(౬) ౧. బ్రాహ్మణవగ్గో

౧. పఠమద్వేబ్రాహ్మణసుత్తవణ్ణనా

౫౨. బ్రాహ్మణవగ్గస్స పఠమే జరాజిణ్ణాతి జరావసేన జిణ్ణా, న బ్యాధిఆదీనం వసేన జిణ్ణసదిసత్తా జిణ్ణా. వయోవుద్ధాతి వయసో వుద్ధిప్పత్తియా వుద్ధా, న సీలాదివుద్ధియా. జాతిమహల్లకాతి జాతియా మహన్తతాయ చిరరత్తఞ్ఞుతాయ జాతిమహల్లకా. తయో అద్ధే అతిక్కన్తాతి పఠమో, మజ్ఝిమో, పచ్ఛిమోతి తయో అద్ధే అతీతా. తతియం వయం అనుప్పత్తాతి తతో ఏవ పచ్ఛిమం వయం అనుప్పత్తా. అకతభయపరిత్తాణాతి ఏత్థ భయపరిత్తాణన్తి దుగ్గతిభయతో పరిత్తాయకం పుఞ్ఞం, తం అకతం ఏతేహీతి అకతభయపరిత్తాణా. పతిట్ఠాకమ్మన్తి సుగతిసఙ్ఖాతప్పతిట్ఠావహం కమ్మం. ఉపసంహరీయతీతి సమ్పాపీయతి. ‘‘ఉపనీయతీ’’తి వుత్తం, కిం కేన ఉపనీయతీతి ఆహ ‘‘అయఞ్హి జాతియా జరం ఉపనీయతీ’’తిఆది. అయన్తి లోకో. జాతో న జాతభావేనేవ తిట్ఠతి, అథ ఖో తతో పరం జరం పాపీయతి, జరాయ బ్యాధిం పాపీయతి. ఏవం పరతో పరం దుక్ఖమేవ ఉపనీయతి.

తాయనట్ఠేనాతి రక్ఖనట్ఠేన. నిలీయనట్ఠేనాతి నిలీనట్ఠానభావేన. పతిట్ఠానట్ఠేనాతి పతిట్ఠానభావేన. అవస్సయనట్ఠేనాతి అవస్సయితబ్బభావేన. ఉత్తమగతివసేనాతి పరమగతిభావేన.

పఠమద్వేబ్రాహ్మణసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. దుతియద్వేబ్రాహ్మణసుత్తవణ్ణనా

౫౩. దుతియే భజితబ్బట్ఠేన పరేసం భాజితబ్బట్ఠేన భాజనం, భణ్డకం.

దుతియద్వేబ్రాహ్మణసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩-౪. అఞ్ఞతరబ్రాహ్మణసుత్తాదివణ్ణనా

౫౪-౫౫. తతియే యేసం రాగాదీనం అప్పహానేన పురిసస్స అత్తబ్యాబాధాదీనం సమ్భవో, పహానేన అసమ్భవోతి ఏవం రాగాదీనం పహాయకో అరియధమ్మో మహానుభావతాయ మహానిసంసతాయ చ సామం పస్సితబ్బోతి సన్దిట్ఠికో. ఇమినా నయేన సేసేసు పదేసుపి యథారహం నీహరిత్వా వత్తబ్బో. సద్దత్థో పన విసుద్ధిమగ్గసంవణ్ణనాసు (విసుద్ధి. మహాటీ. ౧.౧౪౭) వుత్తనయేన వేదితబ్బో. చతుత్థం ఉత్తానత్థమేవ.

అఞ్ఞతరబ్రాహ్మణసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. నిబ్బుతసుత్తవణ్ణనా

౫౬. పఞ్చమే న కాలన్తరే పత్తబ్బన్తి యదా సచ్చప్పటివేధో, తదా ఏవ లద్ధబ్బత్తా న కాలన్తరే పత్తబ్బం. మగ్గఞాణేన ఉపనేతబ్బత్తా ఉపనేయ్యం. ఉపనేయ్యమేవ ఓపనేయ్యికన్తి ఆహ ‘‘పటిపత్తియా ఉపగన్తబ్బ’’న్తి.

నిబ్బుతసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. పలోకసుత్తవణ్ణనా

౫౭. ఛట్ఠే ఆచరియపాచరియానన్తి ఆచరియానమ్పి ఆచరియానం. నిరన్తరఫుటో నేరయికసత్తేహి నిరయగామికమ్మస్స కారకానం బహుభావా. ఉభయమ్పేతన్తి యథావుత్తం అత్థద్వయం. ఘననివాసతన్తి గామానం ఘనసన్నివాసతం. ఏకన్తేనేవ అధమ్మోతి అయోనిసోమనసికారహేతుకత్తా అనత్థహేతుతాయ చ నియమేనేవ అధమ్మో. న అధమ్మరాగోతి అధిప్పేతోతి పరపరిక్ఖారేసు రాగో వియ న మహాసావజ్జోతి కత్వా వుత్తం. తథా హి సకసకపరిక్ఖారవిసయో రాగో విసమలోభో వియ న ఏకన్తతో అపాయుప్పత్తిజనకో. పరపరిక్ఖారేసు ఉప్పజ్జమానస్స మహాసావజ్జతాయ అధమ్మరాగతా. లోభస్స సమకాలో నామ నత్థి కాయదుచ్చరితాదీనం వియ అయోనిసోమనసికారసముట్ఠానత్తా. ఏసాతి ఏసో పాపధమ్మో. సమలోభో విసమలక్ఖణాభావతో. తథా హి తంసముట్ఠానో పయోగో మిచ్ఛాచారోతి న వుచ్చతి. అవత్థుపటిసేవనసఙ్ఖాతేనాతి యం లోకియసాధుసమనుఞ్ఞాతం రాగస్స వత్థుట్ఠానం, తతో అఞ్ఞస్మిం వత్థుస్మిం పటిసేవనసఙ్ఖాతేన.

వివిధసస్సానన్తి సాలివీహిఆదినానప్పకారసస్సానం. దుస్సస్సన్తి పచ్చయదూసేన దూసితం సస్సం. సమ్పజ్జమానేతి నిప్ఫజ్జనతో పగేవ గబ్భపరివుద్ధికాలే. పాణకాతి సలభాదిపాణకా. పతన్తీతి సస్సానం మత్థకే పతన్తి. సలాకామత్తమేవ సమ్పజ్జతీతి వడ్ఢిత్వా గబ్భం గహేతుం అసమత్థం సమ్పజ్జతి. తేతి వాళఅమనుస్సా. లద్ధోకాసాతి యక్ఖాధిపతీహి అనుఞ్ఞాతత్తా లద్ధోకాసా.

పలోకసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭. వచ్ఛగోత్తసుత్తవణ్ణనా

౫౮. సత్తమే మహావిపాకన్తి ఉళారఫలం బహువిపాకం. ధమ్మో నామ కథితకథా ‘‘అత్థం దహతి విదహతీ’’తి కత్వా. అనుధమ్మో నామ పటికథనం ‘‘తం అనుగతో ధమ్మో’’తి కత్వా. సహ ధమ్మేనాతి సహధమ్మో, సో ఏవ సహధమ్మికో. ధమ్మసద్దో చేత్థ కారణపరియాయోతి ఆహ ‘‘సకారణో’’తి. వాదస్సాతి వచనస్స. అనుపాతో అనుపచ్ఛా పవత్తి.

పరిపన్థే తిట్ఠతీతి పారిపన్థికో. పన్థే ఠత్వా పరేసం సాపతేయ్యం ఛిన్దనతో పన్థదూహనచోరో. యది పచ్చవేక్ఖణఞాణం, కథం తం అసేక్ఖన్తి ఆహ ‘‘అసేక్ఖస్స పవత్తత్తా’’తి. ఇతరానీతి సీలక్ఖన్ధాదీని. సయమ్పీతి పి-సద్దో ‘‘అసేక్ఖస్స పవత్తా చా’’తి ఇమమత్థం సమ్పిణ్డేతి.

నిబ్బిసేవనోతి విసేవనరహితో విగతవిలోమభావో. న ఉపపరిక్ఖన్తీతి న విచారేన్తి. జాతిం నిబ్బత్తిం యాతి ఉపగచ్ఛతీతి జాతియో, జాతోతి అత్థో. తేనాహ ‘‘యత్థ కత్థచి కులజాతే’’తి.

కేవలీతి కేవలవా, పారిపూరిమాతి అత్థో. తేనాహ ‘‘పరిపుణ్ణభావేన యుత్తో’’తి. ఏతం కేవలీతి పదం. అభిఞ్ఞాపారన్తి అభిజానస్స పారం. పరియన్తం గతత్తా పారగూ. ఏస నయో సేసపదేసుపి. ఖేత్తవినిచ్ఛయసవనేనాతి ‘‘ఇమేహి సీలాదిగుణసమ్పన్నా సదేవకే లోకే పుఞ్ఞస్స ఖేత్తం, తదఞ్ఞో న ఖేత్త’’న్తి ఏవం ఖేత్తవినిచ్ఛయసవనేన రహితా.

వచ్ఛగోత్తసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౮. తికణ్ణసుత్తవణ్ణనా

౫౯. అట్ఠమే దురాసదాతి దురుపసఙ్కమనా. గరహా ముచ్చిస్సతీతి మయి ఏవం కథేన్తే సమణో గోతమో కిఞ్చి కథేస్సతి, ఏవం మే వచనమత్తమ్పి న లద్ధన్తి అయం గరహా ముచ్చిస్సతీతి. పణ్డితాతి పణ్డిచ్చేన సమన్నాగతా. ధీరాతి ధితిసమ్పన్నా. బ్యత్తాతి పరవాదమద్దనసమత్థేన వేయ్యత్తియేన సమన్నాగతా. బహుస్సుతాతి బాహుసచ్చవన్తో. వాదినోతి వాదిమగ్గకుసలా. సమ్మతాతి బహునో జనస్స సాధుసమ్మతా. పణ్డితాదిఆకారపరిచ్ఛేదన్తి తేసం తేవిజ్జానం పణ్డితాకారాదిఆకారపరిచ్ఛేదం. ఆకారసద్దో కారణపరియాయో, పరిచ్ఛేదసద్దో పరిమాణత్థోతి ఆహ ‘‘ఏత్తకేన కారణేనా’’తి.

యథాతి యేనాకారేన, యేన కారణేనాతి అత్థో. తేనాహ ‘‘యథాతి కారణవచన’’న్తి. ‘‘ద్వీహిపి పక్ఖేహీ’’తి వత్వా తే పక్ఖే సరూపతో దస్సేన్తో ‘‘మాతితో చ పితితో చా’’తి ఆహ. తేసం పక్ఖానం వసేనస్స సుజాతతం దస్సేతుం ‘‘యస్స మాతా’’తిఆది వుత్తం. జనకజనికాభావేన వినాపి లోకే మాతాపితుసమఞ్ఞా దిస్సతి, ఇధ పన సా ఓరసపుత్తవసేనేవ ఇచ్ఛితాతి దస్సేతుం ‘‘సంసుద్ధగహణికో’’తి వుత్తం. గబ్భం గణ్హాతి ధారేతీతి గహణీ, గబ్భాసయసఞ్ఞితో మాతుకుచ్ఛిప్పదేసో. యథాభుత్తస్స ఆహారస్స విపాచనవసేన గణ్హనతో అఛడ్డనతో గహణీ, కమ్మజతేజోధాతు.

పితా చ మాతా చ పితరో, పితూనం పితరో పితామహా, తేసం యుగో పితామహయుగో, తస్మా ‘‘యావ సత్తమా పితామహయుగా పితామహద్వన్దా’’తి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. అట్ఠకథాయం పన ద్వన్దం అగ్గహేత్వా ‘‘యుగన్తి ఆయుప్పమాణం వుచ్చతీ’’తి వుత్తం. యుగ-సద్దస్స చ అత్థకథా దస్సితా ‘‘పితామహోయేవ పితామహయుగ’’న్తి. పుబ్బపురిసాతి పురిసగ్గహణఞ్చేత్థ ఉక్కట్ఠనిద్దేసవసేన కతన్తి దట్ఠబ్బం. ఏవఞ్హి ‘‘మాతితో’’తి పాళివచనం సమత్థితం హోతి. అక్ఖిత్తోతి అక్ఖేపో. అనవక్ఖిత్తోతి సద్ధథాలిపాకాదీసు అనవక్ఖిత్తో న ఛడ్డితో. జాతివాదేనాతి హేతుమ్హి కరణవచనన్తి దస్సేతుం ‘‘కేన కారణేనా’’తిఆది వుత్తం. ఏత్థ చ ‘‘ఉభతో…పే… పితామహయుగా’’తి ఏతేన బ్రాహ్మణస్స యోనిదోసాభావో దస్సితో సంసుద్ధగహణికతాకిత్తనతో. ‘‘అక్ఖిత్తో’’తి ఇమినా కిరియాపరాధాభావో. సంసుద్ధజాతికాపి హి సత్తా కిరియాపరాధేన ఖేపం పాపుణన్తి. ‘‘అనుపక్కుట్ఠో’’తి ఇమినా అయుత్తసంసగ్గాభావో. అయుత్తసంసగ్గఞ్హి పటిచ్చ సత్తా సుద్ధజాతికా కిరియాపరాధరహితాపి అక్కోసం లభన్తి.

తన్తి గరహావచనం. మన్తే పరివత్తేతీతి వేదే సజ్ఝాయతి, పరియాపుణాతీతి అత్థో. మన్తే ధారేతీతి యథాఅధీతే మన్తే అసమ్ముట్ఠే కత్వా హదయే ఠపేతి.

