౮. పచ్చయపరిచ్ఛేదవణ్ణనా

౧. ఇదాని యథావుత్తనామరూపధమ్మానం పటిచ్చసముప్పాదపట్ఠాననయవసేన పచ్చయే దస్సేతుం ‘‘యేస’’న్త్యాది ఆరద్ధం. యేసం పచ్చయేహి సఙ్ఖతత్తా సఙ్ఖతానం పచ్చయుప్పన్నధమ్మానం యే పచ్చయధమ్మా యథా యేనాకారేన పచ్చయా ఠితియా, ఉప్పత్తియా చ ఉపకారకా, తం విభాగం తేసం పచ్చయుప్పన్నానం, తేసం పచ్చయానం, తస్స చ పచ్చయాకారస్స పభేదం ఇహ ఇమస్మిం సముచ్చయసఙ్గహానన్తరే ఠానే యథారహం తంతంపచ్చయుప్పన్నధమ్మే సతి తంతంపచ్చయానం తంతంపచ్చయభావాకారానురూపం ఇదాని పవక్ఖామీతి యోజనా.

౨. తత్థ పచ్చయసామగ్గిం పటిచ్చ సమం గన్త్వా ఫలానం ఉప్పాదో ఏతస్మాతి పటిచ్చసముప్పాదో, పచ్చయాకారో. నానప్పకారాని ఠానాని పచ్చయా ఏత్థాత్యాదినా పట్ఠానం, అనన్తనయసమన్తపట్ఠానమహాపకరణం, తత్థ దేసితనయో పట్ఠాననయో.

౩. తత్థాతి తేసు ద్వీసు నయేసు. తస్స పచ్చయధమ్మస్స భావేన భవనసీలస్స భావో తబ్భావభావీభావో, సోయేవ ఆకారమత్తం, తేన ఉపలక్ఖితో తబ్భావభావీభావాకారమత్తోపలక్ఖితో. ఏతేనేవ తదభావాభావాకారమత్తోపలక్ఖితతాపి అత్థతో దస్సితా హోతి. అన్వయబ్యతిరేకవసేన హి పచ్చయలక్ఖణం దస్సేతబ్బం. తేనాహ భగవా – ‘‘ఇమస్మిం సతి ఇదం హోతి, ఇమస్సుప్పాదా ఇదముప్పజ్జతి. ఇమస్మిం అసతి ఇదం న హోతి, ఇమస్స నిరోధా ఇదం నిరుజ్ఝతీ’’తి (మ. ని. ౧.౪౦౪, ౪౦౬; సం. ని. ౨.౨౧; ఉదా. ౧, ౨). పటిచ్చ ఫలం ఏతి ఏతస్మాతి పచ్చయో. తిట్ఠతి ఫలం ఏత్థ తదాయత్తవుత్తితాయాతి ఠితి, ఆహచ్చ విసేసేత్వా పవత్తా పచ్చయసఙ్ఖాతా ఠితి ఆహచ్చపచ్చయట్ఠితి. పటిచ్చసముప్పాదనయో హి తబ్భావభావీభావాకారమత్తం ఉపాదాయ పవత్తత్తా హేతాదిపచ్చయనియమవిసేసం అనపేక్ఖిత్వా అవిసేసతోవ పవత్తతి, అయం పన హేతాదితంతంపచ్చయానం తస్స తస్స ధమ్మన్తరస్స తంతంపచ్చయభావసామత్థియాకారవిసేసం ఉపాదాయ విసేసేత్వా పవత్తోతి ఆహచ్చపచ్చయట్ఠితిమారబ్భ పవుచ్చతీతి. కేచి పన ‘‘ఆహచ్చ కణ్ఠతాలుఆదీసు పహరిత్వా వుత్తా ఠితి ఆహచ్చపచ్చయట్ఠితీ’’తి వణ్ణేన్తి. తం పన సవనమత్తేనేవ తేసం అవహసితబ్బవచనతం పకాసేతి. న హి పటిచ్చసముప్పాదనయో, అఞ్ఞో వా కోచి నయో కణ్ఠతాలుఆదీసు అనాహచ్చ దేసేతుం సక్కాతి. వోమిస్సేత్వాతి పట్ఠాననయమ్పి పటిచ్చసముప్పాదేయేవ పక్ఖిపిత్వా తబ్భావభావీభావేన హేతాదిపచ్చయవసేన చ మిస్సేత్వా ఆచరియా సఙ్గహకారాదయో పపఞ్చేన్తి విత్థారేన్తి, మయం పన విసుం విసుంయేవ దస్సయిస్సామాత్యధిప్పాయో.

పటిచ్చసముప్పాదనయవణ్ణనా

౪. న విజానాతీతి అవిజ్జా, అవిన్దియం వా కాయదుచ్చరితాదిం విన్దతి పటిలభతి, విన్దియం వా కాయసుచరితాదిం న విన్దతి, వేదితబ్బం వా చతుసచ్చాదికం న విదితం కరోతి, అవిజ్జమానే వా జవాపేతి, విజ్జమానే వా న జవాపేతీతి అవిజ్జా, చతూసు అరియసచ్చేసు పుబ్బన్తాదీసు చతూసు అఞ్ఞాణస్సేతం నామం. అవిజ్జా ఏవ పచ్చయో అవిజ్జాపచ్చయో. తతో అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖతమభిసఙ్ఖరోన్తీతి సఙ్ఖారా, కుసలాకుసలకమ్మాని. తే తివిధా పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారో అపుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారో ఆనేఞ్జాభిసఙ్ఖారోతి. తత్థకామరూపావచరా తేరస కుసలచేతనా పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారో, ద్వాదస అకుసలచేతనా అపుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారో, చతస్సో ఆరుప్పచేతనా ఆనేఞ్జాభిసఙ్ఖారోతి ఏవమేతా ఏకూనతింస చేతనా సఙ్ఖారా నామ. పటిసన్ధివసేన ఏకూనవీసతివిధం, పవత్తివసేన ద్వత్తింసవిధం విపాకచిత్తం విఞ్ఞాణం నామ. నామఞ్చ రూపఞ్చ నామరూపం. తత్థ నామం ఇధ వేదనాదిక్ఖన్ధత్తయం, రూపం పన భూతుపాదాయభేదతో దువిధం కమ్మసముట్ఠానరూపం, తదుభయమ్పి ఇధ పటిసన్ధివిఞ్ఞాణసహగతన్తి దట్ఠబ్బం. నామరూపపచ్చయాతి ఏత్థ నామఞ్చ రూపఞ్చ నామరూపఞ్చ నామరూపన్తి సరూపేకసేసో వేదితబ్బో. చక్ఖాదీని ఛ అజ్ఝత్తికాయతనాని, కేసఞ్చి మతేన రూపాదీని ఛ బాహిరాయతనానిపి వా ఆయతనం నామ. ఛ ఆయతనాని చ ఛట్ఠాయతనఞ్చ సళాయతనం. చక్ఖుసమ్ఫస్సాదివసేన ఛద్వారికో ఫస్సో ఫస్సో నామ. సుఖదుక్ఖుపేక్ఖావసేన తివిధా వేదనా.

