అభిధమ్మత్థవిభావినీటీకా
గన్థారమ్భకథా
(క) విసుద్ధకరుణాఞాణం, బుద్ధం సమ్బుద్ధపూజితం;
ధమ్మం సద్ధమ్మసమ్భూతం, నత్వా సంఘం నిరఙ్గణం.
(ఖ) సారిపుత్తం మహాథేరం, పరియత్తివిసారదం;
వన్దిత్వా సిరసా ధీరం, గరుం గారవభాజనం.
(గ) వణ్ణయిస్సం సమాసేన, అభిధమ్మత్థసఙ్గహం;
ఆభిధమ్మికభిక్ఖూనం, పరం పీతివివడ్ఢనం.
(ఘ) పోరాణేహి అనేకాపి, కతా యా పన వణ్ణనా;
న తాహి సక్కా సబ్బత్థ, అత్థో విఞ్ఞాతవే ఇధ.
(ఙ) తస్మా లీనపదానేత్థ, సాధిప్పాయమహాపయం;
విభావేన్తో సమాసేన, రచయిస్సామి వణ్ణనన్తి.
గన్థారమ్భకథావణ్ణనా
౧. పరమవిచిత్తనయసమన్నాగతం సకసమయసమయన్తరగహనవిగ్గాహణసమత్థం సువిమలవిపులపఞ్ఞావేయ్యత్తియజననం పకరణమిదమారభన్తోయమాచరియో పఠమం తావ రతనత్తయపణామాభిధేయ్య కరణప్పకారపకరణాభిధానపయోజనాని దస్సేతుం ‘‘సమ్మాసమ్బుద్ధ’’న్త్యాదిమాహ.
ఏత్థ హి ‘‘సమ్మాసమ్బుద్ధ…పే… అభివాదియా’’తి ఇమినా రతనత్తయపణామో వుత్తో, అభిధమ్మత్థసఙ్గహ’’న్తి ఏతేన అభిధేయ్యకరణప్పకారపకరణాభిధానాని అభిధమ్మత్థానం ఇధ సఙ్గహేతబ్బభావదస్సనేన తేసం ఇమినా సముదితేన పటిపాదేతబ్బభావదీపనతో, ఏకత్థ సఙ్గయ్హ కథనాకారదీపనతో, అత్థానుగతసమఞ్ఞాపరిదీపనతో చ. పయోజనం పన సఙ్గహపదేన సామత్థియతో దస్సితమేవ అభిధమ్మత్థానం ఏకత్థ సఙ్గహే సతి తదుగ్గహపరిపుచ్ఛాదివసేన తేసం సరూపావబోధస్స, తమ్మూలికాయ చ దిట్ఠధమ్మికసమ్పరాయికత్థసిద్ధియా అనాయాసేన సంసిజ్ఝనతో.
తత్థ రతనత్తయపణామప్పయోజనం తావ బహుధా పపఞ్చేన్తి ఆచరియా, విసేసతో పన అన్తరాయనివారణం పచ్చాసీసన్తి. తథా హి వుత్తం సఙ్గహకారేహి ‘‘తస్సానుభావేన హతన్తరాయో’’తి (పారా. అట్ఠ. ౧.గన్థారమ్భకథా). రతనత్తయపణామో హి అత్థతో పణామకిరియాభినిప్ఫాదికా కుసలచేతనా, సా చ వన్దనేయ్యవన్దకానం ఖేత్తజ్ఝాసయసమ్పదాహి దిట్ఠధమ్మవేదనీయభూతా యథాలద్ధసమ్పత్తినిమిత్తకస్స కమ్మస్స అనుబలప్పదానవసేన తన్నిబ్బత్తితవిపాకసన్తతియా అన్తరాయకరాని ఉపపీళకఉపచ్ఛేదకకమ్మాని పటిబాహిత్వా తన్నిదానానం యథాధిప్పేతసిద్ధివిబన్ధకానం రోగాదిఅన్తరాయానమప్పవత్తిం సాధేతి. తస్మా పకరణారమ్భే రతనత్తయపణామకరణం యథారద్ధపకరణస్స అనన్తరాయేన పరిసమాపనత్థఞ్చేవ సోతూనఞ్చ వన్దనాపుబ్బఙ్గమాయ పటిపత్తియా అనన్తరాయేన ఉగ్గహణధారణాదిసంసిజ్ఝనత్థఞ్చ. అభిధేయ్యకథనం పన విదితాభిధేయ్యస్సేవ గన్థస్స విఞ్ఞూహి ఉగ్గహణాదివసేన పటిపజ్జితబ్బభావతో. కరణప్పకారప్పయోజనసన్దస్సనాని చ సోతుజనసముస్సాహజననత్థం. అభిధానకథనం పన వోహారసుఖత్థన్తి అయమేత్థ సముదాయత్థో. అయం పన అవయవత్థో – ససద్ధమ్మగణుత్తమం అతులం సమ్మాసమ్బుద్ధం అభివాదియ అభిధమ్మత్థసఙ్గహం భాసిస్సన్తి సమ్బన్ధో.
తత్థ సమ్మా సామఞ్చ సబ్బధమ్మే అభిసమ్బుద్ధోతి సమ్మా సమ్బుద్ధో, భగవా. సో హి సఙ్ఖతాసఙ్ఖతభేదం సకలమ్పి ధమ్మజాతం యాథావసరసలక్ఖణపటివేధవసేన సమ్మా సయం విచితోపచితపారమితాసమ్భూతేన సయమ్భూఞాణేన సామం బుజ్ఝి అఞ్ఞాసి. యథాహ ‘‘సయం అభిఞ్ఞాయ కముద్దిసేయ్య’’న్తి (మహావ. ౧౧; మ. ని. ౧.౨౮౫; ౨.౩౪౧; ధ. ప. ౩౫౩), అథ వా బుధధాతుస్స జాగరణవికసనత్థేసుపి పవత్తనతో సమ్మా సామఞ్చ పటిబుద్ధో అనఞ్ఞపటిబోధితో హుత్వా సయమేవ సవాసనసమ్మోహనిద్దాయ అచ్చన్తం విగతో, దినకరకిరణసమాగమేన పరమరుచిరసిరిసోభగ్గప్పత్తియా వికసితమివ పదుమం అగ్గమగ్గఞాణసమాగమేన అపరిమితగుణగణాలఙ్కతసబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణప్పత్తియా సమ్మా సయమేవ వికసితో వికాసమనుప్పత్తోత్యత్థో. యథావుత్తవచనత్థయోగేపి సమ్మాసమ్బుద్ధసద్దస్స భగవతి సమఞ్ఞావసేన పవత్తత్తా ‘‘అతుల’’న్తి ఇమినా విసేసేతి. తులాయ సమ్మితో తుల్యో, సోయేవ తులో యకారలోపవసేన. అథ వా సమ్మితత్థే అకారపచ్చయవసేన తులాయ సమ్మితో తులో, న తులో అతులో, సీలాదీహి గుణేహి కేనచి అసదిసో, నత్థి ఏతస్స వా తులో సదిసోతి అతులో సదేవకే లోకే అగ్గపుగ్గలభావతో. యథాహ ‘‘యావతా, భిక్ఖవే, సత్తా అపదా వా ద్విపదా వా చతుప్పదా వా…పే… తథాగతో తేసం అగ్గమక్ఖాయతీ’’తిఆది (అ. ని. ౪.౩౪; ౫.౩౨; ఇతివు. ౯౦).
ఏత్తావతా చ హేతుఫలసత్తూపకారసమ్పదావసేన తీహాకారేహి భగవతో థోమనా కతా హోతి. తత్థ హేతుసమ్పదా నామ మహాకరుణాసమాయోగో బోధిసమ్భారసమ్భరణఞ్చ. ఫలసమ్పదా పన ఞాణపహానఆనుభావరూపకాయసమ్పదావసేన చతుబ్బిధా. తత్థ సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణపదట్ఠానం మగ్గఞాణం, తమ్మూలకాని చ దసబలాదిఞాణాని ఞాణసమ్పదా. సవాసనసకలసంకిలేసానమచ్చన్తమనుప్పాదధమ్మతాపాదనం పహానసమ్పదా. యథిచ్ఛితనిప్ఫాదనే ఆధిపచ్చం ఆనుభావసమ్పదా. సకలలోకనయనాభిసేకభూతా పన లక్ఖణానుబ్యఞ్జనప్పటిమణ్డితా అత్తభావసమ్పత్తి రూపకాయసమ్పదా నామ. సత్తూపకారో పన ఆసయపయోగవసేన దువిధో. తత్థ దేవదత్తాదీసు విరోధిసత్తేసుపి నిచ్చం హితజ్ఝాసయతా, అపరిపాకగతిన్ద్రియానం ఇన్ద్రియపరిపాకకాలాగమనఞ్చ ఆసయో నామ. తదఞ్ఞసత్తానం పన లాభసక్కారాదినిరపేక్ఖచిత్తస్స యానత్తయముఖేన సబ్బదుక్ఖనియ్యానికధమ్మదేసనా పయోగో నామ.
తత్థ పురిమా ద్వే ఫలసమ్పదా ‘‘సమ్మాసమ్బుద్ధ’’న్తి ఇమినా దస్సితా, ఇతరా పన ద్వే, తథా సత్తూపకారసమ్పదా చ ‘‘అతుల’’న్తి ఏతేన, తదుపాయభూతా పన హేతుసమ్పదా ద్వీహిపి సామత్థియతో దస్సితా తథావిధహేతుబ్యతిరేకేన తదుభయసమ్పత్తీనమసమ్భవతో, అహేతుకత్తే చ సబ్బత్థ తాసం సమ్భవప్పసఙ్గతో.
తదేవం తివిధావత్థాసఙ్గహితథోమనాపుబ్బఙ్గమం బుద్ధరతనం వన్దిత్వా ఇదాని సేసరతనానమ్పి పణామమారభన్తో ఆహ ‘‘ససద్ధమ్మగణుత్తమ’’న్తి. గుణీభూతానమ్పి హి ధమ్మసంఘానం అభివాదేతబ్బభావో సహయోగేన విఞ్ఞాయతి యథా ‘‘సపుత్తదారో ఆగతోతి పుత్తదారస్సాపి ఆగమన’’న్తి.
తత్థ అత్తానం ధారేన్తే చతూసు అపాయేసు, వట్టదుక్ఖేసు చ అపతమానే కత్వా ధారేతీతి ధమ్మో, చతుమగ్గఫలనిబ్బానవసేన నవవిధో, పరియత్తియా సహ దసవిధో వా ధమ్మో. ధారణఞ్చ పనేతస్స అపాయాదినిబ్బత్తకకిలేసవిద్ధంసనం, తం అరియమగ్గస్స కిలేససముచ్ఛేదకభావతో, నిబ్బానస్స చ ఆరమ్మణభావేన తస్స తదత్థసిద్ధిహేతుతాయ నిప్పరియాయతో లబ్భతి, ఫలస్స పన కిలేసానం పటిప్పస్సమ్భనవసేన మగ్గానుకూలప్పవత్తితో, పరియత్తియా చ తదధిగమహేతుతాయాతి ఉభిన్నమ్పి పరియాయతోతి దట్ఠబ్బం. సతం సప్పురిసానం అరియపుగ్గలానం, సన్తో వా సంవిజ్జమానో న తిత్థియపరికప్పితో అత్తా వియ పరమత్థతో అవిజ్జమానో సన్తో వా పసత్థో స్వాక్ఖాతతాదిగుణయోగతో న బాహిరకధమ్మో వియ ఏకన్తనిన్దితో ధమ్మోతి సద్ధమ్మో, గణో చ సో అట్ఠన్నం అరియపుగ్గలానం సమూహభావతో ఉత్తమో చ సుప్పటిపన్నతాదిగుణవిసేసయోగతో, గణానం, గణేసు వా దేవమనుస్సాది సమూహేసు ఉత్తమో యథావుత్తగుణవసేనాతి గణుత్తమో, సహ సద్ధమ్మేన, గణుత్తమేన చాతి ససద్ధమ్మగణుత్తమో, తం ససద్ధమ్మగణుత్తమం.
అభివాదియాతి విసేసతో వన్దిత్వా, భయలాభకులాచారాదివిరహేన సక్కచ్చం ఆదరేన కాయవచీమనోద్వారేహి వన్దిత్వాత్యత్థో. భాసిస్సన్తి కథేస్సామి. నిబ్బత్తితపరమత్థభావేన అభి విసిట్ఠా ధమ్మా ఏత్థాతిఆదినా అభిధమ్మో, ధమ్మసఙ్గణీఆదిసత్తపకరణం అభిధమ్మపిటకం, తత్థ వుత్తా అత్థా అభిధమ్మత్థా, తే సఙ్గయ్హన్తి ఏత్థ, ఏతేనాతి వా అభిధమ్మత్థసఙ్గహం.