ఓట్ఠపహతకరణవసేనాతి అత్థావధారణవసేన. సనిఘణ్డుకేటుభానన్తి ఏత్థ వచనీయవాచకభావేన అత్థం సద్దఞ్చ ఖణ్డతి భిన్దతి విభజ్జ దస్సేతీతి నిఖణ్డు, సో ఏవ ఇధ ఖ-కారస్స ఘ-కారం కత్వా ‘‘నిఘణ్డూ’’తి వుత్తో. కిటతి గమేతి కిరియాదివిభాగం, తం వా అనవసేసపరియాదానతో గమేన్తో పూరేతీతి కేటుభం. వేవచనప్పకాసకన్తి పరియాయసద్దదీపకం, ఏకేకస్స అత్థస్స అనేకపరియాయవచనవిభావకన్తి అత్థో. నిదస్సనమత్తఞ్చేతం అనేకేసమ్పి అత్థానం ఏకసద్దవచనీయతావిభావనవసేనపి తస్స గన్థస్స పవత్తత్తా. వచీభేదాదిలక్ఖణా కిరియా కప్పీయతి వికప్పీయతి ఏతేనాతి కిరియాకప్పో, సో పన వణ్ణపదసమ్బన్ధపదత్థాదివిభాగతో బహుకప్పోతి ఆహ ‘‘కిరియాకప్పవికప్పో’’తి. ఇదఞ్చ మూలకిరియాకప్పగన్థం సన్ధాయ వుత్తం. సో హి మహావిసయో సతసహస్సపరిమాణో నమాచరియాదిప్పకరణం. ఠానకరణాదివిభాగతో నిబ్బచనవిభాగతో చ అక్ఖరా పభేదీయన్తి ఏతేహీతి అక్ఖరప్పభేదా, సిక్ఖానిరుత్తియో. ఏతేసన్తి చతున్నం వేదానం.

పదన్తి చతుబ్బిధం, పఞ్చవిధం వా పదం, తం పదం కాయతీతి పదకో, తేయేవ వా వేదే పదసో కాయతీతి పదకో. తదవసేసన్తి వుత్తావసేసం వాక్యం. ఏత్తావతా సద్దబ్యాకరణం వత్వా పున ‘‘బ్యాకరణ’’న్తి అత్థబ్యాకరణమాహ. తం తం సద్దం తదత్థఞ్చ బ్యాకరోతి బ్యాచిక్ఖతి ఏతేనాతి బ్యాకరణం, సద్దసత్థం. ఆయతిం హితం తేన లోకో న యతతి న ఈహతీతి లోకాయతం. తఞ్హి గన్థం నిస్సాయ సత్తా పుఞ్ఞకిరియాయ చిత్తమ్పి న ఉప్పాదేన్తి.

అసీతి మహాసావకాతి అఞ్ఞాసికోణ్డఞ్ఞో, వప్పో, భద్దియో, మహానామో, అస్సజి, నాళకో, యసో, విమలో, సుబాహు, పుణ్ణజి, గవమ్పతి, ఉరువేలకస్సపో, నదీకస్సపో, గయాకస్సపో, సారిపుత్తో, మహామోగ్గల్లానో, మహాకస్సపో, మహాకచ్చానో, మహాకోట్ఠికో, మహాకప్పినో, మహాచున్దో, అనురుద్ధో, కఙ్ఖారేవతో, ఆనన్దో, నన్దకో, భగు, నన్దియో, కిమిలో, భద్దియో, రాహులో, సీవలి, ఉపాలి, దబ్బో, ఉపసేనో, ఖదిరవనియరేవతో, పుణ్ణో మన్తానిపుత్తో, పుణ్ణో సునాపరన్తకో, సోణో కుటికణ్ణో, సోణో కోళివిసో, రాధో, సుభూతి, అఙ్గులిమాలో, వక్కలి, కాళుదాయీ, మహాఉదాయీ, పిలిన్దవచ్ఛో, సోభితో, కుమారకస్సపో, రట్ఠపాలో, వఙ్గీసో, సభియో, సేలో, ఉపవాణో, మేఘియో, సాగతో, నాగితో, లకుణ్డకభద్దియో, పిణ్డోలో భారద్వాజో, మహాపన్థకో, చూళపన్థకో, బాకులో, కుణ్డధానో, దారుచీరియో, యసోజో, అజితో, తిస్సమేత్తేయ్యో, పుణ్ణకో, మేత్తగు, ధోతకో, ఉపసీవో, నన్దో, హేమకో, తోదేయ్యో, కప్పో, జతుకణ్ణీ, భద్రావుధో, ఉదయో, పోసలో, మోఘరాజా, పిఙ్గియోతి ఏతే అసీతి మహాసావకా నామ.

కస్మా పనేతే ఏవ థేరా ‘‘మహాసావకా’’తి వుచ్చన్తీతి? అభినీహారస్స మహన్తభావతో. తథా హి ద్వే అగ్గసావకాపి మహాసావకేసు అన్తోగధా. తే హి సావకపారమిఞాణస్స మత్థకప్పత్తియా సావకేసు అగ్గధమ్మాధిగమేన అగ్గట్ఠానే ఠితాపి అభినీహారమహన్తతాసామఞ్ఞేన ‘‘మహాసావకా’’తిపి వుచ్చన్తి, ఇతరే పన పకతిసావకేహి సాతిసయం మహాభినీహారా. తథా హి తే పదుముత్తరస్స భగవతో కాలే కతపణిధానా, తతో ఏవ సాతిసయం అభిఞ్ఞాసమాపత్తీసు వసినో పభిన్నప్పటిసమ్భిదా చ. కామం సబ్బేపి అరహన్తో సీలవిసుద్ధిఆదికే సమ్పాదేత్వా చతూసు సతిపట్ఠానేసు సుప్పతిట్ఠితచిత్తా సత్త బోజ్ఝఙ్గే యథాభూతం భావేత్వా మగ్గప్పటిపాటియా అనవసేసతో కిలేసే ఖేపేత్వా అగ్గఫలే పతిట్ఠహన్తి, తథాపి యథా సద్ధావిముత్తతో దిట్ఠిప్పత్తస్స, పఞ్ఞావిముత్తతో చ ఉభతోభాగవిముత్తస్స పుబ్బభాగభావనావిసేససిద్ధో మగ్గభావనావిసేసో, ఏవం అభినీహారమహన్తత్తపుబ్బయోగమహన్తత్తా హి ససన్తానే సాతిసయస్స గుణవిసేసస్స నిప్ఫాదితత్తా సీలాదీహి గుణేహి మహన్తా సావకాతి మహాసావకా. తేసుయేవ పన యే బోధిపక్ఖియధమ్మేసు పామోక్ఖభావేన ధురభూతానం సమ్మాదిట్ఠిసఙ్కప్పాదీనం సాతిసయం కిచ్చానుభావనిప్ఫత్తియా కారణభూతాయ తజ్జాభినీహారాభినీహటాయ సక్కచ్చం నిరన్తరం చిరకాలసమ్భావితాయ సమ్మాపటిపత్తియా యథాక్కమం పఞ్ఞాయ సమాధిస్మిఞ్చ ఉక్కట్ఠపారమిప్పత్తియా సవిసేసం సబ్బగుణేహి అగ్గభావే ఠితా, తే సారిపుత్తమోగ్గల్లానా. ఇతరే అట్ఠసత్తతి థేరా సావకపారమియా మత్థకే సబ్బసావకానం అగ్గభావేన అట్ఠితత్తా ‘‘మహాసావకా’’ఇచ్చేవ వుచ్చన్తి. పకతిసావకా పన అభినీహారమహన్తత్తాభావతో పుబ్బయోగమహన్తత్తాభావతో చ ‘‘సత్థుసావకా’’ఇచ్చేవ వుచ్చన్తి. తే పన అగ్గసావకా వియ మహాసావకా వియ చ న పరిమితా, అథ ఖో అనేకసతా అనేకసహస్సా.