కామతణ్హా భవతణ్హా విభవతణ్హాతి తివిధా తణ్హా. ఛళారమ్మణాదివసేన పన అట్ఠసతప్పభేదా హోన్తి కాముపాదానాదివసేన చత్తారి ఉపాదానాని. ఏత్థ చ దుబ్బలా తణ్హా తణ్హా నామ, బలవతీ ఉపాదానం. అసమ్పత్తవిసయపత్థనా వా తణ్హా తమసి చోరానం హత్థప్పసారణం వియ, సమ్పత్తవిసయగ్గహణం ఉపాదానం చోరానం హత్థప్పత్తస్స గహణం వియ. అప్పిచ్ఛతాపటిపక్ఖా తణ్హా, సన్తోసప్పటిపక్ఖం ఉపాదానం. పరియేసనదుక్ఖమూలం తణ్హా, ఆరక్ఖదుక్ఖమూలం ఉపాదానన్తి అయమేతేసం విసేసో. కమ్మభవో ఉపపత్తిభవోతి దువిధో భవో. తత్థ పఠమో భవతి ఏతస్మా ఫలన్తి భవో, సో కామావచరకుసలాకుసలాదివసేన ఏకూనతింసవిధో. దుతియో పన భవతీతి భవో, సో కామభవాదివసేన నవవిధో. ఉపాదానపచ్చయా భవోతి చేత్థ ఉపపత్తిభవోపి అధిప్పేతో. భవపచ్చయా జాతీతి కమ్మభవోవ. సో హి జాతియా పచ్చయో హోతి, న ఇతరో. సో హి పఠమాభినిబ్బత్తక్ఖన్ధసభావో జాతియేవ, న చ తదేవ తస్స కారణం యుత్తం. తేసం తేసం సత్తానం తంతంగతిఆదీసు అత్తభావపటిలాభో జాతి. తథానిబ్బత్తస్స చ అత్తభావస్స పురాణభావో జరా. ఏతస్సేవ ఏకభవపరిచ్ఛిన్నస్స పరియోసానం మరణం. ఞాతిబ్యసనాదీహి ఫుట్ఠస్స చిత్తసన్తాపో సోకో. తస్సేవ వచీపలాపో పరిదేవో. కాయికదుక్ఖవేదనా దుక్ఖం. మానసికదుక్ఖవేదనా దోమనస్సం. ఞాతిబ్యసనాదీహి ఫుట్ఠస్స అధిమత్తచేతోదుక్ఖప్పభావితో భుసో ఆయాసో ఉపాయాసో.

ఏత్థ చ సతిపి వత్థారమ్మణాదికే పచ్చయన్తరే అవిజ్జాదిఏకేకపచ్చయగ్గహణం పధానభావతో, పాకటభావతో చాతి దట్ఠబ్బం. ఏత్థ చ అవిజ్జానుసయితేయేవ సన్తానే సఙ్ఖారానం విపాకధమ్మభావేన పవత్తనతో అవిజ్జాపచ్చయాసఙ్ఖారాసమ్భవన్తి, విఞ్ఞాణఞ్చ సఙ్ఖారజనితం హుత్వా భవన్తరే పతిట్ఠాతి. న హి జనకాభావే తస్సుప్పత్తి సియా, తస్మా సఙ్ఖారపచ్చయా విఞ్ఞాణం. నామరూపఞ్చ పుబ్బఙ్గమాధిట్ఠానభూతవిఞ్ఞాణుపత్థద్ధం పటిసన్ధిపవత్తీసు పతిట్ఠహతీతి విఞ్ఞాణపచ్చయానామరూపం, సళాయతనఞ్చ నామరూపనిస్సయమేవ ఛబ్బిధఫస్సస్స ద్వారభావేన యథారహం పవత్తతి, నో అఞ్ఞథాతి నామరూపపచ్చయా సళాయతనం. ఫస్సో చ సళాయతనసమ్భవేయేవ ఆరమ్మణం ఫుసతి. న హి ద్వారాభావే తస్సుప్పత్తి సియాతి సళాయతనపచ్చయా ఫస్సో. ఇట్ఠానిట్ఠమజ్ఝత్తఞ్చ ఆరమ్మణం ఫుసన్తోయేవ వేదనం వేదయతి, నో అఞ్ఞథాతి ఫస్సపచ్చయా వేదనా. వేదనీయేసు చ ధమ్మేసు అస్సాదానుపస్సినో వేదనాహేతుకా తణ్హా సముట్ఠాతీతి వేదనాపచ్చయా తణ్హా. తణ్హాసినేహపిపాసితాయేవ చ ఉపాదానియేసు ధమ్మేసు ఉపాదాయ దళ్హభావాయ సంవత్తన్తి. తణ్హాయ హి రూపాదీని అస్సాదేత్వా అస్సాదేత్వా కామేసు పాతబ్యతం ఆపజ్జన్తీతి తణ్హా కాముపాదానస్స పచ్చయో. తథా రూపాదిభేదేగధితో ‘‘నత్థి దిన్న’’న్త్యాదినా మిచ్ఛాదస్సనం సంసారతో ముచ్చితుకామో అసుద్ధిమగ్గే సుద్ధిమగ్గపరామాసం ఖన్ధేసు అత్తత్తనియగాహభూతం అత్తవాదదస్సనద్వయఞ్చ గణ్హాతి, తస్మా దిట్ఠుపాదాదీనమ్పి పచ్చయోతి తణ్హాపచ్చయా ఉపాదానం. యథారహం సమ్పయోగానుసయవసేన ఉపాదానపతిట్ఠితాయేవ సత్తా కమ్మాయూహనాయ సంవత్తన్తీతి ఉపాదానం భవస్స పచ్చయో. ఉపపత్తిభవసఙ్ఖాతా చ జాతి కమ్మభవహేతుకాయేవ. బీజతో అఙ్కురో వియ తత్థ తత్థ సముపలబ్భతీతి భవో జాతియా పచ్చయో నామ. సతి చ జాతియా ఏవ జరామరణసమ్భవో. న హి అజాతానం జరామరణసమ్భవో హోతీతి జాతి జరామరణానం పచ్చయోతి ఏవమేతేసం తబ్భావభావీభావో దట్ఠబ్బో.

ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స సముదయో హోతీతి యథావుత్తేన పచ్చయపరమ్పరవిధినా, న పన ఇస్సరనిమ్మానాదీహి ఏతస్స వట్టసఙ్ఖాతస్స కేవలస్స సుఖాదీహి అసమ్మిస్సస్స, సకలస్స వా దుక్ఖక్ఖన్ధస్స దుక్ఖరాసిస్స న సుఖసుభాదీనం సముదయో నిబ్బత్తి హోతి. ఏత్థ ఇమస్మిం పచ్చయసఙ్గహాధికారే.

౫. అతతి సతతం గచ్ఛతి పవత్తతీతి అద్ధా, కాలో.

౬. అవిజ్జాసఙ్ఖారా అతీతో అద్ధా అతీతభవపరియాపన్నహేతూనమేవేత్థ అధిప్పేతత్తా, అద్ధాగ్గహణేన చ అవిజ్జాదీనం ధమ్మానమేవ గహణం తబ్బినిముత్తస్స కస్సచి కాలస్స అనుపలబ్భనతో. నిరుద్ధానుప్పాదా ఏవ హి ధమ్మా అతీతానాగతకాలవసేన ఉప్పాదాదిక్ఖణత్తయపరియాపన్నా చ పచ్చుప్పన్నకాలవసేన వోహరీయన్తి. జాతిజరామరణం అనాగతో అద్ధా పచ్చుప్పన్నహేతుతో అనాగతే నిబ్బత్తనతో. మజ్ఝే పచ్చుప్పన్నో అద్ధా అతీతహేతుతో ఇధ నిబ్బత్తనకఫలసభావత్తా, అనాగతఫలస్స ఇధ హేతుసభావత్తా చ మజ్ఝే విఞ్ఞాణాదీని అట్ఠఙ్గాని పచ్చుప్పన్నో అద్ధా.

౮. నను సోకపరిదేవాదయోపి అఙ్గభావేన వత్తబ్బాతి ఆహ ‘‘సోకాదివచన’’న్త్యాది. సోకాదివచనం జాతియా నిస్సన్దస్స అముఖ్యఫలమత్తస్స నిదస్సనం, న పన విసుం అఙ్గదస్సనన్త్యత్థో.