పరమత్థధమ్మవణ్ణనా
౨. ఏవం తావ యథాధిప్పేతప్పయోజననిమిత్తం రతనత్తయపణామాదికం విధాయ ఇదాని యేసం అభిధమ్మత్థానం సఙ్గహణవసేన ఇదం పకరణం పట్ఠపీయతి, తే తావ సఙ్ఖేపతో ఉద్దిసన్తో ఆహ ‘‘తత్థ వుత్తా’’త్యాది. తత్థ తస్మిం అభిధమ్మే సబ్బథా కుసలాదివసేన, ఖన్ధాదివసేన చ వుత్తా అభిధమ్మత్థా పరమత్థతో సమ్ముతిం ఠపేత్వా నిబ్బత్తితపరమత్థవసేన చిత్తం విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో, చేతసికం వేదనాదిక్ఖన్ధత్తయం, రూపం భూతుపాదాయభేదభిన్నో రూపక్ఖన్ధో, నిబ్బానం మగ్గఫలానమారమ్మణభూతో అసఙ్ఖతధమ్మోతి ఏవం చతుధా చతూహాకారేహి ఠితాతి యోజనా. తత్థ పరమో ఉత్తమో అవిపరీతో అత్థో, పరమస్స వా ఉత్తమస్స ఞాణస్స అత్థో గోచరోతి పరమత్థో.
చిన్తేతీతి చిత్తం, ఆరమ్మణం విజానాతీతి అత్థో. యథాహ ‘‘విసయవిజాననలక్ఖణం చిత్త’’న్తి (ధ. స. అట్ఠ. ౧ ధమ్ముదేసవారఫస్సపఞ్చమకరాసివణ్ణనా). సతిపి హి నిస్సయసమనన్తరాదిపచ్చయేన వినా ఆరమ్మణేన చిత్తముప్పజ్జతీతి తస్స తంలక్ఖణతా వుత్తా, ఏతేన నిరారమ్మణవాదిమతం పటిక్ఖిత్తం హోతి. చిన్తేన్తి వా ఏతేన కరణభూతేన సమ్పయుత్తధమ్మాతి చిత్తం. అథ వా చిన్తనమత్తం చిత్తం. యథాపచ్చయం హి పవత్తిమత్తమేవ యదిదం సభావధమ్మో నామ. ఏవఞ్చ కత్వా సబ్బేసమ్పి పరమత్థధమ్మానం భావసాధనమేవ నిప్పరియాయతో లబ్భతి, కత్తుకరణవసేన పన నిబ్బచనం పరియాయకథాతి దట్ఠబ్బం. సకసకకిచ్చేసు హి ధమ్మానం అత్తప్పధానతాసమారోపనేన కత్తుభావో చ, తదనుకూలభావేన సహజాతధమ్మసమూహే కత్తుభావసమారోపనేన పటిపాదేతబ్బధమ్మస్స కరణత్తఞ్చ పరియాయతోవ లబ్భతి, తథానిదస్సనం పన ధమ్మసభావవినిముత్తస్స కత్తాదినో అభావపరిదీపనత్థన్తి వేదితబ్బం. విచిత్తకరణాదితోపి చిత్తసద్దత్థం పపఞ్చేన్తి. అయం పనేత్థ సఙ్గహో –
‘‘విచిత్తకరణా చిత్తం, అత్తనో చిత్తతాయ వా;
చితం కమ్మకిలేసేహి, చితం తాయతి వా తథా;
చినోతి అత్తసన్తానం, విచిత్తారమ్మణన్తి చా’’తి.
చేతసి భవం తదాయత్తవుత్తితాయాతి చేతసికం. న హి తం చిత్తేన వినా ఆరమ్మణగ్గహణసమత్థం అసతి చిత్తే సబ్బేన సబ్బం అనుప్పజ్జనతో, చిత్తం పన కేనచి చేతసికేన వినాపి ఆరమ్మణే పవత్తతీతి తం చేతసికమేవ చిత్తాయత్తవుత్తికం నామ. తేనాహ భగవా ‘‘మనోపుబ్బఙ్గమా ధమ్మా’’తి (ధ. ప. ౧-౨), ఏతేన సుఖాదీనం అచేతనత్తనిచ్చత్తాదయో విప్పటిపత్తియోపి పటిక్ఖిత్తా హోన్తి. చేతసి నియుత్తం వా చేతసికం.
రుప్పతీతి రూపం, సీతుణ్హాదివిరోధిపచ్చయేహి వికారమాపజ్జతి, ఆపాదీయతీతి వా అత్థో. తేనాహ భగవా ‘‘సీతేనపి రుప్పతి, ఉణ్హేనపి రుప్పతీ’’త్యాది (సం. ని. ౩.౭౯), రుప్పనఞ్చేత్థ సీతాదివిరోధిపచ్చయసమవాయే విసదిసుప్పత్తియేవ. యది ఏవం అరూపధమ్మానమ్పి రూపవోహారో ఆపజ్జతీతి? నాపజ్జతి సీతాదిగ్గహణసామత్థియతో విభూతతరస్సేవ రుప్పనస్సాధిప్పేతత్తా. ఇతరథా హి ‘‘రుప్పతీ’’తి అవిసేసవచనేనేవ పరియత్తన్తి కిం సీతాదిగ్గహణేన, తం పన సీతాదినా ఫుట్ఠస్స రుప్పనం విభూతతరం, తస్మా తదేవేత్థాధిప్పేతన్తి ఞాపనత్థం సీతాదిగ్గహణం కతం. యది ఏవం కథం బ్రహ్మలోకే రూపవోహారో, న హి తత్థ ఉపఘాతకా సీతాదయో అత్థీతి? కిఞ్చాపి ఉపఘాతకా నత్థి, అనుగ్గాహకా పన అత్థి, తస్మా తంవసేనేత్థ రుప్పనం సమ్భవతీతి, అథ వా తంసభావానతివత్తనతో తత్థ రూపవోహారోతి అలమతిప్పపఞ్చేన.
భవాభవం విననతో సంసిబ్బనతో వానసఙ్ఖాతాయ తణ్హాయ నిక్ఖన్తం, నిబ్బాతి వా ఏతేన రాగగ్గిఆదికోతి నిబ్బానం.
౧. చిత్తపరిచ్ఛేదవణ్ణనా
భూమిభేదచిత్తవణ్ణనా
౩. ఇదాని యస్మా విభాగవన్తానం ధమ్మానం సభావవిభావనం విభాగేన వినా న హోతి, తస్మా యథాఉద్దిట్ఠానం అభిధమ్మత్థానం ఉద్దేసక్కమేన విభాగం దస్సేతుం చిత్తం తావ భూమిజాతిసమ్పయోగాదివసేన విభజిత్వా నిద్దిసితుమారభన్తో ఆహ ‘‘తత్థ చిత్తం తావా’’త్యాది. తావ-సద్దో పఠమన్తి ఏతస్సత్థే. యథాఉద్దిట్ఠేసు చతూసు అభిధమ్మత్థేసు పఠమం చిత్తం నిద్దిసీయతీతి అయఞ్హేత్థత్థో. చత్తారో విధా పకారా అస్సాతి చతుబ్బిధం. యస్మా పనేతే చతుభుమ్మకా ధమ్మా అనుపుబ్బపణీతా, తస్మా హీనుక్కట్ఠుక్కట్ఠతరతమానుక్కమేన తేసం నిద్దేసో కతో. తత్థ కామేతీతి కామో, కామతణ్హా, సా ఏత్థ అవచరతి ఆరమ్మణకరణవసేనాతి కామావచరం. కామీయతీతి వా కామో, ఏకాదసవిధో కామభవో, తస్మిం యేభుయ్యేన అవచరతీతి కామావచరం. యేభుయ్యేన చరణస్స హి అధిప్పేతత్తా రూపారూపభవేసు పవత్తస్సాపి ఇమస్స కామావచరభావో ఉపపన్నో హోతి. కామభవోయేవ వా కామో ఏత్థ అవచరతీతి కామావచరో, తత్థ పవత్తమ్పి చిత్తం నిస్సితే నిస్సయవోహారేన కామావచరం ‘‘మఞ్చా ఉక్కుట్ఠిం కరోన్తీ’’త్యాదీసు వియాతి అలమతివిసారణియా కథాయ. హోతి చేత్థ –
‘‘కామోవచరతీత్యేత్థ, కామేవచరతీతి వా;
ఠానూపచారతో వాపి, తం కామావచరం భవే’’తి.
రూపారూపావచరేసుపి ఏసేవ నయో యథారహం దట్ఠబ్బో. ఉపాదానక్ఖన్ధసఙ్ఖాతలోకతో ఉత్తరతి అనాసవభావేనాతి లోకుత్తరం, మగ్గచిత్తం. ఫలచిత్తం పన తతో ఉత్తిణ్ణన్తి లోకుత్తరం. ఉభయమ్పి వా సహ నిబ్బానేన లోకతో ఉత్తరం అధికం యథావుత్తగుణవసేనేవాతి లోకుత్తరం.
భూమిభేదచిత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
అకుసలచిత్తవణ్ణనా
౪. ఇమేసు పన చతూసు చిత్తేసు కామావచరచిత్తస్స కుసలాకుసలవిపాకకిరియభేదేన చతుబ్బిధభావేపి పాపాహేతుకవజ్జానం ఏకూనసట్ఠియా, ఏకనవుతియా వా చిత్తానం సోభననామేన వోహారకరణత్థం ‘‘పాపాహేతుకముత్తాని ‘సోభనానీ’తి వుచ్చరే’’తి ఏవం వక్ఖమాననయస్స అనురూపతో పాపాహేతుకేయేవ పఠమం దస్సేన్తో, తేసు చ భవేసు గహితపటిసన్ధికస్స సత్తస్స ఆదితో వీథిచిత్తవసేన లోభసహగతచిత్తుప్పాదానమేవ సమ్భవతో తేయేవ పఠమం దస్సేత్వా తదనన్తరం ద్విహేతుకభావసామఞ్ఞేన దోమనస్ససహగతే, తదనన్తరం ఏకహేతుకే చ దస్సేతుం ‘‘సోమనస్ససహగత’’న్త్యాదినా లోభమూలం తావ వేదనాదిట్ఠిసఙ్ఖారభేదేన అట్ఠధా విభజిత్వా దస్సేతి.
తత్థ సున్దరం మనో, తం వా ఏతస్స అత్థీతి సుమనో, చిత్తం, తంసమఙ్గిపుగ్గలో వా, తస్స భావో తస్మిం అభిధానబుద్ధీనం పవత్తిహేతుతాయాతి సోమనస్సం, మానసికసుఖవేదనాయేతం అధివచనం, తేన సహగతం ఏకుప్పాదాదివసేన సంసట్ఠం, తేన సహ ఏకుప్పాదాదిభావం గతన్తి వా సోమనస్ససహగతం. మిచ్ఛా పస్సతీతి దిట్ఠి. సామఞ్ఞవచనస్సపి హి అత్థప్పకరణాదినా విసేసవిసయతా హోతీతి ఇధ మిచ్ఛాదస్సనమేవ ‘‘దిట్ఠీ’’తి వుచ్చతి. దిట్ఠియేవ దిట్ఠిగతం ‘‘సఙ్ఖారగతం థామగత’’న్త్యాదీసు వియ గత-సద్దస్స తబ్భావవుత్తిత్తా. ద్వాసట్ఠియా వా దిట్ఠీసు గతం అన్తోగతం, దిట్ఠియా వా గమనమత్తం న ఏత్థ గన్తబ్బో అత్తాదికో కోచి అత్థీతి దిట్ఠిగతం, ‘‘ఇదమేవ సచ్చం మోఘమఞ్ఞ’’న్తి పవత్తో అత్తత్తనియాదిఅభినివేసో, తేన సమం ఏకుప్పాదాదీహి పకారేహి యుత్తన్తి దిట్ఠిగతసమ్పయుత్తం. సఙ్ఖరోతి చిత్తం తిక్ఖభావసఙ్ఖాతమణ్డనవిసేసేన సజ్జేతి, సఙ్ఖరీయతి వా తం ఏతేన యథావుత్తనయేన సజ్జీయతీతి సఙ్ఖారో, తత్థ తత్థ కిచ్చే సంసీదమానస్స చిత్తస్స అనుబలప్పదానవసేన అత్తనో వా పరేసం వా పవత్తపుబ్బప్పయోగో, సో పన అత్తనో పుబ్బభాగప్పవత్తే చిత్తసన్తానే చేవ పరసన్తానే చ పవత్తతీతి తన్నిబ్బత్తితో చిత్తస్స తిక్ఖభావసఙ్ఖాతో విసేసోవిధ సఙ్ఖారో, సో యస్స నత్థి తం అసఙ్ఖారం, తదేవ అసఙ్ఖారికం. సఙ్ఖారేన సహితం ససఙ్ఖారికం. తథా చ వదన్తి –
‘‘పుబ్బప్పయోగసమ్భూతో, విసేసో చిత్తసమ్భవీ;
సఙ్ఖారో తంవసేనేత్థ, హోత్యాసఙ్ఖారికాదితా’’తి.
అథ వా ‘‘ససఙ్ఖారికం అసఙ్ఖారిక’’న్తి చేతం కేవలం సఙ్ఖారస్స భావాభావం సన్ధాయ వుత్తం, న తస్స సహప్పవత్తిసబ్భావాభావతోతి భిన్నసన్తానప్పవత్తినోపి సఙ్ఖారస్స ఇదమత్థితాయ తంవసేన నిబ్బత్తం చిత్తం సఙ్ఖారో అస్స అత్థీతి ససఙ్ఖారికం ‘‘సలోమకో సపక్ఖకో’’త్యాదీసు వియ సహ-సద్దస్స విజ్జమానత్థపరిదీపనతో. తబ్బిపరీతం పన తదభావతో వుత్తనయేన అసఙ్ఖారికం. దిట్ఠిగతేన విప్పయుత్తం విసంసట్ఠన్తి దిట్ఠిగతవిప్పయుత్తం. ఉపపత్తితో యుత్తితో ఇక్ఖతి అనుభవతి వేదయమానాపి మజ్ఝత్తాకారసణ్ఠితియాతి ఉపేక్ఖా. సుఖదుక్ఖానం వా ఉపేతా యుత్తా అవిరుద్ధా ఇక్ఖా అనుభవనన్తి ఉపేక్ఖా. సుఖదుక్ఖావిరోధితాయ హేసా తేసం అనన్తరమ్పి పవత్తతి. ఉపేక్ఖాసహగతన్తి ఇదం వుత్తనయమేవ.