వయతీతి వయో, ఆదిమజ్ఝపరియోసానేసు కత్థచి అపరికిలమన్తో అవిత్థాయన్తో తే గన్థే సన్తానేతి పణేతీతి అత్థో. ద్వే పటిసేధా పకతిం గమేన్తీతి దస్సేతుం ‘‘అవయో న హోతీ’’తి వత్వా తత్థ అవయం దస్సేతుం ‘‘అవయో నామ…పే… న సక్కోతీ’’తి వుత్తం.

ఇధాతి ఇమస్మిం సుత్తే. ఏతన్తి ‘‘వివిచ్చేవ కామేహీ’’తిఆదివచనం. తతియవిజ్జాధిగమాయ పటిపత్తిక్కమో విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౧.౭౦) సాతిసయం విత్థారితో, తథా ఇధ అవత్తుకామతాయ భయభేరవసుత్తాదీసు (మ. ని. ౧.౩౪ ఆదయో) వియ సఙ్ఖేపతో చ వత్తుకామతాయ ‘‘ద్విన్నం విజ్జాన’’మిచ్చేవ వుత్తం.

విజ్జాతి పుబ్బేనివాసప్పటిచ్ఛాదకస్స మోహక్ఖన్ధస్స విజ్జనట్ఠేనపి విజ్జా. మోహో పటిచ్ఛాదకట్ఠేన తమోతి వుచ్చతి తమో వియాతి కత్వా. కాతబ్బతో కరణం, ఓభాసోవ కరణం ఓభాసకరణం, అత్తనో పచ్చయేహి ఓభాసభావేన నిబ్బత్తేతబ్బట్ఠేనాతి అత్థో. అయం అత్థోతి అయమేవ అధిప్పేతత్థో. పసంసావచనన్తి తస్సేవ అత్థస్స థోమనావచనం పటిపక్ఖవిధమనపవత్తివిసేసానం బోధనతో. యోజనాతి పసంసావసేన వుత్తపదానం అత్థదస్సనవసేన వుత్తపదస్స చ యోజనా. అవిజ్జా విహతాతి ఏతేన విజ్జనట్ఠేన విజ్జాతి అయమ్పి అత్థో దీపితోతి దట్ఠబ్బం. యస్మా విజ్జా ఉప్పన్నాతి ఏతేన విజ్జాపటిపక్ఖా అవిజ్జా, పటిపక్ఖతా చస్సా పహాతబ్బభావేన విజ్జాయ చ పహాయకభావేనాతి దస్సేతి. ఇతరస్మిమ్పి పదద్వయేతి ‘‘తమో విహతో, ఆలోకో ఉప్పన్నో’’తి పదద్వయేపి. ఏసేవ నయోతి యథావుత్తయోజనం అతిదిసతి. తత్థాయం యోజనా – ఏవం అధిగతవిజ్జస్స తమో విహతో విద్ధస్తో. కస్మా? యస్మా ఆలోకో ఉప్పన్నో ఞాణాలోకో పాతుభూతోతి. పేసితత్తస్సాతి యథాధిప్పేతత్థసిద్ధిప్పత్తిం విస్సట్ఠచిత్తస్స, పఠమవిజ్జాధిగమాయ పేసితచిత్తస్సాతి వుత్తం హోతి.

విపస్సనాపాదకన్తి ఇమినా తస్స ఝానచిత్తస్స నిబ్బేధభాగియతమాహ. విపస్సనా తివిధా విపస్సకపుగ్గలభేదేన. మహాబోధిసత్తానఞ్హి పచ్చేకబోధిసత్తానఞ్చ విపస్సనా చిన్తామయఞాణసంవడ్ఢితత్తా సయమ్భుఞాణభూతా, ఇతరేసం సుతమయఞాణసంవడ్ఢితత్తా పరోపదేససమ్భూతా. సా ‘‘ఠపేత్వా నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం అవసేసరూపారూపజ్ఝానానం అఞ్ఞతరతో వుట్ఠాయా’’తిఆదినా అనేకధా అరూపముఖవసేన చతుధాతువవత్థానే వుత్తానం తేసం తేసం ధాతుపరిగ్గహముఖానం అఞ్ఞతరముఖవసేన చ అనేకధావ విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౧.౩౦౬) నానానయతో విభావితా. మహాబోధిసత్తానం పన చతువీసతికోటిసతసహస్సముఖేన పభేదగమనతో నానానయం సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణసన్నిస్సయస్స అరియమగ్గఞాణస్స అధిట్ఠానభూతం పుబ్బభాగఞాణగబ్భం గణ్హాపేన్తం పరిపాకం గచ్ఛన్తం పరమగమ్భీరం సణ్హసుఖుమతరం అనఞ్ఞసాధారణం విపస్సనాఞాణం హోతి, యం అట్ఠకథాసు ‘‘మహావజిరఞాణ’’న్తి వుచ్చతి. యస్స చ పవత్తివిభాగేన చతువీసతికోటిసతసహస్సప్పభేదస్స పాదకభావేన సమాపజ్జియమానా చతువీసతికోటిసతసహస్ససఙ్ఖా దేవసికం సత్థు వళఞ్జనకసమాపత్తియో వుచ్చన్తి, స్వాయం బుద్ధానం విపస్సనాచారో పరమత్థమఞ్జూసాయం విసుద్ధిమగ్గసంవణ్ణనాయం (విసుద్ధి. మహాటీ. ౧.౧౪౪) దస్సితో, అత్థికేహి తతో గహేతబ్బోతి. ఇధ పన సావకానం విపస్సనాచారం సన్ధాయ ‘‘విపస్సనాపాదక’’న్తి వుత్తం.