౯. తణ్హుపాదానభవాపి గహితా హోన్తీతి కిలేసభావసామఞ్ఞతో అవిజ్జాగ్గహణేన తణ్హుపాదానాని, కమ్మభవసామఞ్ఞతో సఙ్ఖారగ్గహణేన కమ్మభవో గహితో. తథా తణ్హుపాదానభవగ్గహణేన చ అవిజ్జాసఙ్ఖారా గహితాతి సమ్బన్ధో. ఏత్థాపి వుత్తనయేన తేసం గహణేన తేసం సఙ్గహో దట్ఠబ్బో, విఞ్ఞాణనామరూపసళాయతనఫస్సవేదనానం జాతిజరాభఙ్గావ జాతిజరామరణన్తి చ వుత్తాతి ఆహ ‘‘జాతిజరామరణగ్గహణేనా’’త్యాది.

౧౦. అతీతే హేతవో పఞ్చాతి సరూపతో వుత్తానం ద్విన్నం అవిజ్జాసఙ్ఖారానం, సఙ్గహవసేన గహితానం తిణ్ణం తణ్హుపాదానభవానఞ్చ వసేన పచ్చుప్పన్నఫలస్స పచ్చయా అతీతభవే నిబ్బత్తా హేతవో పఞ్చ, ఇదాని ఫలపఞ్చకన్తి అతీతహేతుపచ్చయా ఇధ పచ్చుప్పన్నే నిబ్బత్తం విఞ్ఞాణాదిఫలపఞ్చకం. ఇదాని హేతవో పఞ్చాతి సరూపతో వుత్తానం తణ్హాదీనం తిణ్ణం, సఙ్గహతో లద్ధానం అవిజ్జాసఙ్ఖారానం ద్విన్నఞ్చ వసేన ఆయతిం ఫలస్స పచ్చయా ఇదాని హేతవో పఞ్చ. ఆయతిం ఫలపఞ్చకన్తి జాతిజరామరణగ్గహణేన వుత్తం పచ్చుప్పన్నహేతుపచ్చయా అనాగతే నిబ్బత్తనకవిఞ్ఞాణాదిఫలపఞ్చకన్తి ఏవం వీసతి అతీతాదీసు తత్థ తత్థ ఆకిరియన్తీతి ఆకారా.

అతీతహేతూనం, ఇదాని ఫలపఞ్చకస్స చ అన్తరా ఏకో సన్ధి, ఇదాని ఫలపఞ్చకస్స, ఇదాని హేతూనఞ్చ అన్తరా ఏకో, ఇదాని హేతూనం, ఆయతిం ఫలస్స చ అన్తరా ఏకోతి ఏవం తిసన్ధి. వుత్తఞ్హేతం – ‘‘సఙ్ఖారవిఞ్ఞాణానమన్తరా ఏకో, వేదనాతణ్హానమన్తరా ఏకో, భవజాతీనమన్తరా ఏకో సన్ధీ’’తి. ఏత్థ హి హేతుతోఫలస్స అవిచ్ఛేదప్పవత్తిభావతో హేతుఫలసమ్బన్ధభూతో పఠమో సన్ధి, తథా తతియో, దుతియో పన ఫలతో హేతునో అవిచ్ఛేదప్పవత్తిభావతో ఫలహేతుసమ్బన్ధభూతో. ఫలభూతోపి హి ధమ్మో అఞ్ఞస్స హేతుసభావస్స ధమ్మస్స పచ్చయోతి. సఙ్ఖిపీయన్తి ఏత్థ అవిజ్జాదయో, విఞ్ఞాణాదయో చాతి సఙ్ఖేపో, అతీతహేతు, ఏతరహి విపాకో, ఏతరహి హేతు ఆయతిం విపాకోతి చత్తారో సఙ్ఖేపాతి చతుసఙ్ఖేపా.

౧౧. కమ్మభవసఙ్ఖాతో భవేకదేసోతి ఏత్థ ఆయతిం పటిసన్ధియా పచ్చయచేతనా భవో నామ, పురిమకమ్మభవస్మిం ఇధ పటిసన్ధియా పచ్చయచేతనా సఙ్ఖారాతి వేదితబ్బా. అవసేసా చాతి విఞ్ఞాణాదిపఞ్చకజాతిజరామరణవసేన సత్తవిధా పచ్చుప్పన్నఫలవసేన వుత్తధమ్మా. ఉపపత్తిభవసఙ్ఖాతో భవేకదేసోతి పన అనాగతపరియాపన్నా వేదితబ్బా. భవ-సద్దేన కమ్మభవస్సపి వుచ్చమానత్తా భవేకదేస-సద్దో వుత్తో.

౧౨. పుబ్బన్తస్స అవిజ్జా మూలం. అపరన్తస్స తణ్హా మూలన్తి ఆహ అవిజ్జాతణ్హావసేన ద్వే మూలానీ’’తి.

౧౩. తేసమేవ అవిజ్జాతణ్హాసఙ్ఖాతానం వట్టమూలానం నిరోధేన అనుప్పాదధమ్మతాపత్తియా సచ్చప్పటివేధతో సిద్ధాయ అప్పవత్తియా వట్టం నిరుజ్ఝతి. అభిణ్హసో అభిక్ఖణం జరామరణసఙ్ఖాతాయ ముచ్ఛాయ పీళితానం సత్తానం సోకాదిసమప్పితానం కామాసవాదిఆసవానం సముప్పాదతో పున అవిజ్జా చ పవత్తతి. ‘‘ఆసవసముదయా అవిజ్జాసముదయో’’తి (మ. ని. ౧.౧౦౩) హి వుత్తం. ఏతేన అవిజ్జాయపి పచ్చయో దస్సితో హోతి, ఇతరథా పటిచ్చసముప్పాదచక్కం అబద్ధం సియాతి. ఇచ్చేవం వుత్తనయేన ఆబద్ధం అవిచ్ఛిన్నం అనాదికం ఆదిరహితం తిభూమకపరియాపన్నత్తా తేభూమకం కిలేసకమ్మవిపాకవసేన తివట్టభూతం పటిచ్చసముప్పాదోతి పట్ఠపేసి పఞ్ఞపేసి మహాముని సమ్మాసమ్బుద్ధో.

పటిచ్చసముప్పాదనయవణ్ణనా నిట్ఠితా.

పట్ఠాననయవణ్ణనా

౧౪. ఏవం పటిచ్చసముప్పాదనయం విభాగతో దస్సేత్వా ఇదాని పట్ఠాననయం దస్సేతుం ‘‘హేతుపచ్చయో’’త్యాది వుత్తం. తత్థ హినోతి పతిట్ఠాతి ఏతేనాతి హేతు. అనేకత్థత్తా ధాతుసద్దానం హి-సద్దో ఇధ పతిట్ఠత్థోతి దట్ఠబ్బో. హినోతి వా ఏతేన కమ్మనిదానభూతేన ఉద్ధం ఓజం అభిహరన్తేన మూలేన వియ పాదపో తప్పచ్చయం ఫలం గచ్ఛతి పవత్తతి వుద్ధిం విరూళ్హిం ఆపజ్జతీతి హేతు. హేతు చ సో పచ్చయో చాతి హేతుపచ్చయో. హేతు హుత్వా పచ్చయో, హేతుభావేన పచ్చయోతి వుత్తం హోతి. మూలట్ఠేన హేతు, ఉపకారట్ఠేన పచ్చయోతి సఙ్ఖేపతో మూలట్ఠేన ఉపకారకో ధమ్మో హేతుపచ్చయో. సో పన పవత్తే చిత్తసముట్ఠానానం, పటిసన్ధియం కమ్మసముట్ఠానానఞ్చ రూపానం ఉభయత్థ సమ్పయుత్తానం నామధమ్మానఞ్చ రుక్ఖస్స మూలాని వియ సుప్పతిట్ఠితభావసాధనసఙ్ఖాతమూలట్ఠేన ఉపకారకా ఛ ధమ్మాతి దట్ఠబ్బం.

