సమథకమ్మట్ఠానం
చరితభేదవణ్ణనా
౩. రాగో వ చరితా పకతీతి రాగచరితా. ఏవం దోసచరితాదయోపి. చరితసఙ్గహోతి మూలచరితవసేన పుగ్గలసఙ్గహో, సంసగ్గవసేన పన తేసట్ఠి చరితా హోన్తి. వుత్తఞ్హి –
‘‘రాగాదికే తికే సత్త, సత్త సద్ధాదికే తికే;
ఏకద్వితికమూలమ్హి, మిస్సతో సత్తసత్తక’’న్తి.
ఏత్థ హి రాగచరితా దోసచరితా మోహచరితా రాగదోసచరితా రాగమోహచరితా దోసమోహచరితా రాగదోసమోహచరితాతి ఏవం రాగాదికే తికే సత్తకమేకం. తథా సద్ధాచరితా బుద్ధిచరితా వితక్కచరితా సద్ధాబుద్ధిచరితా సద్ధాబుద్ధివితక్కచరితా బుద్ధివితక్కచరితా సద్ధాబుద్ధివితక్కచరితాతి సద్ధాదికేపి తికే ఏకన్తి ఏవం ద్వే తికే అమిస్సేత్వా చుద్దస చరితా హోన్తి. రాగాదితికే పన ఏకద్వితికమూలవసేన సద్ధాదితికేన సహ యోజితే రాగసద్ధాచరితా రాగబుద్ధిచరితా రాగవితక్కచరితా రాగసద్ధాబుద్ధిచరితా రాగసద్ధావితక్కచరితా రాగబుద్ధివితక్కచరితా రాగసద్ధాబుద్ధివితక్కచరితాతి రాగమూలనయే ఏకం సత్తకం, తథా ‘‘దోససద్ధాచరితా దోసబుద్ధిచరితా దోసవితక్కచరితా’’త్యాదినా దోసమూలనయేపి ఏకం, ‘‘మోహసద్ధాచరితా’’త్యాదినా మోహమూలనయేపి ఏకన్తి ఏవం ఏకమూలనయే సత్తకత్తయం హోతి. యథా చేత్థ, ఏవం ద్విమూలకనయేపి ‘‘రాగదోససద్ధాచరితా రాగదోసబుద్ధిచరితా రాగదోసవితక్కచరితా’’త్యాదినా సత్తకత్తయం. తిమూలకనయే పన ‘‘రాగదోసమోహసద్ధాచరితా’’త్యాదినా ఏకం సత్తకన్తి ఏవం మిస్సతో సత్తసత్తకవసేన ఏకూనపఞ్ఞాస చరితా హోన్తి. ఇతి ఇమా ఏకూనపఞ్ఞాస, పురిమా చ చుద్దసాతి తేసట్ఠి చరితా దట్ఠబ్బా. కేచి పన దిట్ఠియా సద్ధిం ‘‘చతుసట్ఠీ’’తి వణ్ణేన్తి.
చరితభేదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
భావనాభేదవణ్ణనా
౪. భావనాయ పటిసఙ్ఖారకమ్మభూతా, ఆదికమ్మభూతా వా పుబ్బభాగభావనా పరికమ్మభావనా నామ. నీవరణవిక్ఖమ్భనతో పట్ఠాయ గోత్రభూపరియోసానా కామావచరభావనా ఉపచారభావనా నామ. అప్పనాయ సమీపచారిత్తా గామూపచారాదయో వియ. మహగ్గతభావప్పత్తా అప్పనాభావనా నామ అప్పనాసఙ్ఖాతవితక్కపముఖత్తా. సమ్పయుత్తధమ్మేహి ఆరమ్మణే అప్పేన్తో వియ పవత్తతీతి వితక్కో అప్పనా. తథా హి సో ‘‘అప్పనా బ్యప్పనా’’తి (ధ. స. ౭) నిద్దిట్ఠో. తప్పముఖతావసేన పన సబ్బేపి మహగ్గతానుత్తరఝానధమ్మా ‘‘అప్పనా’’తి వుచ్చన్తి.
భావనాభేదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
నిమిత్తభేదవణ్ణనా
౫. పరికమ్మస్స నిమిత్తం ఆరమ్మణత్తాతి పరికమ్మనిమిత్తం, కసిణమణ్డలాది. తదేవ చక్ఖునా దిట్ఠం వియ మనసా ఉగ్గహేతబ్బం నిమిత్తం, ఉగ్గణ్హన్తస్స వా నిమిత్తన్తి ఉగ్గహనిమిత్తం. తప్పటిభాగం వణ్ణాదికసిణదోసరహితం నిమిత్తం ఉపచారప్పనానం ఆరమ్మణత్తాతి పటిభాగనిమిత్తం.
౬. పథవీయేవ కసిణం ఏకదేసే అట్ఠత్వా అనన్తస్స ఫరితబ్బతాయ సకలట్ఠేనాతి పథవీకసిణం, కసిణమణ్డలం. పటిభాగనిమిత్తం, తదారమ్మణఞ్చ ఝానం ‘పథవీకసిణ’న్తి వుచ్చతి. తథా ఆపోకసిణాదీసుపి. తత్థ పథవాదీని చత్తారి భూతకసిణాని. నీలాదీని చత్తారి వణ్ణకసిణాని, పరిచ్ఛిన్నాకాసో ఆకాసకసిణం, చన్దాదిఆలోకో ఆలోకకసిణన్తి దట్ఠబ్బం.
౭. ఉద్ధం ధుమాతం సూనం ఛవసరీరం ఉద్ధుమాతం, తదేవ కుచ్ఛితట్ఠేనఉద్ధుమాతకం. ఏవం సేసేసుపి. సేతరత్తాదినా విమిస్సితం యేభుయ్యేన నీలవణ్ణం ఛవసరీరం వినీలకం విసేసతో నీలకన్తి కత్వా. విస్సవన్తపుబ్బకం విపుబ్బకం. మజ్ఝే ద్విధా ఛిన్నం విచ్ఛిద్దకం. సోణసిఙ్గాలాదీహి వివిధాకారేన ఖాయితం విక్ఖాయితకం. సోణసిఙ్గాలాదీహి వివిధేనాకారేన ఖణ్డిత్వా తత్థ తత్థ ఖిత్తం విక్ఖిత్తకం. కాకపదాదిఆకారేన సత్థేన హనిత్వా వివిధం ఖిత్తం హతవిక్ఖిత్తకం. లోహితపగ్ఘరణకం లోహితకం. కిమికులపగ్ఘరణకం పుళవకం. అన్తమసో ఏకమ్పి అట్ఠి అట్ఠికం.
౮. అను అను సరణం అనుస్సతి, అరహతాదిబుద్ధగుణారమ్మణా అనుస్సతి బుద్ధానుస్సతి. స్వాక్ఖాతతాదిధమ్మగుణారమ్మణా అనుస్సతి ధమ్మానుస్సతి. సుప్పటిపన్నతాదిసంఘగుణారమ్మణా అనుస్సతి సంఘానుస్సతి. అఖణ్డతాదినా సుపరిసుద్ధస్స అత్తనో సీలగుణస్స అనుస్సరణం సీలానుస్సతి. విగతమలమచ్ఛేరతాదివసేన అత్తనో చాగానుస్సరణం చాగానుస్సతి. ‘‘యేహి సద్ధాదీహి సమన్నాగతా దేవా దేవత్తం గతా, తాదిసా గుణా మయి సన్తీ’’తి ఏవం దేవతా సక్ఖిట్ఠానే ఠపేత్వా అత్తనో సద్ధాదిగుణానుస్సరణం దేవతానుస్సతి. సబ్బదుక్ఖూపసమభూతస్స నిబ్బానస్స గుణానుస్సరణం ఉపసమానుస్సతి. జీవితిన్ద్రియుపచ్ఛేదభూతస్స మరణస్స అనుస్సరణం మరణానుస్సతి. కేసాదికాయకోట్ఠాసే గతా పవత్తా సతి కాయగతాసతి. ఆనఞ్చ అపానఞ్చ ఆనాపానం, అస్సాసపస్సాసా, తదారమ్మణా సతి ఆనాపానస్సతి.
