం అనుమినన్తో కథేతీ’’తి కేచి. అపరే ‘‘వాచం నిచ్ఛరాపేత్వా తత్థ అక్ఖరసల్లక్ఖణవసేనా’’తి వదన్తి.

ఇదఞ్చ పన సబ్బన్తి ‘‘భవం గోతమో అనేకవిహితం ఇద్ధివిధం పచ్చనుభోతీ’’తిఆదినయప్పవత్తం సబ్బమ్పి.

సఙ్గారవసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

బ్రాహ్మణవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.