కస్మా పనేత్థ అఞ్ఞేసుపి ఫస్సాదీసు సమ్పయుత్తధమ్మేసు విజ్జమానేసు సోమనస్ససహగతాదిభావోవ వుత్తోతి? సోమనస్సాదీనమేవ అసాధారణభావతో. ఫస్సాదయో హి కేచి సబ్బచిత్తసాధారణా, కేచి కుసలాదిసాధారణా, మోహాదయో చ సబ్బాకుసలసాధారణాతి న తేహి సక్కా చిత్తం విసేసేతుం, సోమనస్సాదయో పన కత్థచి చిత్తే హోన్తి, కత్థచి న హోన్తీతి పాకటోవ తంవసేన చిత్తస్స విసేసో. కస్మా పనేతే కత్థచి హోన్తి, కత్థచి న హోన్తీతి? కారణస్స సన్నిహితాసన్నిహితభావతో. కిం పన నేసం కారణన్తి? వుచ్చతేసభావతో, పరికప్పతో వా హి ఇట్ఠారమ్మణం, సోమనస్సపటిసన్ధికతా, అగమ్భీరసభావతా చ ఇధ సోమనస్సస్స కారణం, ఇట్ఠమజ్ఝత్తారమ్మణం, ఉపేక్ఖాపటిసన్ధికతా, గమ్భీరసభావతా చ ఉపేక్ఖాయ, దిట్ఠివిపన్నపుగ్గలసేవనా, సస్సతుచ్ఛేదాసయతా చ దిట్ఠియా, బలవఉతుభోజనాదయో పన పచ్చయా అసఙ్ఖారికభావస్సాతి. తస్మా అత్తనో అనురూపకారణవసేన నేసం ఉప్పజ్జనతో కత్థచి చిత్తేయేవ సమ్భవోతి సక్కా ఏతేహి చిత్తస్స విసేసో పఞ్ఞాపేతున్తి. ఏవఞ్చ కత్వా నేసం సతిపి మోహహేతుకభావే లోభసహగతభావోవ నిగమనే వుత్తో.
ఇమేసం పన అట్ఠన్నమ్పి అయముప్పత్తిక్కమో వేదితబ్బో. యదా హి ‘‘నత్థి కామేసు ఆదీనవో’’త్యాదినా నయేన మిచ్ఛాదిట్ఠిం పురక్ఖత్వా హట్ఠతుట్ఠో కామే వా పరిభుఞ్జతి, దిట్ఠమఙ్గలాదీని వా సారతో పచ్చేతి సభావతిక్ఖేనేవ అనుస్సాహితేన చిత్తేన, తదా పఠమం అకుసలచిత్తముప్పజ్జతి. యదా పన మన్దేన సముస్సాహితేన చిత్తేన, తదా దుతియం. యదా పన మిచ్ఛాదిట్ఠిం అపురక్ఖత్వా కేవలం హట్ఠతుట్ఠో మేథునం వా సేవతి, పరసమ్పత్తిం వా అభిజ్ఝాయతి, పరభణ్డం వా హరతి సభావతిక్ఖేనేవ అనుస్సాహితేన చిత్తేన, తదా తతియం. యదా పన మన్దేన సముస్సాహితేన చిత్తేన, తదా చతుత్థం. యదా పన కామానం వా అసమ్పత్తిం ఆగమ్మ, అఞ్ఞేసం వా సోమనస్సహేతూనం అభావేన చతూసుపి వికప్పేసు సోమనస్సరహితా హోన్తి, తదా సేసాని చత్తారి ఉపేక్ఖాసహగతాని ఉప్పజ్జన్తీతి. అట్ఠపీతి పి-సద్దో సమ్పిణ్డనత్థో, తేన వక్ఖమాననయేన అకుసలకమ్మపథేసు నేసం లబ్భమానకమ్మపథానురూపతో పవత్తిభేదం కాలదేససన్తానారమ్మణాదిభేదేన అనేకవిధతమ్పి సఙ్గణ్హాతి.
౫. దుట్ఠు మనో, తం వా ఏతస్సాతి దుమ్మనో, తస్స భావో దోమనస్సం, మానసికదుక్ఖవేదనాయేతం అధివచనం, తేన సహగతన్తి దోమనస్ససహగతం. ఆరమ్మణే పటిహఞ్ఞతీతి పటిఘో, దోసో. చణ్డిక్కసభావతాయ హేస ఆరమ్మణం పటిహనన్తో వియ పవత్తతి. దోమనస్ససహగతస్స వేదనావసేన అభేదేపి అసాధారణధమ్మవసేన చిత్తస్స ఉపలక్ఖణత్థం దోమనస్సగ్గహణం, పటిఘసమ్పయుత్తభావో పన ఉభిన్నం ఏకన్తసహచారితా దస్సనత్థం వుత్తోతి దట్ఠబ్బం. దోమనస్సఞ్చేత్థ అనిట్ఠారమ్మణానుభవనలక్ఖణో వేదనాక్ఖన్ధపరియాపన్నో ఏకో ధమ్మో, పటిఘో చణ్డిక్కసభావో సఙ్ఖారక్ఖన్ధపరియాపన్నో ఏకో ధమ్మోతి అయమేతేసం విసేసో. ఏత్థ చ యం కిఞ్చి అనిట్ఠారమ్మణం, నవవిధఆఘాతవత్థూని చ దోమనస్సస్స కారణం, పటిఘస్స కారణఞ్చాతి దట్ఠబ్బం. ద్విన్నం పన నేసం చిత్తానం పాణాతిపాతాదీసు తిక్ఖమన్దప్పవత్తికాలే ఉప్పత్తి వేదితబ్బా. ఏత్థాపి నిగమనే పి-సద్దస్స అత్థో వుత్తనయానుసారేన దట్ఠబ్బో.
౬. సభావం విచినన్తో తాయ కిచ్ఛతి కిలమతీతి విచికిచ్ఛా. అథ వా చికిచ్ఛితుం దుక్కరతాయ విగతా చికిచ్ఛా ఞాణప్పటికారో ఇమిస్సాతి విచికిచ్ఛా, తాయ సమ్పయుత్తం విచికిచ్ఛాసమ్పయుత్తం. ఉద్ధతస్స భావో ఉద్ధచ్చం. ఉద్ధచ్చస్స సబ్బాకుసలసాధారణభావేపి ఇధ సమ్పయుత్తధమ్మేసు పధానం హుత్వా పవత్తతీతి ఇదమేవ తేన విసేసేత్వా వుత్తం. ఏవఞ్చ కత్వా ధమ్ముద్దేసపాళియం సేసాకుసలేసు ఉద్ధచ్చం యేవాపనకవసేన వుత్తం, ఇధ పన ‘‘ఉద్ధచ్చం ఉప్పజ్జతీ’’తి సరూపేనేవ దేసితం. హోన్తి చేత్థ –
‘‘సబ్బాకుసలయుత్తమ్పి, ఉద్ధచ్చం అన్తమానసే;
బలవం ఇతి తంయేవ, వుత్తముద్ధచ్చయోగతో.
‘‘తేనేవ హి మునిన్దేన, యేవాపనకనామతో;
వత్వా సేసేసు ఏత్థేవ, తం సరూపేన దేసిత’’న్తి.
ఇమాని పన ద్వే చిత్తాని మూలన్తరవిరహతో అతిసమ్మూళ్హతాయ, సంసప్పనవిక్ఖిపనవసేన పవత్తవిచికిచ్ఛుద్ధచ్చసమాయోగేన చఞ్చలతాయ చ సబ్బత్థాపి రజ్జనదుస్సనరహితాని ఉపేక్ఖాసహగతానేవ పవత్తన్తి, తతోయేవ చ సభావతిక్ఖతాయ ఉస్సాహేతబ్బతాయ అభావతో సఙ్ఖారభేదోపి నేసం నత్థి. హోన్తి చేత్థ –
‘‘మూళ్హత్తా చేవ సంసప్ప-విక్ఖేపా చేకహేతుకం;
సోపేక్ఖం సబ్బదా నో చ, భిన్నం సఙ్ఖారభేదతో.
‘‘న హి తస్స సభావేన, తిక్ఖతుస్సాహనీయతా;
అత్థి సంసప్పమానస్స, విక్ఖిపన్తస్స సబ్బదా’’తి.
మోహేన ముయ్హన్తి అతిసయేన ముయ్హన్తి మూలన్తరవిరహతోతి మోమూహాని.
౭. ఇచ్చేవన్త్యాది యథావుత్తానం ద్వాదసాకుసలచిత్తానం నిగమనం. తత్థ ఇతి-సద్దో వచనవచనీయసముదాయనిదస్సనత్థో. ఏవం-సద్దో వచనవచనీయపటిపాటిసన్దస్సనత్థో. నిపాతసముదాయో వా ఏస వచనవచనీయనిగమనారమ్భే. ఇచ్చేవం యథావుత్తనయేన సబ్బథాపి సోమనస్సుపేక్ఖాదిట్ఠిసమ్పయోగాదినా పటిఘసమ్పయోగాదినా విచికిచ్ఛుద్ధచ్చయోగేనాతి సబ్బేనాపి సమ్పయోగాదిఆకారేన ద్వాదస అకుసలచిత్తాని సమత్తాని పరినిట్ఠితాని, సఙ్గహేత్వా వా అత్తాని గహితాని, వుత్తానీత్యత్థో. తత్థ కుసలపటిపక్ఖాని అకుసలాని మిత్తప్పటిపక్ఖో అమిత్తో వియ, పటిపక్ఖభావో చ కుసలాకుసలానం యథాక్కమం పహాయకపహాతబ్బభావేన వేదితబ్బో.
౮. అట్ఠధాత్యాది సఙ్గహగాథా. లోభో చ సో సుప్పతిట్ఠితభావసాధనేన మూలసదిసత్తా మూలఞ్చ, కం ఏతేసన్తి లోభమూలాని చిత్తాని వేదనాదిభేదతో అట్ఠధా సియుం. తథా దోసమూలాని సఙ్ఖారభేదతో ద్విధా. మోహమూలాని సుద్ధో మోహోయేవ మూలమేతేసన్తి మోహమూలసఙ్ఖాతాని సమ్పయోగభేదతో ద్వే చాతి అకుసలా ద్వాదస సియున్త్యత్థో.
అకుసలచిత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
అహేతుకచిత్తవణ్ణనా
౯. ఏవం మూలభేదతో తివిధమ్పి అకుసలం సమ్పయోగాదిభేదతో ద్వాదసధా విభజిత్వా ఇదాని అహేతుకచిత్తాని నిద్దిసన్తో తేసం అకుసలవిపాకాదివసేన తివిధభావేపి అకుసలానన్తరం అకుసలవిపాకేయేవ చక్ఖాదినిస్సయసమ్పటిచ్ఛనాదికిచ్చభేదేన సత్తధా విభజితుం ‘‘ఉపేక్ఖాసహగతం చక్ఖువిఞ్ఞాణ’’న్త్యాదిమాహ. తత్థ చక్ఖతి విఞ్ఞాణాధిట్ఠితం హుత్వా సమవిసమం ఆచిక్ఖన్తం వియ హోతీతి చక్ఖు. అథ వా చక్ఖతి రూపం అస్సాదేన్తం వియ హోతీతి చక్ఖు. చక్ఖతీతి హి అయం సద్దో ‘‘మధుం చక్ఖతి, బ్యఞ్జనం చక్ఖతీ’’త్యాదీసు వియ అస్సాదనత్థో హోతి. తేనాహ భగవా – ‘‘చక్ఖుం ఖో పన, మాగణ్డియ, రూపారామం రూపరతం రూపసమ్ముదిత’’న్త్యాది. యది ఏవం ‘‘సోతం ఖో, మాగణ్డియ, సద్దారామం సద్దరతం సద్దసమ్ముదిత’’న్త్యాదివచనతో (మ. ని. ౨.౨౦౯) సోతాదీనమ్పి సద్దాదిఅస్సాదనం అత్థీతి తేసమ్పి చక్ఖుసద్దాభిధేయ్యతా ఆపజ్జేయ్యాతి? నాపజ్జతి నిరుళ్హత్తా, నిరుళ్హో హేస చక్ఖు-సద్దో దట్ఠుకామతానిదానకమ్మజభూతప్పసాదలక్ఖణే చక్ఖుప్పసాదేయేవ మయూరాదిసద్దా వియ సకుణవిసేసాదీసు, చక్ఖునా సహవుత్తియా పన భముకట్ఠిపరిచ్ఛిన్నో మంసపిణ్డోపి ‘‘చక్ఖూ’’తి వుచ్చతి. అట్ఠకథాయం పన అనేకత్థత్తా ధాతూనం చక్ఖతి-సద్దస్స విభావనత్థతాపి సమ్భవతీతి ‘‘చక్ఖతి రూపం విభావేతీతి చక్ఖూ’’తి (విసుద్ధి. ౨.౫౧౦) వుత్తం. చక్ఖుస్మిం విఞ్ఞాణం తన్నిస్సితత్థాతి చక్ఖువిఞ్ఞాణం. తథా హేతం ‘‘చక్ఖుసన్నిస్సితరూపవిజాననలక్ఖణ’’న్తి (ధ. స. అట్ఠ. ౪౩౧; విసుద్ధి. ౨.౪౫౪) వుత్తం.