౯. మిజ్జతి సినియ్హతీతి మేత్తా, మిత్తేసు భవాతి వా మేత్తా, సా సత్తానం హితసుఖూపసంహరణలక్ఖణా. పరదుక్ఖాపనయనకామతాలక్ఖణా కరుణా. పరసమ్పత్తిపమోదలక్ఖణా ముదితా. ఇట్ఠానిట్ఠేసు మజ్ఝత్తాకారప్పవత్తిలక్ఖణా ఉపేక్ఖా. అప్పమాణసత్తారమ్మణత్తా అప్పమఞ్ఞా. ఉత్తమవిహారభావతో, ఉత్తమానం వా విహారభావతో బ్రహ్మవిహారో.
౧౦. గమనపరియేసనపరిభోగాదిపచ్చవేక్ఖణవసేన కబళీకారాహారే పటికూలన్తి పవత్తా సఞ్ఞా ఆహారే పటికూలసఞ్ఞా.
౧౧. పథవీధాతుఆదీనం చతున్నం ధాతూనం సలక్ఖణతో కేసాదిససమ్భారాదితో చ వవత్థానం చతుధాతువవత్థానం.
౧౨. అరూపే ఆరమ్మణే పవత్తా ఆరుప్పా.
నిమిత్తభేదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
సప్పాయభేదవణ్ణనా
౧౩. ఇదాని తస్స తస్స పుగ్గలస్స చరితానుకూలకమ్మట్ఠానం దస్సేతుం ‘‘చరితాసు పనా’’త్యాదిమాహ. రాగో వ చరితం పకతి ఏతస్సాతి రాగచరితో, రాగబహులో పుగ్గలో, రాగస్స ఉజువిపచ్చనీకభావతో అసుభకమ్మట్ఠానం తస్స సప్పాయం. ఆనాపానం మోహచరితస్స, వితక్కచరితస్స చ సప్పాయం బుద్ధివిసయభావేన మోహప్పటిపక్ఖత్తా, వితక్కసన్ధావనస్స నివారకత్తా చ. ఛ బుద్ధానుస్సతిఆదయో సద్ధాచరితస్స సప్పాయా సద్ధావుద్ధిహేతుభావతో.
౧౭. మరణఉపసమసఞ్ఞావవత్థానాని బుద్ధిచరితస్స సప్పాయాని గమ్భీరభావతో బుద్ధియా ఏవ విసయత్తా.
౧౮. సేసానీతి చతుబ్బిధభూతకసిణఆకాసఆలోకకసిణఆరుప్పచతుక్కవసేన దసవిధాని. తత్థాపీతి తేసు దససు కమ్మట్ఠానేసు. పుథులం మోహచరితస్స సప్పాయం సమ్బాధే ఓకాసే చిత్తస్స భియ్యోసోమత్తాయ సమ్ముయ్హనతో. ఖుద్దకం వితక్కచరితస్స సప్పాయం మహన్తారమ్మణస్స వితక్కసన్ధావనపచ్చయత్తా. ఉజువిపచ్చనీకతో చేవ అతిసప్పాయతాయ చేతం వుత్తం. రాగాదీనం పన అవిక్ఖమ్భికా, సద్ధాదీనం వా అనుపకారికా కసిణాదిభావనా నామ నత్థి.
