నమో తస్స భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స

అభిధమ్మావతార-పురాణటీకా

౧. పఠమో పరిచ్ఛేదో

చిత్తనిద్దేసవణ్ణనా

౮. తత్థ తేసు చతుబ్బిధేసు పరమత్థేసు, జాతినిద్ధారణం. చిత్తన్తి చిత్తం నామ. విజానాతీతి విజాననం, విసయానం విజాననం విసయవిజాననం. చిత్తసరూపపరిదీపనమిదం వచనం. తస్స పన చిత్తస్స కో వచనత్థో కో సద్దత్థో. వుచ్చతే ఆచరియేన. సబ్బసఙ్గాహకవసేన సబ్బేసం చిత్తానం సఙ్గాహకనయవసేన. ఆరమ్మణం చిన్తేతి జానాతీతి చిత్తం, తదా సబ్బం చిత్తం అధిప్పేతం. జవనవీథివసేన అత్తసన్తానం చినోతీతి చిత్తం, తదా కుసలాకుసలమహాకిరియాచిత్తం అధిప్పేతం. అఞ్ఞేసం జవనానం అగ్గహణం కామావచరజవనాని ఏవ యేభుయ్యవసేన సత్తక్ఖత్తుం జవన్తీతి ఞాపనత్థం.

౯. విచిత్తం కరణం యస్స తం విచిత్తకరణం, తస్స భావో విచిత్తకరణా. ‘‘ఇమస్స రూపస్స ఉద్ధం ఇదం హోతు, హేట్ఠా ఇదం హోతు, ఉభయపస్సే ఇద’’న్తి చిన్తేత్వా యథాచిన్తితేన కమేన సేసచిత్తరూపనిప్ఫాదనం హోతి, ఏవం యం కిఞ్చి లోకే విచిత్తం సిప్పజాతం, సబ్బం తం చిత్తేనేవ కరీయతి. ఏవం విచిత్తకరణతాయ చిత్తం. తదా కరణతాయ చిత్తం కరోతీతి చిత్తం. ఇదం తద్ధితపదం. వా అయం అఞ్ఞో నయో. తం అత్తనో చిత్తతాయ అఞ్ఞదేవ సరాగం చిత్తం, అఞ్ఞం సదోసం, అఞ్ఞం సమోహం. అఞ్ఞం కామావచరం, అఞ్ఞం రూపావచరాదిభేదం. అఞ్ఞం రూపారమ్మణం, అఞ్ఞం సద్దాదిఆరమ్మణం. రూపారమ్మణేసుపి అఞ్ఞం నీలారమ్మణం, అఞ్ఞం పీతాదిఆరమ్మణం. సద్దాదిఆరమ్మణేసుపి ఏసేవ నయో. సబ్బేసుపి తేసు అఞ్ఞం హీనం, అఞ్ఞం మజ్ఝిమం, అఞ్ఞం పణీతం. హీనాదీసుపి అఞ్ఞం ఛన్దాధిపతేయ్యం, అఞ్ఞం చిత్తాధిపతేయ్యం, అఞ్ఞం వీరియాధిపతేయ్యం, అఞ్ఞం వీమంసాధిపతేయ్యం, తస్మా యస్స ఇమేసం సమ్పయుత్తభూమిఆరమ్మణహీనమజ్ఝిమపణీతాధిపతీనం వసేన అత్తనో చిత్తతాయ చిత్తం. చిత్తో ఏతస్మిం అత్థీతి చిత్తం. తదా సబ్బం చిత్తం. పఞ్ఞత్తియమ్పి విఞ్ఞాణే విచిత్తే చిత్తస్స కమ్మం చిత్తకమ్మం, చిత్తకమ్మమేవ చిత్తకమ్మకం, చిత్తకమ్మకే విచిత్తే ఇధ ఇమస్మిం అధికారే చిత్తసమ్ముతి చిత్తసద్దో విఞ్ఞాణే చిత్తే విఞ్ఞునా దట్ఠబ్బో.

తం పన సబ్బసఙ్గాహకవసేన చిన్తేతీతిఆదినా వుత్తప్పకారం చిత్తం. సారమ్మణతో సారమ్మణభావేన ఏకవిధం. సవిపాకావిపాకతో సవిపాకావిపాకవసేన దువిధం. తత్థ తస్మిం దువిధే చిత్తే సవిపాకం నామ చిత్తం కుసలాకుసలం, అవిపాకం అబ్యాకతం, కుసలాకుసలభావేన అకథితన్తి అత్థో. కుసలజాతి అకుసలజాతి అబ్యాకతజాతీతి జాతిభేదతో తివిధం.

తత్థ తస్మిం వచనే ‘‘కుసల’’న్తి ఏతస్స సద్దస్స పన కో వచనత్థో.

౧౦. కుచ్ఛితానం సలనతో పాపకానం ధమ్మానం కమ్పనతో విద్ధంసనతో. కుచ్ఛితేనాకారేన సయన్తీతి కుసా, కుసానం అకుసలసఙ్ఖాతానం లవనేన ఛిన్దనతో. కుచ్ఛితే సాతి తనుం కరోతీతి కుసం, కుసేన ఞాణేన లాతబ్బత్తా గహేతబ్బత్తా. వా అయం అఞ్ఞో నయో.

౧౧. కుసలసద్దోయం అయం కుసలసద్దో ఛేకే అత్థే ఆరోగ్యత్థే అనవజ్జత్థే ఇట్ఠవిపాకే అత్థేపి దిట్ఠో అమ్హేహి. ఇధ ఇమస్మిం అధికారే అనవజ్జాదికే అత్థే దిట్ఠో. ఆది-సద్దేన ఆరోగ్యత్థఇట్ఠవిపాకత్థా గహేతబ్బా. దిట్ఠో యస్మా, తస్మా అనవజ్జఇట్ఠవిపాకలక్ఖణం కుసలం. నత్థి అవజ్జం కిలేసావజ్జం కిలేసదోసో కిలేసదరథో ఏతస్సాతి అనవజ్జం, కమ్మేన విపచ్చీయతేతి విపాకో, ఇట్ఠానిట్ఠాదిఆరమ్మణానుభవనవసేన, అత్తనో సభావేన చ ఇట్ఠో విపాకో ఏతస్సాతి ఇట్ఠవిపాకం, అనవజ్జమేవ ఇట్ఠవిపాకం, తం లక్ఖీయతి అనేన అవిఞ్ఞాతం లక్ఖితబ్బం కుసలన్తి లక్ఖణం, అనవజ్జఇట్ఠవిపాకం లక్ఖణం ఏతస్సాతి అనవజ్జఇట్ఠవిపాకలక్ఖణం. అనవజ్జఇట్ఠవిపాకమేవ కుసలం. నను కథం సయమేవ అత్తనో లక్ఖణం భవేయ్యాతి చోదనా భవేయ్య విఞ్ఞాతావిఞ్ఞాతసద్దత్థభావేన లక్ఖణలక్ఖితబ్బభావయుత్తితో. కుసలసద్దత్థవసేన హి అవిఞ్ఞాతం అపాకటం కుసలం లక్ఖితబ్బం హోతి. అనవజ్జఇట్ఠవిపాకసద్దత్థవసేన విఞ్ఞాతం పాకటం కుసలం లక్ఖణం హోతి. అకుసలవిద్ధంసనరసం అకుసలానం విద్ధంసనం అకుసలవిద్ధంసనం, తం రసో కిచ్చమేతస్సాతి అకుసలవిద్ధంసనరసం, అకుసలవిద్ధంసనకిచ్చం. వోదానభావేన పచ్చుపట్ఠాతీతి వోదానపచ్చుపట్ఠానం, వోదానఉపట్ఠానాకారం వోదానగయ్హాకారం. వా అయం అఞ్ఞో నయో. వజ్జపటిపక్ఖత్తా అనవజ్జలక్ఖణమేవ కుసలం, వజ్జపటిపక్ఖలక్ఖణం కుసలన్తి అత్థో. వోదానభావరసం వోదానభావసమ్పత్తికం. ఇట్ఠవిపాకపచ్చుపట్ఠానం ఇట్ఠవిపాకఫలం. యోనిసోమనసికారపదట్ఠానం పదఞ్చ తం ఠానఞ్చాతి పదట్ఠానం, ఉభో కారణత్థాధివచనం, తస్మా ఆసన్నకారణన్తి అత్థో, ఇతరథా పునరుత్తిదోసో సియా, యోనిసోమనసికారో పదట్ఠానం ఆసన్నకారణం ఏతస్సాతి యోనిసోమనసికారపదట్ఠానం.

సావజ్జానిట్ఠవిపాకలక్ఖణం అకుసలం. తదుభయవిపరీతం తేహి ఉభయేహి కుసలాకుసలేహి విపరీతం అవిపాకలక్ఖణం ఏతస్సాతి తదుభయవిపరీతలక్ఖణం అబ్యాకతం. వా అయం అఞ్ఞో నయో. అవిపాకారహం విపాకస్స అననుచ్ఛవికం.

సవత్థుకావత్థుకభేదతోతి సవత్థుకం హదయవత్థుకం, అవత్థుకం హదయవత్థువిరహితం.

౧౨. ఉద్దానతో సఙ్ఖేపవసేన కిలేసవత్థువసేన దువే కామా హోన్తి. ఛన్దరాగోవ కిలేసో, తేభూమకే పవత్తం వట్టసహితం వత్థు, వసతి కిలేసో ఏత్థాతి వత్థు.

౧౩. కిలేసకామో వత్థుం కామేతి ఇచ్ఛతి, వత్థు కిలేసకామేన కామీయతి ఇచ్ఛీయతీతి కత్తుకారకకమ్మకారకద్వయే సాధనద్వయే ఏస ఏసో దువిధోపి కామో సిజ్ఝతి.

౧౪-౫. సో అయం దువిధోపి కామో యస్మిం పదేసే సమ్పత్తీనం వసేన అవచరతి, ఇతి తస్మా కారణా సో పన పదేసో చతుపాయానం ఛన్నం దేవానం మనుస్సానం వసేన ఏవ ఏకాదసవిధో హోతి.

