౯. కమ్మట్ఠానపరిచ్ఛేదవణ్ణనా
౧. ఇతో పచ్చయనిద్దేసతో పరం నీవరణానం సమనట్ఠేన సమథసఙ్ఖాతానం, అనిచ్చాదివివిధాకారతో దస్సనట్ఠేన విపస్సనాసఙ్ఖాతానఞ్చ ద్విన్నం భావనానం దువిధమ్పి కమ్మట్ఠానం దువిధభావనాకమ్మస్స పవత్తిట్ఠానతాయ కమ్మట్ఠానభూతమారమ్మణం ఉత్తరుత్తరయోగకమ్మస్స పదట్ఠానతాయ కమ్మట్ఠానభూతం భావనావీథిఞ్చ యథాక్కమం సమథవిపస్సనానుక్కమేన పవక్ఖామీతి యోజనా.
సమథకమ్మట్ఠానం
చరితభేదవణ్ణనా
౩. రాగో వ చరితా పకతీతి రాగచరితా. ఏవం దోసచరితాదయోపి. చరితసఙ్గహోతి మూలచరితవసేన పుగ్గలసఙ్గహో, సంసగ్గవసేన పన తేసట్ఠి చరితా హోన్తి. వుత్తఞ్హి –
‘‘రాగాదికే తికే సత్త, సత్త సద్ధాదికే తికే;
ఏకద్వితికమూలమ్హి, మిస్సతో సత్తసత్తక’’న్తి.
ఏత్థ హి రాగచరితా దోసచరితా మోహచరితా రాగదోసచరితా రాగమోహచరితా దోసమోహచరితా రాగదోసమోహచరితాతి ఏవం రాగాదికే తికే సత్తకమేకం. తథా సద్ధాచరితా బుద్ధిచరితా వితక్కచరితా సద్ధాబుద్ధిచరితా సద్ధాబుద్ధివితక్కచరితా బుద్ధివితక్కచరితా సద్ధాబుద్ధివితక్కచరితాతి సద్ధాదికేపి తికే ఏకన్తి ఏవం ద్వే తికే అమిస్సేత్వా చుద్దస చరితా హోన్తి. రాగాదితికే పన ఏకద్వితికమూలవసేన సద్ధాదితికేన సహ యోజితే రాగసద్ధాచరితా రాగబుద్ధిచరితా రాగవితక్కచరితా రాగసద్ధాబుద్ధిచరితా రాగసద్ధావితక్కచరితా రాగబుద్ధివితక్కచరితా రాగసద్ధాబుద్ధివితక్కచరితాతి రాగమూలనయే ఏకం సత్తకం, తథా ‘‘దోససద్ధాచరితా దోసబుద్ధిచరితా దోసవితక్కచరితా’’త్యాదినా దోసమూలనయేపి ఏకం, ‘‘మోహసద్ధాచరితా’’త్యాదినా మోహమూలనయేపి ఏకన్తి ఏవం ఏకమూలనయే సత్తకత్తయం హోతి. యథా చేత్థ, ఏవం ద్విమూలకనయేపి ‘‘రాగదోససద్ధాచరితా రాగదోసబుద్ధిచరితా రాగదోసవితక్కచరితా’’త్యాదినా సత్తకత్తయం. తిమూలకనయే పన ‘‘రాగదోసమోహసద్ధాచరితా’’త్యాదినా ఏకం సత్తకన్తి ఏవం మిస్సతో సత్తసత్తకవసేన ఏకూనపఞ్ఞాస చరితా హోన్తి. ఇతి ఇమా ఏకూనపఞ్ఞాస, పురిమా చ చుద్దసాతి తేసట్ఠి చరితా దట్ఠబ్బా. కేచి పన దిట్ఠియా సద్ధిం ‘‘చతుసట్ఠీ’’తి వణ్ణేన్తి.
చరితభేదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
భావనాభేదవణ్ణనా
౪. భావనాయ పటిసఙ్ఖారకమ్మభూతా, ఆదికమ్మభూతా వా పుబ్బభాగభావనా పరికమ్మభావనా నామ. నీవరణవిక్ఖమ్భనతో పట్ఠాయ గోత్రభూపరియోసానా కామావచరభావనా ఉపచారభావనా నామ. అప్పనాయ సమీపచారిత్తా గామూపచారాదయో వియ. మహగ్గతభావప్పత్తా అప్పనాభావనా నామ అప్పనాసఙ్ఖాతవితక్కపముఖత్తా. సమ్పయుత్తధమ్మేహి ఆరమ్మణే అప్పేన్తో వియ పవత్తతీతి వితక్కో అప్పనా. తథా హి సో ‘‘అప్పనా బ్యప్పనా’’తి (ధ. స. ౭) నిద్దిట్ఠో. తప్పముఖతావసేన పన సబ్బేపి మహగ్గతానుత్తరఝానధమ్మా ‘‘అప్పనా’’తి వుచ్చన్తి.
భావనాభేదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
నిమిత్తభేదవణ్ణనా
౫. పరికమ్మస్స నిమిత్తం ఆరమ్మణత్తాతి పరికమ్మనిమిత్తం, కసిణమణ్డలాది. తదేవ చక్ఖునా దిట్ఠం వియ మనసా ఉగ్గహేతబ్బం నిమిత్తం, ఉగ్గణ్హన్తస్స వా నిమిత్తన్తి ఉగ్గహనిమిత్తం. తప్పటిభాగం వణ్ణాదికసిణదోసరహితం నిమిత్తం ఉపచారప్పనానం ఆరమ్మణత్తాతి పటిభాగనిమిత్తం.
౬. పథవీయేవ కసిణం ఏకదేసే అట్ఠత్వా అనన్తస్స ఫరితబ్బతాయ సకలట్ఠేనాతి పథవీకసిణం, కసిణమణ్డలం. పటిభాగనిమిత్తం, తదారమ్మణఞ్చ ఝానం ‘పథవీకసిణ’న్తి వుచ్చతి. తథా ఆపోకసిణాదీసుపి. తత్థ పథవాదీని చత్తారి భూతకసిణాని. నీలాదీని చత్తారి వణ్ణకసిణాని, పరిచ్ఛిన్నాకాసో ఆకాసకసిణం, చన్దాదిఆలోకో ఆలోకకసిణన్తి దట్ఠబ్బం.
౭. ఉద్ధం ధుమాతం సూనం ఛవసరీరం ఉద్ధుమాతం, తదేవ కుచ్ఛితట్ఠేనఉద్ధుమాతకం. ఏవం సేసేసుపి. సేతరత్తాదినా విమిస్సితం యేభుయ్యేన నీలవణ్ణం ఛవసరీరం వినీలకం విసేసతో నీలకన్తి కత్వా. విస్సవన్తపుబ్బకం విపుబ్బకం. మజ్ఝే ద్విధా ఛిన్నం విచ్ఛిద్దకం. సోణసిఙ్గాలాదీహి వివిధాకారేన ఖాయితం విక్ఖాయితకం. సోణసిఙ్గాలాదీహి వివిధేనాకారేన ఖణ్డిత్వా తత్థ తత్థ ఖిత్తం విక్ఖిత్తకం. కాకపదాదిఆకారేన సత్థేన హనిత్వా వివిధం ఖిత్తం హతవిక్ఖిత్తకం. లోహితపగ్ఘరణకం లోహితకం. కిమికులపగ్ఘరణకం పుళవకం. అన్తమసో ఏకమ్పి అట్ఠి అట్ఠికం.