కామం హేట్ఠిమమగ్గఞాణానిపి ఆసవానం ఖేపనఞాణాని ఏవ, అనవసేసతో పన తేసం ఖేపనం అగ్గమగ్గఞాణేనేవాతి ఆహ ‘‘అరహత్తమగ్గఞాణత్థాయా’’తి. ఆసవవినాసనతోతి ఆసవానం నిస్సేసం సముచ్ఛిన్దనతో. ఆసవానం ఖయే ఞాణం ఆసవక్ఖయఞాణన్తి దస్సేన్తో ‘‘తత్ర చేతం ఞాణ’’న్తి వత్వా ‘‘ఖయే’’తి ఆధారే భుమ్మం, న విసయేతి దస్సేన్తో ‘‘తత్థ పరియాపన్నత్తా’’తి ఆహ. అభినీహరతీతి అభిముఖం నీహరతి, యథా మగ్గాభిసమయో హోతి, సవనం తదభిముఖం పవత్తేతి. ఇదం దుక్ఖన్తి దుక్ఖస్స అరియసచ్చస్స తదా భిక్ఖునా పచ్చక్ఖతో గహితభావదస్సనం. ఏత్తకం దుక్ఖన్తి తస్స పరిచ్ఛిజ్జ గహితభావదస్సనం. న ఇతో భియ్యోతి తస్స అనవసేసతో గహితభావదస్సనం. తేనాహ ‘‘సబ్బమ్పి దుక్ఖసచ్చ’’న్తిఆది. సరసలక్ఖణపటివేధేనాతి సభావసఙ్ఖాతస్స లక్ఖణస్స అసమ్మోహతో పటివిజ్ఝనేన. అసమ్మోహపటివేధోతి చ యథా తస్మిం ఞాణే పవత్తే పచ్ఛా దుక్ఖసచ్చస్స సరూపాదిపరిచ్ఛేదే సమ్మోహో న హోతి, తథా పవత్తి. తేనేవాహ ‘‘యథాభూతం పజానాతీ’’తి. దుక్ఖం సముదేతి ఏతస్మాతి దుక్ఖసముదయో. యం ఠానం పత్వాతి యం నిబ్బానం మగ్గస్స ఆరమ్మణపచ్చయట్ఠేన కారణభూతం ఆగమ్మ. పత్వాతి చ తదుభయవతో పుగ్గలస్స పవత్తియాతి కత్వా వుత్తం. పత్వాతి వా పాపుణనహేతు. అప్పవత్తిన్తి అప్పవత్తినిమిత్తం. తే వా న పవత్తన్తి ఏత్థాతి అప్పవత్తి, నిబ్బానం. తస్సాతి దుక్ఖనిరోధస్స. సమ్పాపకన్తి సచ్ఛికిరియావసేన సమ్మదేవ పాపకం.

కిలేసవసేనాతి ఆసవసఙ్ఖాతకిలేసవసేన. యస్మా ఆసవానం దుక్ఖసచ్చపరియాయో తప్పరియాపన్నత్తా సేససచ్చానఞ్చ తంసముదయాదిపరియాయో అత్థి, తస్మా వుత్తం ‘‘పరియాయతో’’తి. దస్సేన్తో సచ్చానీతి యోజనా. ఆసవానఞ్చేత్థ గహణం ‘‘ఆసవానం ఖయఞాణాయా’’తి ఆరద్ధత్తా. తథా హి ‘‘కామాసవాపి చిత్తం విముచ్చతీ’’తిఆదినా ఆసవవిముత్తిసీసేనేవ సబ్బకిలేసవిముత్తి వుత్తా. ‘‘ఇదం దుక్ఖన్తి యథాభూతం పజానాతీ’’తిఆదినా మిస్సకమగ్గో ఇధ కథితోతి ‘‘సహ విపస్సనాయ కోటిప్పత్తం మగ్గం కథేసీ’’తి వుత్తం. జానతో పస్సతోతి ఇమినా పరిఞ్ఞాసచ్ఛికిరియాభావనాభిసమయా వుత్తా. విముచ్చతీతి ఇమినా పహానాభిసమయో వుత్తోతి ఆహ ‘‘ఇమినా మగ్గక్ఖణం దస్సేతీ’’తి. జానతో పస్సతోతి వా హేతునిద్దేసో. యం జాననహేతు కామాసవాపి చిత్తం విముచ్చతీతి యోజనా. ధమ్మానఞ్హి సమానకాలికానమ్పి పచ్చయపచ్చయుప్పన్నతా సహజాతకోటియా లబ్భతి. భవాసవగ్గహణేనేవ ఏత్థ భవరాగస్స వియ భవదిట్ఠియాపి సమవరోధోతి దిట్ఠాసవస్సపి సఙ్గహో దట్ఠబ్బో.

ఖీణా జాతీతిఆదీహి పదేహి. తస్సాతి పచ్చవేక్ఖణఞాణస్స. భూమిన్తి పవత్తిట్ఠానం. యేనాధిప్పాయేన ‘‘కతమా పనస్సా’’తిఆదినా చోదనా కతా, తం వివరన్తో ‘‘న తావస్సా’’తిఆదిమాహ. తత్థ న తావస్స అతీతా జాతి ఖీణా మగ్గభావనాయాతి అధిప్పాయో. తత్థ కారణమాహ ‘‘పుబ్బేవ ఖీణత్తా’’తి. న అనాగతా అస్స జాతి ఖీణాతి యోజనా. న అనాగతాతి చ అనాగతభావసామఞ్ఞం గహేత్వా లేసేన చోదేతి. తేనాహ ‘‘అనాగతే వాయామాభావతో’’తి. అనాగతవిసేసో పనేత్థ అధిప్పేతో, తస్స ఖేపనే వాయామో లబ్భతేవ. తేనాహ ‘‘యా పన మగ్గస్సా’’తిఆది. ఏకచతుపఞ్చవోకారభవేసూతి భవత్తయగ్గహణం వుత్తనయేన అనవసేసతో జాతియా ఖీణభావదస్సనత్థం. తన్తి యథావుత్తం జాతిం. సోతి ఖీణాసవో భిక్ఖు.

బ్రహ్మచరియవాసో నామ ఇధ మగ్గబ్రహ్మచరియస్స నిబ్బత్తనమేవాతి ఆహ ‘‘పరివుత్థ’’న్తి. సమ్మాదిట్ఠియా చతూసు సచ్చేసు పరిఞ్ఞాదికిచ్చసాధనవసేన పవత్తమానాయ సమ్మాసఙ్కప్పాదీనమ్పి దుక్ఖసచ్చే పరిఞ్ఞాభిసమయానుగుణా పవత్తి, ఇతరేసు చ సచ్చేసు నేసం పహానాభిసమయాదివసేన పవత్తి పాకటా ఏవ. తేన వుత్తం ‘‘చతూసు సచ్చేసు చతూహి మగ్గేహి పరిఞ్ఞాపహానసచ్ఛికిరియాభావనాభిసమయవసేనా’’తి. పుథుజ్జనకల్యాణకాదయోతి ఆది-సద్దేన సత్తసేఖం సఙ్గణ్హాతి.