౧౬. కామోవచరతీతి ఏత్థ ఏతస్మిం ఏకాదసవిధే పదేసే కామో అవచరతి, ఇతి తస్మా కారణా సో పదేసో అస్స కామస్స అనేన కామేన అభిలక్ఖితత్తా కామావచరసఞ్ఞితో. అభిలక్ఖితసద్దప్పయోగే తతియత్థే ‘‘అస్సా’’తి ఛట్ఠీ హోతీతి సద్దసత్థవిదూ పఠన్తి. ససత్థావచరో పదేసో వియ సత్తే ససన్తి హింసన్తి తేహీతి సత్థా, సహ సత్థేహీతి ససత్థా, ససత్థా పురిసా అవచరన్తి ఏత్థాతి ససత్థావచరో. యథా హి యస్మిం పదేసే ససత్థా పురిసా అవచరన్తి, సో పదేసో విజ్జమానేసుపి అఞ్ఞేసు ద్విపదచతుప్పదేసు అవచరన్తేసు తేసం ఉపలక్ఖితత్తా ‘‘ససత్థావచరో’’త్వేవ వుచ్చతి, ఏవం విజ్జమానేసుపి అఞ్ఞేసు రూపావచరాదీసు తత్థ అవచరన్తేసు తేసం అభిలక్ఖితత్తా అయం పదేసో ‘‘కామావచరో’’త్వేవ వుచ్చతి.

౧౭. యథా రూపభవో ఉత్తరపదస్స లోపం కత్వా రూపన్తి వుత్తో, ఏవం తథా స్వాయం సో అయం ఏసో కామావచరో ఉత్తరపదస్స లోపం కత్వా కామో ఇతి సఞ్ఞితో కామో నామ ఉదీరితో పణ్డితేన కథితో.

౧౮. తస్మిం కామే ఇదం చిత్తం తస్మిం కామావచరే సదా అవచరతి, ఇతి తస్మా కారణా కామావచరం ఇతి ఏవం కామఘాతినా కామానం వినాసకేన బుద్ధేన కథితం. కిఞ్చాపి ఏతం రూపారూపభవేసుపి అవచరతి, యథా పన సఙ్గామే యేభుయ్యేన అవచరణతో ‘‘సఙ్గామావచరో’’తి లద్ధనామో నాగో నగరే చరన్తోపి ‘‘సఙ్గామావచరో’’త్వేవ వుచ్చతి, థలచరజలచరా పాణినో అథలే అజలే ఠితాపి ‘‘థలచరజలచరా’’త్వేవ వుచ్చన్తి, ఏవం ఇదం అఞ్ఞత్థ అవచరన్తమ్పి కామావచరమేవాతి దట్ఠబ్బం. ఆరమ్మణకరణవసేన వా ఏత్థ కామో అవచరతీతిపి కామావచరం. కామఞ్చేస రూపారూపావచరేసుపి అవచరతి, యథా పన వదతీతి వచ్ఛో, మహియం సేతీతి మహింసోతి వుత్తే న యత్తకా వదన్తి, మహియం వా సేన్తి, సబ్బేసం తం నామం హోతి, ఏవంసమ్పదమిదం దట్ఠబ్బం.

౧౯. పటిసన్ధిం భవే కామే కామభవసఙ్ఖాతే కామే పటిసన్ధిం అవచారయతి, ఇతి తస్మా కామావచరం. ఇతి ఏవం వా అయం అఞ్ఞో నయో. తత్ర తస్మిం కామావచరే పరియాపన్నం అన్తోగధం, ఇతి తస్మా కామావచరం.

౨౦. అట్ఠవిధం చిత్తం కామావచరసఞ్ఞితం ఇదం అట్ఠవిధం చిత్తం. దసపుఞ్ఞకిరియవత్థువసేనేవ పుఞ్ఞకిరియా ఏవ తేసం తేసం ఫలానిసంసానం వత్థూని కారణానీతి పుఞ్ఞకిరియవత్థూని, తేసం వసో, తేన పవత్తతి.

౨౧. దానం సీలం భావనా పత్తిదానం వేయ్యావచ్చం ధమ్మదేసనా అనుమోదనా దిట్ఠిజుభావో సంసుతి ధమ్మస్సవనఞ్చ అపచాయో అపచాయనం, ఏవం ఇమినా మయా వుత్తప్పకారేన పుఞ్ఞాని ఏవ వత్థూని పుఞ్ఞవత్థూని, తేసం పభేదో పుఞ్ఞవత్థుప్పభేదో ఞేయ్యో పణ్డితేన జానితబ్బో.

౨౨-౩. గచ్ఛన్తి సఙ్గహం దానే పత్తిదానానుమోదనా దానే సఙ్గహం గచ్ఛన్తి, వేయ్యావచ్చాపచాయనా సీలమయే పుఞ్ఞే సఙ్గహం గచ్ఛన్తి, ధమ్మదేసనా ధమ్మస్సవనం దిట్ఠిఉజుకా భావనామయే పుఞ్ఞే సఙ్గహం గచ్ఛన్తి, దస పుఞ్ఞకిరియాపి చ తీణి ఏవ సమ్భోన్తి.

౨౪. సబ్బానుస్సతిపుఞ్ఞఞ్చ పసంసా సరణత్తయం రతనత్తయగుణపసంసా చ ఏతే దిట్ఠిజుకమ్మమ్హి సఙ్గయ్హన్తి, తస్మిం సఙ్గహపాపుణే సంసయో సన్దేహో నత్థి.

౨౫. పురిమా చేతనా తతో పుబ్బభాగే పవత్తా చేతనా, ముఞ్చచేతనా పచ్చుప్పన్నా చేతనా, పరచేతనా పచ్ఛాకాలే పవత్తా చేతనా, తిస్సోపి చేతనా దానమయే పుఞ్ఞే హోన్తి. ఏవన్తి యథా తిస్సోపి చేతనా దానమయే పుఞ్ఞే హోన్తి, ఏవం తథా దానమయపుఞ్ఞతో సేసేసుపి సీలమయభావనామయేసు తిస్సో చేతనా పణ్డితో దీపయే కథేయ్య.

హి సచ్చం యదా పన యో పుగ్గలో దేయ్యధమ్మపటిగ్గాహకాదిసమ్పత్తిం ఆగమ్మ పటిచ్చ. పటిగ్గాహకాదిసమ్పత్తిన్తి ఏత్థ ఆది-సద్దేన దేసకాలకల్యాణమిత్తాదయో గహితా. అఞ్ఞం వా సోమనస్సహేతున్తి అఞ్ఞ-గ్గహణేన సద్ధాబహులతావిసుద్ధిదిట్ఠితాకుసలకిరియానిసంసదస్సితాసోమనస్సపటిసన్ధికతాదీనం సఙ్గహో. అత్థి దిన్నం దానస్స ఫలం అత్థి. ఆది-సద్దేన అత్థిహుతాదయో గహితా. పురక్ఖత్వాతి పురతో కత్వా. పరేహి అనుస్సాహితో అచోదితో దానాదీని పుఞ్ఞాని కరోతి. దానాదీనీతి వచనేన దేయ్యధమ్మం నిస్సాయ పవత్తదానచేతనా గహేతబ్బా. తదా అస్స పుగ్గలస్స. సఙ్ఖరణం సఙ్ఖారో, నత్థి సఙ్ఖారో ఏతస్సాతి అసఙ్ఖారో, తం ఏవ అసఙ్ఖారికం, అప్పయోగన్తి అత్థో. వుత్తనయేనాతి వుత్తనయో నామ ‘‘దేయ్యధమ్మపటిగ్గాహకాదిసమ్పత్తి’’న్తి వచనం. ఇమస్మిం పనత్థే సఙ్ఖరోతీతి సఙ్ఖారో నామ అత్తనో వా పవత్తస్స పుబ్బప్పయోగస్స అధివచనం, పరస్స వా పవత్తపుబ్బప్పయోగస్స అధివచనం. అయమస్స అధిప్పాయో – యదా యో ‘‘దానాదీని కరిస్సామీ’’తి చిత్తం సముప్పాదేత్వా నాకాసి, పచ్ఛా అత్తనో పుబ్బచేతనాయ ఉస్సాహితో కరోతి, తదా ససఙ్ఖారికం హోతి, అత్తనో పుబ్బప్పయోగేన సహ పవత్తతీతి అత్థో. పటిపత్తిదస్సనేన పటిపజ్జితబ్బా సీలాదీహి పటిపజ్జన్తి జానన్తి గచ్ఛన్తి వా నిబ్బానం ఏతాయాతి పటిపత్తి, తాయ దస్సనం పటిపత్తిదస్సనం, తేన. జాతో పరిచయో ఏతేసన్తి జాతపరిచయా. సహసాతి వేగేన. చతూసుపి వికప్పేసు దస్సేయ్య.

౨౬. దసపుఞ్ఞక్రియాదీనం వసేన చ బహూనిపి భవన్తి ఏతాని పన చిత్తాని దసపుఞ్ఞకిరియాదీనం వసేనపి బహూనిపి భవన్తి ఇతి ఏవం పకాసయే భగవా పకాసేయ్య.

౨౭. సత్తరస సహస్సాని, ద్వే సతాని అసీతి చ;

కామావచరపుఞ్ఞాని, భవన్తీతి వినిద్దిసేతి. –

కామావచరపుఞ్ఞాని సత్తరస సహస్సాని చ ద్వే సతాని చ అసీతి చ భవన్తి, ఇతి వచనం వినిద్దిసే ఆచరియో కథేయ్య.

దసపుఞ్ఞక్రియావత్థు, ఛద్వారాధిపతీహి చ;

కాయాదీహి చ తీహేవ, హీనాదీహి చ తీహి తు.

ద్వీసు భవేసు కామభవరూపభవేసు. పటిపదాదిభేదతో దుక్ఖాపటిపదం దన్ధాభిఞ్ఞం, దుక్ఖాపటిపదం ఖిప్పాభిఞ్ఞం, సుఖాపటిపదం దన్ధాభిఞ్ఞం, సుఖాపటిపదం ఖిప్పాభిఞ్ఞం. రూపావచరభావనాపుఞ్ఞవసప్పవత్తం రూపావచరే పవత్తస్స భావనాపుఞ్ఞస్స వసేన పవత్తం రూపావచరూపపత్తినిప్ఫాదకం రూపావచరే ఉపపత్తియా పటిసన్ధియా నిప్ఫాదకం హోతి.

సవత్థుకావత్థుకభేదతోతి అరూపావచరం యదా కామరూపే జాయతి, తదా హదయవత్థుం నిస్సాయ జాయతి, ఇతి తస్మా సవత్థుకం నామ జాతం. యదా అరూపే జాయతి, తదా హదయవత్థుం అనిస్సాయ జాయతి, ఇతి తస్మా అవత్థుకం నామ జాతం.

ఆకాసానఞ్చాయతనస్స కసిణుగ్ఘాటిమాకాసం ఆరమ్మణం. విఞ్ఞాణఞ్చాయతనస్స తత్థ పవత్తవిఞ్ఞాణం, తస్మిం కసిణుగ్ఘాటిమాకాసే పవత్తం విఞ్ఞాణం చిత్తం ఆరమ్మణం హోతి. ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనస్స తస్స అపగమో తస్స ఆకాసానఞ్చాయతనస్స అపగమో అభావో వోహారో ఆరమ్మణం హోతి. నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనస్స ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం ఆరమ్మణం హోతి.