౮. అను అను సరణం అనుస్సతి, అరహతాదిబుద్ధగుణారమ్మణా అనుస్సతి బుద్ధానుస్సతి. స్వాక్ఖాతతాదిధమ్మగుణారమ్మణా అనుస్సతి ధమ్మానుస్సతి. సుప్పటిపన్నతాదిసంఘగుణారమ్మణా అనుస్సతి సంఘానుస్సతి. అఖణ్డతాదినా సుపరిసుద్ధస్స అత్తనో సీలగుణస్స అనుస్సరణం సీలానుస్సతి. విగతమలమచ్ఛేరతాదివసేన అత్తనో చాగానుస్సరణం చాగానుస్సతి. ‘‘యేహి సద్ధాదీహి సమన్నాగతా దేవా దేవత్తం గతా, తాదిసా గుణా మయి సన్తీ’’తి ఏవం దేవతా సక్ఖిట్ఠానే ఠపేత్వా అత్తనో సద్ధాదిగుణానుస్సరణం దేవతానుస్సతి. సబ్బదుక్ఖూపసమభూతస్స నిబ్బానస్స గుణానుస్సరణం ఉపసమానుస్సతి. జీవితిన్ద్రియుపచ్ఛేదభూతస్స మరణస్స అనుస్సరణం మరణానుస్సతి. కేసాదికాయకోట్ఠాసే గతా పవత్తా సతి కాయగతాసతి. ఆనఞ్చ అపానఞ్చ ఆనాపానం, అస్సాసపస్సాసా, తదారమ్మణా సతి ఆనాపానస్సతి.
౯. మిజ్జతి సినియ్హతీతి మేత్తా, మిత్తేసు భవాతి వా మేత్తా, సా సత్తానం హితసుఖూపసంహరణలక్ఖణా. పరదుక్ఖాపనయనకామతాలక్ఖణా కరుణా. పరసమ్పత్తిపమోదలక్ఖణా ముదితా. ఇట్ఠానిట్ఠేసు మజ్ఝత్తాకారప్పవత్తిలక్ఖణా ఉపేక్ఖా. అప్పమాణసత్తారమ్మణత్తా అప్పమఞ్ఞా. ఉత్తమవిహారభావతో, ఉత్తమానం వా విహారభావతో బ్రహ్మవిహారో.
౧౦. గమనపరియేసనపరిభోగాదిపచ్చవేక్ఖణవసేన కబళీకారాహారే పటికూలన్తి పవత్తా సఞ్ఞా ఆహారే పటికూలసఞ్ఞా.
౧౧. పథవీధాతుఆదీనం చతున్నం ధాతూనం సలక్ఖణతో కేసాదిససమ్భారాదితో చ వవత్థానం చతుధాతువవత్థానం.
౧౨. అరూపే ఆరమ్మణే పవత్తా ఆరుప్పా.
నిమిత్తభేదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
సప్పాయభేదవణ్ణనా
౧౩. ఇదాని తస్స తస్స పుగ్గలస్స చరితానుకూలకమ్మట్ఠానం దస్సేతుం ‘‘చరితాసు పనా’’త్యాదిమాహ. రాగో వ చరితం పకతి ఏతస్సాతి రాగచరితో, రాగబహులో పుగ్గలో, రాగస్స ఉజువిపచ్చనీకభావతో అసుభకమ్మట్ఠానం తస్స సప్పాయం. ఆనాపానం మోహచరితస్స, వితక్కచరితస్స చ సప్పాయం బుద్ధివిసయభావేన మోహప్పటిపక్ఖత్తా, వితక్కసన్ధావనస్స నివారకత్తా చ. ఛ బుద్ధానుస్సతిఆదయో సద్ధాచరితస్స సప్పాయా సద్ధావుద్ధిహేతుభావతో.
౧౭. మరణఉపసమసఞ్ఞావవత్థానాని బుద్ధిచరితస్స సప్పాయాని గమ్భీరభావతో బుద్ధియా ఏవ విసయత్తా.
౧౮. సేసానీతి చతుబ్బిధభూతకసిణఆకాసఆలోకకసిణఆరుప్పచతుక్కవసేన దసవిధాని. తత్థాపీతి తేసు దససు కమ్మట్ఠానేసు. పుథులం మోహచరితస్స సప్పాయం సమ్బాధే ఓకాసే చిత్తస్స భియ్యోసోమత్తాయ సమ్ముయ్హనతో. ఖుద్దకం వితక్కచరితస్స సప్పాయం మహన్తారమ్మణస్స వితక్కసన్ధావనపచ్చయత్తా. ఉజువిపచ్చనీకతో చేవ అతిసప్పాయతాయ చేతం వుత్తం. రాగాదీనం పన అవిక్ఖమ్భికా, సద్ధాదీనం వా అనుపకారికా కసిణాదిభావనా నామ నత్థి.
సప్పాయభేదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
భావనాభేదవణ్ణనా
౧౯. సబ్బత్థాపీతి చత్తాలీసకమ్మట్ఠానేసుపి నత్థి అప్పనా, బుద్ధగుణాదీనం పరమత్థభావతో, అనేకవిధత్తా, ఏకస్సపి గమ్భీరభావతో చ. బుద్ధానుస్సతిఆదీసు దససు కమ్మట్ఠానేసు అప్పనావసేన సమాధిస్స పతిట్ఠాతుం అసక్కుణేయ్యత్తా అప్పనాభావం అప్పత్వా సమాధి ఉపచారభావేన పతిట్ఠాతి. లోకుత్తరసమాధి, పన దుతియచతుత్థారుప్పసమాధి చ సభావధమ్మేపి భావనావిసేసవసేన అప్పనం పాపుణాతి. విసుద్ధిభావనానుక్కమవసేన హి లోకుత్తరో అప్పనం పాపుణాతి. ఆరమ్మణసమతిక్కమభావనావసేన ఆరుప్పసమాధి. అప్పనాప్పత్తస్సేవ హి చతుత్థజ్ఝానసమాధినో ఆరమ్మణసమతిక్కమనమత్తం హోతి.
౨౧. పఞ్చపి ఝానాని ఏతేసమత్థి, తత్థ నియుత్తానీతి వా పఞ్చకజ్ఝానికాని.
౨౨. అసుభభావనాయ పటికూలారమ్మణత్తా చణ్డసోతాయ నదియా అరిత్తబలేన నావా వియ వితక్కబలేనేవ తత్థ చిత్తం పవత్తతీతి అసుభకమ్మట్ఠానే అవితక్కజ్ఝానాసమ్భవతో ‘‘పఠమజ్ఝానికా’’తి వుత్తం.
౨౩. మేత్తాకరుణాముదితానం దోమనస్ససహగతబ్యాపాదవిహింసానభిరతీనం పహాయకత్తా దోమనస్సప్పటిపక్ఖేన సోమనస్సేనేవ సహగతతా యుత్తాతి ‘‘మేత్తాదయో తయో చతుక్కజ్ఝానికా’’తి వుత్తా.
౨౪. ‘‘సబ్బే సత్తా సుఖితా హోన్తు, దుక్ఖా ముచ్చన్తు, లద్ధసుఖసమ్పత్తితో మా విగచ్ఛన్తూ’’తి మేత్తాదివసప్పవత్తబ్యాపారత్తయం పహాయ కమ్మస్సకతాదస్సనేన సత్తేసు మజ్ఝత్తాకారప్పవత్తభావనానిబ్బత్తాయ తత్రమజ్ఝత్తుపేక్ఖాయ బలవతరత్తా ఉపేక్ఖాబ్రహ్మవిహారస్స సుఖసహగతాసమ్భవతో ‘‘ఉపేక్ఖా పఞ్చమజ్ఝానికా’’తి వుత్తా.
భావనాభేదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
గోచరభేదవణ్ణనా
౨౬. యథారహన్తి తంతంఆరమ్మణానురూపతో. కస్సచి ఆరమ్మణస్స అపరిబ్యత్తతాయ ‘‘పరియాయేనా’’తి వుత్తం.
౨౭. కసిణాసుభకోట్ఠాసానాపానస్సతీస్వేవ హి పరిబ్యత్తనిమిత్తసమ్భవోతి.