సప్పాయభేదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
భావనాభేదవణ్ణనా
౧౯. సబ్బత్థాపీతి చత్తాలీసకమ్మట్ఠానేసుపి నత్థి అప్పనా, బుద్ధగుణాదీనం పరమత్థభావతో, అనేకవిధత్తా, ఏకస్సపి గమ్భీరభావతో చ. బుద్ధానుస్సతిఆదీసు దససు కమ్మట్ఠానేసు అప్పనావసేన సమాధిస్స పతిట్ఠాతుం అసక్కుణేయ్యత్తా అప్పనాభావం అప్పత్వా సమాధి ఉపచారభావేన పతిట్ఠాతి. లోకుత్తరసమాధి, పన దుతియచతుత్థారుప్పసమాధి చ సభావధమ్మేపి భావనావిసేసవసేన అప్పనం పాపుణాతి. విసుద్ధిభావనానుక్కమవసేన హి లోకుత్తరో అప్పనం పాపుణాతి. ఆరమ్మణసమతిక్కమభావనావసేన ఆరుప్పసమాధి. అప్పనాప్పత్తస్సేవ హి చతుత్థజ్ఝానసమాధినో ఆరమ్మణసమతిక్కమనమత్తం హోతి.
౨౧. పఞ్చపి ఝానాని ఏతేసమత్థి, తత్థ నియుత్తానీతి వా పఞ్చకజ్ఝానికాని.
౨౨. అసుభభావనాయ పటికూలారమ్మణత్తా చణ్డసోతాయ నదియా అరిత్తబలేన నావా వియ వితక్కబలేనేవ తత్థ చిత్తం పవత్తతీతి అసుభకమ్మట్ఠానే అవితక్కజ్ఝానాసమ్భవతో ‘‘పఠమజ్ఝానికా’’తి వుత్తం.
౨౩. మేత్తాకరుణాముదితానం దోమనస్ససహగతబ్యాపాదవిహింసానభిరతీనం పహాయకత్తా దోమనస్సప్పటిపక్ఖేన సోమనస్సేనేవ సహగతతా యుత్తాతి ‘‘మేత్తాదయో తయో చతుక్కజ్ఝానికా’’తి వుత్తా.
౨౪. ‘‘సబ్బే సత్తా సుఖితా హోన్తు, దుక్ఖా ముచ్చన్తు, లద్ధసుఖసమ్పత్తితో మా విగచ్ఛన్తూ’’తి మేత్తాదివసప్పవత్తబ్యాపారత్తయం పహాయ కమ్మస్సకతాదస్సనేన సత్తేసు మజ్ఝత్తాకారప్పవత్తభావనానిబ్బత్తాయ తత్రమజ్ఝత్తుపేక్ఖాయ బలవతరత్తా ఉపేక్ఖాబ్రహ్మవిహారస్స సుఖసహగతాసమ్భవతో ‘‘ఉపేక్ఖా పఞ్చమజ్ఝానికా’’తి వుత్తా.
భావనాభేదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
గోచరభేదవణ్ణనా
౨౬. యథారహన్తి తంతంఆరమ్మణానురూపతో. కస్సచి ఆరమ్మణస్స అపరిబ్యత్తతాయ ‘‘పరియాయేనా’’తి వుత్తం.
౨౭. కసిణాసుభకోట్ఠాసానాపానస్సతీస్వేవ హి పరిబ్యత్తనిమిత్తసమ్భవోతి.