ఆలమ్బీయతి దుబ్బలేన వియ దణ్డాదికం చిత్తచేతసికేహి గయ్హతీతి ఆరమ్మణం. చిత్తచేతసికా హి యం యం ధమ్మం ఆరబ్భ పవత్తన్తి, తే తే ధమ్మా తేసం తేసం ధమ్మానం ఆరమ్మణపచ్చయో నామ. న హి సో ధమ్మో అత్థి, యో చిత్తచేతసికానం ఆరమ్మణపచ్చయభావం న గచ్ఛేయ్య. అత్తాధీనప్పవత్తీనం పతిభూతో పచ్చయో అధిపతిపచ్చయో.

న విజ్జతి పచ్చయుప్పన్నేన సహ అన్తరం ఏతస్స పచ్చయస్సాతి అనన్తరపచ్చయో. సణ్ఠానాభావేన సుట్ఠు అనన్తరపచ్చయో సమనన్తరపచ్చయో. అత్తనో అత్తనో అనన్తరం అనురూపచిత్తుప్పాదజననసమత్థో పురిమపురిమనిరుద్ధో ధమ్మో ‘‘అనన్తరపచ్చయో’’, ‘‘సమనన్తరపచ్చయో’’తి చ వుచ్చతి. బ్యఞ్జనమత్తేనేవ హి నేసం విసేసో. అత్థతో పన ఉభయమ్పి సమనన్తరనిరుద్ధస్సేవాధివచనం. న హి తేసం అత్థతో భేదో ఉపలబ్భతి. యం పన కేచి వదన్తి ‘‘అత్థానన్తరతాయ అనన్తరపచ్చయో, కాలానన్తరతాయ సమనన్తరపచ్చయో’’తి, తం ‘‘నిరోధా వుట్ఠహన్తస్స నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం ఫలసమాపత్తియా సమనన్తరపచ్చయేన పచ్చయో’’త్యాదీహి (పట్ఠా. ౧.౧.౪౧౭) విరుజ్ఝతి. నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం హి సత్తాహాదికాలం నిరుద్ధం ఫలసమాపత్తియా సమనన్తరపచ్చయో, తస్మా అభినివేసం అకత్వా బ్యఞ్జనమత్తతోవేత్థ నానాకరణం పచ్చేతబ్బం, న అత్థతో. పుబ్బధమ్మనిరోధస్స హి పచ్ఛాజాతధమ్ముప్పాదనస్స చ అన్తరాభావేన ఉప్పాదనసమత్థతాయ నిరోధో అనన్తరపచ్చయతా, ‘‘ఇదమితో ఉద్ధం, ఇదం హేట్ఠా, ఇదం సమన్తతో’’తి అత్తనా ఏకత్తం ఉపనేత్వా వియ సుట్ఠు అనన్తరభావేన ఉప్పాదేతుం సమత్థం హుత్వా నిరోధో సమనన్తరపచ్చయతాతి ఏవం బ్యఞ్జనమత్తతోవ భేదో. నిరోధపచ్చయస్సపి హి నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనస్స అసఞ్ఞుప్పత్తియా పురిమస్స చ చుతిచిత్తస్స కాలన్తరేపి ఉప్పజ్జన్తానం ఫలపటిసన్ధీనం అన్తరా సమానజాతియేన అరూపధమ్మేన బ్యవధానాభావతో భిన్నజాతికానఞ్చ రూపధమ్మానం బ్యవధానకరణే అసమత్థతాయ నిరన్తరుప్పాదనే ఏకత్తం ఉపనేత్వా వియ ఉప్పాదనే చ సమత్థతా అత్థీతి తేసమ్పి అనన్తరసమనన్తరపచ్చయతా లబ్భతి, తస్మా ధమ్మతో అవిసేసేపి తథా తథా బుజ్ఝనకానం వేనేయ్యానం వసేన ఉపసగ్గత్థవిసేసమత్తతోవ భేదో పచ్చేతబ్బోతి.

అత్తనో అనుప్పత్తియా సహుప్పన్నానమ్పి అనుప్పత్తితో పకాసస్స పదీపో వియ సహుప్పన్నానం సహుప్పాదభావేన పచ్చయో సహజాతపచ్చయో, అరూపినో చతుక్ఖన్ధా, చత్తారో మహాభూతా, పటిసన్ధిక్ఖణే వత్థువిపాకా చ ధమ్మా.

అఞ్ఞమఞ్ఞం ఉపత్థమ్భయమానం తిదణ్డం వియ అత్తనో ఉపకారకధమ్మానం ఉపత్థమ్భకభావేన పచ్చయో అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయో. అఞ్ఞమఞ్ఞతావసేనేవ చ ఉపకారకతా అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయతా, న సహజాతమత్తేనాతి అయమేతేసం ద్విన్నం విసేసో. తథా హి సహజాతపచ్చయభావీయేవ కోచి అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయో న హోతి చిత్తజరూపానం సహజాతపచ్చయభావినో నామస్స ఉపాదారూపానం సహజాతపచ్చయభావీనం మహాభూతానఞ్చ అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయభావస్స అనుద్ధటత్తా. యది హి సహజాతభావేనేవ అత్తనో ఉపకారకానం ఉపకారకతా అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయతా సియా, తదా సహజాతఅఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయేహి సమానేహి భవితబ్బన్తి.

చిత్తకమ్మస్స పటో వియ సహజాతనామరూపానం నిస్సయభూతా చతుక్ఖన్ధా, తరుపబ్బతాదీనం పథవీ వియ ఆధారణతోయేవ సహజాతరూపసత్తవిఞ్ఞాణధాతూనం యథాక్కమం నిస్సయా భూతరూపం, వత్థు చాతి ఇమే నిస్సయపచ్చయో నామ నిస్సీయతి నిస్సితకేహీతి కత్వా, బలవభావేన నిస్సయో పచ్చయో ఉపనిస్సయపచ్చయో ఉప-సద్దస్స అతిసయజోతకత్తా, తస్స పన భేదం వక్ఖతి.

ఛ వత్థూని, ఛ ఆరమ్మణాని చాతి ఇమే పచ్చయుప్పన్నతో పఠమం ఉప్పజ్జిత్వా పవత్తమానభావేన ఉపకారకో పురేజాతపచ్చయో. పచ్ఛాజాతపచ్చయే అసతి సన్తానట్ఠితిహేతుభావం ఆగచ్ఛన్తస్స కాయస్స ఉపత్థమ్భనభావేన ఉపకారకా పచ్ఛాజాతా చిత్తచేతసికా ధమ్మా పచ్ఛాజాతపచ్చయో. సో గిజ్ఝపోతకసరీరానం ఆహారాసా చేతనా వియ దట్ఠబ్బో.

పురిమపురిమపరిచితగన్థో వియ ఉత్తరఉత్తరగన్థస్స కుసలాదిభావేన అత్తసదిసస్స పగుణబలవభావవిసిట్ఠఅత్తసమానజాతియతాగాహణం ఆసేవనం, తేన పచ్చయా సజాతియధమ్మానం సజాతియధమ్మావ ఆసేవనపచ్చయో. భిన్నజాతికా హి భిన్నజాతికేహి ఆసేవనపగుణేన పగుణబలవభావవిసిట్ఠం కుసలాదిభావసఙ్ఖాతం అత్తనో గతిం గాహాపేతుం న సక్కోన్తి, న చ సయం తతో గణ్హన్తి, తే పన అనన్తరాతీతాని లోకియకుసలాకుసలాని చేవ అనావజ్జనకిరియజవనాని చాతి దట్ఠబ్బం. చిత్తప్పయోగసఙ్ఖాతకిరియాభావేన సహజాతానం నానాక్ఖణికానం విపాకానం, కటత్తారూపానఞ్చ ఉపకారికా చేతనా కమ్మపచ్చయో.