రూపే సఞ్ఞా రూపసఞ్ఞా. సఞ్ఞాసీసేన చిత్తమ్పి గహితం. సమతిక్కమా కసిణుగ్ఘాటిమాకాససమతిక్కమనేన. పటిఘే ద్వారారమ్మణానం సఙ్ఘట్టనే పవత్తా సఞ్ఞా పటిఘసఞ్ఞా. ద్విపఞ్చవిఞ్ఞాణానం అధివచనం. తాసం పటిఘసఞ్ఞానం ద్విపఞ్చవిఞ్ఞాణానం అత్థఙ్గమా అత్థఙ్గమేన. నానా అత్తా సభావో ఏతస్సాతి నానత్తం, ఆరమ్మణం, నానత్తే నానాసభావే పవత్తా సఞ్ఞా నానత్తసఞ్ఞా, నానా అత్తా సభావో ఏతిస్సాతి వా నానత్తా, సాయేవ సఞ్ఞా నానత్తసఞ్ఞా, కామావచరసఞ్ఞాతి అత్థో. తాసం నానత్తసఞ్ఞానం అమనసికారా అమనసికారేన.

నియతానియతవత్థుకభేదతోతి సోతాపత్తిమగ్గో నియతవత్థుకో. కస్మా? కామరూపేసుయేవ హదయవత్థుం నిస్సాయ ఉప్పజ్జనతో. ఇతరే పన తయో మగ్గా అనియతవత్థుకా. కస్మా? కామరూపేసు హదయవత్థుం నిస్సాయ జాయన్తి, అరూపే హదయవత్థుం అనిస్సాయ జాయన్తి, తస్మా అనియతవత్థుకా. తీహి విమోక్ఖముఖేహీతి సుఞ్ఞతఅనిమిత్తఅప్పణిహితసఙ్ఖాతేహి తీహి విమోక్ఖముఖేహి.

యస్స సంవిజ్జన్తి, తం పుగ్గలం వట్టస్మిం సంయోజేన్తి బన్ధన్తీతి సంయోజనా. సక్కాయదిట్ఠివిచికిచ్ఛాసీలబ్బతపరామాసాయేవ సంయోజనా సక్కాయదిట్ఠివిచికిచ్ఛాసీలబ్బతపరామాససంయోజనా, తేసం పహానం సక్కాయదిట్ఠివిచికిచ్ఛాసీలబ్బతపరామాససంయోజనప్పహానం, తం కరోతీతి సక్కాయదిట్ఠివిచికిచ్ఛాసీలబ్బతపరామాససంయోజనప్పహానకరం, సోతాపత్తిమగ్గచిత్తం. మానోపి ఏకదేసతో అపాయగామికోయేవ పహియ్యతే. సోతాపత్తిమగ్గేన నిస్సేసతో న పహియ్యతే. సేసకిలేసేసుపి ఏసేవ నయో. ఉద్ధచ్చం పన ఏకదేసతోపి అపాయగామికమ్పి న పహియ్యతి. సకదాగామిమగ్గచిత్తం రాగదోసమోహానం తనుత్తకరం. సోతాపత్తిమగ్గేన నాసితసంయోజనానం పహానం కస్మా న వుత్తన్తి చే? పఠమమగ్గతో దుతియమగ్గస్స మహన్తత్తా పఠమమగ్గేన నాసితా సంయోజనా దుతియమగ్గేన నాసితాతి పఞ్ఞాయతి, ఇతి యస్మా, తస్మా న వుత్తం. తతియచతుత్థమగ్గేసుపి ఏసేవ నయో. ఏత్థ ఏతస్మిం లోకుత్తరచిత్తే. ఏకేకన్తి విచ్ఛావసేన వుత్తం. మగ్గానురూపన్తి వచనం పఠమమగ్గస్స పఠమఫలఞ్చ అనురూపన్తి విఞ్ఞాపనత్థం.

౨౮. కామే అట్ఠేవ కామావచరే అట్ఠ ఏవ చిత్తాని, రూపే రూపభవే పఞ్చ చిత్తాని, అరూపిసు చత్తారి చిత్తాని, అనుత్తరాని లోకుత్తరచిత్తాని చత్తారి, ఏవం ఇమినా మయా వుత్తప్పకారేన కుసలాని చిత్తాని ఏకవీసతి హోన్తి.

౨౯. కుసలాకుసలాపగతేన సతా మునినా కుసలతో, అకుసలతో చ అపగతేన సతా సతిసమ్పన్నేన కుసలే కుసలేన ఛేకేన వసినా పఞ్చవసీహి సమన్నాగతేన యం కుసలచిత్తం చతుభూమిగతం చతూసు భూమీసు పవత్తం సకలం సబ్బం లపితం కథితం, తం కుసలచిత్తం మయాపి బుద్ధదత్తాచరియేన లపితం కథితం.

నియతానియతవత్థువసేనాతి పటిఘసమ్పయుత్తద్వయం కామేయేవ హదయవత్థుం నిస్సాయ జాయతి, అఞ్ఞభూమీసు న జాయతి, తస్మా నియతవత్థుకం హోతి. ఇతరాని పన అకుసలాని కామరూపేసు ఉప్పజ్జనకాలే హదయవత్థుం నిస్సాయ జాయన్తి, అరూపే హదయవత్థుం అనిస్సాయ జాయన్తి, తస్మా అనియతవత్థుకాని, తేన. పటిసన్ధిజనకాజనకవసేన చాతి ఉద్ధచ్చసహగతం పటిసన్ధిం న జనేతి. యది పటిసన్ధిం జనేయ్య, అపాయేసుయేవ జనేయ్య. కస్మా? సోతాపత్తిమగ్గేన ఏకదేసతో అపాయగామికమ్పి న జహితం, సబ్బం న జహితన్తి అత్థో. సోపి మగ్గో అపాయగామీ న హోతి. అఞ్ఞే పన కిలేసా ఏకదేసవసేన అపాయగామికా జహితా, తేన పఠమమగ్గేనాతి తస్మా న జనేతి. ఏకాదసవిధం పన పటిసన్ధిం జనేతి, తేన.

దిట్ఠమఙ్గలాదీనీతి ఆది-సద్దేన సుతమఙ్గలాదీని గహితాని. సారతో ఉత్తమతో పచ్చేతి సద్దహతి. సభావతిక్ఖేన సభావో తిక్ఖో ఏతస్సాతి సభావతిక్ఖం, తేన సభావతిక్ఖేన.

అస్స పన పటిఘసమ్పయుత్తస్స పాణాతిపాతాదీసు అకుసలకమ్మేసు తిక్ఖప్పవత్తికాలే అసఙ్ఖారికస్స ఉప్పత్తి, మన్దప్పవత్తికాలే ససఙ్ఖారికస్స ఉప్పత్తి వేదితబ్బా.

తస్స మోమూహస్స.

దుక్ఖవిసేసస్స దుక్ఖనానత్తస్స.

౩౦. లోభమూలవసేన అట్ఠ చిత్తాని, దోసమూలవసా దువే చిత్తాని, మోహమూలవసేన ద్వే చిత్తాని. ఏవం ఇమినా మయా వుత్తప్పకారేన అకుసలాని ద్వాదసప్పకారాని సియుం భవేయ్యుం.

౩౧. యం పాపమానసం యం అకుసలచిత్తం పాపాపాపేసు పాపఅపాపేసు కుసలాకుసలేసు అపాపేన అప్పవత్తేన పాపాపాపప్పహీనేన వుత్తం ఈరితం కథితం, తం పాపమానసం తం అకుసలచిత్తం మయా సముదాహటం కథితం.

యథా పనస్స యథా పన అస్స విపాకస్స కుసలం దానాదివసేన దానాదీనం దసపుఞ్ఞకిరియవత్థూనం వసేన ఛసు ఆరమ్మణేసు పవత్తతి, ఇదం విపాకచిత్తం తథా న పవత్తతి. హి సచ్చం ఇదం విపాకం పటిసన్ధిభవఙ్గచుతితదారమ్మణవసేన పరిత్తధమ్మపరియాపన్నేసు కామావచరధమ్మన్తోగధేసు ఛసు ఆరమ్మణేసు పవత్తతి. సమ్పయుత్తధమ్మానఞ్చ విసేసే అసతిపి కుసలసమ్పయుత్తధమ్మతో అస్స విపాకస్స, సమ్పయుత్తధమ్మానఞ్చ నానత్తే అసతిపి ఇదం విపాకం ఆదాసతలాదీసు ధమ్మజాతేసు ముఖనిమిత్తం వియ నిరుస్సాహం. అయమస్సాధిప్పాయో – యథా ఆదాసతలే ముఖనిమిత్తం ముఖే చలితే చలతి, అచలితే న చలతి, ముఖస్స కారణం వినా ముఖనిమిత్తస్స వియ కారణం నత్థి, ఏవం కుసలకారణా విపాకస్స అఞ్ఞం కారణం నత్థి, నిరుస్సాహం విపాకం.

౩౨. కామావచరదేవానం మనుస్సానం ఇమే అట్ఠ మహావిపాకా దుహేతుకతిహేతుకానం కామావచరదేవానం, మనుస్సానఞ్చ పటిసన్ధియో భవన్తి.

౩౩-౪. తతో పరం పవత్తియం యావతాయుకం భవఙ్గం హుత్వా బలవారమ్మణే అతిమహన్తవిభూతారమ్మణే తదారమ్మణఞ్చ హుత్వా తతో పరం మరణకాలస్మిం చుతి హుత్వా పవత్తన్తి, ఏవం ఇమినా మయా వుత్తప్పకారేన చతూసు ఠానేసు విపచ్చన్తి విపాకభావేన జాయన్తి.

౩౫. సభూమికుసలేహేవ మహాపాకా సమా వినా మహాపాకా కమ్మద్వారం కమ్మకారణం వినా, కమ్మఞ్చ మహాపుఞ్ఞానం కిరియవత్థుకం వినా వజ్జేత్వా సభూమికుసలేహేవ అత్తనో భూమియం పవత్తేహి కుసలేహి ఏవ సమా సదిసా. కమ్మద్వారం నామ కాయవిఞ్ఞత్తికమ్మద్వారం, వచీవిఞ్ఞత్తికమ్మద్వారం, భవఙ్గసఙ్ఖాతం మనోద్వారం, ఇతి తివిధం కమ్మద్వారం కమ్మకారణం. కమ్మం నామ అట్ఠకామావచరకుసలచేతనా ఇధ అధిప్పేతా.