౨౮. పథవీమణ్డలాదీసు నిమిత్తం ఉగ్గణ్హన్తస్సాతి ఆదిమ్హి తావ చతుపారిసుద్ధిసీలం విసోధేత్వా దసవిధం పలిబోధం ఉపచ్ఛిన్దిత్వా పియగరుభావనీయాదిగుణసమన్నాగతం కల్యాణమిత్తం ఉపసఙ్కమిత్వా అత్తనో చరియానుకూలం కమ్మట్ఠానం గహేత్వా అట్ఠారసవిధం అననురూపవిహారం పహాయ పఞ్చఙ్గసమన్నాగతే అనురూపవిహారే విహరన్తస్స కేసనఖహరణాదిఖుద్దకపలిబోధుపచ్ఛేదం కత్వా కసిణమణ్డలాదీని పురతో కత్వా ఆనాపానకోట్ఠాసాదీసు చిత్తం ఠపేత్వా నిసీదిత్వా ‘‘పథవీ పథవీ’’త్యాదినా తంతంభావనానుక్కమేన పథవీకసిణాదీసు తంతదారమ్మణేసు నిమిత్తం ఉగ్గణ్హన్తస్స. అయమేత్థ సఙ్ఖేపో. విత్థారతో పన భావనా విసుద్ధిమగ్గతో (విసుద్ధి. ౧.౫౪ ఆదయో) గహేతబ్బా. దువిధమ్పి హి భావనావిధానం ఇధ ఆచరియేన అతిసఙ్ఖేపతో వుత్తం, తదత్థదస్సనత్థఞ్చ విత్థారనయే ఆహరియమానే అతిప్పపఞ్చో సియాతి మయమ్పి తం న విత్థారేస్సామ. యదా పన తం నిమిత్తం చిత్తేన సముగ్గహితన్తి ఏవం పవత్తానుపుబ్బభావనావసేన యదా తం పరికమ్మనిమిత్తం చిత్తేన సమ్మా ఉగ్గహితం హోతి. మనోద్వారస్స ఆపాథమాగతన్తి చక్ఖుం నిమ్మీలేత్వా, అఞ్ఞత్థ గన్త్వా వా మనసి కరోన్తస్స కసిణమణ్డలసదిసమేవ హుత్వా మనోద్వారికజవనానం ఆపాథం ఆగతం హోతి.
౨౯. సమాధియతీతి విసేసతో చిత్తేకగ్గతాపత్తియా సమాహితా హోతి.
౩౦. చిత్తసమాధానవసేన పుగ్గలోపి సమాహితోయేవాతి వుత్తం ‘‘తథా సమాహితస్సా’’తి. తప్పటిభాగన్తి ఉగ్గహనిమిత్తసదిసం, తతోయేవ హి తం ‘‘పటిభాగనిమిత్త’’న్తి వుచ్చతి. తం పన ఉగ్గహనిమిత్తతో అతిపరిసుద్ధం హోతి. వత్థుధమ్మవిముచ్చితన్తి పరమత్థధమ్మతో విముత్తం, వత్థుధమ్మతో వా కసిణమణ్డలగతకసిణదోసతో వినిముత్తం. భావనాయ నిబ్బత్తత్తా భావనామయం. సమప్పితన్తి సుట్ఠు అప్పితం.
౩౧. తతో పట్ఠాయాతి పటిభాగనిమిత్తుప్పత్తితో పట్ఠాయ.
౩౩. పఞ్చసు ఝానఙ్గేసు ఏకేకారమ్మణే ఉప్పన్నావజ్జనానన్తరం చతుపఞ్చజవనకతిపయభవఙ్గతో పరం అగన్త్వా అపరాపరం ఝానఙ్గావజ్జనసమత్థతా ఆవజ్జనవసితా నామ. సమాపజ్జితుకామతానన్తరం కతిపయభవఙ్గతో పరం అగన్త్వా ఉప్పన్నావజ్జనానన్తరం సమాపజ్జితుం సమత్థతా సమాపజ్జనవసితా నామ. సేతు వియ సీఘసోతాయ నదియా ఓఘం భవఙ్గవేగం ఉపచ్ఛిన్దిత్వా యథాపరిచ్ఛిన్నకాలం ఝానం ఠపేతుం సమత్థతా భవఙ్గపాతతో రక్ఖణయోగ్యతా అధిట్ఠానవసితా నామ. యథా పరిచ్ఛిన్నకాలం అనతిక్కమిత్వా ఝానతో వుట్ఠానసమత్థతా వుట్ఠానవసితా నామ. అథ వా యథాపరిచ్ఛిన్నకాలతో ఉద్ధం గన్తుం అదత్వా ఠపనసమత్థతా అధిట్ఠానవసితా నామ. యథాపరిచ్ఛిన్నకాలతో అన్తో అవుట్ఠహిత్వా యథాకాలవసేనేవ వుట్ఠానసమత్థతా వుట్ఠానవసితా నామాతి అలమతిప్పపఞ్చేన. పచ్చవేక్ఖణవసితా పన ఆవజ్జనవసితాయ ఏవ సిద్ధా. ఆవజ్జనానన్తరజవనానేవ హి పచ్చవేక్ఖణజవనాని నామ. వితక్కాదిఓళారికఙ్గం పహానాయాతి దుతియజ్ఝానాదీహి వితక్కాదిఓళారికఙ్గానం ఝానక్ఖణే అనుప్పాదాయ. పదహతోతి పరికమ్మం కరోన్తస్స. తస్స పన ఉపచారభావనా నిప్ఫన్నా నామ హోతి వితక్కాదీసు నికన్తివిక్ఖమ్భనతో పట్ఠాయాతి దట్ఠబ్బం. యథారహన్తి తంతంఝానికకసిణాదిఆరమ్మణానురూపం.