ఇత్థత్తాయాతి ఇమే పకారా ఇత్థం, తబ్భావో ఇత్థత్తం, తదత్థన్తి వుత్తం హోతి. తే పన పకారా అరియమగ్గబ్యాపారభూతా పరిఞ్ఞాదయో ఇధాధిప్పేతాతి ఆహ ‘‘ఏవంసోళసవిధకిచ్చభావాయా’’తి. తే హి మగ్గం పచ్చవేక్ఖతో మగ్గానుభావేన పాకటా హుత్వా ఉపట్ఠహన్తి, పరిఞ్ఞాదీసు చ పహానమేవ పధానం తదత్థత్తా ఇతరేసన్తి ఆహ ‘‘కిలేసక్ఖయాయ వా’’తి. పహీనకిలేసపచ్చవేక్ఖణవసేన వా ఏతం వుత్తం. దుతియవికప్పే ఇత్థత్తాయాతి నిస్సక్కే సమ్పదానవచనన్తి ఆహ ‘‘ఇత్థభావతో’’తి. అపరన్తి అనాగతం. ఇమే పన చరిమకత్తభావసఙ్ఖాతా పఞ్చక్ఖన్ధా. పరిఞ్ఞాతా తిట్ఠన్తీతి ఏతేన తేసం అప్పతిట్ఠతం దస్సేతి. అపరిఞ్ఞామూలకా హి పతిట్ఠా. యథాహ ‘‘కబళీకారే చే, భిక్ఖవే, ఆహారే అత్థి రాగో, అత్థి నన్దీ, అత్థి తణ్హా, పతిట్ఠితం తత్థ విఞ్ఞాణం విరుళ్హ’’న్తిఆది (సం. ని. ౨.౬౪; కథా. ౨౯౬; మహాని. ౭). తేనేవాహ – ‘‘ఛిన్నమూలకా రుక్ఖా వియా’’తిఆది.

యస్సాతి పుథుజ్జనస్స. తస్స హి సీలం కదాచి వడ్ఢతి, కదాచి హాయతి. సేక్ఖాపి పన సీలేసు పరిపూరకారినోవ, అసేక్ఖేసు వత్తబ్బమేవ నత్థి. తేనాహ ‘‘ఖీణాసవస్సా’’తిఆది. వసిప్పత్తన్తి వసీభావప్పత్తం. సుట్ఠు సమాహితన్తి అగ్గఫలసమాధినా సమ్మదేవ సమాహితం. ధితిసమ్పన్నన్తి అగ్గఫలధితియా సమన్నాగతం. మచ్చుం జహిత్వా ఠితన్తి ఆయతిం పునబ్భవాభావతో వుత్తం. కథం పునబ్భవాభావోతి ఆహ ‘‘సబ్బే పాపధమ్మే పజహిత్వా ఠిత’’న్తి. సబ్బస్సపి ఞేయ్యధమ్మస్స చతుసచ్చన్తోగధత్తా వుత్తం ‘‘బుద్ధన్తి చతుసచ్చబుద్ధ’’న్తి. బుద్ధసావకాతి సావకబుద్ధా నమస్సన్తి, పగేవ ఇతరా పజా. ఇతరా హి పజా సావకేపి నమస్సన్తి. ఇతి ఏత్తకేన ఠానేన సమ్మాసమ్బుద్ధస్స వసేన గాథానం అత్థం వత్వా ఇదాని సావకస్సపి వసేన అత్థం యోజేత్వా దస్సేతుం ‘‘అథ వా’’తిఆది వుత్తం. సావకోపి గోతమో ముఖనిబ్బత్తేన సమ్పత్తేన సమ్బన్ధేన, యతో సబ్బేపి అరియసావకా భగవతో ఓరసపుత్తాతి వుచ్చన్తీతి.

నివుస్సతీతి నివాసో, నివుత్థో ఖన్ధసన్తానోతి ఆహ ‘‘నివుత్థక్ఖన్ధపరమ్పర’’న్తి. అవేతి, అవేదీతి పాఠద్వయేనపి పుబ్బేనివాసఞాణస్స కిచ్చసిద్ధింయేవ దస్సేతి. ఏకత్తకాయఏకత్తసఞ్ఞిభావసామఞ్ఞతో వేహప్ఫలాపి ఏత్థేవ సఙ్గహం గచ్ఛన్తీతి ‘‘ఛ కామావచరే, నవ బ్రహ్మలోకే’’ఇచ్చేవ వుత్తం. ఇతరే పన అపచురభావతో న వుత్తా. ఏకచ్చానం అవిసయభావతో చ అవచనం దట్ఠబ్బం. జాతి ఖీయతి ఏతేనాతి జాతిక్ఖయో, అరహత్తన్తి ఆహ ‘‘అరహత్తం పత్తో’’తి. ‘‘అభిఞ్ఞాయా’’తి వత్తబ్బే యకారలోపేన ‘‘అభిఞ్ఞా’’తి నిద్దేసో కతోతి ఆహ ‘‘జానిత్వా’’తి. కిచ్చవోసానేనాతి చతూహి మగ్గేహి కత్తబ్బస్స సోళసవిధస్స కిచ్చస్స పరియోసానేన. వోసితోతి పరియోసితో, నిట్ఠితోతి అత్థో. మోనేయ్యేన సమన్నాగతోతి కాయమోనేయ్యాదీహి సమన్నాగతో. లపితం లపతీతి లపితలాపనో. అత్తపచ్చక్ఖతో ఞత్వాతి ఇమినా తేసం విజ్జానం పటిలద్ధభావం దీపేతి.

తికణ్ణసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౯. జాణుస్సోణిసుత్తవణ్ణనా

౬౦. నవమే దేయ్యధమ్మస్సేతం నామన్తి యాగం కరోన్తేన దాతబ్బదేయ్యధమ్మం సన్ధాయ వదతి తదఞ్ఞస్స పాళియం దేయ్యధమ్మగ్గహణేనేవ గహితత్తా. మతకభత్తన్తి మతకే ఉద్దిస్స దాతబ్బభత్తం, పితుపిణ్డన్తి వుత్తం హోతి. వరపురిసానన్తి విసిట్ఠపురిసానం, ఉత్తమపురిసానన్తి అత్థో. సబ్బమేతం దానన్తి యథావుత్తభేదం యఞ్ఞసద్ధాదిదానం.