ఏవం సోతవిఞ్ఞాణాదీసుపి యథారహం దట్ఠబ్బం. ‘‘తథా’’తి ఇమినా ఉపేక్ఖాసహగతభావం అతిదిసతి. విఞ్ఞాణాధిట్ఠితం హుత్వా సుణాతీతి సోతం. ఘాయతి గన్ధోపాదానం కరోతీతి ఘానం. జీవితనిమిత్తం రసో జీవితం, తం అవ్హాయతి తస్మిం నిన్నతాయాతి జివ్హా నిరుత్తినయేన. కుచ్ఛితానం పాపధమ్మానం ఆయో పవత్తిట్ఠానన్తి కాయో. కాయిన్ద్రియఞ్హి ఫోట్ఠబ్బగ్గహణసభావత్తా తదస్సాదవసప్పవత్తానం, తమ్మూలకానఞ్చ పాపధమ్మానం విసేసకారణన్తి తేసం పవత్తిట్ఠానం వియ గయ్హతి. ససమ్భారకాయో వా కుచ్ఛితానం కేసాదీనం ఆయోతి కాయో. తంసహచరితత్తా పన పసాదకాయోపి తథా వుచ్చతి. దు కుచ్ఛితం హుత్వా ఖనతి కాయికసుఖం, దుక్ఖమన్తి వా దుక్ఖం. దుక్కరమోకాసదానం ఏతస్సాతి దుక్ఖ’’న్తిపి అపరే. పఞ్చవిఞ్ఞాణగ్గహితం రూపాదిఆరమ్మణం సమ్పటిచ్ఛతి తదాకారప్పవత్తియాతి సమ్పటిచ్ఛనం. సమ్మా తీరేతి యథాసమ్పటిచ్ఛితం రూపాదిఆరమ్మణం వీమంసతీతి సన్తీరణం. అఞ్ఞమఞ్ఞవిరుద్ధానం కుసలాకుసలానం పాకాతి విపాకా, విపక్కభావమాపన్నానం అరూపధమ్మానమేతం అధివచనం. ఏవఞ్చ కత్వా కుసలాకుసలకమ్మసముట్ఠానానమ్పి కటత్తారూపానం నత్థి విపాకవోహారో. అకుసలస్స విపాకచిత్తాని అకుసలవిపాకచిత్తాని.
౧౦. సుఖయతి కాయచిత్తం, సుట్ఠు వా ఖనతి కాయచిత్తాబాధం, సుఖేన ఖమితబ్బన్తి వా సుఖం. ‘‘సుకరమోకాసదానం ఏతస్సాతి సుఖ’’న్తి అపరే. కస్మా పన యథా అకుసలవిపాకసన్తీరణం ఏకమేవ వుత్తం, ఏవమవత్వా కుసలవిపాకసన్తీరణం ద్విధా వుత్తన్తి? ఇట్ఠఇట్ఠమజ్ఝత్తారమ్మణవసేన వేదనాభేదసమ్భవతో. యది ఏవం తత్థాపి అనిట్ఠఅనిట్ఠమజ్ఝత్తారమ్మణవసేన వేదనాభేదేన భవితబ్బన్తి? నయిదమేవం అనిట్ఠారమ్మణే ఉప్పజ్జితబ్బస్సపి దోమనస్సస్స పటిఘేన వినా అనుప్పజ్జనతో, పటిఘస్స చ ఏకన్తాకుసలసభావస్స అబ్యాకతేసు అసమ్భవతో. న హి భిన్నజాతికో ధమ్మో భిన్నజాతికేసు ఉపలబ్భతి, తస్మా అత్తనా సమానయోగక్ఖమస్స అసమ్భవతో అకుసలవిపాకేసు దోమనస్సం న సమ్భవతీతి తస్స తంసహగతతా న వుత్తా. అథ వా యథా కోచి బలవతా పోథియమానో దుబ్బలపురిసో తస్స పటిప్పహరితుం అసక్కోన్తో తస్మిం ఉపేక్ఖకోవ హోతి, ఏవమేవ అకుసలవిపాకానం పరిదుబ్బలభావతో అనిట్ఠారమ్మణేపి దోమనస్సుప్పాదో నత్థీతి సన్తీరణం ఉపేక్ఖాసహగతమేవ.
చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీని పన చత్తారి ఉభయవిపాకానిపి వత్థారమ్మణఘట్టనాయ దుబ్బలభావతో అనిట్ఠే ఇట్ఠేపి చ ఆరమ్మణే ఉపేక్ఖాసహగతానేవ. తేసఞ్హి చతున్నమ్పి వత్థుభూతాని చక్ఖాదీని ఉపాదారూపానేవ, తథా ఆరమ్మణభూతానిపి రూపాదీని, ఉపాదారూపకేన చ ఉపాదారూపకస్స సఙ్ఘట్టనం అతిదుబ్బలం పిచుపిణ్డకేన పిచుపిణ్డకస్స ఫుసనం వియ, తస్మా తాని సబ్బథాపి ఉపేక్ఖాసహగతానేవ. కాయవిఞ్ఞాణస్స పన ఫోట్ఠబ్బసఙ్ఖాతభూతత్తయమేవ ఆరమ్మణన్తి తం కాయప్పసాదే సఙ్ఘట్టితమ్పి తం అతిక్కమిత్వా తన్నిస్సయేసు మహాభూతేసు పటిహఞ్ఞతి. భూతరూపేహి చ భూతరూపానం సఙ్ఘట్టనం బలవతరం అధికరణిమత్థకే పిచుపిణ్డకం ఠపేత్వా కూటేన పహటకాలే కూటస్స పిచుపిణ్డకం అతిక్కమిత్వా అధికరణిగ్గహణం వియ, తస్మా వత్థారమ్మణఘట్టనాయ బలవభావతో కాయవిఞ్ఞాణం అనిట్ఠే దుక్ఖసహగతం, ఇట్ఠే సుఖసహగతన్తి. సమ్పటిచ్ఛనయుగళ్హం పన అత్తనా అసమాననిస్సయానం చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీనమనన్తరం ఉప్పజ్జతీతి సమాననిస్సయతో అలద్ధానన్తరపచ్చయతాయ సభాగూపత్థమ్భరహితో వియ పురిసో నాతిబలవం సబ్బథాపి విసయరసమనుభవితుం న సక్కోతీతి సబ్బథాపి ఉపేక్ఖాసహగతమేవ. వుత్తవిపరియాయతో కుసలవిపాకసన్తీరణం ఇట్ఠఇట్ఠమజ్ఝత్తారమ్మణేసు సుఖోపేక్ఖాసహగతన్తి. యది ఏవం ఆవజ్జనద్వయస్స ఉపేక్ఖాసమ్పయోగం కస్మా వక్ఖతి, నను తమ్పి సమాననిస్సయానన్తరం పవత్తతీతి? సచ్చం, తత్థ పన పురిమం పుబ్బే కేనచి అగ్గహితేయేవ ఆరమ్మణే ఏకవారమేవ పవత్తతి, పచ్ఛిమమ్పి విసదిసచిత్తసన్తానపరావత్తనవసేన బ్యాపారన్తరసాపేక్ఖన్తి న సబ్బథాపి విసయరసమనుభవితుం సక్కోతి, తస్మా మజ్ఝత్తవేదనాసమ్పయుత్తమేవాతి. హోన్తి చేత్థ –
‘‘వత్థాలమ్బసభావానం, భూతికానఞ్హి ఘట్టనం;
దుబ్బలం ఇతి చక్ఖాది-చతుచిత్తముపేక్ఖకం.
‘‘కాయనిస్సయఫోట్ఠబ్బ-భూతానం ఘట్టనాయ తు;
బలవత్తా న విఞ్ఞాణం, కాయిక మజ్ఝవేదనం.
‘‘సమాననిస్సయో యస్మా, నత్థానన్తరపచ్చయో;
తస్మా దుబ్బలమాలమ్బే, సోపేక్ఖం సమ్పటిచ్ఛన’’న్తి.
కుసలస్స విపాకాని, సమ్పయుత్తహేతువిరహతో అహేతుకచిత్తాని చాతి కుసలవిపాకాహేతుకచిత్తాని. నిబ్బత్తకహేతువసేన నిప్ఫన్నానిపి హేతాని సమ్పయుత్తహేతువసేనేవ అహేతుకవోహారం లభన్తి, ఇతరథా మహావిపాకేహి ఇమేసం నానత్తాసమ్భవతో. కిం పనేత్థ కారణం యథా ఇధేవం అకుసలవిపాకనిగమనే అహేతుకగ్గహణం న కతన్తి? బ్యభిచారాభావతో. సతి హి సమ్భవే, బ్యభిచారే చ విసేసనం సాత్థకం సియా. అకుసలవిపాకానం పన లోభాదిసావజ్జధమ్మవిపాకభావేన తబ్బిధురేహి, అలోభాదీహి సమ్పయోగాయోగతో, సయం అబ్యాకతనిరవజ్జసభావానం లోభాదిఅకుసలధమ్మసమ్పయోగవిరోధతో చ నత్థి కదాచిపి సహేతుకతాయ సమ్భవోతి అహేతుకభావాబ్యభిచారతో న తాని అహేతుకసద్దేన విసేసితబ్బాని.
౧౧. ఇదాని అహేతుకాధికారే అహేతుకకిరియచిత్తానిపి కిచ్చభేదేన తిధా దస్సేతుం ‘‘ఉపేక్ఖాసహగత’’న్త్యాది వుత్తం. చక్ఖాదిపఞ్చద్వారే ఘట్టితమారమ్మణం ఆవజ్జేతి తత్థ ఆభోగం కరోతి, చిత్తసన్తానం వా భవఙ్గవసేన పవత్తితుం అదత్వా వీథిచిత్తభావాయ పరిణామేతీతి పఞ్చద్వారావజ్జనం, కిరియాహేతుకమనోధాతుచిత్తం. ఆవజ్జనస్స అనన్తరపచ్చయభూతం భవఙ్గచిత్తం మనోద్వారం వీథిచిత్తానం పవత్తిముఖభావతో. తస్మిం దిట్ఠసుతముతాదివసేన ఆపాథమాగతమారమ్మణం ఆవజ్జేతి, వుత్తనయేన వా చిత్తసన్తానం పరిణామేతీతి మనోద్వారావజ్జనం, కిరియాహేతుకమనోవిఞ్ఞాణధాతుఉపేక్ఖాసహగతచిత్తం. ఇదమేవ చ పఞ్చద్వారే యథాసన్తీరితం ఆరమ్మణం వవత్థపేతీతి వోట్ఠబ్బనన్తి చ వుచ్చతి. హసితం ఉప్పాదేతీతి హసితుప్పాదం, ఖీణాసవానం అనోళారికారమ్మణేసు పహట్ఠాకారమత్తహేతుకం కిరియాహేతుకమనోవిఞ్ఞాణధాతుసోమనస్ససహగతచిత్తం.
౧౨. సబ్బథాపీతి అకుసలవిపాకకుసలవిపాకకిరియభేదేన. అట్ఠారసాతి గణనపరిచ్ఛేదో. అహేతుకచిత్తానీతి పరిచ్ఛిన్నధమ్మనిదస్సనం.
అహేతుకచిత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
సోభనచిత్తవణ్ణనా
౧౪. ఏవం ద్వాదసాకుసలఅహేతుకాట్ఠారసవసేన సమతింస చిత్తాని దస్సేత్వా ఇదాని తబ్బినిముత్తానం సోభనవోహారం ఠపేతుం ‘‘పాపాహేతుకముత్తానీ’’త్యాది వుత్తం. అత్తనా అధిసయితస్స అపాయాదిదుక్ఖస్స పాపనతో పాపేహి, హేతుసమ్పయోగాభావతో అహేతుకేహి చ ముత్తాని చతువీసతికామావచరపఞ్చతింసమహగ్గతలోకుత్తరవసేన ఏకూనసట్ఠిపరిమాణాని, అథ వా అట్ఠ లోకుత్తరాని ఝానఙ్గయోగభేదేన పచ్చేకం పఞ్చధా కత్వా ఏకనవుతిపి చిత్తాని సోభనగుణావహనతో, అలోభాదిఅనవజ్జహేతుసమ్పయోగతో చ సోభనానీతి వుచ్చరే కథీయన్తి.