అత్తనో నిరుస్సాహసన్తభావేన సహజాతనామరూపానం నిరుస్సాహసన్తభావాయ ఉపకారకా విపాకచిత్తచేతసికా విపాకపచ్చయో. తే హి పయోగేన అసాధేతబ్బతాయ కమ్మస్స కటత్తా నిప్ఫజ్జమానమత్తతో నిరుస్సాహసన్తభావా హోన్తి, న కిలేసవూపసమసన్తభావా. తథా సన్తభావతోయేవ హి భవఙ్గాదయో దుబ్బిఞ్ఞేయ్యా. అభినిపాతసమ్పటిచ్ఛనసన్తీరణమత్తా పన విపాకా దుబ్బిఞ్ఞేయ్యావ. జవనప్పవత్తియావ నేసం రూపాదిగ్గహితతా విఞ్ఞాయతి.

రూపారూపానం ఉపత్థమ్భకత్తేన ఉపకారకా చత్తారో ఆహారా ఆహారపచ్చయో. సతిపి హి జనకభావే ఉపత్థమ్భకత్తమేవ ఆహారస్స పధానకిచ్చం. జనయన్తోపి ఆహారో అవిచ్ఛేదవసేన ఉపత్థమ్భేన్తో వ జనేతీతి ఉపత్థమ్భకభావో వ ఆహారభావో. తేసు తేసు కిచ్చేసు పచ్చయుప్పన్నధమ్మేహి అత్తానం అనువత్తాపనసఙ్ఖాతాధిపతియట్ఠేన పచ్చయో ఇన్ద్రియపచ్చయో.

ఆరమ్మణూపనిజ్ఝానలక్ఖణూపనిజ్ఝానవసేన ఉపగన్త్వా ఆరమ్మణనిజ్ఝానకా వితక్కాదయో ఝానపచ్చయో. సుగతితో పుఞ్ఞతో, దుగ్గహితో పాపతో వా నియ్యానట్ఠేన ఉపకారకా సమ్మాదిట్ఠాదయో మగ్గపచ్చయో.

పరమత్థతో భిన్నాపి ఏకీభావగతా వియ ఏకుప్పాదాదిభావసఙ్ఖాతసమ్పయోగలక్ఖణేన ఉపకారకా నామధమ్మా వ సమ్పయుత్తపచ్చయో. అఞ్ఞమఞ్ఞసమ్బన్ధతాయ యుత్తాపి సమానా విప్పయుత్తభావేన విసంసట్ఠతాయ నానత్తుపగమనేన ఉపకారకా వత్థుచిత్తచేతసికా విప్పయుత్తపచ్చయో.

పచ్చుప్పన్నసభావసఙ్ఖాతేన అత్థిభావేన తాదిసస్సేవ ధమ్మస్స ఉపత్థమ్భకత్తేన ఉపకారకా ‘‘సహజాతం పురేజాత’’న్త్యాదినా వక్ఖమానధమ్మా అత్థిపచ్చయో. సతిపి హి జనకత్తే ఠితియంయేవ సాతిసయో అత్థిపచ్చయానం బ్యాపారోతి ఉపత్థమ్భకతావ తేసం గహితా. ఏకస్మిం ఫస్సాదిసముదాయే పవత్తమానే దుతియస్స అభావతో అత్తనో ఠితియా ఓకాసం అలభన్తానం అనన్తరముప్పజ్జమానకచిత్తచేతసికానం ఓకాసదానవసేన ఉపకారకా అనన్తరనిరుద్ధా చిత్తచేతసికా నత్థిపచ్చయో.

అత్తనో సభావావిగమనేన అప్పవత్తమానానం విగతభావేన ఉపకారకాయేవ ధమ్మా విగతపచ్చయో. నిరోధానుపగమనవసేన ఉపకారకా అత్థిపచ్చయా వ అవిగతపచ్చయో. ససభావతామత్తేన ఉపకారకతా అత్థిపచ్చయతా, నిరోధానుపగమనవసేన ఉపకారకతా అవిగతపచ్చయతాతి పచ్చయతావిసేసో నేసం ధమ్మావిసేసేపి దట్ఠబ్బో. ధమ్మానఞ్హి సమత్థతావిసేసం సబ్బాకారేన ఞత్వా భగవతా చతువీసతిపచ్చయా దేసితాతి భగవతి సద్ధాయ ‘‘ఏవం విసేసా ఏతే ధమ్మా’’తి సుతమయఞాణం ఉప్పాదేత్వా చిన్తాభావనామయఞాణేహి తదభిసమయాయ యోగో కరణీయో. అవిసేసేపి హి ధమ్మసామగ్గియస్స తథా తథా వినేతబ్బపుగ్గలానం వసేన హేట్ఠా వుత్తోపి పచ్చయో పున పకారన్తేన వుచ్చతి అహేతుకదుకం వత్వాపి హేతువిప్పయుత్తదుకం వియాతి దట్ఠబ్బం.

౧౫. నామం చతుక్ఖన్ధసఙ్ఖాతం నామం తాదిసస్సేవ నామస్స ఛధా ఛహాకారేహి పచ్చయో హోతి, తదేవ నామరూపీనం సముదితానం పఞ్చధా పచ్చయో హోతి, రూపస్స పున భూతుపాదాయభేదస్స ఏకధా పచ్చయో హోతి, రూపఞ్చ నామస్స ఏకధా పచ్చయో, పఞ్ఞత్తినామరూపాని నామస్స ద్విధా ద్విప్పకారా పచ్చయా హోన్తి, ద్వయం పన నామరూపద్వయం సముదితం ద్వయస్స తాదిసస్సేవ నామరూపద్వయస్స నవధా పచ్చయో చేతి ఏవం పచ్చయా ఛబ్బిధా ఠితా.

౧౬. విపాకబ్యాకతం కమ్మవసేన విపాకభావప్పత్తం కమ్మవేగక్ఖిత్తపతితం వియ హుత్వా పవత్తమానం అత్తనో సభావం గాహేత్వా పరిభావేత్వా నేవ అఞ్ఞం పవత్తేతి, న చ పురిమవిపాకానుభావం గహేత్వా ఉప్పజ్జతి. ‘‘న మగ్గపచ్చయా ఆసేవనే ఏక’’న్తి (పట్ఠా. ౧.౧.౨౨౧) వచనతో చ అహేతుకకిరియేసు హసితుప్పాదస్సేవ ఆసేవనతాఉద్ధరణేన ఆవజ్జనద్వయం ఆసేవనపచ్చయో న హోతి, తస్మా జవనానేవ ఆసేవనపచ్చయభావం గచ్ఛన్తీతి ఆహ ‘‘పురిమాని జవనానీ’’త్యాది. అవిసేసవచనేపేత్థ లోకియకుసలాకుసలాబ్యాకతజవనానేవ దట్ఠబ్బాని లోకుత్తరజవనానం ఆసేవనభావస్స అనుద్ధటత్తా.