జాణుస్సోణిసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౦. సఙ్గారవసుత్తవణ్ణనా

౬౧. దసమే జిణ్ణానం హత్థిసాలాదీనం పటిసఙ్ఖరణం పున పాకతికకరణం జిణ్ణపటిసఙ్ఖరణం, తస్స కారకో జిణ్ణపటిసఙ్ఖరణకారకో. బాహిరసమయేతి సత్థుసాసనతో బాహిరే అఞ్ఞతిత్థియసమయే. సబ్బచతుక్కేనాతిఆదీసు సబ్బేసు ద్విపదచతుప్పదాదిభేదేసు పాణేసు ఏకేకస్మిం చత్తారో చత్తారో పాణే వధిత్వా యజితబ్బం యఞ్ఞం సబ్బచతుక్కం నామ. సేసేసుపి ఇమినా నయేన అత్థో వేదితబ్బో. యస్స వా తస్స వాతి నిస్సక్కే సామివచనన్తి ఆహ ‘‘యస్మా వా తస్మా వా’’తి. ఏవమస్సాయన్తి ఏత్థ అస్సూతి నిపాతమత్తన్తి ఆహ ‘‘ఏవం సన్తేపి అయ’’న్తి.

వడ్ఢేన్తోతి పట్ఠపేన్తో. మగ్గబ్రహ్మచరియస్స ఓగధం మూలం పతిట్ఠాభూతం బ్రహ్మచరియోగధం. తేనాహ ‘‘అరహత్తమగ్గసఙ్ఖాతస్సా’’తిఆది. ఉక్కట్ఠనిద్దేసేన చేత్థ అరహత్తమగ్గస్సేవ గహణం కతన్తి దట్ఠబ్బం. ఉత్తమం పతిట్ఠాభూతం ఆరమ్మణూపనిస్సయభావేన.

అప్పేహి వేయ్యావచ్చకరాదీహి అత్థో ఏతిస్సాతి అప్పట్ఠా త్థ-కారస్స ట్ఠ-కారం కత్వా. తేనాహ ‘‘యత్థ బహూ’’తిఆది. యత్థాతి యస్సం పటిపదాయం. అప్పో సమారమ్భో ఏతస్సాతి అప్పసమారమ్భో. పాసంసాతి పసంసారహా. ఏతం యేవ కథాపేస్సామీతి ఏతేనేవ బ్రాహ్మణేన కథాపేస్సామి.

సోప్పేనాతి నిద్దాయ. పమాదేనాతి జాగరియాదీసు అననుయుఞ్జనతో సతివిప్పవాసలక్ఖణేన పమాదేన. పచ్చనీకపటిహరణవసేనాతి పటిపక్ఖాపనయనవసేన. తథా హి భగవతో చ సాసనస్స చ పటిపక్ఖా తిత్థియా, తేసం హరణతో పటిహారియం. తే హి దిట్ఠిహరణవసేన దిట్ఠిప్పకాసనే అసమత్థభావేన చ ఇద్ధిఆదేసనానుసాసనీహి హరితా అపనీతా హోన్తీతి. ‘‘పటీ’’తి వా అయం సద్దో ‘‘పచ్ఛా’’తి ఏతస్స అత్థం బోధేతి ‘‘తస్మిం పటిపవిట్ఠస్మిం, అఞ్ఞో ఆగఞ్ఛి బ్రాహ్మణో’’తిఆదీసు (సు. ని. ౯౮౫; చూళని. వత్థుగాథా ౪) వియ, తస్మా సమాహితే చిత్తే విగతూపక్కిలేసే కతకిచ్చేన పచ్ఛా హరితబ్బం పవత్తేతబ్బన్తి పటిహారియం, అత్తనో వా ఉపక్కిలేసేసు చతుత్థజ్ఝానమగ్గేహి హరితేసు పచ్ఛాహరణం పటిహారియం, ఇద్ధిఆదేసనానుసాసనియో చ విగతూపక్కిలేసేన కతకిచ్చేన చ సత్తహితత్థం పున పవత్తేతబ్బా, హరితేసు చ అత్తనో ఉపక్కిలేసేసు పరసత్తానం ఉపక్కిలేసహరణాని హోన్తీతి పటిహారియాని భవన్తి, పటిహారియమేవ పాటిహారియం. పటిహారియే వా ఇద్ధిఆదేసనానుసాసనిసముదాయే భవం ఏకేకం పాటిహారియన్తి వుచ్చతి. పటిహారియం వా చతుత్థజ్ఝానం మగ్గో చ పటిపక్ఖహరణతో, తత్థ జాతం నిమిత్తభూతే, తతో వా ఆగతన్తి పాటిహారియం.

ఆగతనిమిత్తేనాతి ఆగతాకారసల్లక్ఖణవసేన. ఏస నయో సేసేసుపి. ఏకో రాజాతి దక్ఖిణమధురాధిపతి ఏకో పణ్డురాజా. ఏవమ్పి తే మనోతి ఇమినా ఆకారేన తవ మనో పవత్తోతి అత్థో. తేన పకారేన పవత్తోతి ఆహ ‘‘సోమనస్సితో వా’’తిఆది. సామఞ్ఞజోతనా విసేసే అవతిట్ఠతీతి అధిప్పాయేనేవం వుత్తం. ‘‘ఏవం తవ మనో’’తి ఇదఞ్చ మనసో సోమనస్సితతాదిమత్తదస్సనం, న పన యేన సో సోమనస్సితో వా దోమనస్సితో వా, తందస్సనం. సోమనస్సగ్గహణేన చేత్థ తదేకట్ఠా రాగాదయో సద్ధాదయో చ దస్సితా హోన్తి, దోమనస్సగ్గహణేన దోసాదయో. దుతియన్తి ‘‘ఇత్థమ్పి తే మనో’’తి పదం. ఇతిపీతి ఏత్థ ఇతి-సద్దో నిదస్సనత్థో ‘‘అత్థీతి ఖో, కచ్చాన, అయమేకో అన్తో’’తిఆదీసు (సం. ని. ౨.౧౫; ౩.౯౦) వియ. తేనాహ ‘‘ఇమఞ్చ ఇమఞ్చ అత్థం చిన్తయమాన’’న్తి. పి-సద్దో వుత్తత్థసమ్పిణ్డనత్థో.

కథేన్తానం సుత్వాతి కథేన్తానం సద్దం సుత్వా. తస్స వసేనాతి తస్స వితక్కితస్స వసేన. అట్టకారకేనాతి వినిచ్ఛయకారకేన.