౨౮. పథవీమణ్డలాదీసు నిమిత్తం ఉగ్గణ్హన్తస్సాతి ఆదిమ్హి తావ చతుపారిసుద్ధిసీలం విసోధేత్వా దసవిధం పలిబోధం ఉపచ్ఛిన్దిత్వా పియగరుభావనీయాదిగుణసమన్నాగతం కల్యాణమిత్తం ఉపసఙ్కమిత్వా అత్తనో చరియానుకూలం కమ్మట్ఠానం గహేత్వా అట్ఠారసవిధం అననురూపవిహారం పహాయ పఞ్చఙ్గసమన్నాగతే అనురూపవిహారే విహరన్తస్స కేసనఖహరణాదిఖుద్దకపలిబోధుపచ్ఛేదం కత్వా కసిణమణ్డలాదీని పురతో కత్వా ఆనాపానకోట్ఠాసాదీసు చిత్తం ఠపేత్వా నిసీదిత్వా ‘‘పథవీ పథవీ’’త్యాదినా తంతంభావనానుక్కమేన పథవీకసిణాదీసు తంతదారమ్మణేసు నిమిత్తం ఉగ్గణ్హన్తస్స. అయమేత్థ సఙ్ఖేపో. విత్థారతో పన భావనా విసుద్ధిమగ్గతో (విసుద్ధి. ౧.౫౪ ఆదయో) గహేతబ్బా. దువిధమ్పి హి భావనావిధానం ఇధ ఆచరియేన అతిసఙ్ఖేపతో వుత్తం, తదత్థదస్సనత్థఞ్చ విత్థారనయే ఆహరియమానే అతిప్పపఞ్చో సియాతి మయమ్పి తం న విత్థారేస్సామ. యదా పన తం నిమిత్తం చిత్తేన సముగ్గహితన్తి ఏవం పవత్తానుపుబ్బభావనావసేన యదా తం పరికమ్మనిమిత్తం చిత్తేన సమ్మా ఉగ్గహితం హోతి. మనోద్వారస్స ఆపాథమాగతన్తి చక్ఖుం నిమ్మీలేత్వా, అఞ్ఞత్థ గన్త్వా వా మనసి కరోన్తస్స కసిణమణ్డలసదిసమేవ హుత్వా మనోద్వారికజవనానం ఆపాథం ఆగతం హోతి.
౨౯. సమాధియతీతి విసేసతో చిత్తేకగ్గతాపత్తియా సమాహితా హోతి.
౩౦. చిత్తసమాధానవసేన పుగ్గలోపి సమాహితోయేవాతి వుత్తం ‘‘తథా సమాహితస్సా’’తి. తప్పటిభాగన్తి ఉగ్గహనిమిత్తసదిసం, తతోయేవ హి తం ‘‘పటిభాగనిమిత్త’’న్తి వుచ్చతి. తం పన ఉగ్గహనిమిత్తతో అతిపరిసుద్ధం హోతి. వత్థుధమ్మవిముచ్చితన్తి పరమత్థధమ్మతో విముత్తం, వత్థుధమ్మతో వా కసిణమణ్డలగతకసిణదోసతో వినిముత్తం. భావనాయ నిబ్బత్తత్తా భావనామయం. సమప్పితన్తి సుట్ఠు అప్పితం.
౩౧. తతో పట్ఠాయాతి పటిభాగనిమిత్తుప్పత్తితో పట్ఠాయ.
౩౩. పఞ్చసు ఝానఙ్గేసు ఏకేకారమ్మణే ఉప్పన్నావజ్జనానన్తరం చతుపఞ్చజవనకతిపయభవఙ్గతో పరం అగన్త్వా అపరాపరం ఝానఙ్గావజ్జనసమత్థతా ఆవజ్జనవసితా నామ. సమాపజ్జితుకామతానన్తరం కతిపయభవఙ్గతో పరం అగన్త్వా ఉప్పన్నావజ్జనానన్తరం సమాపజ్జితుం సమత్థతా సమాపజ్జనవసితా నామ. సేతు వియ సీఘసోతాయ నదియా ఓఘం భవఙ్గవేగం ఉపచ్ఛిన్దిత్వా యథాపరిచ్ఛిన్నకాలం ఝానం ఠపేతుం సమత్థతా భవఙ్గపాతతో రక్ఖణయోగ్యతా అధిట్ఠానవసితా నామ. యథా పరిచ్ఛిన్నకాలం అనతిక్కమిత్వా ఝానతో వుట్ఠానసమత్థతా వుట్ఠానవసితా నామ. అథ వా యథాపరిచ్ఛిన్నకాలతో ఉద్ధం గన్తుం అదత్వా ఠపనసమత్థతా అధిట్ఠానవసితా నామ. యథాపరిచ్ఛిన్నకాలతో అన్తో అవుట్ఠహిత్వా యథాకాలవసేనేవ వుట్ఠానసమత్థతా వుట్ఠానవసితా నామాతి అలమతిప్పపఞ్చేన. పచ్చవేక్ఖణవసితా పన ఆవజ్జనవసితాయ ఏవ సిద్ధా. ఆవజ్జనానన్తరజవనానేవ హి పచ్చవేక్ఖణజవనాని నామ. వితక్కాదిఓళారికఙ్గం పహానాయాతి దుతియజ్ఝానాదీహి వితక్కాదిఓళారికఙ్గానం ఝానక్ఖణే అనుప్పాదాయ. పదహతోతి పరికమ్మం కరోన్తస్స. తస్స పన ఉపచారభావనా నిప్ఫన్నా నామ హోతి వితక్కాదీసు నికన్తివిక్ఖమ్భనతో పట్ఠాయాతి దట్ఠబ్బం. యథారహన్తి తంతంఝానికకసిణాదిఆరమ్మణానురూపం.
౩౬. ఆకాసకసిణస్స ఉగ్ఘాటేతుం అసక్కుణేయ్యత్తా వుత్తం ‘‘ఆకాసవజ్జితేసూ’’తి. కసిణన్తి కసిణపటిభాగనిమిత్తం. ఉగ్ఘాటేత్వాతి అమనసికారవసేన ఉద్ధరిత్వా. అనన్తవసేన పరికమ్మం కరోన్తస్సాతి ‘‘అనన్తం ఆకాసం, అనన్తం ఆకాస’’న్తి ఆకాసం ఆరబ్భ పరికమ్మం కరోన్తస్స, న పన కేవలం ‘‘అనన్తం అనన్త’’న్తి. ఏవం విఞ్ఞాణఞ్చాయతనేపి. ‘‘అనన్త’’న్తి అవత్వాపి ‘‘ఆకాసో ఆకాసో (విసుద్ధి. ౧.౨౭౬), విఞ్ఞాణం విఞ్ఞాణ’’న్తి (విసుద్ధి. ౧.౨౮౧) మనసి కాతుం వట్టతీతి ఆచరియా.
౩౯. ‘‘సన్తమేతం, పణీతమేత’’న్తి పరికమ్మం కరోన్తస్సాతి అభావమత్తారమ్మణతాయ ‘‘ఏతం సన్తం, ఏతం పణీత’’న్తి భావేన్తస్స.
౪౦. అవసేసేసు చాతి కసిణాదీహి సహ అప్పనావహకమ్మట్ఠానతో అవసేసేసు బుద్ధానుస్సతిఆదీసు అట్ఠసు, సఞ్ఞావవత్థానేసు చాతి దససు కమ్మట్ఠానేసు. పరికమ్మం కత్వాతి ‘‘సో భగవా ఇతిపి అరహం, ఇతిపి సమ్మాసమ్బుద్ధో’’త్యాదినా (విసుద్ధి. ౧.౧౨౪) వుత్తవిధానేన పరికమ్మం కత్వా. సాధుకముగ్గహితేతి బుద్ధాదిగుణనిన్నపోణపబ్భారచిత్తతావసేన సుట్ఠు ఉగ్గహితే. పరికమ్మఞ్చ సమాధియతీతి పరికమ్మభావనా సమాహితా నిప్ఫజ్జతి. ఉపచారో చ సమ్పజ్జతీతి నీవరణాని విక్ఖమ్భేన్తో ఉపచారసమాధి చ ఉప్పజ్జతి.