౩౬. పాకా కుసలవిపాకా అవిఞ్ఞత్తిజనత్తా చ విఞ్ఞత్తి చ విఞ్ఞత్తి చ విఞ్ఞత్తివిఞ్ఞత్తియోతి వత్తబ్బే సరూపేకసేసం కత్వా ‘‘విఞ్ఞత్తీ’’తి వుత్తం, తా జనేన్తీతి విఞ్ఞత్తిజనా, న విఞ్ఞత్తిజనా అవిఞ్ఞత్తిజనా, తేసం భావో అవిఞ్ఞత్తిజనత్తం. తస్మా అవిఞ్ఞత్తిజనత్తా కాయవిఞ్ఞత్తివచీవిఞ్ఞత్తిసఙ్ఖాతానం కమ్మద్వారానం అజనకత్తా మనోద్వారసఙ్ఖాతస్స కమ్మద్వారస్స వసేన చ అప్పవత్తనతో అవిపాకసభావతో చ అకమ్మభావతో చ అప్పవత్తనతో చేవ పుఞ్ఞకిరియవత్థువసేన అప్పవత్తనతో చేవ పుఞ్ఞేహి నో సమా అసదిసా.

౩౭-౯. పరిత్తారమ్మణత్తా హి తేసమేకన్తతో తేసం విపాకానం ఏకన్తతో పరిత్తారమ్మణత్తా కామావచరారమ్మణత్తా తేసు విపాకేసు సత్తపఞ్ఞత్తికారమ్మణా కరుణాముదితా కదాచి కిస్మిఞ్చి కాలే న జాయన్తి, తథా ఏవం తిస్సో పన విరతియో ఏతేసు విపాకేసు న జాయన్తి, హి కస్మా కారణా న జాయన్తి, పఞ్చ సిక్ఖాపదా కుసలాతి కుసలా నామాతి సత్థునా వుత్తా యస్మా కారణా, తస్మా న జాయన్తి. తథాధిపతినోపేత్థ తథా ఏవమేవ చత్తారో అధిపతినోపి ఏతేసు విపాకేసు న సన్తి. కస్మా? ఛన్దాదీని ధమ్మజాతాని పురేతరం కత్వా అనుప్పజ్జనతో న సన్తి, ఇతి వచనం వినిద్దిసే ఆచరియో కథేయ్య.

౪౦. అసఙ్ఖారససఙ్ఖారవిధానం పన పుఞ్ఞతో విపాకేసు అసఙ్ఖారససఙ్ఖారవిధానం పుఞ్ఞతో కుసలతో ఆగమనవసేన ఞేయ్యం. తత్థ ఏకచ్చానం ఆచరియానం మతేన ముఖే చలితే ఆదాసతలే ముఖనిమిత్తచలనం వియ అసఙ్ఖారస్స కుసలస్స విపాకో అసఙ్ఖారో హోతి, ససఙ్ఖారస్స కుసలస్స విపాకో ససఙ్ఖారో హోతి, ఏవం ఆగమనవసేన ఞేయ్యం. పచ్చయతో చేవ ఞేయ్యం తత్థ ఏకచ్చానం ఆచరియానం మతేన బలవన్తేహి విభూతేహి పచ్చయేహి కమ్మాదీహి ఉప్పన్నో అసఙ్ఖారో దుబ్బలేహి ససఙ్ఖారోతి ఏవం పచ్చయవసేన విఞ్ఞేయ్యం జానితబ్బం.

౪౧-౨. హీనాదీనం పుఞ్ఞానం విపాకత్తా హీనాదయో విపాకా పుఞ్ఞవాదినా జినేన పరిదీపితా భవన్తి, ఇతి ఏవం ఇమినా వుత్తప్పకారేన పవత్తం ఇదం అట్ఠవిధం చిత్తం ఏకన్తేన సవత్థుకం కామలోకస్మిం జాయతే, అఞ్ఞత్థ పన అఞ్ఞాసు భూమీసు న జాయతే.

విఞ్ఞాణపఞ్చకం నియతారమ్మణన్తి చక్ఖువిఞ్ఞాణస్స రూపమేవ ఆరమ్మణం, న సద్దాదయో. సేసత్తయం యదా చక్ఖువిఞ్ఞాణేన గహితం ఆరమ్మణం కరోతి, తదాస్స రూపం ఆరమ్మణం హోతి. యదా సోతవిఞ్ఞాణేన గహితం, తదాస్స సద్దో ఆరమ్మణో హోతి. యదా ఘానజివ్హాకాయవిఞ్ఞాణేహి గహితాని ఆరమ్మణాని కరోన్తి, తదాస్స గన్ధరసఫోట్ఠబ్బారమ్మణాని హోన్తి. మనోవిఞ్ఞాణధాతుద్వయం యదా తదారమ్మణం హోతి, తదా ఛఆరమ్మణం హోతి, ఏవం అనియతారమ్మణం హోతి.

రూపారమ్మణాయ కిరియామనోధాతుయా అపగమో పదట్ఠానం ఆసన్నకారణం ఏతస్సాతి అపగమపదట్ఠానం, తాయ ఆవజ్జనం కత్వా ఠితాయ చక్ఖువిఞ్ఞాణేన దస్సనకిచ్చం కరీయతీతి అత్థో. తథాభావపచ్చుపట్ఠానం సమ్పటిచ్ఛనభావేన గయ్హాకారం. సన్తీరణాదిరసా సోమనస్సయుత్తా మనోవిఞ్ఞాణధాతుసన్తీరణతదారమ్మణరసా, ఉపేక్ఖాయుత్తా పన సన్తీరణతదారమ్మణపటిసన్ధిభవఙ్గచుతిరసా, తథాభావపచ్చుపట్ఠానా సన్తీరణాదిభావేన గయ్హాకారం.

౪౩. కామావచరపుఞ్ఞస్స కామావచరకుసలస్స సోళస విపాకా హోన్తి. ఇతి యం వచనం వుత్తం, తం వచనం తిహేతుకపుఞ్ఞస్స ఉక్కట్ఠస్స వసేన ఆచరియో పరిదీపయే. అయమేత్థ అత్థో – ఛన్దాధిపతేయ్యాదీనం వసేన ఉక్కట్ఠతిహేతుకకుసలం కామసుగతియం తిహేతుకపటిసన్ధిం దత్వా పవత్తే అట్ఠ అహేతుకకుసలవిపాకాని, అట్ఠ మహాకుసలవిపాకానీతి సోళస పాకాని నిప్ఫాదేతి.

౪౪. కుసలానుగతం కత్వా భాజితం కిం మహగ్గతం విపాకచిత్తం కుసలానుగతం కుసలం అనుగతం కత్వా మహగ్గతకుసలచిత్తేన సమానం కత్వా భగవతా భాజితం దేసితం. కిం కేన కారణేన? కామావచరపుఞ్ఞంవ కామావచరకుసలం ఇవ అసమానఫలం నత్థి యతో యస్మా కారణా, తస్మా విపాకం కుసలానుగతం కత్వా భగవతా భాజితం దేసితం. కామావచరపుఞ్ఞంవాతి యథా అట్ఠవిధేసు కామావచరకుసలేసు ఉక్కట్ఠతిహేతుకకుసలం కామసుగతియం తిహేతుకపటిసన్ధిం దత్వా పవత్తే సోళస కుసలవిపాకాని నిప్ఫాదేతి, తిహేతుకఓమకఞ్చ దుహేతుకఉక్కట్ఠఞ్చ కామసుగతియం దుహేతుకపటిసన్ధిం దత్వా పవత్తే తిహేతుకవిరహితాని అహేతుకదుహేతుకసఙ్ఖాతాని విపాకాని నిప్ఫాదేతి, దుహేతుకఓమకం పన కామసుగతియం అహేతుకపటిసన్ధిం దత్వా పవత్తే అట్ఠ అహేతుకవిపాకాని నిప్ఫాదేతి, ఏవం కామావచరపుఞ్ఞం అసమానఫలంవ హోతి.

౪౫. గజాదీనం ఛాయా గజాదిసదిసా హోతి యథా, ఏవం మహగ్గతవిపాకం సబ్బథా సబ్బపకారేన అత్తనో కుసలేహేవ సమానం హోతి.

౪౬-౭. కామావచరపుఞ్ఞంవ నాపరాపరియవేదనం ఇదం మహగ్గతకుసలం కామావచరపుఞ్ఞంవ అపరాపరియవేదనం అపరస్మిం భవే ఫలదాయకం న హోతి, ఝానా అపరిహీనస్స భవగామినో పటిసన్ధిగామినో సత్తస్స కుసలానన్తరంయేవ ఫలం ఉప్పజ్జతి, ఇతి చ ఞాపనత్థం ఏతస్స మహగ్గతవిపాకస్స కుసలానుగతం కుసలానుగమనం భగవతా కతం.

౪౮. ఏత్థ ఏతస్మిం మహగ్గతవిపాకే పటిపదాక్కమో తేసఞ్చ హీనాదీనం భేదతో ఝానాగమనతో మహగ్గతకుసలఝానస్స ఆగమనవసేన విభావినా పణ్డితేన వేదితబ్బో.

౪౯. ఏత్థ విపాకే ఛన్దాదిఅధిపతీనం అభావో, అయమేవ విసేసతో కుసలతో అయం ఏవ విసేసో, సేసం సబ్బపకారం అవిసేసేన కుసలేన సమం మతం కథితం భగవతా.

౫౦. సుఞ్ఞతం అనిమిత్తన్తి, తథాపణిహితన్తిపి సుఞ్ఞతం అనత్తా, అనిమిత్తం అనిచ్చం, అప్పణిహితం దుక్ఖం ఇతి ఏతాని తీణి నామాని మగ్గస్స అనన్తరే చతుబ్బిధస్స మగ్గస్స అనన్తరే చతుబ్బిధే ఫలే హోన్తి.

౫౧. లబ్భన్తి పరభాగస్మిం మగ్గానన్తరే పవత్తఫలతో అఞ్ఞస్మిం కాలే వళఞ్జనఫలేసు ఫలసమాపత్తిసమాపజ్జనకాలేసు ఏతాని తీణి నామాని న లబ్భన్తే, ఫలేహి విపస్సనావసేనేవ అనత్తఅనిచ్చదుక్ఖసఙ్ఖాతానం తిణ్ణం విపస్సనానం వసేన ఏవ తాని తీణి నామాని లబ్భరే ఫలేహి లబ్భన్తే.

౫౨. హోన్తి సాధిపతీనేవ లోకుత్తరఫలాని తు ఏకన్తతో సాధిపతీని ఏవ హోన్తి, లోకుత్తరఫలాని ఠపేత్వా అఞ్ఞస్మిం విపాకే అధిపతీ నత్థి.