కామావచరసోభనచిత్తవణ్ణనా
౧౫. ఇదాని సోభనేసు కామావచరానమేవ పఠమం ఉద్దిట్ఠత్తా తేసుపి అబ్యాకతానం కుసలపుబ్బకత్తా పఠమం కామావచరకుసలం, తతో తబ్బిపాకం, తదనన్తరం తదేకభూమిపరియాపన్నం కిరియచిత్తఞ్చ పచ్చేకం వేదనాఞాణసఙ్ఖారభేదేన అట్ఠధా దస్సేతుం ‘‘సోమనస్ససహగత’’న్త్యాది వుత్తం. తత్థ జానాతి యథాసభావం పటివిజ్ఝతీతి ఞాణం. సేసం వుత్తనయమేవ. ఏత్థ చ బలవసద్ధాయ దస్సనసమ్పత్తియా పచ్చయపటిగ్గాహకాదిసమ్పత్తియాతి ఏవమాదీహి కారణేహి సోమనస్ససహగతతా, పఞ్ఞాసంవత్తనికకమ్మతో, అబ్యాపజ్జలోకూపపత్తితో, ఇన్ద్రియపరిపాకతో, కిలేసదూరీభావతో చ ఞాణసమ్పయుత్తతా, తబ్బిపరియాయేన ఉపేక్ఖాసహగతతా చేవ ఞాణవిప్పయుత్తతా చ, ఆవాససప్పాయాదివసేన కాయచిత్తానం కల్లభావతో, పుబ్బే దానాదీసు కతపరిచయతాదీహి చ అసఙ్ఖారికతా, తబ్బిపరియాయేన ససఙ్ఖారికతా చ వేదితబ్బా.
తత్థ యదా పన యో దేయ్యధమ్మపటిగ్గాహకాదిసమ్పత్తిం, అఞ్ఞం వా సోమనస్సహేతుం ఆగమ్మ హట్ఠపహట్ఠో ‘‘అత్థి దిన్న’’న్త్యాదినయప్పవత్తం సమ్మాదిట్ఠిం పురక్ఖత్వా ముత్తచాగతాదివసేన అసంసీదన్తో అనుస్సాహితో పరేహి దానాదీని పుఞ్ఞాని కరోతి, తదాస్స చిత్తం సోమనస్ససహగతం ఞాణసమ్పయుత్తం అసఙ్ఖారికం హోతి. యదా పన వుత్తనయేనేవ హట్ఠతుట్ఠో సమ్మాదిట్ఠిం పురక్ఖత్వాపి అముత్తచాగతాదివసేన సంసీదమానో పరేహి వా ఉస్సాహితో కరోతి, తదాస్స తదేవ చిత్తం ససఙ్ఖారికం హోతి. యదా పన ఞాతిజనస్స పటిపత్తిదస్సనేన జాతపరిచయా బాలదారకా భిక్ఖూ దిస్వా సోమనస్సజాతా సహసా కిఞ్చిదేవ హత్థగతం దదన్తి వా వన్దన్తి వా, తదా తేసం తతియం చిత్తం ఉప్పజ్జతి. యదా పన ‘‘దేథ, వన్దథా’’తి ఞాతీహి ఉస్సాహితా ఏవం పటిపజ్జన్తి, తదా చతుత్థం చిత్తం ఉప్పజ్జతి. యదా పన దేయ్యధమ్మపటిగ్గాహకాదీనం అసమ్పత్తిం, అఞ్ఞేసం వా సోమనస్సహేతూనం అభావం ఆగమ్మ చతూసుపి వికప్పేసు సోమనస్సరహితా హోన్తి, తదా సేసాని చత్తారి ఉపేక్ఖాసహగతాని ఉప్పజ్జన్తీతి. అట్ఠపీతి పి-సద్దేన దసపుఞ్ఞకిరియాదివసేన అనేకవిధతం సమ్పిణ్డేతి. తథా హి వదన్తి –
‘‘కమేన పుఞ్ఞవత్థూహి, గోచరాధిపతీహి చ;
కమ్మహీనాదితో చేవ, గణేయ్య నయకోవిదో’’తి.
ఇమాని హి అట్ఠ చిత్తాని దసపుఞ్ఞకిరియవత్థువసేన పవత్తనతో పచ్చేకం దస దసాతి కత్వా అసీతి చిత్తాని హోన్తి, తాని చ ఛసు ఆరమ్మణేసు పవత్తనతో పచ్చేకం ఛగ్గుణితాని సాసీతికాని చత్తారి సతాని హోన్తి, అధిపతిభేదేన పన ఞాణవిప్పయుత్తానం చత్తాలీసాధికద్విసతపరిమాణానం వీమంసాధిపతిసమ్పయోగాభావతో తాని తిణ్ణం అధిపతీనం వసేన తిగుణితాని వీసాధికాని సత్తసతాని, తథా ఞాణసమ్పయుత్తాని చ చతున్నం అధిపతీనం వసేన చతుగ్గుణితాని ససట్ఠికాని నవ సతానీతి ఏవం అధిపతివసేన సహస్సం సాసీతికాని చ ఛ సతాని హోన్తి, తాని కాయవచీమనోకమ్మసఙ్ఖాతకమ్మత్తికవసేన తిగుణితాని చత్తాలీసాధికాని పఞ్చ సహస్సాని హోన్తి, తాని చ హీనమజ్ఝిమపణీతభేదతో తిగుణితాని వీససతాధికపన్నరససహస్సాని హోన్తి. యం పన వుత్తం ఆచరియబుద్ధదత్తత్థేరేన –
‘‘సత్తరస సహస్సాని, ద్వే సతాని అసీతి చ;
కామావచరపుఞ్ఞాని, భవన్తీతి వినిద్దిసే’’తి.
తం అధిపతివసేన గణనపరిహానిం అనాదియిత్వా సోతపతితవసేన వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం, కాలదేసాదిభేదేన పన నేసం భేదో అప్పమేయ్యోవ.
కుచ్ఛితే (ధ. స. అట్ఠ. ౧) పాపధమ్మే సలయన్తి కమ్పేన్తి విద్ధంసేన్తి అపగమేన్తీతి వా కుసలాని. అథ వా కుచ్ఛితాకారేన సన్తానే సయనతో పవత్తనతో కుససఙ్ఖాతే పాపధమ్మే లునన్తి ఛిన్దన్తీతి కుసలాని. అథ వా కుచ్ఛితే పాపధమ్మే సానతో తనుకరణతో ఓసానకరణతో వా కుససఙ్ఖాతేన ఞాణేన, సద్ధాదిధమ్మజాతేన వా లాతబ్బాని సహజాతఉపనిస్సయభావేన యథారహం పవత్తేతబ్బానీతి కుసలాని, తానేవ యథావుత్తత్థేన కామావచరాని కుసలచిత్తాని చాతి కామావచరకుసలచిత్తాని.
౧౬. యథా పనేతాని పుఞ్ఞకిరియవసేన, కమ్మద్వారవసేన, కమ్మవసేన, అధిపతివసేన చ పవత్తన్తి, నేవం విపాకాని దానాదివసేన అప్పవత్తనతో, విఞ్ఞత్తిసముట్ఠాపనాభావతో, అవిపాకసభావతో, ఛన్దాదీని పురక్ఖత్వా అప్పవత్తితో చ, తస్మా తంవసేన పరిహాపేత్వా యథారహం గణనభేదో యోజేతబ్బో. ఇమానిపి ఇట్ఠఇట్ఠమజ్ఝత్తారమ్మణవసేన యథాక్కమం సోమనస్సుపేక్ఖాసహితాని. పటిసన్ధాదివసప్పవత్తియం కమ్మస్స బలవాబలవభావతో, తదారమ్మణప్పవత్తియం యేభుయ్యేన జవనానురూపతో, కదాచి తత్థాపి కమ్మానురూపతో చ ఞాణసమ్పయుత్తాని, ఞాణవిప్పయుత్తాని చ హోన్తి. యథాపయోగం వినా సప్పయోగఞ్చ యథాఉపట్ఠితేహి కమ్మాదిపచ్చయేహి ఉతుభోజనాదిసప్పాయాసప్పాయవసేన అసఙ్ఖారికససఙ్ఖారికాని.
౧౭. కిరియచిత్తానమ్పి కుసలే వుత్తనయేన యథారహం సోమనస్ససహగతాదితా వేదితబ్బా.
౧౮. సహేతుకకామావచరకుసలవిపాకకిరియచిత్తానీతి ఏత్థ సహేతుకగ్గహణం విపాకకిరియాపేక్ఖం విసేసనం కుసలస్స ఏకన్తసహేతుకత్తా. హోతి హి యథాలాభయోజనా, ‘‘సక్ఖరకథలమ్పి మచ్ఛగుమ్బమ్పి చరన్తమ్పి తిట్ఠన్తమ్పీ’’త్యాదీసు (దీ. ని. ౧.౨౪౯) వియ సక్ఖరకథలస్స చరణాయోగతో మచ్ఛగుమ్బాపేక్ఖాయ చరణకిరియా యోజీయతీతి.
౧౯. సహేతుకామావచరపుఞ్ఞపాకకిరియా వేదనాఞాణసఙ్ఖారభేదేన పచ్చేకం వేదనాభేదతో దువిధత్తా, ఞాణభేదతో చతుబ్బిధత్తా, సఙ్ఖారభేదతో అట్ఠవిధత్తా చ సమ్పిణ్డేత్వా చతువీసతి మతాతి యోజనా. నను చ వేదనాభేదో తావ యుత్తో తాసం భిన్నసభావత్తా. ఞాణసఙ్ఖారభేదో పన కథన్తి? ఞాణసఙ్ఖారానం భావాభావకతోపి భేదో ఞాణసఙ్ఖారకతోవ యథా వస్సకతో సుభిక్ఖో దుబ్భిక్ఖోతి, తస్మా ఞాణసఙ్ఖారకతో భేదో ఞాణసఙ్ఖారభేదోతి న ఏత్థ కోచి విరోధోతి.
౨౦. ఇదాని సబ్బానిపి కామావచరచిత్తాని సమ్పిణ్డేత్వా దస్సేతుం ‘‘కామే తేవీసా’’త్యాది వుత్తం. కామే భవే సత్త అకుసలవిపాకాని, సహేతుకాహేతుకాని సోళస కుసలవిపాకానీతి ఏవం తేవీసతి విపాకాని ద్వాదస అకుసలాని, అట్ఠ కుసలానీతి పుఞ్ఞాపుఞ్ఞాని వీసతి అహేతుకా తిస్సో సహేతుకా అట్ఠాతి ఏకాదస కిరియా చాతి సబ్బథాపి కుసలాకుసలవిపాకకిరియానం అన్తోగధభేదేన చతుపఞ్ఞాసేవ కాలదేససన్తానాదిభేదేన అనేకవిధభావేపీత్యత్థో.
కామావచరసోభనచిత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
రూపావచరచిత్తవణ్ణనా
౨౧. ఇదాని తదనన్తరుద్దిట్ఠస్స రూపావచరస్స నిద్దేసక్కమో అనుప్పత్తోతి తస్స ఝానఙ్గయోగభేదేన పఞ్చధా విభాగం దస్సేతుం ‘‘వితక్క…పే… సహిత’’న్త్యాదిమాహ. వితక్కో చ విచారో చ పీతి చ సుఖఞ్చ ఏకగ్గతా చాతి ఇమేహి సహితం వితక్కవిచారపీతిసుఖేకగ్గతాసహితం. తత్థ ఆరమ్మణం వితక్కేతి సమ్పయుత్తధమ్మే అభినిరోపేతీతి వితక్కో, సో సహజాతానం ఆరమ్మణాభినిరోపనలక్ఖణో, యథా హి కోచి గామవాసీ పురిసో రాజవల్లభం సమ్బన్ధినం మిత్తం వా నిస్సాయ రాజగేహం అనుపవిసతి, ఏవం వితక్కం నిస్సాయ చిత్తం ఆరమ్మణం ఆరోహతి. యది ఏవం కథం అవితక్కం చిత్తం ఆరమ్మణం ఆరోహతీతి? తమ్పి వితక్కబలేనేవ అభినిరోహతి. యథా హి సో పురిసో పరిచయేన తేన వినాపి నిరాసఙ్కో రాజగేహం పవిసతి, ఏవం పరిచయేన వితక్కేన వినాపి అవితక్కం చిత్తం ఆరమ్మణం అభినిరోహతి. పరిచయోతి చేత్థ సవితక్కచిత్తస్స సన్తానే అభిణ్హప్పవత్తివసేన నిబ్బత్తా చిత్తభావనా. అపి చేత్థ పఞ్చవిఞ్ఞాణం అవితక్కమ్పి వత్థారమ్మణసఙ్ఘట్టనబలేన, దుతియజ్ఝానాదీని చ హేట్ఠిమభావనాబలేన అభిరోహన్తి.
ఆరమ్మణే తేన చిత్తం విచరతీతి విచారో. సో ఆరణనుమజ్జనలక్ఖణో. తథా హేస ‘‘అనుసన్ధానతా’’తి (ధ. స. ౮) నిద్దిట్ఠో. ఏత్థ చ విచారతో ఓళారికట్ఠేన, తస్సేవ పుబ్బఙ్గమట్ఠేన చ పఠమఘణ్టాభిఘాతో వియ చేతసో పఠమాభినిపాతో వితక్కో, అనురవో వియ అనుసఞ్చరణం విచారో. విప్ఫారవాచేత్థ వితక్కో చిత్తస్స పరిప్ఫన్దనభూతో, ఆకాసే ఉప్పతితుకామస్స సకుణస్స పక్ఖవిక్ఖేపో వియ, పదుమాభిముఖపాతో వియ చ గన్ధానుబన్ధచేతసా భమరస్స, సన్తవుత్తి విచారో చిత్తస్స నాతిపరిప్ఫన్దనభూతో, ఆకాసే ఉప్పతితస్స సకుణస్స పక్ఖప్పసారణం వియ, పదుమస్స ఉపరిభాగే పరిబ్భమనం వియ చ పదుమాభిముఖపతితస్స భమరస్స.