ఏవఞ్చ కత్వా వుత్తం పట్ఠానట్ఠకథాయం (పట్ఠా. అట్ఠ. ౧.౧౨) ‘‘లోకుత్తరో పన ఆసేవనపచ్చయో నామ నత్థీ’’తి. తత్థ హి కుసలం భిన్నజాతికస్స పురేచరత్తా న తేన ఆసేవనగుణం గణ్హాపేతి, ఫలచిత్తాని చ జవనవసేన ఉప్పజ్జమానానిపి విపాకాబ్యాకతే వుత్తనయేన ఆసేవనం న గణ్హన్తి, న చ అఞ్ఞం గాహాపేన్తి. యమ్పి ‘‘ఆసేవనవినిముత్తం జవనం నత్థీ’’తి ఆచరియధమ్మపాలత్థేరేన వుత్తం, తమ్పి యేభుయ్యవసేన వుత్తన్తి విఞ్ఞాయతి. ఇతరథా ఆచరియస్స అసమపేక్ఖితాభిధాయకత్తప్పసఙ్గో సియా. మగ్గో పన గోత్రభుతో ఆసేవనం న గణ్హాతీతి నత్థి భూమిఆదివసేన నానాజాతితాయ అనధిప్పేతత్తా. తథా హి వుత్తం పట్ఠానే ‘‘గోత్రభు మగ్గస్స ఆసేవనపచ్చయేన పచ్చయో, వోదానం మగ్గస్స ఆసేవనపచ్చయేన పచ్చయో’’తి (పట్ఠా. ౧.౧.౪౨౬). ఏకుప్పాదాదిచతుబ్బిధసమ్పయోగలక్ఖణాభావతో సహుప్పన్నానమ్పి రూపధమ్మానం సమ్పయుత్తపచ్చయతా నత్థీతి వుత్తం ‘‘చిత్తచేతసికా ధమ్మా అఞ్ఞమఞ్ఞ’’న్తి.

౧౭. హేతుఝానఙ్గమగ్గఙ్గాని సహజాతానం నామ రూపానన్తి తయోపేతే పటిసన్ధియం కమ్మసముట్ఠానానం, పవత్తియం చిత్తసముట్ఠానానఞ్చ రూపానం, ఉభయత్థ సహజాతానం నామానఞ్చ హేతాదిపచ్చయేన పచ్చయా హోన్తి. ‘‘సహజాతరూపన్తి హి సబ్బత్థ పటిసన్ధియం కమ్మసముట్ఠానానం, పవత్తియం చిత్తసముట్ఠానాన’’న్తి వక్ఖతి. సహజాతా చేతనాతి అన్తమసో చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీహిపి సహజాతచేతనా. సహజాతానం నామ రూపానన్తి సబ్బాపి చేతనా నామానం, పటిసన్ధిసహగతా చేతనా కమ్మసముట్ఠానరూపానం, పవత్తియం రూపసముట్ఠాపకచిత్తసహగతా చేతనా చిత్తసముట్ఠానరూపానఞ్చ. నానాక్ఖణికా చేతనాతి విపాకక్ఖణతో నానాక్ఖణే అతీతభవాదీసు నిబ్బత్తా కుసలాకుసలచేతనా. నామరూపానన్తి ఉభయత్థాపి నామరూపానం. విపాకక్ఖన్ధాతి పటిసన్ధివిఞ్ఞాణాదికా విపాకా అరూపక్ఖన్ధా. కమ్మసముట్ఠానమ్పి హి రూపం విపాకవోహారం న లభతి అరూపధమ్మభావేన, సారమ్మణభావేన చ కమ్మసదిసేసు అరూపధమ్మేస్వేవ విపాక-సద్దస్స నిరుళ్హత్తా.

౧౮. పురేజాతస్స ఇమస్స కాయస్సాతి పచ్చయధమ్మతో పురే ఉప్పన్నస్స ఇమస్స రూపకాయస్స. కథం పన పచ్చయుప్పన్నస్స పురే నిబ్బత్తియం పచ్ఛాజాతస్స పచ్చయతాతి? నను వుత్తం ‘‘పచ్ఛాజాతపచ్చయే అసతి సన్తానట్ఠితిహేతుకభావం ఆగచ్ఛన్తస్సా’’తి, తస్మా సన్తానప్పవత్తస్స హేతుభావుపత్థమ్భనే ఇమస్స బ్యాపారోతి న కోచి విరోధో.

౧౯. పటిసన్ధియం చక్ఖాదివత్థూనం అసమ్భవతో, సతి చ సమ్భవే తంతంవిఞ్ఞాణానం పచ్చయభావానుపగమనతో, హదయవత్థునో చ పటిసన్ధివిఞ్ఞాణేన సహుప్పన్నస్స పురేజాతకతాభావతో వుత్తం ‘‘ఛవత్థూని పవత్తియ’’న్తి. ‘‘పఞ్చారమ్మణాని పఞ్చవిఞ్ఞాణవీథియా’’తి చ ఇదం ఆరమ్మణపురేజాతనిద్దేసే ఆగతం సన్ధాయ వుత్తం. పఞ్హావారే పన ‘‘సేక్ఖా వా పుథుజ్జనా వా చక్ఖుం అనిచ్చతో దుక్ఖతో అనత్తతో విపస్సన్తీ’’త్యాదినా (పట్ఠా. ౧.౧.౪౨౪) అవిసేసేన పచ్చుప్పన్నచక్ఖాదీనమ్పి గహితత్తా ధమ్మారమ్మణమ్పి ఆరమ్మణపురేజాతం మనోవిఞ్ఞాణవీథియా లబ్భతి. అత్థతో హేతం సిద్ధం, యం పచ్చుప్పన్నధమ్మారమ్మణం గహేత్వా మనోద్వారికవీథి పవత్తతి, తం తస్స ఆరమ్మణపురేజాతం హోతీతి.

౨౨. పకతియా ఏవ పచ్చయన్తరరహితేన అత్తనో సభావేనేవ ఉపనిస్సయో పకతూపనిస్సయో. ఆరమ్మణానన్తరేహి అసంమిస్సో పుథగేవ కోచి ఉపనిస్సయోతి వుత్తం హోతి. అథ వా పకతో ఉపనిస్సయో పకతూపనిస్సయో. పకతోతి చేత్థ ప-కారో ఉపసగ్గో, సో అత్తనో ఫలస్స ఉప్పాదనసమత్థభావేన సన్తానే నిప్ఫాదితభావం, ఆసేవితభావఞ్చ దీపేతి, తస్మా అత్తనో సన్తానే నిప్ఫన్నో రాగాది, సద్ధాది, ఉపసేవితో వా ఉతుభోజనాది పకతూపనిస్సయో. తథా చేవ నిద్దిసతి.

౨౩. గరుకతన్తి గరుం కత్వా పచ్చవేక్ఖితం. తథా హి ‘‘దానం దత్వా సీలం సమాదియిత్వా ఉపోసథకమ్మం కత్వా తం గరుం కత్వా పచ్చవేక్ఖతీ’’త్యాదినా (పట్ఠా. ౧.౧.౪౧౩) దానసీలఉపోసథకమ్మపుబ్బేకతసుచిణ్ణఝానగోత్రభువోదానమగ్గాదీని గరుం కత్వా పచ్చవేక్ఖణవసేన అస్స నిద్దేసో పవత్తో.

౨౪. ‘‘పురిమా పురిమా కుసలా ఖన్ధా పచ్ఛిమానం పచ్ఛిమానం కుసలానం ఖన్ధానం ఉపనిస్సయపచ్చయేన పచ్చయో’’త్యాదినా (పట్ఠా. ౧.౧.౪౨౩) నయేన అనన్తరపచ్చయేన సద్ధిం నానత్తం అకత్వా అనన్తరూపనిస్సయస్స ఆగతత్తా వుత్తం ‘‘అనన్తరనిరుద్ధా’’త్యాది. ఏవం సన్తేపి అత్తనో అనన్తరం అనురూపచిత్తుప్పాదవసేన అనన్తరపచ్చయో, బలవకారణవసేన అనన్తరూపనిస్సయపచ్చయోతి అయమేతేసం విసేసో.