౫౩. మగ్గో అత్తనో మగ్గభావేన మగ్గో నామ వుచ్చతే భగవతా. ఫలం మగ్గం ఉపాదాయ అట్ఠఙ్గికమగ్గం నిస్సయం కత్వా మగ్గో నామ ఇతి వచనం వుచ్చతే భగవతా.

౫౪. ఇమే సత్త అకుసలవిపాకా. గావో చరన్తి ఏత్థాతి గోచరో, తస్సదిసత్తా గోచరో ఆరమ్మణన్తి అత్థో, అనిట్ఠో చ అనిట్ఠమజ్ఝత్తో చ అనిట్ఠానిట్ఠమజ్ఝత్తా, తేయేవ గోచరో అనిట్ఠానిట్ఠమజ్ఝత్తగోచరో, తస్మిం అనిట్ఠానిట్ఠమజ్ఝత్తగోచరే వత్తరే వత్తన్తి. సుఖాదిత్తయయుత్తా తే తే అట్ఠ అహేతుకకుసలవిపాకా సుఖాదిత్తయయుత్తా సుఖసోమనస్సఉపేక్ఖావేదనాహి సహగతా. దుక్ఖుపేక్ఖాయుతా ఇమే ఇమే సత్త అహేతుకఅకుసలవిపాకా దుక్ఖుపేక్ఖావేదనాహి సహగతా.

౫౫. ఏవం ఛత్తింసధా పాకం పాకసాసనపూజితో సుగతో. కిం విసిట్ఠో? పాకం నామ అసురం, తం సాసతి, పాకేన అత్తనో పుఞ్ఞఫలేన దేవే అనుసాసతీతి వా పాకసాసనో, కో సో? సక్కో. తేన పాకసాసనేన పూజితో సవిపాకావిపాకేసు కుసలవిపాకకిరియేసు కుసలో ఛేకో ఏవం ఇమినా మయా వుత్తప్పకారేన పాకం చిత్తం ఛత్తింసప్పకారం అబ్ర్వి అవోచ.

అనుళారేసూతి ఖుద్దకేసు. తథాభావపచ్చుపట్ఠానా ఛళారమ్మణవిజాననగయ్హాకారా. సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణస్స గతి వియ గతి ఏతిస్సాతి సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణగతికా.

౫౬. సోమనస్సయుత్తానట్ఠ, కుసలాకుసలాని చ సోమనస్సయుత్తాని అట్ఠ కుసలాకుసలాని చ, క్రియతో పన పఞ్చ ఏవం ఇమినా మయా వుత్తప్పకారేన హాసచిత్తాని తేరస.

౫౭. పుథుజ్జనా హసన్తేత్థ ఏత్థ ఏతేసు తేరసచిత్తేసు పుథుజ్జనా పన అట్ఠహి చిత్తేహి హసన్తి. సేఖా సత్త అరియా ఛహి చిత్తేహి హసన్తి. అసేఖా ఖీణాసవా పఞ్చహి చిత్తేహి హసన్తి.

కుసలాని పన రూపారూపకుసలాని సేఖపుథుజ్జనానం ఉప్పజ్జన్తి. ఇమాని రూపారూపకిరియాని ఖీణాసవానం భావనాయేవ కారో భావనాకారో, తస్స వసో భావనాకారవసో, తేన పవత్తాని. తాని రూపారూపకుసలాని భావనాపుఞ్ఞవసప్పవత్తాని భావనాకుసలవసేన పవత్తాని. ఇమేసం రూపారూపకిరియానం తేసఞ్చ రూపారూపకుసలానం అయమేవ విసేసో.

౫౮-౯. యా పుథుజ్జనకాలస్మిం, అభినిబ్బత్తితా పన పుథుజ్జనకాలస్మిం పుథుజ్జనభావట్ఠితేన యోగినా అభినిబ్బత్తితా యా రూపారూపసమాపత్తి, సా రూపారూపసమాపత్తి సో యోగీ ఖీణాసవో భిక్ఖు హుత్వా నం రూపారూపసమాపత్తిం యావ యత్తకం కాలం న సమాపజ్జతే, తావ తత్తకేన కాలేన తస్స ఖీణాసవభిక్ఖునో కుసలా ఏవ రూపారూపకుసలా ఏవ హోతి. ఖీణాసవేన సా రూపారూపసమాపత్తి సచే యది సమాపన్నా సమాపజ్జితా, క్రియా రూపారూపకిరియా హోతి.

౬౦. ఏకాదసవిధం కామే కామావచరే కిరియచిత్తం ఏకాదసవిధం, రూపే రూపావచరే పఞ్చ, అరూపిసు చత్తారి ఇతి సబ్బాని క్రియచిత్తాని వీసతి.

౬౧. లోకుత్తరక్రియచిత్తం, పన కస్మా న విజ్జతి? మగ్గస్స ఏకచిత్తక్ఖణికత్తా న విజ్జతి. అయమేత్థ అధిప్పాయో – చతుమగ్గట్ఠో ఖీణాసవో నామ న హోతి, మగ్గానన్తరమేవ ఫలం ఉప్పజ్జతి, మగ్గోపి ఏకచిత్తక్ఖణికో యది చిత్తం బహుచిత్తక్ఖణికం, ఫలసమఙ్గినో ఖీణాసవస్సపి మగ్గచిత్తం భవేయ్య, ఏవం సతి లోకుత్తరకిరియచిత్తం భవేయ్యాతి అధిప్పాయో.

౬౨. క్రియాక్రియాపత్తివిభాగదేసకో కరణం క్రియం, క్రియం నామ వినయపరియాయేన అకత్తబ్బస్స కరణం, న కరణం అక్రియం, అక్రియం నామ వినయపరియాయేన కత్తబ్బస్స అకరణం, ఆపజ్జనం ఆపత్తి, క్రియాయ కరణేన ఆపత్తి క్రియాపత్తి, అక్రియాయ అకరణేన ఆపత్తి అక్రియాపత్తి, క్రియాపత్తి చ అక్రియాపత్తి చ క్రియాపత్యాక్రియాపత్తియో, ఏకస్స ఆపత్తి-సద్దస్స లోపం కత్వా ‘‘క్రియాక్రియాపత్తియో’’తి వుత్తం, తాసం విభాగో క్రియాక్రియాపత్తివిభాగో, దేసేతీతి దేసకో, తస్స దేసకో క్రియాక్రియాపత్తివిభాగదేసకో. ణ్వు-తు-పచ్చయేసు పరేసు కమ్మత్థే ఛట్ఠీ హోతీతి వదన్తి. జినో కిం విసిట్ఠో? క్రియాక్రియాపత్తివిభాగదేసకో హితాహితానం సక్రియాక్రియారతో హితస్స సక్రియాయ రతో, అహితస్స అక్రియాయ రతో, యం క్రియాక్రియం, క్రియం నామ క్రియచిత్తం, అక్రియం నామ కుసలాకుసలవిపాకచిత్తం ఇచ్ఛన్తి ఏకే. తం న. కస్మా? కుసలాధికారే ‘‘కుసలం మునినా లపితం’’ అకుసలాధికారే ‘‘పాపమానసం పాపాపాపేస్వపాపేన వుత్తం’’ విపాకాధికారే ‘‘పాకం సుగతో అబ్రవీ’’తి వత్వా పున క్రియాధికారే ‘‘కుసలాకుసలవిపాకాని అవోచా’’తి వచనస్స వత్తబ్బాభావతో. తేన వాస్స క్రియాక్రియం ఏతస్సాతి క్రియాక్రియం, క్రియాక్రియసభావన్తి అత్థో. అయమేవ సారతో పచ్చేతబ్బో. యం క్రియాక్రియం చిత్తం క్రియాక్రియాసభావం అవోచ దేసేసి, తం క్రియాక్రియం క్రియాక్రియసభావం మయా సమీరితం, సమ్మా పకారేన ఈరితం కథితం.

౬౪. ఏకూననవుతి సబ్బే, చిత్తుప్పాదా మహేసినా లోకుత్తరే అట్ఠ కత్వా ఏకూననవుతి సబ్బే చిత్తుప్పాదా మహేసినా తథాగతేన సమాసతో సఙ్ఖేపతో నిద్దిట్ఠా.

౬౫. పిటకే అభిధమ్మస్మిం, యే భిక్ఖూ పాటవత్థినో అభిధమ్మపిటకే పటునో భావో పాటవం, తేన అత్థో పాటవత్థో, సో ఏతేసం అత్థీతి పాటవత్థినో, ఛేకభావత్థికా యే భిక్ఖూ, తేహి భిక్ఖూహి అయం అభిధమ్మావతారో ఉగ్గహేతబ్బో సిక్ఖితబ్బో పునప్పునం చిన్తితబ్బో.

౬౬. యే జనా తస్సఙ్కాసేన తంసన్నిభేన అభిధమ్మావతారేన అభిధమ్మమహోదధిం మహాసాగరసన్నిభం అభిధమ్మం తరన్తి, తే ఇమం లోకం పరలోకఞ్చ తరన్తి. ఇతీతి పరిసమాపనే.

ఇతి అభిధమ్మావతారటీకాయ

చిత్తనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

పఠమో పరిచ్ఛేదో.

౨. దుతియో పరిచ్ఛేదో

చేతసికనిద్దేసవణ్ణనా

౬౭. చిత్తానన్తరముద్దిట్ఠా, యే చ చేతసికా మయా యే చ చేతసికా చిత్తానన్తరం మయా ఉద్దిట్ఠా, ఇతో పరం ఇదాని తేసం చేతసికానం విభాజనం కరిస్సామి అహం.

ఇమేసు పన కరుణాముదితావసేన భావనాకాలే కరుణాపుబ్బభాగో వా, అప్పనాపత్తాయ కరుణాయ పుబ్బభాగో, తస్మిం పుబ్బభాగే, కరుణాతో పుబ్బభాగే కామావచరచిత్తేతి అత్థో. ఏకా కరుణా ఉప్పజ్జతి. ముదితాపుబ్బభాగే వా అప్పనాపత్తాయ ముదితాయ పుబ్బభాగే ఏకా ముదితా ఉప్పజ్జతి. ఇమినా కామావచరచిత్తేన యోగీ మిచ్ఛాకమ్మన్తాదీహి ధమ్మేహి విరమతి. రము-ధాతు కీళాయం, వి-సద్దో విరమణత్థో.

౬౮. ఆదినా పుఞ్ఞచిత్తేన, తేత్తింస నియతా మతా ఆదినా పుఞ్ఞచిత్తేన పఠమమహాకుసలచిత్తేన సహ నియతా తేత్తింస చేతసికా భగవతా మతాతి, అథ వా కరుణాముదితా అనియతా ఏకేన ధమ్మేన సహ చతుత్తింస ధమ్మా భవన్తి.