పినయతి కాయచిత్తం తప్పేతి, వడ్ఢేతీతి వా పీతి, సా సమ్పియాయనలక్ఖణా, ఆరమ్మణం కల్లతో గహణలక్ఖణాతి వుత్తం హోతి, సమ్పయుత్తధమ్మే సుఖయతీతి సుఖం, తం ఇట్ఠానుభవనలక్ఖణం సుభోజనరసస్సాదకో రాజా వియ. తత్థ ఆరమ్మణప్పటిలాభే పీతియా విసేసో పాకటో కన్తారఖిన్నస్స వనన్తోదకదస్సనే వియ, యథాలద్ధస్స అనుభవనే సుఖస్స విసేసో పాకటో యథాదిట్ఠఉదకస్స పానాదీసు వియాతి. నానారమ్మణవిక్ఖేపాభావేన ఏకం ఆరమ్మణం అగ్గం ఇమస్సాతి ఏకగ్గం, చిత్తం, తస్స భావో ఏకగ్గతా, సమాధి. సో అవిక్ఖేపలక్ఖణో. తస్స హి వసేన ససమ్పయుత్తం చిత్తం అవిక్ఖిత్తం హోతి.
పఠమఞ్చ దేసనాక్కమతో చేవ ఉప్పత్తిక్కమతో చ ఆదిభూతత్తా తం ఝానఞ్చ ఆరమ్మణూపనిజ్ఝానతో, పచ్చనీకఝాపనతో చాతి పఠమజ్ఝానం, వితక్కాదిపఞ్చకం. ఝానఙ్గసముదాయే యేవ హి ఝానవోహారో నేమిఆదిఅఙ్గసముదాయే రథవోహారో వియ, తథా హి వుత్తం విభఙ్గే ‘‘ఝానన్తి వితక్కో విచారో పీతి సుఖం చిత్తస్సేకగ్గతా’’తి (విభ. ౫౬౯). పఠమజ్ఝానేన సమ్పయుత్తం కుసలచిత్తం పఠమజ్ఝానకుసలచిత్తం.
కస్మా పన అఞ్ఞేసు ఫస్సాదీసు సమ్పయుత్తధమ్మేసు విజ్జమానేసు ఇమేయేవ పఞ్చ ఝానఙ్గవసేన వుత్తాతి? వుచ్చతే – ఉపనిజ్ఝానకిచ్చవన్తతాయ, కామచ్ఛన్దాదీనం ఉజుపటిపక్ఖభావతో చ. వితక్కో హి ఆరమ్మణే చిత్తం అభినిరోపేతి. విచారో అనుప్పబన్ధేతి, పీతి చస్స పీననం, సుఖఞ్చ ఉపబ్రూహనం కరోతి, అథ నం ససమ్పయుత్తధమ్మం ఏతేహి అభినిరోపనానుప్పబన్ధనపీననఉపబ్రూహనేహి అనుగ్గహితా ఏకగ్గతా సమాధానకిచ్చేన అత్తానం అనువత్తాపేన్తీ ఏకత్తారమ్మణే సమం, సమ్మా చ ఆధియతి. ఇన్ద్రియసమతావసేన సమం పటిపక్ఖధమ్మానం దూరీభావేన లీనుద్ధచ్చాభావేన సమ్మా చ ఠపేతీతి ఏవమేతే సమేవ ఉపనిజ్ఝానకిచ్చం ఆవేణికం. కామచ్ఛన్దాదిపటిపక్ఖభావే పన సమాధి కామచ్ఛన్దస్స పటిపక్ఖో రాగప్పణిధియా ఉజుపచ్చనీకభావతో. కామచ్ఛన్దవసేన హి నానారమ్మణేహి పలోభితస్స పరిబ్భమన్తస్స చిత్తస్స సమాధానం ఏకగ్గతాయ హోతి. పీతి బ్యాపాదస్స పామోజ్జసభావత్తా. వితక్కో థినమిద్ధస్స యోనిసో సఙ్కప్పనవసేన సవిప్ఫారప్పవత్తితో సుఖం అవూపసమానుతాపసభావస్స ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చస్స వూపసన్తసీతలసభావత్తా. విచారో విచికిచ్ఛాయ ఆరమ్మణే అనుమజ్జనవసేన పఞ్ఞాపతిరూపసభావత్తా. ఏవం ఉపనిజ్ఝానకిచ్చవన్తతాయ, కామచ్ఛన్దాదీనం ఉజుపటిపక్ఖభావతో చ ఇమేయేవ పఞ్చ ఝానఙ్గభావేన వవత్థితాతి. యథాహు –
‘‘ఉపనిజ్ఝానకిచ్చత్తా, కామాదిపటిపక్ఖతో;
సన్తేసుపి చ అఞ్ఞేసు, పఞ్చేవ ఝానసఞ్ఞితా’’తి.
ఉపేక్ఖా పనేత్త సన్తవుత్తిసభావత్తా సుఖేవ అన్తోగధాతి దట్ఠబ్బం. తేనాహు –
‘‘ఉపేక్ఖా సన్తవుత్తిత్తా, సుఖమిచ్చేవ భాసితా’’తి. (విభ. అట్ఠ. ౨౩౨; విసుద్ధి. ౨.౬౪౪);
పహానఙ్గాదివసేన పనస్స విసేసో ఉపరి ఆవి భవిస్సతి, తథా అరూపావచరలోకుత్తరేసుపి లబ్భమానకవిసేసో. అథేత్థ కామావచరకుసలేసు వియ సఙ్ఖారభేదో కస్మా న గహితో. ఇదమ్పి హి కేవలం సమథానుయోగవసేన పటిలద్ధం ససఙ్ఖారికం, మగ్గాధిగమవసేన పటిలద్ధం అసఙ్ఖారికన్తి సక్కా వత్తున్తి? నయిదమేవం మగ్గాధిగమవసేనసత్తితో పటిలద్ధస్సాపి అపరభాగే పరికమ్మవసేనేవ ఉప్పజ్జనతో, తస్మా సబ్బస్సపి ఝానస్స పరికమ్మసఙ్ఖాతపుబ్బాభిసఙ్ఖారేన వినా కేవలం అధికారవసేన అనుప్పజ్జనతో ‘‘అసఙ్ఖారిక’’న్తిపి, అధికారేన చ వినా కేవలం పరికమ్మాభిసఙ్ఖారేనేవ అనుప్పజ్జనతో ‘‘ససఙ్ఖారిక’’న్తిపి న సక్కా వత్తున్తి. అథ వా పుబ్బాభిసఙ్ఖారవసేనేవ ఉప్పజ్జమానస్స న కదాచి అసఙ్ఖారికభావో సమ్భవతీతి ‘‘అసఙ్ఖారిక’’న్తి చ బ్యభిచారాభావతో ‘‘ససఙ్ఖారిక’’న్తి చ న వుత్తన్తి.
పి-సద్దేన చేత్థ చతుక్కపఞ్చకనయవసేన సుద్ధికనవకో, తఞ్చ దుక్ఖప్పటిపదాదన్ధాభిఞ్ఞాదుక్ఖప్పటిపదాఖిప్పాభిఞ్ఞాసుఖప్పటిపదాదన్ధాభిఞ్ఞాసుఖప్పటిపదాఖిప్పాభిఞ్ఞావసేన పటిపదాచతుక్కేన యోజేత్వా దేసితత్తా చత్తారో నవకా, పరిత్తం పరిత్తారమ్మణం, పరిత్తం అప్పమాణారమ్మణం, అప్పమాణం పరిత్తారమ్మణం, అప్పమాణం అప్పమాణారమ్మణన్తి ఆరమ్మణచతుక్కేన యోజితత్తా చత్తారో నవకా, ‘‘దుక్ఖప్పటిపదం దన్ధాభిఞ్ఞం పరిత్తం పరిత్తారమ్మణం, దుక్ఖప్పటిపదం దన్ధాభిఞ్ఞం పరిత్తం అప్పమాణారమ్మణ’’న్త్యాదినా ఆరమ్మణప్పటిపదామిస్సకనయవసేన సోళస నవకాతి పఞ్చవీసతి నవకాతి ఏవమాదిభేదం సఙ్గణ్హాతి.
౨౨. ఝానవిసేసేన నిబ్బత్తితవిపాకో ఏకన్తతో తంతంఝానసదిసోవాతి విపాకం ఝానసదిసమేవ విభత్తం. ఇమమేవ హి అత్థం దీపేతుం భగవతా విపాకనిద్దేసేపి కుసలం ఉద్దిసిత్వావ తదనన్తరం మహగ్గతలోకుత్తరవిపాకా విభత్తా.
౨౫. రూపావచరమానసం ఝానభేదేన పఞ్చహి చతూహి తీహి ద్వీహి పున ద్వీహి ఝానఙ్గేహి సమ్పయోగభేదేన పఞ్చధా పఞ్చఙ్గికం చతురఙ్గికం తివఙ్గికం దువఙ్గికం పున దువఙ్గికన్తి పఞ్చవిధం హోతి అవిసేసేన, పున తం పుఞ్ఞపాకకిరియానం పచ్చేకం పఞ్చన్నం పఞ్చన్నం భేదా పఞ్చదసధా భవేత్యత్థో.
రూపావచరచిత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
అరూపావచరచిత్తవణ్ణనా
౨౬. ఇదాని అరూపావచరం ఆరమ్మణభేదేన చతుధా విభజిత్వా దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఆకాసానఞ్చాయతనా’’తిఆది. తత్థ ఉప్పాదాదిఅన్తరహితతాయ నాస్స అన్తోతి అనన్తం, ఆకాసఞ్చ తం అనన్తఞ్చాతి ఆకాసానన్తం, కసిణుగ్ఘాటిమాకాసో. ‘‘అనన్తాకాస’’న్తి చ వత్తబ్బే ‘‘అగ్యాహితో’’త్యాదీసు వియ విసేసనస్స పరనిపాతవసేన ‘‘ఆకాసానన్త’’న్తి వుత్తం. ఆకాసానన్తమేవ ఆకాసానఞ్చం సకత్థే భావపచ్చయవసేన. ఆకాసానఞ్చమేవ ఆయతనం ససమ్పయుత్తధమ్మస్స ఝానస్స అధిట్ఠానట్ఠేన దేవానం దేవాయతనం వియాతి ఆకాసానఞ్చాయతనం. తస్మిం అప్పనాప్పత్తం పఠమారుప్పజ్ఝానమ్పి ఇధ ‘‘ఆకాసానఞ్చాయతన’’న్తి వుత్తం యథా పథవీకసిణారమ్మణం ఝానం ‘‘పథవీకసిణ’’న్తి. అథ వా ఆకాసానఞ్చం ఆయతనం అస్సాతి ఆకాసానఞ్చాయతనం, ఝానం, తేన సమ్పయుత్తం కుసలచిత్తం ఆకాసానఞ్చాయతనకుసలచిత్తం.
విఞ్ఞాణమేవ అనన్తం విఞ్ఞాణానన్తం, పఠమారుప్పవిఞ్ఞాణం. తఞ్హి ఉప్పాదాదిఅన్తవన్తమ్పి అనన్తాకాసే పవత్తనతో అత్తానం ఆరబ్భ పవత్తాయ భావనాయ ఉప్పాదాదిఅన్తం అగ్గహేత్వా అనన్తతో ఫరణవసేన పవత్తనతో చ ‘‘అనన్త’’న్తి వుచ్చతి. విఞ్ఞాణానన్తమేవ విఞ్ఞాణఞ్చం ఆకారస్స రస్సత్తం, న-కారస్స లోపఞ్చ కత్వా. దుతియారుప్పవిఞ్ఞాణేన వా అఞ్చితబ్బం పాపుణితబ్బన్తి విఞ్ఞాణఞ్చం, తదేవ ఆయతనం దుతియారుప్పస్స అధిట్ఠానత్తాతి విఞ్ఞాణఞ్చాయతనం. సేసం పురిమసమం.
నాస్స పఠమారుప్పస్స కిఞ్చనం అప్పమత్తకం అన్తమసో భఙ్గమత్తమ్పి అవసిట్ఠం అత్థీతి అకిఞ్చనం, తస్స భావో ఆకిఞ్చఞ్ఞం, పఠమారుప్పవిఞ్ఞాణాభావో. తదేవ ఆయతనన్త్యాది పురిమసదిసం.