౩౬. ఆకాసకసిణస్స ఉగ్ఘాటేతుం అసక్కుణేయ్యత్తా వుత్తం ‘‘ఆకాసవజ్జితేసూ’’తి. కసిణన్తి కసిణపటిభాగనిమిత్తం. ఉగ్ఘాటేత్వాతి అమనసికారవసేన ఉద్ధరిత్వా. అనన్తవసేన పరికమ్మం కరోన్తస్సాతి ‘‘అనన్తం ఆకాసం, అనన్తం ఆకాస’’న్తి ఆకాసం ఆరబ్భ పరికమ్మం కరోన్తస్స, న పన కేవలం ‘‘అనన్తం అనన్త’’న్తి. ఏవం విఞ్ఞాణఞ్చాయతనేపి. ‘‘అనన్త’’న్తి అవత్వాపి ‘‘ఆకాసో ఆకాసో (విసుద్ధి. ౧.౨౭౬), విఞ్ఞాణం విఞ్ఞాణ’’న్తి (విసుద్ధి. ౧.౨౮౧) మనసి కాతుం వట్టతీతి ఆచరియా.
౩౯. ‘‘సన్తమేతం, పణీతమేత’’న్తి పరికమ్మం కరోన్తస్సాతి అభావమత్తారమ్మణతాయ ‘‘ఏతం సన్తం, ఏతం పణీత’’న్తి భావేన్తస్స.
౪౦. అవసేసేసు చాతి కసిణాదీహి సహ అప్పనావహకమ్మట్ఠానతో అవసేసేసు బుద్ధానుస్సతిఆదీసు అట్ఠసు, సఞ్ఞావవత్థానేసు చాతి దససు కమ్మట్ఠానేసు. పరికమ్మం కత్వాతి ‘‘సో భగవా ఇతిపి అరహం, ఇతిపి సమ్మాసమ్బుద్ధో’’త్యాదినా (విసుద్ధి. ౧.౧౨౪) వుత్తవిధానేన పరికమ్మం కత్వా. సాధుకముగ్గహితేతి బుద్ధాదిగుణనిన్నపోణపబ్భారచిత్తతావసేన సుట్ఠు ఉగ్గహితే. పరికమ్మఞ్చ సమాధియతీతి పరికమ్మభావనా సమాహితా నిప్ఫజ్జతి. ఉపచారో చ సమ్పజ్జతీతి నీవరణాని విక్ఖమ్భేన్తో ఉపచారసమాధి చ ఉప్పజ్జతి.