౬౯. కస్మా పనేత్థ మేత్తా చ, ఉపేక్ఖా చ న ఉద్ధటా ఏత్థ ఏతేసు యేవాపనకధమ్మేసు, నిద్ధారణం, మేత్తా చ ఉపేక్ఖా చ ధమ్మరాజేన సత్థునా న ఉద్ధటా న వుత్తా కస్మా కారణా.

౭౦. అబ్యాపాదేన మేత్తాపి అబ్యాపాదేన మేత్తా గహితా, ఉపేక్ఖాతి తత్రమజ్ఝత్తతాయ చ గహితా యస్మా కారణా, తస్మా ఉభోపేతా భగవతా న గహితా.

౭౧. కస్మా యేవాపనా ధమ్మా, బుద్ధేనాదిచ్చబన్ధునా సబ్బే తే యేవాపనా ధమ్మా యేవాపననామకా పాళియం సరూపేన ఏవ. బన్ధతి స్నేహేన ఏతస్మిన్తి బన్ధు, ఆదిచ్చస్స బన్ధు ఆదిచ్చబన్ధు, తేన ఆదిచ్చబన్ధునా బుద్ధేన న చ ఉద్ధటా న దేసితా.

౭౨. కస్మా కారణా? యస్మా అనియతా కేచి యేవాపనకా అనియతా, యస్మా కారణా రాసిం దుకవగ్గాదిరాసిం న భజన్తి న సేవన్తి, యస్మా కారణా కేచి యేవాపనకా దుబ్బలా, తస్మా పాళియం భగవతా న వుత్తా.

౭౩. ఛన్దాధిమోక్ఖముదితా మనసి చ కారో,

మజ్ఝత్తతా చ కరుణా విరతిత్తయఞ్చ;

పుఞ్ఞేసు తేన నియతానియతా చ సబ్బే,

యేవాపనా మునివరేన న చేవ వుత్తా.

ఛన్దాధిమోక్ఖో ముదితా మనసికారో మజ్ఝత్తతా కరుణా విరతిత్తయఞ్చ పుఞ్ఞేసుకుసలేసు నియతా చత్తారో అనియతా పఞ్చ సబ్బే యేవాపనా న చ ఏవ తేన మునివరేన వుత్తా.

౭౪-౮౦. కస్మా పనేత్థ ఫస్సోవ, పఠమం సముదీరితో ఏత్థ ఏతేసు చేతసికేసు, జాతినిద్ధారణం, ఫస్సోవ పఠమం సముదీరితో కథితో. కస్మా కారణా? కిర మయా సుతం, ఆరమ్మణే చిత్తస్స పఠమం అభినిపాతత్తా ఫస్సో పఠమం సముదీరితో, ఫుసిత్వా పన ఫస్సేన ఫస్సేన ఆరమ్మణం ఫుసిత్వా యోగినో వేదనాయ ఆరమ్మణం వేదయే, సఞ్ఞాయ సఞ్జానాతి, చేతనాయ ఆరమ్మణం చేతయే. సహజాతానం చేతసికానం ఫస్సోవ ఇధ ఇమస్మిం చిత్తే మహేసినా పఠమం వుత్తో. హి కస్మా కారణా? యస్మా బలవపచ్చయత్తా, తస్మా వుత్తో. అకారణమిదం సబ్బం, చిత్తానం తు సహేవ చ ‘‘పఠమాభినిపాతత్తా’’తి చ ‘‘బలవపచ్చయత్తా’’తి చ ఇదం సబ్బం వచనం అకారణం అహేతుకం అయుత్తం, కస్మా కారణా? చిత్తజానం చిత్తేహి సహప్పవత్తానం చేతసికానం ఏకుప్పాదాదిభావేన సమానుప్పాదసమాననిరోధసమానాలమ్బణసమానవత్థుకభావేన పవత్తితో అకారణం అయుత్తం. అయం తు పఠముప్పన్నో, అయం పచ్ఛాతి నత్థిదం అయం ధమ్మో పఠముప్పన్నో, అయం ధమ్మో పచ్ఛాకాలే ఉప్పన్నో ఇతి ఇదం వచనం నత్థి. బలవపచ్చయత్తేపి కారణం న చ దిస్సతి. దేసనాక్కమతో చేవ పఠమం సముదీరితో ఇచ్చేవం ఇతి ఏవం ఇతి ఇమినా మయా వుత్తప్పకారేన ఫస్సస్స పఠమం సముదీరితతం విఞ్ఞునా విభావినా విఞ్ఞేయ్యం, విసేసతో విసేసేన అఞ్ఞథా న విఞ్ఞేయ్యం. న చ పరియేసితబ్బోయం, తస్మా పుబ్బాపరక్కమో యస్మా కారణా అయం పుబ్బాపరక్కమో విఞ్ఞునా న చ పరియేసితబ్బో న గవేసితబ్బో, ధమ్మా ఏవ వచనత్థలక్ఖణాదీహి విజానతా పణ్డితేన పరియేసితబ్బా.

ఇట్ఠాకారానుభవనరసా ఇట్ఠారమ్మణానుభవనకిచ్చా సుభోజనరసం అనుభవన్తో రాజా వియ. చేతసికఅస్సాదపచ్చుపట్ఠానా చేతసికపస్సద్ధిపదట్ఠానా.

పచ్చాభిఞ్ఞాణకరణరసా పటిజాననకిచ్చా వడ్ఢకిస్స అభిఞ్ఞాణకరణమివ వడ్ఢకినో సకిం సఞ్జానిత్వాపి దారుహరేసు సుత్తస్స పటిపసారణం వియాతి అధిప్పాయో. యథాగహితనిమిత్తవసేనాతి యథాపవత్తితనిమిత్తస్స వసేన. మనసి అభినివేసకరణం గయ్హాకారా.

ఆయూహనరసా పవత్తనకిచ్చసాధకా. మహావడ్ఢకిఆదయో వియ యథా మహావడ్ఢకీ సయమ్పి దారుం తచ్ఛతి, పరేపి దారుం తచ్ఛాపేతి, ఏవం సయమ్పి ఆరమ్మణే సన్దహతి, సమ్పయుత్తధమ్మేపి అభిసన్దహాపేతి.

ఆహననం భుసో హననం, పరియాహననం సమన్తా హననం, తం రసో ఏతస్సాతి ఆహననపరియాహననరసో.

ఆరమ్మణానుమజ్జనలక్ఖణో ఆరమ్మణపరిమద్దనలక్ఖణో.

పినయతీతి పీతి, సహజాతధమ్మే ఆరమ్మణే పినయతీతి అత్థో. కాయచిత్తఫరణరసా. ఉదగ్గస్స చిత్తస్స భావో ఓదగ్యం, తం పచ్చుపట్ఠానం ఏతస్సాతి ఓదగ్యపచ్చుపట్ఠానా.

సద్దహన్తి వత్థుత్తయం సద్దహన్తి. అకాలుసియపచ్చుపట్ఠానా అనావిలభావపచ్చుపట్ఠానా. సద్ధేయ్యవత్థుపదట్ఠానా సద్దహితబ్బవత్థుత్తయాసన్నకారణా.

అరఞ్ఞగతసుదేసకో వియ అరఞ్ఞే గతో మగ్గసుదేసకో వియ.

అత్తనా అవినిబ్భుత్తానం ధమ్మానన్తి అవిగతానం చేతసికానం. తేసన్తి తేసం చేతసికానం ధమ్మానం. సన్తేపి చ తేసం చేతసికానం అనుపాలనలక్ఖణాదిమ్హి విధానే అత్థిక్ఖణేయేవ తం తేసం పాలేతబ్బానం చేతసికానం పవత్తక్ఖణేయేవ తం జీవితం తే ధమ్మే పాలేతబ్బే చేతసికే అనుపాలేతి. ఉదకం వియాతి యథా ఉదకం అత్తని ఉప్పలాదీని అనుపాలేతి, తథా అనుపాలనలక్ఖణాదిమ్హి విధానే సన్తేపి తేసం అత్థిక్ఖణేయేవ అనుపాలేతి, విజ్జమానక్ఖణేవ అనుపాలేతీతి అధిప్పాయో. పచ్చయుప్పన్నేపి చ ధమ్మే అనుపాలేతి, ధాతి వియ కుమారం అఞ్ఞాయ జనితం కుమారం రక్ఖన్తీ ధాతి వియ, పరస్స పుత్తం అఙ్కాదినా ధారేతీతి ధాతి. సయంపవత్తితధమ్మసమ్బన్ధేనేవ పవత్తతి అత్తనా పవత్తితేహి ధమ్మేహి సమ్పవత్తతి. నియామకో వియ యథా నియామకో ఏకనావాయ వుత్థేహి జనేహి సహ పవత్తతి, భఙ్గతో ఉద్ధం తం జీవితం న పవత్తయతి, అత్తనో చ అభావా ఠపయితబ్బానం చేతసికానఞ్చ అభావా, భఙ్గక్ఖణే చేతసికే న ఠపేతి సయం భిజ్జమానత్తా, వట్టిస్నేహో ఖీయమానో పదీపసిఖం న కరోతి యథా.

సోమ్మభావపచ్చుపట్ఠానోతి ముదుభావపచ్చుపట్ఠానో, సీతలభావపచ్చుపట్ఠానో వా.

కాయోతి చేత్థ వేదనాదయో తయో ఖన్ధా వేదనాక్ఖన్ధో సఞ్ఞాక్ఖన్ధో సఙ్ఖారక్ఖన్ధో ఇమే ఖన్ధా గహితా.

నిమ్మద్దనరసాతి నిమ్మద్దనకిచ్చా. కాయచిత్తానం అవూపసమతాఉద్ధచ్చాదికిలేసపటిపక్ఖభూతాతి ఆదిగ్గహణేన కుక్కుచ్చం గహేతబ్బం.

ఇతి అభిధమ్మావతారటీకాయ

చేతసికనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

దుతియో పరిచ్ఛేదో.

౩. తతియో పరిచ్ఛేదో

చేతసికవిభాగనిద్దేసవణ్ణనా

౮౯. సబ్బే చేతసికా వుత్తా, బుద్ధేనాదిచ్చబన్ధునా యే సబ్బే చేతసికా ఆదిచ్చబన్ధునా బుద్ధేన వుత్తా, తే సబ్బే చేతసికా నామసామఞ్ఞతో నామసమానభావేన ద్వేపఞ్ఞాసభవన్తి తే, అనోత్తప్పపరియోసానా ద్విపఞ్ఞాస భవన్తి.