౪౧. అభిఞ్ఞావసేన పవత్తమానన్తి అభివిసేసతో జాననట్ఠేన అభిఞ్ఞాసఙ్ఖాతం ఇద్ధివిధాదిపఞ్చలోకియాభిఞ్ఞావసేన పవత్తమానం, అభిఞ్ఞాపాదకపఞ్చమజ్ఝానా వుట్ఠహిత్వాతి కసిణానులోమాదీహి చుద్దసహాకారేహి (విసుద్ధి. ౨.౩౬౫) చిత్తం పరిదమేత్వా అభినీహారక్ఖమం కత్వా ఉపేక్ఖేకగ్గతాయోగతో అనురూపత్తా చ రూపావచరపఞ్చమజ్ఝానమేవ అభిఞ్ఞానం పాదకం పతిట్ఠాభూతం పథవాదికసిణారమ్మణం పఞ్చమజ్ఝానం, తం సమాపజ్జిత్వా తతో వుట్ఠాయ. అధిట్ఠేయ్యాదికమావజ్జేత్వాతి ఇద్ధివిధఞాణస్స పరికమ్మకాలే అధిట్ఠాతబ్బం వికుబ్బనీయం సతాదికం కోమారరూపాదికం, దిబ్బసోతస్స పరికమ్మకాలే థూలసుఖుమభేదం సద్దం, చేతోపరియఞాణస్స పరికమ్మకాలే పరస్స హదయఙ్గతవణ్ణదస్సనేన సరాగాదిభేదం చిత్తం, పుబ్బేనివాసానుస్సతిఞాణస్స పరికమ్మసమయే పురిమభవేసు చుతిచిత్తాదిభేదం పుబ్బే నివుత్థక్ఖన్ధం, దిబ్బచక్ఖుస్స పరికమ్మసమయే ఓభాసఫరితట్ఠానగతం రూపం వా ఆవజ్జేత్వా.
పరికమ్మం కరోన్తస్సాతి ‘‘సతం హోమి, సహస్సం హోమీ’’త్యాదినా పరికమ్మం కరోన్తస్స. రూపాదీసూతి పరికమ్మవిసయభూతేసు రూపపాదకజ్ఝానసద్దపరచిత్తపుబ్బేనివుత్థక్ఖన్ధాదిభేదేసు ఆరమ్మణేసు. ఏత్థ హి ఇద్ధివిధఞాణస్స తావ పాదకజ్ఝానం, కాయో, రూపాదిఅధిట్ఠానే రూపాదీని చాతి ఛ ఆరమ్మణాని. తత్థ పాదకజ్ఝానం అతీతమేవ, కాయో పచ్చుప్పన్నో, ఇతరం పచ్చుప్పన్నమనాగతం వా. దిబ్బసోతస్స పన సద్దోయేవ, సో చ ఖో పచ్చుప్పన్నో. పరచిత్తవిజాననాయ పన అతీతే సత్తదివసేసు, అనాగతే సత్తదివసేసు చ పవత్తం పరిత్తాదీసు యం కిఞ్చి తికాలికం చిత్తమేవ ఆరమ్మణం హోతీతి మహాఅట్ఠకథాచరియా (విసుద్ధి. ౨.౪౧౬; ధ. స. అట్ఠ. ౧౪౩౪).
సఙ్గహకారా పన ‘‘చత్తారోపి ఖన్ధా’’తి (ధ. స. అట్ఠ. ౧౪౩౪) వదన్తి, కథం పనస్సా పచ్చుప్పన్నచిత్తారమ్మణతా, నను చ ఆవజ్జనాయ గహితమేవ ఇద్ధిచిత్తస్స ఆరమ్మణం హోతి, ఆవజ్జనాయ చ పచ్చుప్పన్నచిత్తమారమ్మణం కత్వా నిరుజ్ఝమానాయ తంసమకాలమేవ పరస్స చిత్తమ్పి నిరుజ్ఝతీతి ఆవజ్జనజవనానం కాలవసేన ఏకారమ్మణతా న సియా, మగ్గఫలవీథితో అఞ్ఞత్థ ఆవజ్జనజవనానం కథఞ్చ నానారమ్మణతా న అధిప్పేతాతి? అట్ఠకథాయం (విసుద్ధి. ౨.౪౧౬; ధ. స. అట్ఠ. ౧౪౩౪) తావ సన్తతిఅద్ధాపచ్చుప్పన్నారమ్మణతా యోజితా. ఆనన్దాచరియో (ధ. స. మూలటీ. ౧౪౩౪ థోక విసదిసం) పన భణతి ‘‘పాదకజ్ఝానతో వుట్ఠాయ పచ్చుప్పన్నాదివిభాగం అకత్వా కేవలం ‘ఇమస్స చిత్తం జానామి’చ్చేవ పరికమ్మం కత్వా పునపి పాదకజ్ఝానం సమాపజ్జిత్వా వుట్ఠాయ అవిసేసేనేవ చిత్తం ఆవజ్జేత్వా తిణ్ణం, చతున్నం వా పరికమ్మానం అనన్తరం చేతోపరియఞాణేన పరస్స చిత్తం పటివిజ్ఝతి రూపం వియ దిబ్బచక్ఖునా. పచ్ఛా కామావచరచిత్తేన సరాగాదివవత్థానమ్పి కరోతి నీలాదివవత్థానం వియ. తాని చ సబ్బాని అభిముఖీభూతచిత్తారమ్మణానేవ, అనిట్ఠే చ ఠానే నానారమ్మణతాదోసో నత్థి అభిన్నాకారప్పవత్తితో’’తి. పుబ్బేనివాసానుస్సతిఞాణస్స పుబ్బే నివుత్థక్ఖన్ధా, ఖన్ధప్పటిబద్ధాని చ నామగోత్తాని, నిబ్బానఞ్చ ఆరమ్మణం హోతి, దిబ్బచక్ఖుస్స పన రూపమేవ పచ్చుప్పన్నన్తి అయమేతేసం ఆరమ్మణవిభాగో. యథారహమప్పేతీతి తంతంపరికమ్మానురూపతో అప్పేతి.
౪౨. ఇదాని ఆరమ్మణానం భేదేన అభిఞ్ఞాభేదం దస్సేతుం ‘‘ఇద్ధివిధా’’త్యాదిమాహ. అధిట్ఠానాది ఇద్ధిప్పభేదో ఏతిస్సాతి ఇద్ధివిధా. దిబ్బానం సోతసదిసతాయ, దిబ్బవిహారసన్నిస్సితతాయ చ దిబ్బఞ్చ తం సోతఞ్చాతి దిబ్బసోతం. పరేసం చిత్తం విఞ్ఞాయతి ఏతాయాతి పరచిత్తవిజాననా. అత్తనో సన్తానే నివుత్థవసేన చేవ గోచరనివాసవసేన చ పుబ్బే అతీతభవేసు ఖన్ధాదీనం అనుస్సరణం పుబ్బేనివాసానుస్సతి. వుత్తనయేన దిబ్బఞ్చ తం చక్ఖు చాతి దిబ్బచక్ఖు. ‘చుతూపపాతఞాణ’న్తి పన దిబ్బచక్ఖుమేవ వుచ్చతి. యథాకమ్మూపగఞాణఅనాగతంసఞాణానిపి దిబ్బచక్ఖువసేనేవ ఇజ్ఝన్తి. న హి తేసం విసుం పరికమ్మం అత్థి. తత్థ అనాగతంసఞాణస్స తావ అనాగతే సత్తదివసతో పరం పవత్తనకం చిత్తచేతసికం దుతియదివసతో పట్ఠాయ పవత్తనకఞ్చ యం కిఞ్చి ఆరమ్మణం హోతి. తఞ్హి సవిసయే సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణగతికన్తి. యథా కమ్మూపగఞాణస్స పన కుసలాకుసలసఙ్ఖాతా చేతనా, చత్తారోపి వా ఖన్ధా ఆరమ్మణన్తి దట్ఠబ్బం.
గోచరవసేన భేదో గోచరభేదో.
గోచరభేదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
సమథకమ్మట్ఠానవణ్ణనా నిట్ఠితా.
విపస్సనాకమ్మట్ఠానం
విసుద్ధిభేదవణ్ణనా
౪౩. అనిచ్చాదివసేన వివిధాకారేన పస్సతీతి విపస్సనా, అనిచ్చానుపస్సనాదికా భావనాపఞ్ఞా. తస్సా కమ్మట్ఠానం, సాయేవ వా కమ్మట్ఠానన్తి విపస్సనాకమ్మట్ఠానం. తస్మిం విపస్సనాకమ్మట్ఠానే సత్తవిధేన విసుద్ధిసఙ్గహోతి సమ్బన్ధో.