౪౧. అభిఞ్ఞావసేన పవత్తమానన్తి అభివిసేసతో జాననట్ఠేన అభిఞ్ఞాసఙ్ఖాతం ఇద్ధివిధాదిపఞ్చలోకియాభిఞ్ఞావసేన పవత్తమానం, అభిఞ్ఞాపాదకపఞ్చమజ్ఝానా వుట్ఠహిత్వాతి కసిణానులోమాదీహి చుద్దసహాకారేహి (విసుద్ధి. ౨.౩౬౫) చిత్తం పరిదమేత్వా అభినీహారక్ఖమం కత్వా ఉపేక్ఖేకగ్గతాయోగతో అనురూపత్తా చ రూపావచరపఞ్చమజ్ఝానమేవ అభిఞ్ఞానం పాదకం పతిట్ఠాభూతం పథవాదికసిణారమ్మణం పఞ్చమజ్ఝానం, తం సమాపజ్జిత్వా తతో వుట్ఠాయ. అధిట్ఠేయ్యాదికమావజ్జేత్వాతి ఇద్ధివిధఞాణస్స పరికమ్మకాలే అధిట్ఠాతబ్బం వికుబ్బనీయం సతాదికం కోమారరూపాదికం, దిబ్బసోతస్స పరికమ్మకాలే థూలసుఖుమభేదం సద్దం, చేతోపరియఞాణస్స పరికమ్మకాలే పరస్స హదయఙ్గతవణ్ణదస్సనేన సరాగాదిభేదం చిత్తం, పుబ్బేనివాసానుస్సతిఞాణస్స పరికమ్మసమయే పురిమభవేసు చుతిచిత్తాదిభేదం పుబ్బే నివుత్థక్ఖన్ధం, దిబ్బచక్ఖుస్స పరికమ్మసమయే ఓభాసఫరితట్ఠానగతం రూపం వా ఆవజ్జేత్వా.
పరికమ్మం కరోన్తస్సాతి ‘‘సతం హోమి, సహస్సం హోమీ’’త్యాదినా పరికమ్మం కరోన్తస్స. రూపాదీసూతి పరికమ్మవిసయభూతేసు రూపపాదకజ్ఝానసద్దపరచిత్తపుబ్బేనివుత్థక్ఖన్ధాదిభేదేసు ఆరమ్మణేసు. ఏత్థ హి ఇద్ధివిధఞాణస్స తావ పాదకజ్ఝానం, కాయో, రూపాదిఅధిట్ఠానే రూపాదీని చాతి ఛ ఆరమ్మణాని. తత్థ పాదకజ్ఝానం అతీతమేవ, కాయో పచ్చుప్పన్నో, ఇతరం పచ్చుప్పన్నమనాగతం వా. దిబ్బసోతస్స పన సద్దోయేవ, సో చ ఖో పచ్చుప్పన్నో. పరచిత్తవిజాననాయ పన అతీతే సత్తదివసేసు, అనాగతే సత్తదివసేసు చ పవత్తం పరిత్తాదీసు యం కిఞ్చి తికాలికం చిత్తమేవ ఆరమ్మణం హోతీతి మహాఅట్ఠకథాచరియా (విసుద్ధి. ౨.౪౧౬; ధ. స. అట్ఠ. ౧౪౩౪).
