౭-౧౦. దుతియసిక్ఖాసుత్తాదివణ్ణనా

౮౮-౯౧. సత్తమే కులా కులం గమనకోతి కులతో కులం గచ్ఛన్తో. ద్వే వా తయో వా భవేతి దేవమనుస్సవసేన ద్వే వా తయో వా భవే. మిస్సకభవవసేన హేతం వుత్తం. దేసనామత్తమేవ చేతం ‘‘ద్వే వా తీణి వా’’తి. యావ ఛట్ఠభవా సంసరన్తోపి కోలంకోలోవ హోతి. తేనేవాహ ‘‘అయఞ్హి ద్వే వా భవే…పే… ఏవమేత్థ వికప్పో దట్ఠబ్బో’’తి. ఉళారకులవచనో వా ఏత్థ కులసద్దో, కులతో కులం గచ్ఛతీతి కోలంకోలో. సోతాపత్తిఫలసచ్ఛికిరియతో పట్ఠాయ హి నీచకులే ఉప్పత్తి నామ నత్థి, మహాభోగకులేసు ఏవ నిబ్బత్తతీతి అత్థో. కేవలో హి కులసద్దో మహాకులమేవ వదతి ‘‘కులపుత్తో’’తిఆదీసు వియ. ఏకబీజీతి ఏత్థ ఖన్ధబీజం నామ కథితం, ఖన్ధబీజన్తి చ పటిసన్ధివిఞ్ఞాణం వుచ్చతి. యస్స హి సోతాపన్నస్స ఏకం ఖన్ధబీజం అత్థి, ఏకం భవగ్గహణం, సో ఏకబీజీ నామ. తేనాహ ‘‘ఏకస్సేవ భవస్స బీజం ఏతస్స అత్థీతి ఏకబీజీ’’తి. ‘‘మానుసకం భవ’’న్తి ఇదం పనేత్థ దేసనామత్తమేవ, ‘‘దేవభవం నిబ్బత్తేతీ’’తిపి పన వత్తుం వట్టతియేవ.

ఉద్ధంవాహిభావేన ఉద్ధమస్స తణ్హాసోతం వట్టసోతం వాతి ఉద్ధంసోతో, ఉద్ధం వా గన్త్వా పటిలభితబ్బతో ఉద్ధమస్స మగ్గసోతన్తి ఉద్ధంసోతో. పటిసన్ధివసేన అకనిట్ఠభవం గచ్ఛతీతి అకనిట్ఠగామీ. యత్థ కత్థచీతి అవిహాదీసు యత్థ కత్థచి. సప్పయోగేనాతి విపస్సనాఞాణాభిసఙ్ఖారసఙ్ఖాతేన పయోగేన సహ, మహతా విపస్సనాపయోగేనాతి అత్థో. ఉపహచ్చాతి ఏతస్స ఉపగన్త్వాతి అత్థో. తేన వేమజ్ఝాతిక్కమో కాలకిరియాపగమనఞ్చ సఙ్గహితం హోతి, తస్మా ఆయువేమజ్ఝం అతిక్కమిత్వా పరినిబ్బాయన్తో ఉపహచ్చపరినిబ్బాయీ నామ హోతీతి ఆహ ‘‘యో పన కప్పసహస్సాయుకేసు అవిహేసూ’’తిఆది. సో తివిధో హోతీతి ఞాణస్స తిక్ఖమజ్ఝముదుభావేన తివిధో హోతి. తేనాహ ‘‘కప్పసహస్సాయుకేసూ’’తిఆది.

సద్ధాధురేన అభినివిసిత్వాతి ‘‘సచే సద్ధాయ సక్కా నిబ్బత్తేతుం, నిబ్బత్తేస్సామి లోకుత్తరమగ్గ’’న్తి ఏవం సద్ధాధురవసేన అభినివిసిత్వా విపస్సనం పట్ఠపేత్వా. పఞ్ఞాధురేన అభినివిట్ఠోతి ‘‘సచే పఞ్ఞాయ సక్కా, నిబ్బత్తేస్సామి లోకుత్తరమగ్గ’’న్తి ఏవం పఞ్ఞాధురం కత్వా అభినివిట్ఠో. యథావుత్తమేవ అట్ఠవిధత్తం కోలంకోలసత్తక్ఖత్తుపరమేసు అతిదిసన్తో ‘‘తథా కోలంకోలా సత్తక్ఖత్తుపరమా చా’’తి ఆహ. వుత్తనయేనేవ అట్ఠ కోలంకోలా, అట్ఠ సత్తక్ఖత్తుపరమాతి వుత్తం హోతి.

తత్థ సత్తక్ఖత్తుం పరమా భవూపపత్తి అత్తభావగ్గహణం అస్స, తతో పరం అట్ఠమం భవం నాదియతీతి సత్తక్ఖత్తుపరమో. భగవతా గహితనామవసేనేవ చేతాని అరియాయ జాతియా జాతానం తేసం నామాని జాతాని కుమారానం మాతాపితూహి గహితనామాని వియ. ఏత్తకఞ్హి ఠానం గతో ఏకబీజీ నామ హోతి, ఏత్తకం కోలంకోలో, ఏత్తకం సత్తక్ఖత్తుపరమోతి భగవతా ఏతేసం నామం గహితం. నియమతో పన అయం ఏకబీజీ, అయం కోలంకోలో, అయం సత్తక్ఖత్తుపరమోతి నత్థి. కో పన నేసం ఏతం పభేదం నియమేతీతి? కేచి తావ థేరా ‘‘పుబ్బహేతు నియమేతీ’’తి వదన్తి, కేచి పఠమమగ్గో, కేచి ఉపరి తయో మగ్గా, కేచి తిణ్ణం మగ్గానం విపస్సనాతి.