౪౪. అనిచ్చతాయేవ లక్ఖణం లక్ఖితబ్బం, లక్ఖీయతి అనేనాతి వా అనిచ్చలక్ఖణం. ఉదయవయపటిపీళనసఙ్ఖాతదుక్ఖభావో వ లక్ఖణన్తి దుక్ఖలక్ఖణం. పరపరికప్పితస్స అత్తనో అభావో అనత్తతా, తదేవ లక్ఖణన్తి అనత్తలక్ఖణం.
౪౫. తిణ్ణం లక్ఖణానం అను అను పస్సనా అనిచ్చానుపస్సనాదికా.
౪౬. ఖన్ధాదీనం కలాపతో సమ్మసనవసప్పవత్తం ఞాణం సమ్మసనఞాణం. ఉప్పాదభఙ్గానుపస్సనావసప్పవత్తఞాణం ఉదయబ్బయఞాణం. ఉదయం ముచ్చిత్వా వయే పవత్తం ఞాణం భఙ్గఞాణం. సఙ్ఖారానం భయతో అనుపస్సనావసేన పవత్తం ఞాణం భయఞాణం, దిట్ఠభయానం ఆదీనవతో పేక్ఖణవసేన పవత్తం ఞాణం ఆదీనవఞాణం, దిట్ఠాదీనవేసు నిబ్బిన్దనవసప్పవత్తం ఞాణం నిబ్బిదాఞాణం. నిబ్బిన్దిత్వా సఙ్ఖారేహి ముచ్చితుకమ్యతావసేన పవత్తం ఞాణం ముచ్చితుకమ్యతాఞాణం. ముచ్చనస్స ఉపాయసమ్పటిపాదనత్థం పున సఙ్ఖారానం పరిగ్గహవసప్పవత్తం ఞాణం పటిసఙ్ఖాఞాణం. పటిసఙ్ఖాతధమ్మేసు భయనన్దీవివజ్జనవసేన అజ్ఝుపేక్ఖిత్వా పవత్తం ఞాణం సఙ్ఖారుపేక్ఖాఞాణం. పురిమానం నవన్నం కిచ్చనిప్ఫత్తియా, ఉపరి చ సత్తతింసాయ బోధిపక్ఖియధమ్మానం అనుకూలం ఞాణం అనులోమఞాణం.
౪౭. అత్తసుఞ్ఞతాయ సుఞ్ఞతో. సంయోజనాదీహి విముచ్చనట్ఠేన విమోక్ఖో. నిచ్చనిమిత్తాదినో అభావతో అనిమిత్తో. పణిహితస్స తణ్హాపణిధిస్స అభావతో అప్పణిహితో.
౪౯. యో నం పాతి, తం మోక్ఖేతి అపాయాదీహి దుక్ఖేహీతి పాతిమోక్ఖం, తదేవ కాయదుచ్చరితాదీహి సంవరణతో సంవరో, సమాధానోపధారణట్ఠేన సీలఞ్చాతి పాతిమోక్ఖసంవరసీలం. మనచ్ఛట్ఠానం ఇన్ద్రియానం రూపాదీసు సంవరణవసేన పవత్తం సీలం ఇన్ద్రియసంవరసీలం. మిచ్ఛాజీవ వివజ్జనేన ఆజీవస్స పరిసుద్ధివసప్పవత్తం ఆజీవపారిసుద్ధిసీలం. పచ్చయే సన్నిస్సితం తేసం ఇదమత్థికతాయ పచ్చవేక్ఖణసీలం పచ్చయసన్నిస్సితసీలం. చతుబ్బిధత్తా దేసనాసంవరపరియేట్ఠిపచ్చవేక్ఖణవసేన, పరిసుద్ధత్తా చ చతుపారిసుద్ధిసీలం నామ.
౫౦. చిత్తవిసుద్ధి నామ చిత్తస్స వినీవరణభావాపాదనవసేన విసోధనతో, చిత్తసీసేన నిద్దిట్ఠత్తా, విసుద్ధత్తా చాతి వా కత్వా.
౫౧. ‘‘ధమ్మానం సామఞ్ఞసభావో లక్ఖణం, కిచ్చసమ్పత్తియో రసో, ఉపట్ఠానాకారో, ఫలఞ్చ పచ్చుపట్ఠాన’’న్తి ఏవం వుత్తానం లక్ఖణాదీనం ‘‘ఫుసనలక్ఖణో ఫస్సో, కక్ఖళలక్ఖణా పథవీ’’త్యాదినా విత్థారతో, ‘‘నమనలక్ఖణం నామం, రుప్పనలక్ఖణం రూప’’న్త్యాదినా సఙ్ఖేపతో చ పరిగ్గహో పచ్చత్తలక్ఖణాదివసేన పరిచ్ఛిజ్జ గహణం దుక్ఖసచ్చవవత్థానం దిట్ఠివిసుద్ధి నామ ‘‘నామరూపతో అత్తా నత్థీ’’తి దస్సనతో దిట్ఠి చ అత్తదిట్ఠిమలవిసోధనతో విసుద్ధి చాతి కత్వా.
౫౨. పచ్చయపరిగ్గహోతి నామఞ్చ రూపఞ్చ పటిసన్ధియం తావ అవిజ్జాతణ్హాఉపాదానకమ్మహేతువసేన నిబ్బత్తతి. పవత్తియఞ్చ రూపం కమ్మచిత్తఉతుఆహారపచ్చయవసేన, నామఞ్చ చక్ఖురూపాదినిస్సయారమ్మణాదిపచ్చయవసేన, విసేసతో చ యోనిసోమనసికారాదిచతుచక్కసమ్పత్తియా కుసలం, తబ్బిపరియాయేన అకుసలం, కుసలాకుసలవసేన విపాకో భవఙ్గాదివసేన ఆవజ్జనం, ఖీణాసవసన్తానవసేన కిరియజవనం, ఆవజ్జనఞ్చ ఉప్పజ్జతీతి ఏవం సాధారణాసాధారణవసేన తీసు అద్ధాసు నామరూపప్పవత్తియా పచ్చక్ఖాదిసిద్ధస్స కమ్మాదిపచ్చయస్స పరిగ్గణ్హనం సముదయసచ్చస్స వవత్థానం కఙ్ఖావితరణవిసుద్ధి నామ ‘‘అహోసిం ను ఖో అహమతీతమద్ధాన’’న్త్యాదికాయ (మ. ని. ౧.౧౮; సం. ని. ౨.౨౦) సోళసవిధాయ, ‘‘సత్థరికఙ్ఖతీ’’త్యాదికాయ (ధ. స. ౧౧౨౩; విభ. ౯౧౫) అట్ఠవిధాయ చ కఙ్ఖాయ వితరణతో అతిక్కమనతో కఙ్ఖావితరణా, అహేతుకవిసమహేతుదిట్ఠిమలవిసోధనతో విసుద్ధి చాతి కత్వా.
౫౩. తతో పచ్చయపరిగ్గహతో పరం తథాపరిగ్గహితేసు పచ్చత్తలక్ఖణాదివవత్థానవసేన, పచ్చయవవత్థానవసేన చ పరిగ్గహితేసు లోకుత్తరవజ్జేసు తిభూమిపరియాపన్నేసు నామరూపేసు అతీతాదిభేదభిన్నేసు ఖన్ధాదినయమారబ్భ పఞ్చక్ఖన్ధఛద్వారఛళారమ్మణఛద్వారప్పవత్తధమ్మాదివసేన ఆగతం ఖన్ధాదినయం ఆరబ్భ కలాపవసేన పిణ్డవసేన సఙ్ఖిపిత్వా యం అతీతే జాతం రూపం, తం అతీతేవ నిరుద్ధం. యం అనాగతే భావి రూపం, తమ్పి తత్థేవ నిరుజ్ఝిస్సతి. యం పచ్చుప్పన్నం, తం అనాగతం అప్పత్వా ఏత్థేవ నిరుజ్ఝతి, తథా అజ్ఝత్తబహిద్ధసుఖుమఓళారికహీనపణీతరూపాదయో. తస్మా ‘‘అనిచ్చం అత్తాదివసేన న ఇచ్చం అనుపగన్తబ్బం ఖయట్ఠేన ఖయగమనతో, దుక్ఖం భయట్ఠేన భయకరత్తా, అనత్తా అసారకట్ఠేన అత్తసారాదిఅభావేనా’’తి చ ‘‘చక్ఖుం అనిచ్చం…పే… మనో. రూపం…పే… ధమ్మా. చక్ఖువిఞ్ఞాణం…పే… మనోవిఞ్ఞాణం అనిచ్చం దుక్ఖం అనత్తా’’త్యాదినా (పటి. మ. ౧.౪౮) అతీతాదిఅద్ధావసేన, అతీతాదిసన్తానవసేన, అతీతాదిఖణవసేన చ సమ్మసనఞాణేన హుత్వాఅభావఉదయబ్బయపటిపీళనఅవసవత్తనాకారసఙ్ఖాతలక్ఖణత్తయసమ్మసనవసప్పవత్తేన కలాపసమ్మసనఞాణేన లక్ఖణత్తయం సమ్మసన్తస్స పరిమజ్జన్తస్స.