ఓళారికాయ సఞ్ఞాయ అభావతో, సుఖుమాయ చ సఞ్ఞాయ అత్థితాయ నేవస్స ససమ్పయుత్తధమ్మస్స సఞ్ఞా అత్థి, నాపి అసఞ్ఞం అవిజ్జమానసఞ్ఞన్తి నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞం, చతుత్థారుప్పజ్ఝానం. దీఘం కత్వా పన ‘‘నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞ’’న్తి వుత్తం. నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞమేవ ఆయతనం మనాయతనధమ్మాయతనపరియాపన్నత్తాతి నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం. అథ వా సఞ్ఞావ విపస్సనాయ గోచరభావం గన్త్వా నిబ్బేదజననసఙ్ఖాతస్స పటుసఞ్ఞాకిచ్చస్స అభావతో నేవసఞ్ఞా చ ఉణ్హోదకే తేజోధాతు వియ సఙ్ఖారావసేససుఖుమభావేన విజ్జమానత్తా న అసఞ్ఞాతి నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞా, సా ఏవ ఆయతనం ఇమస్స ససమ్పయుత్తధమ్మస్స ఝానస్స నిస్సయాదిభావతోతి నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం. సఞ్ఞావసేన చేత్థ ఝానూపలక్ఖణం నిదస్సనమత్తం. వేదనాదయోపి హి తస్మిం ఝానే నేవవేదనానావేదనాదికాయేవాతి. నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనేన సమ్పయుత్తం కుసలచిత్తం నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనకుసలచిత్తం. పి-సద్దేన చేత్థ ఆరమ్మణప్పటిపదామిస్సకనయవసేన సోళసక్ఖత్తుకదేసనం (ధ. స. ౨౬౫-౨౬౮), అఞ్ఞమ్పి చ పాళియం ఆగతనయభేదం సఙ్గణ్హాతి.
౩౦. ఆరమ్మణానం అతిక్కమితబ్బానం, కసిణాకాసవిఞ్ఞాణతదభావసఙ్ఖాతానం ఆలమ్బితబ్బానఞ్చ ఆకాసాదిచతున్నం గోచరానం పభేదేన ఆరుప్పమానసం చతుబ్బిధం హోతి. తఞ్హి యథాక్కమం పఞ్చమజ్ఝానారమ్మణం కసిణనిమిత్తం అతిక్కమ్మ తదుగ్ఘాటేన లద్ధం ఆకాసమాలమ్బిత్వా తమ్పి అతిక్కమ్మ తత్థ పవత్తం విఞ్ఞాణమాలమ్బిత్వా తమ్పి అతిక్కమ్మ తదభావభూతం అకిఞ్చనభావమాలమ్బిత్వా తమ్పి అతిక్కమ్మ తత్థ పవత్తం తతియారుప్పవిఞ్ఞాణమాలమ్బిత్వా పవత్తతి, న పన రూపావచరకుసలం వియ పురిమపురిమఅఙ్గాతిక్కమవసేన పురిమపురిమస్సాపి ఆరమ్మణం గహేత్వా. తేనాహు ఆచరియా –
‘‘ఆరమ్మణాతిక్కమతో, చతస్సోపి భవన్తిమా;
అఙ్గాతిక్కమమేతాసం, న ఇచ్ఛన్తి విభావినో’’తి; (ధ. స. అట్ఠ. ౨౬౮);
అరూపావచరచిత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
సోభనచిత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
లోకుత్తరచిత్తవణ్ణనా
౩౧. ఇదాని లోకుత్తరకుసలం చతుమగ్గయోగతో, ఫలఞ్చ తదనురూపప్పవత్తియా చతుధా విభజిత్వా దస్సేతుం ‘‘సోతాపత్తిమగ్గచిత్త’’న్త్యాది వుత్తం. నిబ్బానం పతిసవనతో ఉపగమనతో, నిబ్బానమహాసముద్దనిన్నతాయ సోతసదిసత్తా వా ‘‘సోతో’’తి వుచ్చతి అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో, తస్స ఆపత్తి ఆదితో పజ్జనం పాపుణనం పఠమసమన్నాగమో సోతాపత్తి ఆ-ఉపసగ్గస్స ఆదికమ్మని పవత్తనతో. నిబ్బానం మగ్గేతి, నిబ్బానత్థికేహి వా మగ్గీయతి, కిలేసే మారేన్తో గచ్ఛతీతి వా మగ్గో, తేన సమ్పయుత్తం చిత్తం మగ్గచిత్తం, సోతాపత్తియా లద్ధం మగ్గచిత్తం సోతాపత్తిమగ్గచిత్తం. అథ వా అరియమగ్గసోతస్స ఆదితో పజ్జనం ఏతస్సాతి సోతాపత్తి, పుగ్గలో, తస్స మగ్గో సోతాపత్తిమగ్గో, తేన సమ్పయుత్తం చిత్తం సోతాపత్తిమగ్గచిత్తం.
సకిం ఏకవారం పటిసన్ధివసేన ఇమం మనుస్సలోకం ఆగచ్ఛతీతి సకదాగామీ, ఇధ పత్వా ఇధ పరినిబ్బాయీ, తత్థ పత్వా తత్థ పరినిబ్బాయీ, ఇధ పత్వా తత్థ పరినిబ్బాయీ, తత్థ పత్వా ఇధ పరినిబ్బాయీ, ఇధ పత్వా తత్థ నిబ్బత్తిత్వా ఇధ పరినిబ్బాయీతి పఞ్చసు సకదాగామీసు పఞ్చమకో ఇధాధిప్పేతో. సో హి ఇతో గన్త్వా పున సకిం ఇధ ఆగచ్ఛతీతి. తస్స మగ్గో సకదాగామిమగ్గో. కిఞ్చాపి మగ్గసమఙ్గినో తథాగమనాసమ్భవతో ఫలట్ఠోయేవ సకదాగామీ నామ, తస్స పన కారణభూతో పురిముప్పన్నో మగ్గో మగ్గన్తరావచ్ఛేదనత్థం ఫలట్ఠేన విసేసేత్వా వుచ్చతి ‘‘సకదాగామిమగ్గో’’తి. ఏవం అనాగామిమగ్గోతి. సకదాగామిమగ్గేన సమ్పయుత్తం చిత్తం సకదాగామిమగ్గచిత్తం.
పటిసన్ధివసేన ఇమం కామధాతుం న ఆగచ్ఛతీతి అనాగామీ, తస్స మగ్గో అనాగామిమగ్గో, తేన సమ్పయుత్తం చిత్తం అనాగామిమగ్గచిత్తం. అగ్గదక్ఖిణేయ్యభావేన పూజావిసేసం అరహతీతి అరహా, అథ వా కిలేససఙ్ఖాతా అరయో, సంసారచక్కస్స వా అరా కిలేసా హతా అనేనాతి అరహా, పాపకరణే రహాభావతో వా అరహా, అట్ఠమకో అరియపుగ్గలో, తస్స భావో అరహత్తం, చతుత్థఫలస్సేతం అధివచనం, తస్స ఆగమనభూతో మగ్గో అరహత్తమగ్గో, తేన సమ్పయుత్తం చిత్తం అరహత్తమగ్గచిత్తం.
పి-సద్దేన ఏకేకస్స మగ్గస్స నయసహస్సవసేన చతున్నం చతుసహస్సభేదం సచ్చవిభఙ్గే (విభ. ౨౦౬; విభ. అట్ఠ. ౨౦౬-౨౧౪) ఆగతం సట్ఠిసహస్సభేదం నయం హేట్ఠా వుత్తనయేన అనేకవిధత్తమ్పి సఙ్గణ్హాతి. తత్థాయం నయసహస్సమత్తపరిదీపనా, కథం? సోతాపత్తిమగ్గో తావ ఝాననామేన పటిపదాభేదం అనామసిత్వా కేవలం సుఞ్ఞతో అప్పణిహితోతి ద్విధా విభత్తో, పున పటిపదాచతుక్కేన యోజేత్వా పచ్చేకం చతుధా విభత్తోతి ఏవం ఝాననామేన దసధా విభత్తో. తథా మగ్గసతిపట్ఠానసమ్మప్పధానఇద్ధిపాదఇన్ద్రియబలబోజ్ఝఙ్గసచ్చసమథధమ్మఖన్ధఆయతనధాతుఆహారఫస్సవేదనాసఞ్ఞాచేతనాచిత్తనామేహిపి పచ్చేకం దసదసాకారేహి విభత్తో తథా తథా బుజ్ఝనకానం పుగ్గలానం వసేన. తస్మా ఝానవసేన దసమగ్గాదీనం ఏకూనవీసతియా వసేన దస దసాతి వీసతియా ఠానేసు ద్వే నయసతాని హోన్తి. పున తాని చతూహి అధిపతీహి యోజేత్వా పచ్చేకం చతుధా విభత్తానీతి ఏవం అధిపతీహి అమిస్సేత్వా ద్వే సతాని, మిస్సేత్వా అట్ఠ సతానీతి సోతాపత్తిమగ్గే నయసహస్సం హోతి, తథా సకదాగామిమగ్గాదీసుపి.
౩౨. సోతాపత్తియా లద్ధం, సోతాపత్తిస్స వా ఫలచిత్తం విపాకభూతం చిత్తం సోతాపత్తిఫలచిత్తం. అరహత్తఞ్చ తం ఫలచిత్తఞ్చాతి అరహత్తఫలచిత్తం.
౩౪. చతుమగ్గప్పభేదేనాతి ఇన్ద్రియానం అపాటవపాటవతరతమభేదేన భిన్నసామత్థియతాయ సక్కాయదిట్ఠివిచికిచ్ఛాసీలబ్బతపరామాసానం నిరవసేసప్పహానం కామరాగబ్యాపాదానం తనుభావాపాదనం తేసమేవ నిరవసేసప్పహానం రూపారూపరాగమానుద్ధచ్చావిజ్జానం అనవసేసప్పహానన్తి ఏవం సంయోజనప్పహానవసేన చతుబ్బిధానం సోతాపత్తిమగ్గాదీనం అట్ఠఙ్గికమగ్గానం సమ్పయోగభేదేన చతుమగ్గసఙ్ఖాతం లోకుత్తరకుసలం చతుధా హోతి, విపాకం పన తస్సేవ కుసలస్స ఫలత్తా తదనురూపతో తథా చతుధాతి ఏవం అనుత్తరం అత్తనో ఉత్తరితరాభావేన అనుత్తరసఙ్ఖాతం లోకుత్తరం చిత్తం అట్ఠధా మతన్తి యోజనా.
కిరియానుత్తరస్స పన అసమ్భవతో ద్వాదసవిధతా న వుత్తా. కస్మా పన తస్స అసమ్భవోతి? మగ్గస్స ఏకచిత్తక్ఖణికత్తా. యది హి మగ్గచిత్తం పునప్పునం ఉప్పజ్జేయ్య, తదుప్పత్తియా కిరియభావో సక్కా వత్తుం. తం పన కిలేససముచ్ఛేదకవసేనేవ ఉపలభితబ్బతో ఏకవారప్పవత్తేనేవ చ తేన అసనిసమ్పాతేన వియ తరుఆదీనం సమూలవిద్ధంసనస్స తంతంకిలేసానం అచ్చన్తం అప్పవత్తియా సాధితత్తా పున ఉప్పజ్జమానేపి కాతబ్బాభావతో దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారత్థఞ్చ ఫలసమాపత్తియా ఏవ నిబ్బానారమ్మణవసేన పవత్తనతో న కదాచి సేక్ఖానం అసేక్ఖానం వా ఉప్పజ్జతి. తస్మా నత్థి సబ్బథాపి లోకుత్తరకిరియచిత్తన్తి.
లోకుత్తరచిత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
చిత్తగణనసఙ్గహవణ్ణనా
౩౫. ‘‘ద్వాదసాకుసలానేవ’’న్త్యాది యథావుత్తానం చతుభూమికచిత్తానం గణనసఙ్గహో.
౩౬. ఏవం జాతివసేన సఙ్గహం దస్సేత్వా పున భూమివసేన దస్సేతుం ‘‘చతుపఞ్ఞాసధా కామే’’త్యాది వుత్తం. కామే భవే చిత్తాని చతుపఞ్ఞాసధా ఈరయే, రూపే భవే పన్నరస ఈరయే, ఆరుప్పే భవే ద్వాదస ఈరయే, అనుత్తరే పన నవవిధే ధమ్మసముదాయే చిత్తాని అట్ఠధా ఈరయే, కథేయ్యాత్యత్థో. ఏత్థ చ కామతణ్హాదివిసయభావేన కామభవాదిపరియాపన్నాని చిత్తాని సకసకభూమితో అఞ్ఞత్థ పవత్తమానానిపి కామభవాదీసు చిత్తానీతి వుత్తాని, యథా మనుస్సిత్థియా కుచ్ఛిస్మిం నిబ్బత్తోపి తిరచ్ఛానగతో తిరచ్ఛానయోనిపరియాపన్నత్తా తిరచ్ఛానేస్వేవ సఙ్గయ్హతి. కత్థచి అపరియాపన్నాని నవవిధలోకుత్తరధమ్మసమూహేకదేసభూతాని ‘‘రుక్ఖే సాఖా’’త్యాదీసు వియ అనుత్తరే చిత్తానీతి వుత్తాని. అథ వా ‘‘కామే, రూపే’’తి చ ఉత్తరపదలోపనిద్దేసో. అరూపే భవాని ఆరుప్పాని. నత్థి ఏతేసం ఉత్తరం చిత్తన్తి అనుత్తరానీతి ఉపయోగబహువచనవసేన కామే కామావచరాని చిత్తాని చతుపఞ్ఞాసధా ఈరయే, రూపే రూపావచరాని చిత్తాని పన్నరస ఈరయే, ఆరుప్పే ఆరుప్పాని చిత్తాని ద్వాదస ఈరయే. అనుత్తరే లోకుత్తరాని చిత్తాని అట్ఠధా ఈరయేతి ఏవమేత్థ సమ్బన్ధో దట్ఠబ్బో.