సఙ్గహకారా పన ‘‘చత్తారోపి ఖన్ధా’’తి (ధ. స. అట్ఠ. ౧౪౩౪) వదన్తి, కథం పనస్సా పచ్చుప్పన్నచిత్తారమ్మణతా, నను చ ఆవజ్జనాయ గహితమేవ ఇద్ధిచిత్తస్స ఆరమ్మణం హోతి, ఆవజ్జనాయ చ పచ్చుప్పన్నచిత్తమారమ్మణం కత్వా నిరుజ్ఝమానాయ తంసమకాలమేవ పరస్స చిత్తమ్పి నిరుజ్ఝతీతి ఆవజ్జనజవనానం కాలవసేన ఏకారమ్మణతా న సియా, మగ్గఫలవీథితో అఞ్ఞత్థ ఆవజ్జనజవనానం కథఞ్చ నానారమ్మణతా న అధిప్పేతాతి? అట్ఠకథాయం (విసుద్ధి. ౨.౪౧౬; ధ. స. అట్ఠ. ౧౪౩౪) తావ సన్తతిఅద్ధాపచ్చుప్పన్నారమ్మణతా యోజితా. ఆనన్దాచరియో (ధ. స. మూలటీ. ౧౪౩౪ థోక విసదిసం) పన భణతి ‘‘పాదకజ్ఝానతో వుట్ఠాయ పచ్చుప్పన్నాదివిభాగం అకత్వా కేవలం ‘ఇమస్స చిత్తం జానామి’చ్చేవ పరికమ్మం కత్వా పునపి పాదకజ్ఝానం సమాపజ్జిత్వా వుట్ఠాయ అవిసేసేనేవ చిత్తం ఆవజ్జేత్వా తిణ్ణం, చతున్నం వా పరికమ్మానం అనన్తరం చేతోపరియఞాణేన పరస్స చిత్తం పటివిజ్ఝతి రూపం వియ దిబ్బచక్ఖునా. పచ్ఛా కామావచరచిత్తేన సరాగాదివవత్థానమ్పి కరోతి నీలాదివవత్థానం వియ. తాని చ సబ్బాని అభిముఖీభూతచిత్తారమ్మణానేవ, అనిట్ఠే చ ఠానే నానారమ్మణతాదోసో నత్థి అభిన్నాకారప్పవత్తితో’’తి. పుబ్బేనివాసానుస్సతిఞాణస్స పుబ్బే నివుత్థక్ఖన్ధా, ఖన్ధప్పటిబద్ధాని చ నామగోత్తాని, నిబ్బానఞ్చ ఆరమ్మణం హోతి, దిబ్బచక్ఖుస్స పన రూపమేవ పచ్చుప్పన్నన్తి అయమేతేసం ఆరమ్మణవిభాగో. యథారహమప్పేతీతి తంతంపరికమ్మానురూపతో అప్పేతి.
౪౨. ఇదాని ఆరమ్మణానం భేదేన అభిఞ్ఞాభేదం దస్సేతుం ‘‘ఇద్ధివిధా’’త్యాదిమాహ. అధిట్ఠానాది ఇద్ధిప్పభేదో ఏతిస్సాతి ఇద్ధివిధా. దిబ్బానం సోతసదిసతాయ, దిబ్బవిహారసన్నిస్సితతాయ చ దిబ్బఞ్చ తం సోతఞ్చాతి దిబ్బసోతం. పరేసం చిత్తం విఞ్ఞాయతి ఏతాయాతి పరచిత్తవిజాననా. అత్తనో సన్తానే నివుత్థవసేన చేవ గోచరనివాసవసేన చ పుబ్బే అతీతభవేసు ఖన్ధాదీనం అనుస్సరణం పుబ్బేనివాసానుస్సతి. వుత్తనయేన దిబ్బఞ్చ తం చక్ఖు చాతి దిబ్బచక్ఖు. ‘చుతూపపాతఞాణ’న్తి పన దిబ్బచక్ఖుమేవ వుచ్చతి. యథాకమ్మూపగఞాణఅనాగతంసఞాణానిపి దిబ్బచక్ఖువసేనేవ ఇజ్ఝన్తి. న హి తేసం విసుం పరికమ్మం అత్థి. తత్థ అనాగతంసఞాణస్స తావ అనాగతే సత్తదివసతో పరం పవత్తనకం చిత్తచేతసికం దుతియదివసతో పట్ఠాయ పవత్తనకఞ్చ యం కిఞ్చి ఆరమ్మణం హోతి. తఞ్హి సవిసయే సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణగతికన్తి. యథా కమ్మూపగఞాణస్స పన కుసలాకుసలసఙ్ఖాతా చేతనా, చత్తారోపి వా ఖన్ధా ఆరమ్మణన్తి దట్ఠబ్బం.
గోచరవసేన భేదో గోచరభేదో.
గోచరభేదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
సమథకమ్మట్ఠానవణ్ణనా నిట్ఠితా.