సమ్మసనఞాణే పన ఉప్పన్నే పున తేస్వేవ సఙ్ఖారేసు ‘‘అవిజ్జాసముదయా రూపసముదయో, తణ్హాకమ్మఆహారసముదయా రూపసముదయో, తథా అవిజ్జానిరోధా రూపనిరోధో, తణ్హాకమ్మఆహారనిరోధా రూపనిరోధో’’తి (పటి. మ. ౧.౫౦) ఏవం రూపక్ఖన్ధే వేదనాసఞ్ఞాసఙ్ఖారక్ఖన్ధేసుపి ఆహారం అపనేత్వా ‘‘ఫస్ససముదయా ఫస్సనిరోధా’’తి చ ఏవం ఫస్సం పక్ఖిపిత్వా, విఞ్ఞాణక్ఖన్ధే ‘‘నామరూపసముదయా నామరూపనిరోధా’’తి నామరూపం పక్ఖిపిత్వా పచ్చయసముదయవసేన, పచ్చయనిరోధవసేన చ, పచ్చయే అనామసిత్వా పచ్చుప్పన్నక్ఖన్ధేసు నిబ్బత్తిలక్ఖణమత్తస్స, విపరిణామలక్ఖణమత్తస్స చ దస్సనేన ఖణవసేన చాతి ఏకేకస్మిం ఖన్ధే పచ్చయవసేన చతుధా, ఖణవసేన ఏకధా చాతి పఞ్చధా ఉదయం, పఞ్చధా వయన్తి దసదసఉదయబ్బయదస్సనవసేన సమపఞ్ఞాసాకారేహి ఉదయబ్బయఞాణేన ఉదయబ్బయం సమనుపస్సన్తస్స ఆరద్ధవిపస్సకస్స యోగినో విపస్సనాచిత్తసముట్ఠానో సరీరతో నిచ్ఛరణకఆలోకసఙ్ఖాతో ఓభాసో, విపస్సనాచిత్తసహజాతా ఖుద్దికాదిపఞ్చవిధా (ధ. స. అట్ఠ. ౧ ధమ్ముద్దేసవార ఝానఙ్గరాసివణ్ణనా) పీతి, తథా కాయచిత్తదరథవూపసమలక్ఖణా కాయచిత్తవసేన దువిధా పస్సద్ధి, బలవసద్ధిన్ద్రియసఙ్ఖాతో అధిమోక్ఖో, సమ్మప్పధానకిచ్చసాధకో వీరియసమ్బోజ్ఝఙ్గసఙ్ఖాతో పగ్గహో, అతిపణీతం సుఖం, ఇన్దవిస్సట్ఠవజిరసదిసం తిలక్ఖణవిపస్సనాభూతం ఞాణం, సతిపట్ఠానభూతా చిరకతాదిఅనుస్సరణసమత్థా ఉపట్ఠానసఙ్ఖాతా సతి, సమప్పవత్తవిపస్సనాసహజాతా ఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గభూతా తత్రమజ్ఝత్తుపేక్ఖా, మనోద్వారే ఆవజ్ఝనుపేక్ఖా చాతి దువిధాపి ఉపేక్ఖా, ఓభాసాదీసు ఉప్పన్నేసు ‘‘న వత మే ఇతో పుబ్బే ఏవరూపో ఓభాసో ఉప్పన్నపుబ్బో’’త్యాదినా (విసుద్ధి. ౨.౭౩౩) నయేన తత్థ ఆలయం కురుమానా సుఖుమతణ్హా రూపనికన్తిచాతి ఓభాసాదీసు దససు విపస్సనుపక్కిలేసేసు ఉప్పన్నేసు ‘‘న వత మే ఇతో పుబ్బే ఏవరూపా ఓభాసాదయో ఉప్పన్నపుబ్బా అద్ధా మగ్గప్పత్తోస్మి, ఫలప్పత్తోస్మీ’’తి (విసుద్ధి. ౨.౭౩౩) అగ్గహేత్వా ‘‘ఇమే ఓభాసాదయో తణ్హాదిట్ఠిమానవత్థుతాయ న మగ్గో, అథ ఖో విపస్సనుపక్కిలేసా ఏవ, తబ్బినిముత్తం పన వీథిపటిపన్నం విపస్సనాఞాణం మగ్గో’’తి ఏవం మగ్గామగ్గలక్ఖణస్స వవత్థానం నిచ్ఛయనం మగ్గామగ్గస్స జాననతో, దస్సనతో, అమగ్గే మగ్గసఞ్ఞాయ విసోధనతో చ మగ్గామగ్గఞాణదస్సనవిసుద్ధి నామ.
౫౪. యావానులోమాతి యావ సచ్చానులోమఞాణా. నవ విపస్సనాఞాణానీతి (విసుద్ధి. ౨.౭౩౭ ఆదయో) ఖన్ధానం ఉదయఞ్చ వయఞ్చ జాననకం ఉదయబ్బయఞాణం, ఉదయం ముఞ్చిత్వా భఙ్గమత్తానుపేక్ఖకం భఙ్గఞాణం, భఙ్గవసేన ఉపట్ఠితానం సీహాదీనం వియ భాయితబ్బాకారానుపేక్ఖకం భయఞాణం, తథానుపేక్ఖితానం ఆదిత్తఘరస్స వియ ఆదీనవాకారానుపేక్ఖకం ఆదీనవఞాణం, దిట్ఠాదీనవేసు నిబ్బిన్దనవసేన పవత్తం నిబ్బిదాఞాణం, జాలాదితో మచ్ఛాదికా వియ తేహి తేభూమకధమ్మేహి ముచ్చితుకామతావసేన పవత్తం ముచ్చితుకమ్యతాఞాణం, ముచ్చనుపాయసమ్పాదనత్థం దిట్ఠాదీనవేసుపి సముద్దసకుణీ వియ పునప్పునం సమ్మసనవసప్పత్తం పటిసఙ్ఖానుపస్సనాఞాణం, చత్తభరియో పురిసో వియ దిట్ఠాదీనవేసు తేసు సఙ్ఖారేసు ఉపేక్ఖనాకారప్పవత్తం సఙ్ఖారుపేక్ఖాఞాణం, అనిచ్చాదిలక్ఖణవిపస్సనతాయ హేట్ఠా పవత్తానం అట్ఠన్నం విపస్సనాఞాణానం, ఉద్ధం మగ్గక్ఖణే అధిగన్తబ్బానం సత్తతింసబోధిపక్ఖియధమ్మానఞ్చ అనులోమతో మగ్గవీథియం గోత్రభుతో పుబ్బే పవత్తం సచ్చానులోమికఞాణసఙ్ఖాతం నవమం అనులోమఞాణన్తి ఇమాని నవ ఞాణాని ఞాణదస్సనవిసుద్ధియా పటిపదాభావతో తిలక్ఖణజాననట్ఠేన, పచ్చక్ఖతో దస్సనట్ఠేన, పటిపక్ఖతో విసుద్ధత్తా చ పటిపదాఞాణదస్సనవిసుద్ధి నామ.