౩౭. ఇత్థం యథావుత్తేన జాతిభేదభిన్నచతుభూమికచిత్తభేదవసేన ఏకూననవుతిప్పభేదం కత్వా మానసం చిత్తం విచక్ఖణా విసేసేన అత్థచక్ఖణసభావా పణ్డితా విభజన్తి. అథ వా ఏకవీససతం ఏకుత్తరవీసాధికం సతం విభజన్తి.
చిత్తగణనసఙ్గహవణ్ణనా నిట్ఠితా.
విత్థారగణనవణ్ణనా
౩౮. ఝానఙ్గవసేన పఠమజ్ఝానసదిసత్తా పఠమజ్ఝానఞ్చ తం సోతాపత్తిమగ్గచిత్తఞ్చేతి పఠమజ్ఝానసోతాపత్తిమగ్గచిత్తం. పాదకజ్ఝానసమ్మసితజ్ఝానపుగ్గలజ్ఝాసయేసుపి, హి అఞ్ఞతరవసేన తంతంఝానసదిసత్తా వితక్కాదిఅఙ్గపాతుభావేన చత్తారోపి మగ్గా పఠమజ్ఝానాదివోహారం లభన్తా పచ్చేకం పఞ్చధా విభజన్తి. తేనాహ ‘‘ఝానఙ్గయోగభేదేనా’’త్యాది, తత్థ పఠమజ్ఝానాదీసు యం యం ఝానం సమాపజ్జిత్వా తతో తతో వుట్ఠాయ సఙ్ఖారే సమ్మసన్తస్స వుట్ఠానగామినివిపస్సనా పవత్తా, తం పాదకజ్ఝానం వుట్ఠానగామినివిపస్సనాయ పదట్ఠానభావతో. యం యం ఝానం సమ్మసన్తస్స సా పవత్తా, తం సమ్మసితజ్ఝానం. ‘‘అహో వత మే పఠమజ్ఝానసదిసో మగ్గో పఞ్చఙ్గికో, దుతియజ్ఝానాదీసు వా అఞ్ఞతరసదిసో చతురఙ్గాదిభేదో మగ్గో భవేయ్యా’’తి ఏవం యోగావచరస్స ఉప్పన్నజ్ఝాసయో పుగ్గలజ్ఝాసయో నామ.
తత్థ యేన పఠమజ్ఝానాదీసు అఞ్ఞతరం ఝానం సమాపజ్జిత్వా తతో వుట్ఠాయ పకిణ్ణకసఙ్ఖారే సమ్మసిత్వా మగ్గో ఉప్పాదితో హోతి, తస్స సో మగ్గో పఠమజ్ఝానాదీసు తంతంపాదకజ్ఝానసదిసో హోతి. సచే పన విపస్సనాపాదకం కిఞ్చి ఝానం నత్థి, కేవలం పఠమజ్ఝానాదీసు అఞ్ఞతరం ఝానం సమ్మసిత్వా మగ్గో ఉప్పాదితో హోతి, తస్స సో సమ్మసితజ్ఝానసదిసో హోతి. యదా పన యం కిఞ్చి ఝానం సమాపజ్జిత్వా తతో వుట్ఠాయ అఞ్ఞతరం సమ్మసిత్వా మగ్గో ఉప్పాదితో హోతి, తదా పుగ్గలజ్ఝాసయవసేన ద్వీసు అఞ్ఞతరసదిసో హోతి. సచే పన పుగ్గలస్స తథావిధో అజ్ఝాసయో నత్థి, హేట్ఠిమహేట్ఠిమజ్ఝానతో వుట్ఠాయ ఉపరూపరిఝానధమ్మే సమ్మసిత్వా ఉప్పాదితమగ్గో పాదకజ్ఝానం అనపేక్ఖిత్వా సమ్మసితజ్ఝానసదిసో హోతి. ఉపరూపరిఝానతో పన వుట్ఠాయ హేట్ఠిమహేట్ఠిమజ్ఝానధమ్మే సమ్మసిత్వా ఉప్పాదితమగ్గో సమ్మసితజ్ఝానం అనపేక్ఖిత్వా పాదకజ్ఝానసదిసో హోతి. హేట్ఠిమహేట్ఠిమజ్ఝానతో హి ఉపరూపరిఝానం బలవతరన్తి. వేదనానియమో పన సబ్బత్థాపి వుట్ఠానగామినివిపస్సనానియమేన హోతి. తథా సుక్ఖవిపస్సకస్స సకలజ్ఝానఙ్గనియమో. తస్స హి పాదకజ్ఝానాదీనం అభావేన తేసం వసేన నియమాభావతో విపస్సనానియమేన పఞ్చఙ్గికోవ మగ్గో హోతీతి. అపిచ సమాపత్తిలాభినోపి ఝానం పాదకం అకత్వా పకిణ్ణకసఙ్ఖారే సమ్మసిత్వా ఉప్పాదితమగ్గోపి విపస్సనానియమేనేవ పఞ్చఙ్గికోవ హోతీతి అయమేత్థ అట్ఠకథాదితో ఉద్ధటో వినిచ్ఛయసారో. థేరవాదదస్సనాదివసప్పవత్తో పన పపఞ్చో అట్ఠకథాదీసు వుత్తనయేన వేదితబ్బో. యథా చేత్థ, ఏవం సబ్బత్థాపి విత్థారనయో తత్థ తత్థ వుత్తనయేన గహేతబ్బో. గన్థభీరుకజనానుగ్గహత్థం పనేత్థ సఙ్ఖేపకథా అధిప్పేతా.
౪౨. యథా రూపావచరం చిత్తం పఠమాదిపఞ్చవిధఝానభేదేన గయ్హతి ‘‘పఠమజ్ఝాన’’న్త్యాదినా వుచ్చతి, తథా అనుత్తరమ్పి చిత్తం ‘‘పఠమజ్ఝానసోతాపత్తిమగ్గచిత్త’’న్త్యాదినా గయ్హతి. ఆరుప్పఞ్చాపి ఉపేక్ఖేకగ్గతాయోగేన అఙ్గసమతాయ పఞ్చమజ్ఝానే గయ్హతి, పఞ్చమజ్ఝానవోహారం లభతీత్యత్థో. అథ వా రూపావచరం చిత్తం అనుత్తరఞ్చ పఠమాదిఝానభేదే ‘‘పఠమజ్ఝానకుసలచిత్తం, పఠమజ్ఝానసోతాపత్తిమగ్గచిత్తన్త్యాదినా యథా గయ్హతి, తథా ఆరుప్పఞ్చాపి పఞ్చమే ఝానే గయ్హతీతి యోజనా. ఆచరియస్సాపి హి అయమేవ యోజనా అధిప్పేతాతి దిస్సతి నామరూపపరిచ్ఛేదే ఉజుకమేవ తథా వుత్తత్తా. వుత్తఞ్హి తత్థ –
‘‘రూపావచరచిత్తాని, గయ్హన్తానుత్తరాని చ;
పఠమాదిఝానభేదే, ఆరుప్పఞ్చాపి పఞ్చమే’’తి. (నామ. పరి. ౨౪);
తస్మాతి యస్మా రూపావచరం వియ అనుత్తరమ్పి పఠమాదిఝానభేదే గయ్హతి, ఆరుప్పఞ్చాపి పఞ్చమే గయ్హతి, యస్మా వా ఝానఙ్గయోగభేదేన ఏకేకం పఞ్చధా కత్వా అనుత్తరం చిత్తం చత్తాలీసవిధన్తి వుచ్చతి, రూపావచరలోకుత్తరాని వియ చ పఠమాదిఝానభేదే, తథా ఆరుప్పఞ్చాపి పఞ్చమే గయ్హతి, తస్మా పఠమాదికమేకేకం ఝానం లోకియం తివిధం, లోకుత్తరం అట్ఠవిధన్తి ఏకాదసవిధం. అన్తే తు ఝానం తేవీసతివిధం తివిధరూపావచరద్వాదసవిధఅరూపావచరఅట్ఠలోకుత్తరవసేనాత్యత్థో.
౪౩. పాదకజ్ఝానాదివసేన గణనవుడ్ఢి కుసలవిపాకేస్వేవ సమ్భవతీతి తేసమేవ గణనం ఏకవీససతగణనాయ అఙ్గభావేన దస్సేన్తో ఆహ ‘‘సత్తతింసా’’త్యాది.
ఇతి అభిధమ్మత్థవిభావినియా నామ అభిధమ్మత్థసఙ్గహవణ్ణనాయ
చిత్తపరిచ్ఛేదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨. చేతసికపరిచ్ఛేదవణ్ణనా
సమ్పయోగలక్ఖణవణ్ణనా
౧. ఏవం తావ చిత్తం భూమిజాతిసమ్పయోగసఙ్ఖారఝానారమ్మణమగ్గభేదేన యథారహం విభజిత్వా ఇదాని చేతసికవిభాగస్స అనుప్పత్తత్తా పఠమం తావ చతుబ్బిధసమ్పయోగలక్ఖణసన్దస్సనవసేన చేతసికలక్ఖణం ఠపేత్వా, తదనన్తరం అఞ్ఞసమానఅకుసలసోభనవసేన తీహి రాసీహి చేతసికధమ్మే ఉద్దిసిత్వా, తేసం సోళసహాకారేహి సమ్పయోగం, తేత్తింసవిధేన సఙ్గహఞ్చ దస్సేతుం ‘‘ఏకుప్పాదనిరోధా చా’’త్యాది ఆరద్ధం. చిత్తేన సహ ఏకతో ఉప్పాదో చ నిరోధో చ యేసం తే ఏకుప్పాదనిరోధా. ఏకం ఆలమ్బణఞ్చ వత్థు చ యేసం తే ఏకాలమ్బణవత్థుకా. ఏవం చతూహి లక్ఖణేహి చేతోయుత్తా చిత్తేన సమ్పయుత్తా ద్విపఞ్ఞాస లక్ఖణా ధారణతో ధమ్మా నియతయోగినో, అనియతయోగినో చ చేతసికా మతా.
తత్థ యది ఏకుప్పాదమత్తేనేవ చేతోయుత్తాతి అధిప్పేతా, తదా చిత్తేన సహ ఉప్పజ్జమానానం రూపధమ్మానమ్పి చేతోయుత్తతా ఆపజ్జేయ్యాతి ఏకనిరోధగ్గహణం. ఏవమ్పి చిత్తానుపరివత్తినో విఞ్ఞత్తిద్వయస్స పసఙ్గో నసక్కా నివారేతుం, తథా ‘‘ఏకతో ఉప్పాదో వా నిరోధో వా ఏతేసన్తి ఏకుప్పాదనిరోధా’’తి పరికప్పేన్తస్స పురేతరముప్పజ్జిత్వా చిత్తస్స భఙ్గక్ఖణే నిరుజ్ఝమానానమ్పి రూపధమ్మానన్తి ఏకాలమ్బణగ్గహణం. యే ఏవం తివిధలక్ఖణా, తే నియమతో ఏకవత్థుయేవాతిదస్సనత్థం ఏకవత్థుకగ్గహణన్తి అలమతిప్పపఞ్చేన.
సమ్పయోగలక్ఖణవణ్ణనా నిట్ఠితా.
అఞ్ఞసమానచేతసికవణ్ణనా
౨. కథన్తి సరూపసమ్పయోగాకారానం కథేతుకమ్యతాపుచ్ఛా. ఫుసతీతి ఫస్సో (ధ. స. అట్ఠ. ౧ ధమ్ముదేసవారఫస్సపఞ్చమకరాసివణ్ణనా), స్వాయం ఫుసనలక్ఖణో. అయఞ్హి అరూపధమ్మోపి సమానో ఆరమ్మణే ఫుసనాకారేనేవ పవత్తతి, సా చస్స ఫుసనాకారప్పవత్తి అమ్బిలఖాదకాదీనం పస్సన్తస్స పరస్స ఖేళుప్పాదాది వియ దట్ఠబ్బా. వేదయతి ఆరమ్మణరసం అనుభవతీతి వేదనా, సా వేదయితలక్ఖణా. ఆరమ్మణరసానుభవనఞ్హి పత్వా సేససమ్పయుత్తధమ్మా ఏకదేసమత్తేనేవ రసం అనుభవన్తి, ఏకంసతో పన ఇస్సరవతాయ వేదనావ అనుభవతి. తథా హేసా ‘‘సుభోజనరసానుభవనకరాజా వియా’’తి వుత్తా. సుఖాదివసేన పనస్సా భేదం సయమేవ వక్ఖతి. నీలాదిభేదం ఆరమ్మణం సఞ్జానాతి సఞ్ఞం కత్వా జానాతీతి సఞ్ఞా, సా సఞ్జాననలక్ఖణా. సా హి ఉప్పజ్జమానా దారుఆదీసు వడ్ఢకిఆదీనం సఞ్ఞాణకరణం వియ పచ్ఛా సఞ్జాననస్స కారణభూతం ఆకారం గహేత్వా ఉప్పజ్జతి. నిమిత్తకారికాయ తావేతం యుజ్జతి, నిమిత్తేన సఞ్జానన్తియా పన కథన్తి? సాపి పున అపరాయ సఞ్ఞాయ సఞ్జాననస్స నిమిత్తం ఆకారం గహేత్వా ఉప్పజ్జతీతి న ఏత్థ కోచి అసమ్భవో.