౯౦-౯౨. చతుపఞ్ఞాసధా కామే, రూపే పఞ్చదసేరితా కామే కామావచరే చతుపఞ్ఞాస చిత్తాని ఈరితా. రూపే రూపావచరే పఞ్చదస చిత్తాని ఈరితా భవన్తి. ద్వాదసారూపే అరూపావచరే ద్వాదస చిత్తాని భవన్తి. చత్తాలీస మనాసవా లోకుత్తరచిత్తాని చత్తాలీస భవన్తి, ఏకవీససతం సబ్బే చిత్తుప్పాదా సమాసతో సఙ్ఖేపతో ఏకవీససతం హోతి. ఏతేసు తేసముప్పత్తిం ఇతో పరం ఏతేసు మయా వుత్తేసు చిత్తేసు తేసం ఫస్సాదీనం ధమ్మానం ఉప్పత్తిం ఏకం ఏకం ఉద్ధరిత్వా చిత్తచేతసికేసు భిక్ఖూనం పాటవత్థాయ అహం పవక్ఖామి దేసిస్సామి.

౯౩. ఏకగ్గతా చిత్తేకగ్గతా మనక్కారో మనసికారో జీవితం ఫస్సపఞ్చకం ఏతే అట్ఠ చేతసికా అవినిబ్భోగా అఞ్ఞమఞ్ఞతో అవిగతా ఏకుప్పాదా సమానుప్పాదా సహక్ఖయా సహవయా.

౯౪. ఫస్సో చ వేదనా సఞ్ఞా, చేతనా జీవితిన్ద్రియం ఏకగ్గతా మనక్కారో ఇమే చేతసికా సబ్బసాధారణా సబ్బచిత్తేహి సాధారణా, సబ్బచిత్తానం సాధారణా వా.

౯౫. వితక్కో పఞ్చపఞ్ఞాస-చిత్తేసు సముదీరితో. చారో ఛసట్ఠిచిత్తేసు వితక్కో తావ ద్విపఞ్చవిఞ్ఞాణవజ్జితకామావచరేసు చేవ ఏకాదససు పఠమజ్ఝానచిత్తేసు చాతి పఞ్చపఞ్ఞాసచిత్తేసు భగవతా సముదీరితో. విచారో ద్విపఞ్చవిఞ్ఞాణవజ్జితకామావచరచిత్తేసు ఏకాదససు పఠమజ్ఝానచిత్తేసు చ ఏకాదససు దుతియజ్ఝానచిత్తేసు చాతి ఛసట్ఠిచిత్తేసు జాయతి. ఏత్థ ఏతస్మిం వచనే సంసయో నత్థి.

౯౬. ఏకపఞ్ఞాసచిత్తేసు, పీతి తేసట్ఠియా సుఖం పీతిదోమనస్సుపేక్ఖాసహగతకాయవిఞ్ఞాణచతుత్థజ్ఝానవజ్జితేసు ఏకపఞ్ఞాసచిత్తేసు జాయతి. సుఖం దోమనస్సదుక్ఖుపేక్ఖాసహగతవజ్జితేసు తేసట్ఠిచిత్తేసు జాయతి. ఉపేక్ఖా సోమనస్ససుఖదుక్ఖసహగతవజ్జితేసు పఞ్చపఞ్ఞాసచిత్తేసు జాయతి. దుక్ఖం అకుసలవిపాకకాయవిఞ్ఞాణపటిఘసహగతేసు తీసు చిత్తేసు జాయతి.

౯౭. హోతి ద్వాసట్ఠిచిత్తేసు, సోమనస్సిన్ద్రియం పన దోమనస్సదుక్ఖసుఖుపేక్ఖాసహగతవజ్జితేసు ద్వాసట్ఠిచిత్తేసు జాయతి. దుక్ఖిన్ద్రియం పనేకస్మిం అకుసలవిపాకే కాయవిఞ్ఞాణే జాయతి. తథేకమ్హి సుఖిన్ద్రియం తథా ఏకస్మిం పుఞ్ఞపాకే కాయవిఞ్ఞాణే హోతి.

౯౮. పఞ్చుత్తరసతే చిత్తే, వీరియం ఆహ నాయకో జినో పఞ్చద్వారావజ్జనద్విపఞ్చవిఞ్ఞాణసమ్పటిచ్ఛనసన్తీరణవజ్జితే పఞ్చుత్తరసతే చిత్తే వీరియం ఆహ కథేసి. చతుత్తరసతే చిత్తే, సమాధిన్ద్రియమబ్ర్వి విచికిచ్ఛాసహగతద్విపఞ్చవిఞ్ఞాణసమ్పటిచ్ఛనసన్తీరణపఞ్చద్వారావజ్జనవజ్జితే చతుత్తరసతే చిత్తే సమాధిన్ద్రియం అవోచ.

౯౯. సబ్బాహేతుకచిత్తాని, ఠపేత్వా చేకహేతుకే సబ్బాని అట్ఠారస అహేతుకచిత్తాని ఏకహేతుకచిత్తద్వయఞ్చ ఠపేత్వా సేసస్మిం ఏకుత్తరసతే చిత్తే ఛన్దస్స ఉప్పత్తిం ఉద్దిసే పణ్డితో కథేయ్య.

౧౦౦. ఠపేత్వా దస విఞ్ఞాణే చక్ఖువిఞ్ఞాణాదికే దస విఞ్ఞాణే చ విచికిచ్ఛాయుతమ్పి చిత్తం ఠపేత్వా సేసస్మిం దసుత్తరసతే చిత్తే అధిమోక్ఖో భగవతా ఉదీరితో.

౧౦౧-౨. సద్ధా సతి హిరీ ఓత్తప్పం అలోభో అదోసో తత్రమజ్ఝత్తం ఛ యుగళా చ ఇతి ఇమే ఏకూనవీసతి ధమ్మా నియతా హుత్వా ఏకనవుతియా చిత్తే జాయన్తి. ఏకూనవీసతి ధమ్మా అహేతుకేసు అట్ఠారససు అపుఞ్ఞేసు ద్వాదససు అకుసలేసు న జాయరే న జాయన్తి.

౧౦౩. ఏకూనాసీతియా చిత్తే, పఞ్ఞా జాయతి సబ్బదా పఞ్ఞా ద్వాదసఅకుసలఅట్ఠారసఅహేతుకమహాకుసలఞాణవిప్పయుత్తమహావిపాకఞాణవిప్పయుత్తమహాకిరియాఞాణవిప్పయుత్తవజ్జితే ఏకూనాసీతియా చిత్తే జాయతి. అట్ఠవీసతియా చిత్తే, కరుణాముదితా సియుం కరుణాముదితా అట్ఠసు మహాకుసలేసు, అట్ఠసు మహాకిరియాసు, రూపావచరపఞ్చమజ్ఝానవజ్జితేసు ద్వాదసరూపావచరేసు చాతి అట్ఠవీసతియా చిత్తేసు సియుం భవేయ్యుం.

౧౦౪. కామావచరపుఞ్ఞేసు, సబ్బలోకుత్తరేసు చ కామావచరమహాకుసలేసు చిత్తేసు సబ్బేసు లోకుత్తరేసు చాతి సహ అట్ఠకే చత్తాలీసవిధే చిత్తే విరతిత్తయం హోతి.

౧౦౫. సద్ధా సతి హిరోత్తప్పం అలోభాదిత్తయమ్పి చ యుగళాని ఛ చ మజ్ఝత్తం కరుణాముదితాపి చ.

౧౦౬. తథా తిస్సో విరతియో సబ్బే తే పఞ్చవీసతి ధమ్మా మహాకుసలచిత్తసమ్పయుత్తఅబ్యాకతచిత్తసమ్పయుత్తాతి కుసలేన సబ్బేసుయేవ ధమ్మేసు ఛేకేన విజితఙ్గణేన పకాసితా.

౧౦౭. అహిరీకం అనోత్తప్పం, మోహో ఉద్ధచ్చమేవ చాతి ఇమే చత్తారో ధమ్మా నియతా హుత్వా ద్వాదసాపుఞ్ఞచిత్తేసుయేవ ద్వాదసఅకుసలచిత్తేసుయేవ జాయరే జాయన్తి.

౧౦౮-౯. లోభో దోసో చ మోహో చ, మానో దిట్ఠి చ సంసయో విచికిచ్ఛా మిద్ధం ఉద్ధచ్చం కుక్కుచ్చం థినం మచ్ఛరియమ్పి చ అహిరికం అనోత్తప్పం ఇస్సా చ దోమనస్సకం ఏతే ధమ్మా అకుసలా అకుసలచిత్తసమ్పయుత్తా ఏకన్తేన మహేసినా విజితఙ్గణవిగతమలేన వుత్తా.

౧౧౦. లోభో అట్ఠసు లోభమూలేసు చిత్తేసు భగవతా నిద్దిట్ఠో దస్సితో. దిట్ఠి చతూసు దిట్ఠిసమ్పయుత్తేసు చిత్తేసు వుత్తా. మానో దిట్ఠివిప్పయుత్తేసు చతూసు గాహూపవాదప్పభిన్దనేన వుత్తో. దోసో ద్వీసు ఏవ పటిఘసమ్పయుత్తేసు చిత్తేసు మునిన్దేన వుత్తో.

౧౧౧. ఇస్సామచ్ఛేరకుక్కుచ్చా ద్వీసు దోసమూలేసు చిత్తేసు జాయన్తి, నో సహ సహ నో జాయన్తి, ఏకేకోవ జాయన్తీతి అత్థో. విచికిచ్ఛా పనేకస్మిం విచికిచ్ఛా పన ఏకస్మిం విచికిచ్ఛాసహగతచిత్తే జాయతి. థినమిద్ధం పఞ్చసు ససఙ్ఖారికఅకుసలచిత్తేసు జాయతి.

౧౧౨-౩. ఫస్సో చ వేదనా సఞ్ఞా, చేతనా జీవితం మనో వితక్కో చ విచారో చ పీతి వీరియం సమాధి చ ఛన్దో చేవాధిమోక్ఖో చ మనసికారో చ చుద్దస ధమ్మా కుసలా చ కుసలచేతసికా చ హోన్తి. అకుసలా చేవ అకుసలచేతసికా చేవ అబ్యాకతాపి చ అబ్యాకతచేతసికా చ హోన్తి.