౫౫. విపస్సనాయ పరిపాకో విపస్సనాపరిపాకో, సఙ్ఖారుపేక్ఖాఞాణం. తం ఆగమ్మ పటిచ్చ. ఇదాని అప్పనాఉప్పజ్జిస్సతీతి ‘‘ఇదాని అప్పనాసఙ్ఖాతో లోకుత్తరమగ్గో ఉప్పజ్జిస్సతీ’’తి వత్తబ్బక్ఖణే. యం కిఞ్చీతి సఙ్ఖారుపేక్ఖాయ గహితేసు తీసు ఏకం యం కిఞ్చి.
౫౬. విపస్సనాయ మత్థకప్పత్తియా సిఖాప్పత్తా. అనులోమఞాణసహితతాయ సానులోమా. సా ఏవ సఙ్ఖారేసు ఉదాసీనత్తా సఙ్ఖారుపేక్ఖా. యథానురూపం అపాయాదితో, సఙ్ఖారనిమిత్తతో చ వుట్ఠహనతో వుట్ఠానసఙ్ఖాతం మగ్గం గచ్ఛతీతి వుట్ఠానగామినీ.
౫౭. అభిసమ్భోన్తన్తి పాపుణన్తం.
౫౮. పరిజానన్తోతి ‘‘ఏత్తకం దుక్ఖం, న ఇతో ఊనాధిక’’న్తి పరిచ్ఛిజ్జ జానన్తో. సచ్ఛికరోన్తోతి ఆరమ్మణకరణవసేన పచ్చక్ఖం కరోన్తో. మగ్గసచ్చం భావనావసేనాతి మగ్గసచ్చసఙ్ఖాతస్స సమ్పయుత్తమగ్గసఙ్ఖాతస్స చతుత్థసచ్చస్స సహజాతాదిపచ్చయో హుత్వా వడ్ఢనవసేన. ఏకస్సేవ ఞాణస్స చతుకిచ్చసాధనం పదీపాదీనం వట్టిదాహాదిచతుకిచ్చదస్సనతో, ‘‘యో, భిక్ఖవే, దుక్ఖం పస్సతీ’’త్యాది (సం. ని. ౫.౧౧౦౦; విసుద్ధి. ౨.౮౩౯) ఆగమతో చ సమ్పటిచ్ఛితబ్బం.
౫౯. ద్వే తీణి ఫలచిత్తాని పవత్తిత్వాతి మగ్గుప్పత్తియా అనురూపతో ద్వే వా తీణి వా ఫలచిత్తాని అపనీతగ్గిమ్హి ఠానే ఉణ్హత్తనిబ్బాపనత్థాయ ఘటేహి అభిసిఞ్చమానముదకం వియ సముచ్ఛిన్నకిలేసేపి సన్తానే దరథపటిప్పస్సమ్భకాని హుత్వా పవత్తిత్వా, తేసం పవత్తియాతి వుత్తం హోతి. పచ్చవేక్ఖణఞాణానీతి మగ్గఫలాదివిసయాని కామావచరఞాణాని, యాని సన్ధాయ ‘‘విముత్తస్మిం విముత్తమితి ఞాణం హోతీ’’తి (మహావ. ౨౩) వుత్తం.
౬౦. ఇదాని పచ్చవేక్ఖణాయ భూమిం దస్సేతుం ‘‘మగ్గం ఫలఞ్చా’’త్యాది వుత్తం. తత్థ ‘‘ఇమినావ వతాహం మగ్గేన ఆగతో’’తి మగ్గం పచ్చవేక్ఖతి. తతో ‘‘అయం నామ మే ఆనిసంసో లద్ధో’’తి తస్స ఫలం, తతో ‘‘అయం నామ మే ధమ్మో ఆరమ్మణతో సచ్ఛికతో’’తి నిబ్బానఞ్చ పణ్డితో పచ్చవేక్ఖతి. తతో ‘‘ఇమే నామ మే కిలేసా పహీనా’’తి పహీనే కిలేసే, ‘‘ఇమే నామ అవసిట్ఠా’’తి అవసిట్ఠకిలేసే పచ్చవేక్ఖతి వా, న వా. కోచి సేక్ఖో పచ్చవేక్ఖతి, కోచి న పచ్చవేక్ఖతి. తత్థ కామచారోత్యధిప్పాయో. తథా హి మహానామో సక్కో ‘‘కో సు నామ మే ధమ్మో అజ్ఝత్తం అప్పహీనో’’తి (మ. ని. ౧.౧౭౫; విసుద్ధి. ౨.౮౧౨) అప్పహీనే కిలేసే పుచ్ఛి. అరహతో పన అవసిట్ఠకిలేసపచ్చవేక్ఖణం నత్థి సబ్బకిలేసానం పహీనత్తా, తస్మా తిణ్ణం సేక్ఖానం పన్నరస అరహతో చత్తారీతి ఏకూనవీసతి పచ్చవేక్ఖణఞాణానీతి దట్ఠబ్బం.
ఛబ్బిసుద్ధికమేనాతి (విసుద్ధి. ౨.౬౬౨ ఆదయో) సీలచిత్తవిసుద్ధీనం వసేన మూలభూతానం ద్విన్నం, దిట్ఠివిసుద్ధిఆదీనం వసేన సరీరభూతానం చతున్నన్తి ఏతాసం ఛన్నం విసుద్ధీనం కమేన. చతున్నం సచ్చానం జాననతా, పచ్చక్ఖకరణతో, కిలేసమలేహి విసుద్ధత్తా చ ఞాణదస్సనవిసుద్ధి నామ.
ఏత్థాతి విపస్సనాకమ్మట్ఠానే.
విసుద్ధిభేదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
విమోక్ఖభేదవణ్ణనా
౬౧. తత్థ తస్మిం ఉద్దేసే. సఙ్ఖారేసు ‘‘యో అత్తాభినివేసో కమ్మస్స కారకో ఫలస్స చ వేదకో ఏసో మే అత్తా’’తి ఏవం అభినివేసో దళ్హగ్గాహో, తం ముఞ్చన్తీ ‘‘అనత్తా’’తి పవత్తా అనుపస్సనావ అత్తసుఞ్ఞతాకారానుపస్సనతో సుఞ్ఞతానుపస్సనా నామ విమోక్ఖముఖం పటిపక్ఖతో విముత్తివసేన విమోక్ఖసఙ్ఖాతస్స లోకుత్తరం మగ్గఫలస్స ద్వారం హోతి.
౬౨. సఙ్ఖారేసు ‘‘అనిచ్చ’’న్తి పవత్తా అనుపస్సనా అనిచ్చే ‘‘నిచ్చ’’న్తి (అ. ని. ౪.౪౯; పటి. మ. ౧.౨౩౬; విభ. ౯౩౯) పవత్తం సఞ్ఞాచిత్తదిట్ఠివిపల్లాససఙ్ఖాతం విపల్లాసనిమిత్తం ముఞ్చన్తీ పజహన్తీ విపల్లాసనిమిత్తరహితాకారానుపస్సనతో అనిమిత్తానుపస్సనా నామ విమోక్ఖముఖం హోతీతి సమ్బన్ధో.
౬౩. ‘‘దుక్ఖ’’న్తి పవత్తానుపస్సనా సఙ్ఖారేసు ‘‘ఏతం మమ, ఏతం సుఖ’’న్త్యాదినా నయేన పవత్తం కామభవతణ్హాసఙ్ఖాతం తణ్హాపణిధిం తణ్హాపత్థనం ముఞ్చన్తీ దుక్ఖాకారదస్సనేన పరిచ్చజన్తీ పణిధిరహితాకారానుపస్సనతో అప్పణిహితానుపస్సనా నామ.
౬౪. తస్మాతి యస్మా ఏతాసం తిస్సన్నం ఏతాని తీణి నామాని, తస్మా యది వుట్ఠానగామినివిపస్సనా అనత్తతో విపస్సతి. మగ్గో సుఞ్ఞతో నామ విమోక్ఖో హోతి ఆగమనవసేన లద్ధనామత్తా.
౬౬. విపస్సనాగమనవసేనాతి విపస్సనాసఙ్ఖాతాగమనవసేన. ఆగచ్ఛతి ఏతేన మగ్గో, ఫలఞ్చాతి విపస్సనామగ్గో ఇధ ఆగమనం నామ.