౨౫. యథారహం అజ్ఝత్తఞ్చ బహిద్ధా చ రాగాదయో…పే… సేనాసనఞ్చాతి యోజనా. రాగాదయో హి అజ్ఝత్తం నిప్ఫాదితా, పుగ్గలాదయో బహిద్ధా సేవితా. తథా హి వుత్తం ఆచరియేన –

‘‘రాగసద్ధాదయో ధమ్మా, అజ్ఝత్తమనువాసితా;

సత్తసఙ్ఖారధమ్మా చ, బహిద్ధోపనిసేవితా’’తి. (నామ. పరి. ౮౨౭);

అథ వా అజ్ఝత్తఞ్చ బహిద్ధా చ కుసలాదిధమ్మానన్తి యథాఠితవసేనేవ యోజనా అత్తనో హి రాగాదయో చ అత్తనో కుసలాదిధమ్మానం కల్యాణమిత్తస్స సద్ధాదికే నిస్సాయ కుసలం కరోన్తానం పరేసఞ్చ నిస్సయా హోన్తి.

తత్థ కామరాగాదయో నిస్సాయ కామభవాదీసు నిబ్బత్తనత్థం, రాగాదివూపసమత్థఞ్చ దానసీలఉపోసథజ్ఝానాభిఞ్ఞావిపస్సనామగ్గభావనా, రాగాదిహేతుకా చ ఉపరూపరిరాగాదయో హోన్తీతి యథారహం దట్ఠబ్బం. యం యఞ్హి నిస్సాయ యస్స యస్స సమ్భవో, తం తం తస్స తస్స పకతూపనిస్సయో హోతి. పచ్చయమహాపదేసో హేస, యదిదం ‘‘ఉపనిస్సయపచ్చయో’’తి వుత్తం. తథా చాహ ‘‘బహుధా హోతి పకతూపనిస్సయో’’తి. సద్ధాదయోతి సీలసుతచాగపఞ్ఞా. అత్తనో సద్ధాదికఞ్హి ఉపనిస్సాయ అత్తనో దానసీలాదయో, తథా కల్యాణమిత్తానం సద్ధాదయో ఉపనిస్సాయ పరేసఞ్చ దానసీలాదయో హోన్తీతి పాకటమేతం. సుఖం దుక్ఖన్తి కాయికం సుఖం దుక్ఖం. పుగ్గలోతి కల్యాణమిత్తాదిపుగ్గలో. భోజనన్తి సప్పాయాదిభోజనం, ఉతుపి తాదిసోవ.

౨౭. ‘‘అధిపతి…పే… పచ్చయా హోన్తీ’’తి సఙ్ఖేపేన వుత్తమత్థం విత్థారేతుం ‘‘తత్థ గరుకతమారమ్మణ’’న్త్యాది వుత్తం. గరుకతమారమ్మణన్తి పచ్చవేక్ఖణఅస్సాదాదినా గరుకతం ఆరమ్మణం. తఞ్హి ఝానమగ్గఫలవిపస్సనానిబ్బానాదిభేదం పచ్చవేక్ఖణఅస్సాదాదిమగ్గఫలాదిధమ్మే అత్తాధీనే కరోతీతి ఆరమ్మణాధిపతి నామ. గరుకాతబ్బతామత్తేన ఆరమ్మణాధిపతి. గరుకతోపి బలవకారణట్ఠేన ఆరమ్మణూపనిస్సయోతి అయమేతేసం విసేసో. సహజాతా…పే… నామరూపానన్తి ఛన్దచిత్తవీరియవీమంసానం, వసేన చతుబ్బిధోపి సహజాతాధిపతి యథారహం సహజాతనామరూపానం పవత్తియంయేవ సహజాతాధిపతివసేన పచ్చయో.

౨౮. రూపధమ్మస్స అరూపధమ్మం పతి సహజాతపచ్చయతా పటిసన్ధియం వత్థువసేన వుత్తాతి ఆహ ‘‘వత్థువిపాకా అఞ్ఞమఞ్ఞ’’న్తి –

౩౦. యస్మా పన అఞ్ఞమఞ్ఞుపత్థమ్భనవసేనేవ అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయతా, న సహజాతమత్తతోతి పవత్తియం రూపం నామానం అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయో న హోతి, తస్మా వుత్తం ‘‘చిత్తచేతసికా ధమ్మా అఞ్ఞమఞ్ఞ’’న్తి. తథా ఉపాదారూపాని చ భూతరూపానం అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయా న హోన్తీతి వుత్తం ‘‘మహాభూతా అఞ్ఞమఞ్ఞ’’న్తి.

౩౧. నను చ ‘‘అరూపినో ఆహారా సహజాతానం నామరూపాన’’న్తి వుత్తం, ఏవఞ్చ సతి అసఞ్ఞీనం సహజాతాహారస్స అసమ్భవతో ‘‘సబ్బే సత్తా ఆహారట్ఠితికా’’తి కథమిదం నీయతీతి? వుచ్చతే – మనోసఞ్చేతనాహారవసప్పవత్తస్స కమ్మస్స, తంసహగతానమ్పి వా సేసాహారానం కమ్మూపనిస్సయపచ్చయేహి పచ్చయత్తపరియాయం గహేత్వా సబ్బసత్తానం ఆహారట్ఠితికతా వుత్తా, న ఆహారపచ్చయభావతోతి.

౩౨. ‘‘పఞ్చ పసాదా’’త్యాదీసు నను ఇత్థిన్ద్రియపురిసిన్ద్రియా న గహితాతి? సచ్చం న గహితా. యదిపి తేసం లిఙ్గాదీహి అనువత్తనీయతా అత్థి, సా పన న పచ్చయభావతో. యథా హి జీవితాహారా యేసం పచ్చయా హోన్తి, తేసం అనుపాలకా ఉపత్థమ్భకా అత్థి, అవిగతపచ్చయభూతా చ హోన్తి, న ఏవం ఇత్థిపురిసభావా లిఙ్గాదీనం కేనచి ఉపకారేన ఉపకారా హోన్తి. కేవలం పన యథాసకేహేవ కమ్మాదిపచ్చయేహి పవత్తమానం లిఙ్గాదీనం యథా ఇత్థాదిగ్గహణస్స పచ్చయభావో హోతి, తతో అఞ్ఞేనాకారేన తం-సహితసన్తానే అప్పవత్తితో లిఙ్గాదీహి అనువత్తనీయతా, ఇన్ద్రియతా చ నేసం వుచ్చతి, తస్మా న తేసం ఇన్ద్రియపచ్చయభావో వుత్తో.

౩౩. యేసం నామానం చక్ఖాదీనం అబ్భన్తరతో నిక్ఖమన్తానం వియ పవత్తానం, యేసఞ్చ రూపానం నామసన్నిస్సయేనేవ ఉప్పజ్జమానానం సమ్పయోగాసఙ్కా హోతి, తేసమేవ విప్పయుత్తపచ్చయతా. రూపానం పన రూపేహి సాసఙ్కా నత్థి. వత్థుసన్నిస్సయేనేవ జాయన్తానం విసయభావమత్తం ఆరమ్మణన్తి తేనాపి తేసం సమ్పయోగాసఙ్కా నత్థీతి యేసం సమ్పయోగాసఙ్కా అత్థి, తేసమేవ విప్పయుత్తపచ్చయతాపి వుత్తాతి ఆహ ‘‘ఓక్కన్తిక్ఖణే వత్థూ’’త్యాది.

౩౪. సబ్బథా సబ్బాకారేన యథారహం నామవసేన వుత్తం తివిధం సహజాతం, దువిధం పురేజాతం, ఏకవిధం పచ్ఛాజాతఞ్చ పచ్చయజాతం, ఆహారేసు కబళీకారో ఆహారో, రూపజీవితిన్ద్రియన్తి అయం పఞ్చవిధోపి అత్థిపచ్చయో, అవిగతపచ్చయో చ హోతి. పచ్చుప్పన్నసభావేన అత్థిభావేన తాదిసస్సేవ ధమ్మస్స ఉపత్థమ్భకత్తా అత్థిభావాభావేన అనుపకారకానమేవ అత్థిభావేన ఉపకారకతా అత్థిపచ్చయభావోతి నత్థి నిబ్బానస్స సబ్బదా భావినో అత్థిపచ్చయతా, అవిగతపచ్చయతా చ. ఉప్పాదాదియుత్తానం వా నత్థిభావోపకారకతావిరుద్ధో, విగతభావోపకారకతావిరుద్ధో చ ఉపకారకభావో అత్థిపచ్చయతాదికాతి న తస్స తప్పచ్చయత్తప్పసఙ్గో. రూపజీవితిన్ద్రియఞ్చేత్థ ఓజా వియ ఠితిక్ఖణేవ ఉపకారకత్తా సహజాతపచ్చయేసు న గయ్హతీతి విసుం వుత్తం.