న అరియానన్తి అరియానం మగ్గఫలచిత్తం న జానాతీతి అత్థో. తఞ్హి తేన అనధిగతత్తా చేతోపరియఞాణేనపి న సక్కా విఞ్ఞాతుం, అఞ్ఞం పన చిత్తం జానాతియేవ. హేట్ఠిమో ఉపరిమస్స చిత్తం న జానాతీతిఆదీనిపి మగ్గఫలచిత్తమేవ సన్ధాయ వుత్తానీతి వేదితబ్బాని. సోతాపన్నాదయోపి హి అత్తనా అధిగతమేవ మగ్గఫలం పరేహి ఉప్పాదితం సమ్మా చేతోపరియఞాణేన జానితుం సక్కోన్తి, న అత్తనా అనధిగతం. సబ్బేపి అరియా అత్తనో ఫలం సమాపజ్జన్తి అధిగతత్తాతి దస్సేన్తో ‘‘ఏతేసు చా’’తిఆదిమాహ. యది అరియా అత్తనా అధిగతఫలం సమాపజ్జన్తి, ఉపరిమాపి హేట్ఠిమం ఫలం సమాపజ్జన్తి అధిగతత్తా లోకియసమాపత్తియో వియాతి కస్సచి ఆసఙ్కా సియా, తన్నివత్తనత్థమాహ ‘‘ఉపరిమో హేట్ఠిమం న సమాపజ్జతీ’’తి.

ఉపరిమోతి సకదాగామిఆదిఅరియపుగ్గలో. హేట్ఠిమన్తి సోతాపత్తిఫలాదిం. న సమాపజ్జతీతి సతిపి అధిగతత్తే న సమాపజ్జతి. కస్మాతి చే? కారణమాహ ‘‘తేసఞ్హీ’’తిఆది, తేసం సకదాగామిఆదీనం హేట్ఠిమా హేట్ఠిమా ఫలసమాపత్తి తేసు తేసుయేవ హేట్ఠిమేసు అరియపుగ్గలేసు పవత్తతి, న ఉపరిమేసూతి అత్థో. ఇమినా హేట్ఠిమం ఫలచిత్తం ఉపరిమస్స న ఉప్పజ్జతీతి దస్సేతి. కస్మాతి చే? పుగ్గలన్తరభావూపగమనేన పటిప్పస్సద్ధత్తా. ఏతేన ఉపరిమో అరియో హేట్ఠిమం ఫలసమాపత్తిం సమాపజ్జతి అత్తనా అధిగతత్తా యథా తం లోకియసమాపత్తిన్తి ఏవం పవత్తో హేతు బ్యభిచారితోతి దట్ఠబ్బం. న హి లోకియజ్ఝానేసు పుగ్గలన్తరభావూపగమనం నామ అత్థి విసేసాభావతో, ఇధ పన అసముగ్ఘాటితకమ్మకిలేసనిరోధనేన పుథుజ్జనేహి వియ సోతాపన్నస్స సోతాపన్నాదీహి సకదాగామిఆదీనం పుగ్గలన్తరభావూపగమనం అత్థి. యతో హేట్ఠిమా హేట్ఠిమా ఫలధమ్మా ఉపరూపరిమగ్గధమ్మేహి నివత్తితా పటిపక్ఖేహి వియ అభిభూతా అప్పవత్తిధమ్మతంయేవ ఆపన్నా. తేనేవ వుత్తం ‘‘పటిప్పస్సద్ధత్తా’’తి.

అపిచ కుసలకిరియప్పవత్తి నామ అఞ్ఞా, విపాకప్పవత్తి చ అఞ్ఞాతి అనన్తరఫలత్తా చ లోకుత్తరకుసలానం హేట్ఠిమతో ఉపరిమో భవన్తరగతో వియ హోతి. తంతంఫలవసేనేవ హి అరియానం సోతాపన్నాదినామలాభో. తే సచే అఞ్ఞఫలసమఙ్గినోపి హోన్తి, సోతాపన్నాదినామమ్పి తేసం అవవత్థితం సియా. తస్స తస్స వా అరియస్స తం తం ఫలం సదిసన్తి కత్వా న ఉపరిమస్స హేట్ఠిమఫలసమఙ్గితాయ లేసోపి సమ్భవతి, కుతో తస్సా సమాపజ్జనన్తి దట్ఠబ్బం. హేట్ఠిమా చ సోతాపన్నాదయో ఉపరిమం సకదాగామిఫలాదిం న సమాపజ్జన్తి అనధిగతత్తా. న హి అనధిగతం సమాపత్తిం సమాపజ్జితుం సక్కా, తస్మా సబ్బేపి అరియా అత్తనోయేవ ఫలం సమాపజ్జన్తీతి నిట్ఠమేత్థ గన్తబ్బం.

పవత్తేన్తాతి పవత్తకా హుత్వా, పవత్తనవసేనాతి అత్థో. ఏవన్తి యథానుసిట్ఠాయ అనుసాసనియా విధివసేన పటిసేధవసేన చ పవత్తితాకారపరామసనం. సా చ సమ్మావితక్కా నామ మిచ్ఛావితక్కానఞ్చ పవత్తిఆకారదస్సనవసేన పవత్తతి. తత్థ ఆనిసంసస్స ఆదీనవస్స చ విభావనత్థం అనిచ్చసఞ్ఞమేవ, న నిచ్చసఞ్ఞన్తి అత్థో. పటియోగినివత్తనత్థఞ్హి ఏవ-కారగ్గహణం. ఇధాపి ఏవసద్దగ్గహణస్స అత్థో పయోజనఞ్చ వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. ఇదం-గహణేపి ఏసేవ నయో. పఞ్చకామగుణరాగన్తి నిదస్సనమత్తం దట్ఠబ్బం తదఞ్ఞరాగస్స దోసాదీనఞ్చ పహానస్స ఇచ్ఛితత్తా తప్పహానస్స చ తదఞ్ఞరాగాదిఖేపస్స ఉపాయభావతో. తథా వుత్తం దుట్ఠలోహితవిమోచనస్స పుబ్బదుట్ఠమంసఖేపనూపాయతా వియ. లోకుత్తరధమ్మమేవాతి అవధారణం పటిక్ఖేపభావతో సావజ్జధమ్మనివత్తనపరం దట్ఠబ్బం, తస్స అధిగమూపాయానిసంసభూతానం తదఞ్ఞేసం అనవజ్జధమ్మానం నానన్తరియభావతో.

చిన్తామణికవిజ్జాసరిక్ఖకతన్తి ఇమినా ‘‘చిన్తామణీ’’తి ఏవం లద్ధనామా లోకే ఏకా విజ్జా అత్థి, యాయ పరేసం చిత్తం విజానన్తీతి దీపేతి. ‘‘తస్సా కిర విజ్జాయ సాధకో పుగ్గలో తాదిసే దేసకాలే మన్తం పరిజప్పిత్వా యస్స చిత్తం జానితుకామో, తస్స దిట్ఠహత్థాదివిసేససఞ్జాననముఖేన చిత్తాచారం అనుమినన్తో కథేతీ’’తి కేచి. అపరే ‘‘వాచం నిచ్ఛరాపేత్వా తత్థ అక్ఖరసల్లక్ఖణవసేనా’’తి వదన్తి.

ఇదఞ్చ పన సబ్బన్తి ‘‘భవం గోతమో అనేకవిహితం ఇద్ధివిధం పచ్చనుభోతీ’’తిఆదినయప్పవత్తం సబ్బమ్పి.

సఙ్గారవసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

బ్రాహ్మణవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.