౬౭. యథావుత్తనయేనాతి పుబ్బే వుత్తఅనత్తానుపస్సనాదివసేన. యథాసకం ఫలముప్పజ్జమానమ్పీతి యథాలద్ధమగ్గస్స ఫలభూతం అత్తనో అత్తనో ఫలం ఉప్పజ్జమానమ్పి మగ్గాగమనవసేన అలభిత్వా విపస్సనాగమనవసేనేవ తీణి నామాని లభతి ఫలసమాపత్తికాలే తదా మగ్గప్పవత్తాభావేన తస్స ద్వారభావాయోగతో. ఆరమ్మణవసేనాతి సబ్బసఙ్ఖారసుఞ్ఞతత్తా, సఙ్ఖారనిమిత్తరహితత్తా, తణ్హాపణిధిరహితత్తా చ సుఞ్ఞతఅనిమిత్తఅప్పణిహితనామవన్తం నిబ్బానం ఆరబ్భ పవత్తత్తా తస్స వసేన. సరసవసేనాతి రాగాదిసుఞ్ఞతత్తా, రూపనిమిత్తాదిఆరమ్మణరహితత్తా, కిలేసపణిధిరహితత్తా అత్తనో గుణవసేన. సబ్బత్థాతి మగ్గవీథియం, ఫలసమాపత్తివీథియఞ్చ. సబ్బేసమ్పీతి మగ్గస్స, ఫలస్సపి.
విమోక్ఖభేదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
పుగ్గలభేదవణ్ణనా
౬౮. సత్తక్ఖత్తుం సత్తసు వారేసు కామసుగతియం పటిసన్ధిగ్గహణం పరమం ఏతస్సాతి సత్తక్ఖత్తుపరమో న పన అట్ఠమాదికామభవగామీత్యధిప్పాయో. యం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘న తే భవం అట్ఠమమాదియన్తీ’’తి (ఖు. పా. ౬.౯; సు. ని. ౨౩౨; నేత్తి. ౧౧౫). రూపారూపసుగతిభవం పన సత్తవారతో పరమ్పి గచ్ఛతీతి ఆచరియా.
౬౯. రాగదోసమోహానన్తి మోహగ్గహణం రాగదోసేకట్ఠమోహం సన్ధాయాతి దట్ఠబ్బం.
౭౦. ఖీణా చత్తారో ఆసవా ఏతస్సాతి ఖీణాసవో. దక్ఖిణారహేసు అగ్గత్తా అగ్గదక్ఖిణేయ్యో.
పుగ్గలభేదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
సమాపత్తిభేదవణ్ణనా
౭౨. సబ్బేసమ్పీతి చతున్నమ్పి అరియపుగ్గలానం.
౭౩. చిత్తచేతసికానం అప్పవత్తిసఙ్ఖాతస్స నిరోధస్స సమాపత్తి నిరోధసమాపత్తి, దిట్ఠేవ ధమ్మే చిత్తనిరోధం పత్వా విహరణం. అనాగామీనఞ్చాతి కామరూపభవట్ఠానం అట్ఠసమాపత్తిలాభీనమేవ అనాగామీనం, తథా ఖీణాసవానఞ్చ. తత్థాతి నిరోధసమాపత్తియం. యావ ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం గన్త్వాతి ఏవం సమథవిపస్సనానం యుగనద్ధభావాపాదనవసేన యావ ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం, తావ గన్త్వా. అధిట్ఠేయ్యాదికన్తి కాయపటిబద్ధం ఠపేత్వా విసుం విసుం ఠపితచీవరాదిపరిక్ఖారగేహాదీనం అగ్గిఆదినా అవినాసనాధిట్ఠానం, సంఘపటిమాననసత్థుపక్కోసనానం పురేతరం వుట్ఠానం, సత్తాహబ్భన్తరే ఆయుసఙ్ఖారప్పవత్తిఓలోకనన్తి చతుబ్బిధం అధిట్ఠానాదికం పుబ్బకిచ్చం కత్వా.
సమాపత్తిభేదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
విపస్సనాకమ్మట్ఠానవణ్ణనా నిట్ఠితా.
ఉయ్యోజనవణ్ణనా
౭౫. పటిపత్తిరసస్సాదన్తి ఝానసుఖఫలసుఖాదిభేదం సమథవిపస్సనాపటిపత్తిరసస్సాదం.
ఇతి అభిధమ్మత్థవిభావినియా నామ అభిధమ్మత్థసఙ్గహవణ్ణనాయ
కమ్మట్ఠానపరిచ్ఛేదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
నిగమనవణ్ణనా
(క) చారిత్తేన కులాచారేన సోభితే విసాలకులే ఉదయో నిబ్బత్తి యస్స, తేన, కమ్మాదివిసయాయ సద్ధాయ అభివుద్ధో పరిసుద్ధో చ దానసీలాదిగుణానం ఉదయో యస్స, తేన, నమ్పవ్హయేన నమ్పనామకేన, పరానుకమ్పం సాసనే సుఖోతరణపరిపాచనలక్ఖణం పరానుగ్గహం, పణిధాయ పత్థేత్వా యం పకరణం పత్థితం అభియాచితం, తం ఏత్తావతా పరినిట్ఠితన్తి యోజనా.
(ఖ) తేన పకరణప్పసుతేన విపులేన పుఞ్ఞేన పఞ్ఞావదాతేన అరియమగ్గపఞ్ఞాపరిసుద్ధేన సీలాదిగుణేన సోభితా. తతోయేవ లజ్జినో భిక్ఖూ, ధఞ్ఞానం అధివాసభూతం, ఉదితోదితం అచ్చన్తప్పసిద్ధం, మూలసోమం నామ విహారం, పుఞ్ఞవిభవస్స ఉదయసఙ్ఖాతాయ మఙ్గలత్థాయ ఆయుకన్తం మఞ్ఞన్తు, తత్థ నివాసినో భిక్ఖూ ఈదిసా హోన్తూత్యధిప్పాయో.
నిగమనవణ్ణనా నిట్ఠితా.
నిట్ఠితా చాయం అభిధమ్మత్థవిభావినీ నామ.
అభిధమ్మత్థసఙ్గహటీకా.
నిగమనకథా
౧. రమ్మే పులత్థినగరే నగరాధిరాజే,
రఞ్ఞా పరక్కమభుజేన మహాభుజేన;
కారాపితే వసతి జేతవనే విహారే;
యో రమ్మహమ్మియవరూపవనాభిరామే.
౨. సమ్పన్నసీలదమసంయమతోసితేహి,
సమ్మానితో వసిగణేహి గుణాకరేహి;
పత్తో మునిన్దవచనాదిసు నేకగన్థ-
జాతేసు చాచరియతం మహితం విదూహి.
౩. ఞాణానుభావమిహ యస్స చ సూచయన్తీ,
సంవణ్ణనా చ వినయట్ఠకథాదికానం;
సారత్థదీపనిముఖా మధురత్థసార-
సన్దీపనేన సుజనం పరితోసయన్తీ.
౪. తస్సానుకమ్పమవలమ్బియ సారిపుత్త-
త్థేరస్స థామగతసారగుణాకరస్స;
యో నేకగన్థవిసయం పటుతం అలత్థం,
తస్సేస ఞాణవిభవో విభవేకహేతు.
౫. సోహమేతస్స సంసుద్ధ-వాయామస్సానుభావతో.
అద్ధాసాసనదాయాదో, హేస్సం మేత్తేయ్యసత్థునో.
౬. జోతయన్తం తదా తస్స, సాసనం సుద్ధమానసం.
పస్సేయ్యం సక్కరేయ్యఞ్చ, గరుం మే సారిసమ్భవం.
౭. దినేహి చతువీసేహి, టీకాయం నిట్ఠితా యథా.
తథా కల్యాణసఙ్కప్పా, సీఘం సిజ్ఝన్తు పాణినన్తి.
ఇతి భదన్తసారిపుత్తమహాథేరస్స సిస్సేన రచితా
అభిధమ్మత్థవిభావినీ నామ
అభిధమ్మత్థసఙ్గహటీకా నిట్ఠితా.