తత్థ ‘‘పుబ్బహేతు నియమేతీ’’తి వాదే పఠమమగ్గస్స ఉపనిస్సయో కతో నామ హోతి, ‘‘ఉపరి తయో మగ్గా నిరుపనిస్సయా ఉప్పన్నా’’తి వచనం ఆపజ్జతి. ‘‘పఠమమగ్గో నియమేహీ’’తి వాదే ఉపరి తిణ్ణం మగ్గానం నిరత్థకతా ఆపజ్జతి. ‘‘ఉపరి తయో మగ్గా నియమేన్తీ’’తి వాదే పఠమమగ్గే అనుప్పన్నేయేవ ఉపరి తయో మగ్గా ఉప్పన్నాతి ఆపజ్జతీతి. ‘‘తిణ్ణం మగ్గానం విపస్సనా నియమేతీ’’తి వాదో పన యుజ్జతి. సచే హి ఉపరి తిణ్ణం మగ్గానం విపస్సనా బలవతీ హోతి, ఏకబీజీ నామ హోతి, తతో మన్దతరాయ కోలంకోలో, తతో మన్దతరాయ సత్తక్ఖత్తుపరమోతి.

ఏకచ్చో హి సోతాపన్నో వట్టజ్ఝాసయో హోతి వట్టాభిరతో, పునప్పునం వట్టస్మింయేవ చరతి సన్దిస్సతి. అనాథపిణ్డికో సేట్ఠి, విసాఖా ఉపాసికా, చూళరథమహారథా దేవపుత్తా, అనేకవణ్ణో దేవపుత్తో, సక్కో దేవరాజా, నాగదత్తో దేవపుత్తోతి ఇమే హి ఏత్తకా జనా వట్టజ్ఝాసయా వట్టాభిరతా ఆదితో పట్ఠాయ ఛ దేవలోకే సోధేత్వా అకనిట్ఠే ఠత్వా పరినిబ్బాయిస్సన్తి, ఇమే ఇధ న గహితా. న కేవలఞ్చిమేవ, యోపి మనుస్సేసుయేవ సత్తక్ఖత్తుం సంసరిత్వా అరహత్తం పాపుణాతి, యోపి దేవలోకే నిబ్బత్తో దేవేసుయేవ సత్తక్ఖత్తుం అపరాపరం సంసరిత్వా అరహత్తం పాపుణాతి. ఇమేపి ఇధ న గహితా, కాలేన దేవే, కాలేన మనుస్సే సంసరిత్వా పన అరహత్తం పాపుణన్తోవ ఇధ గహితో, తస్మా ‘‘సత్తక్ఖత్తుపరమో’’తి ఇదం ఇధట్ఠకవోకిణ్ణభవూపపత్తికసుక్ఖవిపస్సకస్స నామం కథితన్తి వేదితబ్బం.

‘‘సకిదేవ ఇమం లోకం ఆగన్త్వా’’తి (పు. ప. ౩౪) వచనతో పఞ్చసు సకదాగామీసు చత్తారో వజ్జేత్వా ఏకోవ గహితో. ఏకచ్చో హి ఇధ సకదాగామిఫలం పత్వా ఇధేవ పరినిబ్బాయతి, ఏకచ్చో ఇధ పత్వా దేవలోకే పరినిబ్బాయతి, ఏకచ్చో దేవలోకే పత్వా తత్థేవ పరినిబ్బాయతి, ఏకచ్చో దేవలోకే పత్వా ఇధూపపజ్జిత్వా పరినిబ్బాయతి. ఇమే చత్తారోపి ఇధ న గహితా. యో పన ఇధ పత్వా దేవలోకే యావతాయుకం వసిత్వా పున ఇధూపపజ్జిత్వా పరినిబ్బాయిస్సతి, అయం ఏకోవ ఇధ గహితోతి వేదితబ్బో.

ఇదాని తస్స పభేదం దస్సేన్తో ‘‘తీసు పన విమోక్ఖేసూ’’తిఆదిమాహ. ఇమస్స పన సకదాగామినో ఏకబీజినా సద్ధిం కిం నానాకరణన్తి? ఏకబీజిస్స ఏకావ పటిసన్ధి, సకదాగామిస్స ద్వే పటిసన్ధియో, ఇదం తేసం నానాకరణం. సుఞ్ఞతవిమోక్ఖేన విముత్తఖీణాసవో పటిపదావసేన చతుబ్బిధో హోతి, తథా అనిమిత్తఅప్పణిహితవిమోక్ఖేహీతి ఏవం ద్వాదస అరహన్తా హోన్తీతి ఆహ ‘‘యథా పన సకదాగామినో, తథేవ అరహన్తో ద్వాదస వేదితబ్బా’’తి. అట్ఠమనవమదసమాని ఉత్తానత్థానేవ.

దుతియసిక్ఖాసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.