౧౧౪. ఏకూనతింసచిత్తేసు, ఝానం పఞ్చఙ్గికం మతం చతూసు సోమనస్ససహగతాకుసలేసు, ద్వాదససు సోమనస్ససహగతమహాకుసలమహావిపాకమహాకిరియచిత్తేసు, సుఖసన్తీరణహసితుప్పాదచిత్తేసు, తీసు రూపపఠమజ్ఝానచిత్తేసు, అట్ఠసు లోకుత్తరపఠమజ్ఝానచిత్తేసు చాతి ఏకూనతింసచిత్తేసు పఞ్చఙ్గికం పఞ్చావయవఝానయుత్తం ఝానం సుగతేన మతం. ఉపేక్ఖాసహగతాని చత్తారి లోభమూలాని చ ద్వే దోసమూలాని చ ద్వే మోహమూలాని చ మనోధాతుత్తికఞ్చ ఉపేక్ఖాసహగతా తిస్సో అహేతుకమనోవిఞ్ఞాణధాతుయో చ ద్వాదసుపేక్ఖాసహగతాని మహాకుసలమహావిపాకకిరియచిత్తాని తీణి రూపదుతియజ్ఝానచిత్తాని అట్ఠ లోకుత్తరదుతియజ్ఝానచిత్తాని చాతి సత్తతింస చిత్తాని చతుఝానఙ్గయుత్తాని చతుఝానావయవయుత్తాని ఇతి ఏవం నిద్దిసే కథేయ్య.

౧౧౫. ఏకాదసవిధం చిత్తం, తివఙ్గికముదీరితం తీణి రూపావచరతతియజ్ఝానచిత్తాని, అట్ఠలోకుత్తరతతియజ్ఝానచిత్తాని చాతి ఏకాదసవిధం చిత్తం తివఙ్గికం తిఅవయవఝానయుత్తం, ఛ రూపావచరచతుత్థజ్ఝానపఞ్చమజ్ఝానచిత్తాని, ద్వాదసారూపావచరచిత్తాని, సోళస లోకుత్తరచతుత్థజ్ఝానపఞ్చమజ్ఝానచిత్తాని చాతి చతుతింసవిధం చిత్తం దువఙ్గికం ద్విఅవయవఝానయుత్తం ఉదీరితం జినేన ఈరితం.

౧౧౬. సభావేనావితక్కేసు, ఝానఙ్గాని న ఉద్ధరే సభావేన పకతియా అవితక్కేసు వితక్కవిరహితేసు ద్విపఞ్చవిఞ్ఞాణేసు ఝానఙ్గాని ఝానావయవాని జినో న ఉద్ధరే. అయమేత్థాధిప్పాయో – అఞ్ఞత్థ వితక్కో ఝానచిత్తేన విప్పహీనో భాసితో, ఇమేసు పన నేవ ఝానచిత్తేన పహీనా, పకతియా వితక్కవిరహితాని ద్విపఞ్చవిఞ్ఞాణాని సబ్బాహేతుకచిత్తేసు మగ్గఙ్గాని మగ్గావయవాని జినో న ఉద్ధరే న దేసేయ్య.

౧౧౭. బుధో జినో ద్విపఞ్చవిఞ్ఞాణేసు మనోధాతుత్తికే చ తీసు సన్తీరణేసు చాతి సోళసచిత్తేసు తీణిన్ద్రియాని వదే కథేయ్య. ఏకస్మిం పన చత్తారి ఏకస్మిం విచికిచ్ఛాసహగతచిత్తే చత్తారి ఇన్ద్రియాని హోన్తి, ఏకాదససు అకుసలచిత్తేసు విచికిచ్ఛాయుత్తచిత్తవజ్జితేసు హసితుప్పాదే చేవ వోట్ఠబ్బనచిత్తే చాతి తేరససు చిత్తేసు పఞ్చ ఇన్ద్రియాని బుధో భగవా ఉద్ధరే ఉద్ధరేయ్య.

౧౧౮. సత్త ద్వాదసచిత్తేసు, ఇన్ద్రియాని జినోబ్ర్వి జినో బుద్ధో ఞాణవిప్పయుత్తమహాకుసలమహావిపాకమహాకిరియాసఙ్ఖాతేసు ద్వాదసచిత్తేసు సత్త ఇన్ద్రియాని అబ్ర్వి కథేసి, ఏకేనూనేసు అట్ఠేవ, చత్తాలీసమనేసు చ జినో ఞాణసమ్పయుత్తమహాకుసలమహావిపాకమహాకిరియాసఙ్ఖాతేసు ద్వాదససు చిత్తేసు, పఞ్చదససు రూపేసు, ద్వాదససు అరూపేసు చాతి ఏకేనూనేసు చత్తాలీసమనేసు అట్ఠేవ ఇన్ద్రియాని అబ్ర్వి.

౧౧౯. చత్తాలీసాయ లోకుత్తరచిత్తేసు నవకం ఇన్ద్రియనవకం నాయకో అబ్ర్వి కథేసి. ఏవం ఇన్ద్రియయోగోపి, వేదితబ్బో విభావినా ఏవం ఇమినా మయా వుత్తప్పకారేన చిత్తేసు ఇన్ద్రియయోగో విభావినా విసేసేన పఞ్ఞం భావేతుం పకాసేతుం సీలమేతస్సాతి విభావీ, తేన వేదితబ్బో.

౧౨౦. అమగ్గఙ్గాని నామేత్థ, అట్ఠారస అహేతుకా ఏత్థ ఏతేసు చిత్తేసు అట్ఠారస అహేతుకా నత్థి మగ్గో ఏతేసూతి అమగ్గఙ్గాని నామ, ఝానఙ్గాని న విజ్జన్తి, విఞ్ఞాణేసు ద్విపఞ్చసు ద్విపఞ్చవిఞ్ఞాణేసు ఝానఙ్గానిపి న సంవిజ్జన్తి.

౧౨౧. ఏకం చిత్తం దుమగ్గఙ్గం ఏకం విచికిచ్ఛాసహగతచిత్తం దుమగ్గఙ్గం దుమగ్గావయవం, చతూసు దిట్ఠివిప్పయుత్తాకుసలచిత్తేసు చ ద్వీసు పటిఘయుత్తేసు చ ఉద్ధచ్చయుత్తేసు చాతి సత్తసు చిత్తేసు చ తిమగ్గఙ్గాని తిమగ్గావయవాని హోన్తి. చత్తాలీసాయచిత్తేసు, మగ్గో సో చతురఙ్గికో చతూసు దిట్ఠిసమ్పయుత్తాకుసలేసు ఞాణవిప్పయుత్తమహాకుసలమహావిపాకమహాకిరియాసఙ్ఖాతేసు ద్వాదససు చిత్తేసు చ రూపావచరదుతియతతియచతుత్థపఞ్చమజ్ఝానసఙ్ఖాతేసు ద్వాదససు రూపావచరేసు, ద్వాదససు అరూపావచరేసు చాతి చత్తాలీసాయ చిత్తేసు చతురఙ్గికో మగ్గో చతురావయవో మగ్గో హోతి.

౧౨౨. పఞ్చద్దససు చిత్తేసు, మగ్గో పఞ్చఙ్గికో మతో ఞాణసమ్పయుత్తమహాకుసలమహావిపాకమహాకిరియాసఙ్ఖాతేసు ద్వాదససు, తీసు రూపపఠమజ్ఝానచిత్తేసు చాతి పఞ్చద్దససు చిత్తేసు పఞ్చఙ్గికో పఞ్చావయవో మగ్గో భగవతా మతో. ద్వత్తింసచిత్తేసు మగ్గో సత్తఙ్గికోపి చ లోకుత్తరదుతియతతియచతుత్థపఞ్చమజ్ఝానసఙ్ఖాతేసు ద్వత్తింసచిత్తేసు మగ్గో సత్తఙ్గికో సత్తావయవో హోతి.

౧౨౩. మగ్గో అట్ఠసు చిత్తేసు మగ్గఫలవసేన అట్ఠసు లోకుత్తరచిత్తేసు మగ్గో అట్ఠఙ్గికో అట్ఠావయవో హోతి. ఇతి పరిసమాపనే. తు పదపూరణే. ఏవం ఇమినా మయా వుత్తప్పకారేన సబ్బచిత్తేసు మగ్గఙ్గాని మగ్గావయవాని ధీరో ఉద్ధరేయ్య, దేసేయ్యాతి అత్థో.

౧౨౪. బలాని ద్వే ద్విచిత్తేసు హసితుప్పాదవోట్ఠబ్బనసఙ్ఖాతేసు ద్వీసు చిత్తేసు ద్వే బలాని హోన్తి. ఏకస్మిం తీణి దీపయే ఏకస్మిం విచికిచ్ఛాయుత్తే తీణి బలాని ధీరో దీపయే పకాసేయ్య. విచికిచ్ఛాయుత్తతో సేసేసు ఏకాదససు అకుసలేసు చత్తారి బలాని హోన్తి. ఛ ద్వాదససు ఞాణవిప్పయుత్తమహాకుసలమహావిపాకమహాకిరియాసఙ్ఖాతేసు ద్వాదససు చిత్తేసు ఛ బలాని హోన్తీతి ధీరో నిద్దిసే కథేయ్య.

౧౨౫. ఏకూనాసీతియా సత్త ఞాణసమ్పయుత్తమహాకుసలమహావిపాకమహాకిరియాసఙ్ఖాతేసు ద్వాదససు కామావచరచిత్తేసు, సత్తవీసతియా మహగ్గతచిత్తేసు, చత్తాలీసలోకుత్తరచిత్తేసు చాతి ఏకూనాసీతియా చిత్తేసు సత్త బలాని హోన్తి. సోళసేవాబలాని తు ద్విపఞ్చవిఞ్ఞాణాని చ తిస్సో మనోధాతుయో చ తీణి సన్తీరణాని చాతి సోళస ఏవ చిత్తాని అబలాని బలవిరహితాని హోన్తి, ఏవం ఇమినా మయా వుత్తప్పకారేన చిత్తం సబలం బలేన సహగతం అబలమ్పి చ బలవిరహితఞ్చాపి చిత్తం విఞ్ఞేయ్యం ధీరేన విజానితబ్బం.

౧౨౬. ఝానఙ్గమగ్గఙ్గబలిన్ద్రియాని, చిత్తేసు జాయన్తి హి యేసు యాని యేసు చిత్తేసు యాని ఝానఙ్గమగ్గఙ్గబలఇన్ద్రియాని జాయన్తి, మయా సమాసేన సముద్ధరిత్వా అసంసట్ఠం ఉద్ధరిత్వా తేసు చిత్తేసు సబ్బానిపి తాని ఝానఙ్గమగ్గఙ్గబలఇన్ద్రియాని సమాసేన సఙ్ఖేపేన మయా బుద్ధదత్తాచరియేన వుత్తాని కథితాని.

ఇతి అభిధమ్మావతారటీకాయ

చేతసికవిభాగనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

తతియో పరిచ్ఛేదో.