౩౫. ఇదాని సబ్బేపి పచ్చయా సఙ్ఖేపతోపి చతుధాయేవాతి దస్సేతుం ‘‘ఆరమ్మణూ…పే… గచ్ఛన్తీ’’తి వుత్తం. న హి సో కోచి పచ్చయో అత్థి, యో చిత్తచేతసికానం ఆరమ్మణభావం న గచ్ఛేయ్య, సకసకపచ్చయుప్పన్నస్స చ ఉపనిస్సయభావం న గచ్ఛతి, కమ్మహేతుకత్తా చ లోకప్పవత్తియా ఫలహేతూపచారవసేన సబ్బేపి కమ్మసభావం నాతివత్తన్తి, తే చ పరమత్థతో లోకసమ్ముతివసేన చ విజ్జమానాయేవాతి సబ్బేపి చతూసు సమోధానం గచ్ఛన్తి.

౩౬. ఇదాని యం వుత్తం తత్థ తత్థ ‘‘సహజాతరూప’’న్తి, తం సబ్బం న అవిసేసతో దట్ఠబ్బన్తి దస్సేతుం ‘‘సహజాతరూప’’న్త్యాది వుత్తం. పటిసన్ధియఞ్హి చిత్తసముట్ఠానరూపాభావతో పవత్తియం కమ్మసముట్ఠానానఞ్చ చిత్తచేతసికేహి సహుప్పత్తినియమాభావతో సహజాతరూపన్తి సబ్బత్థాపి పవత్తే చిత్తసముట్ఠానానం రూపానం, పటిసన్ధియం కటత్తారూపసఙ్ఖాతకమ్మజరూపానఞ్చ వసేన దువిధం హోతి. కమ్మస్స కతత్తా నిబ్బత్తమానాని రూపాని కటత్తారూపాని.

౩౭. ఇతి ఏవం వుత్తనయేన సమ్భవా యథాసమ్భవం తేకాలికా అనన్తరసమనన్తరఆసేవననత్థివిగతవసేన పఞ్చన్నం అతీతకాలికానం, కమ్మపచ్చయస్స అతీతవత్తమానవసేన ద్వికాలికస్స, ఆరమ్మణఅధిపతిఉపనిస్సయపచ్చయానం తికాలికానం, ఇతరేసం పన్నరసన్నం పచ్చుప్పన్నకాలికానఞ్చ వసేన కాలత్తయవన్తో, నిబ్బానపఞ్ఞత్తివసేన కాలవిముత్తా చ, చక్ఖాదిరాగాదిసద్ధాదివసేన అజ్ఝత్తికా చ, పుగ్గలఉతుభోజనాదివసేన తతో బహిద్ధా చ, పచ్చయుప్పన్నభావేన సఙ్ఖతా చ, కథా తప్పటిపక్ఖభావేన అసఙ్ఖతా చ ధమ్మా పఞ్ఞత్తినామరూపానం వసేన సఙ్ఖేపతో తివిధా ఠితా సబ్బథా పట్ఠానే అనన్తనయసమన్తపట్ఠానే పకరణే చతువీసతిసఙ్ఖాతా పచ్చయా నామాతి యోజనా.

౩౮. తత్థాతి తేసు పఞ్ఞత్తినామరూపేసు.

పట్ఠాననయవణ్ణనా నిట్ఠితా.

పఞ్ఞత్తిభేదవణ్ణనా

౩౯. వచనీయవాచకభేదా దువిధా పఞ్ఞత్తీతి వుత్తం ‘‘పఞ్ఞాపియత్తా’’త్యాది. పఞ్ఞాపియత్తాతి తేన తేన పకారేన ఞాపేతబ్బత్తా, ఇమినా రూపాదిధమ్మానం సమూహసన్తానాదిఅవత్థావిసేసాదిభేదా సమ్ముతిసచ్చభూతా ఉపాదాపఞ్ఞత్తిసఙ్ఖాతా అత్థపఞ్ఞత్తి వుత్తా. సా హి నామపఞ్ఞత్తియా పఞ్ఞాపీయతి. పఞ్ఞాపనతోతి పకారేహి అత్థపఞ్ఞత్తియా ఞాపనతో. ఇమినా హి పఞ్ఞాపేతీతి ‘‘పఞ్ఞత్తీ’’తి లద్ధనామానం అత్థానం అభిధానసఙ్ఖాతా నామపఞ్ఞత్తి వుత్తా.

౪౦. భూతపరిణామాకారముపాదాయాతి పథవాదికానం మహాభూతానం పబన్ధవసేన పవత్తమానానం పత్థటసఙ్గహతాదిఆకారేన పరిణామాకారం పరిణతభావసఙ్ఖాతం ఆకారం ఉపాదాయ నిస్సయం కత్వా. తథా తథాతి భూమాదివసేన. భూమిపబ్బతాదికాతి భూమిపబ్బతరుక్ఖాదికా సన్తానపఞ్ఞత్తి. సమ్భారసన్నివేసాకారన్తి దారుమత్తికాతన్తాదీనం సమ్భారానం ఉపకరణానం సన్నివేసాకారం రచనాదివిసిట్ఠతంతంసణ్ఠానాదిఆకారం. రథసకటాదికాతి రథసకటగామఘటపటాదికా సమూహపఞ్ఞత్తి. చన్దావట్టనాదికన్తి చన్దిమసూరియనక్ఖత్తానం సినేరుం పదక్ఖిణవసేన ఉదయాదిఆవట్టనాకారం. దిసాకాలాదికాతి పురత్థిమదిసాదికా దిసాపఞ్ఞత్తి, పుబ్బణ్హాదికా కాలపఞ్ఞత్తి, మాసోతువేసాఖమాసాదికా తంతంనామవిసిట్ఠా మాసాదిపఞ్ఞత్తి చ. అసమ్ఫుట్ఠాకారన్తి తంతంరూపకలాపేహి అసమ్ఫుట్ఠం సుసిరాదిఆకారం. కూపగుహాదికా తి కూపగుహఛిద్దాదికా ఆకాసపఞ్ఞత్తి. తంతంభూతనిమిత్తన్తి పథవీకసిణాదితంతంభూతనిమిత్తం. భావనావిసేసన్తి పరికమ్మాదిభేదం భావనాయ పబన్ధవిసేసం. కసిణనిమిత్తాదికాతి కసిణాసుభనిమిత్తాదిభేదా యోగీనం ఉపట్ఠితా ఉగ్గహపటిభాగాదిభేదా నిమిత్తపఞ్ఞత్తి. ఏవమాదిప్పభేదాతి కసిణుగ్ఘాటిమాకాసనిరోధకసిణాదిభేదా చ. అత్థచ్ఛాయాకారేనాతి పరమత్థధమ్మస్స ఛాయాకారేన పటిభాగాకారేన.

౪౧. నామనామకమ్మాదినామేనాతి నామం నామకమ్మం నామధేయ్యం నిరుత్తి బ్యఞ్జనం అభిలాపోతి ఇమేహి ఛహి నామేహి. తత్థ అత్థేసు నమతీతి నామం. తం అన్వత్థరుళ్హీవసేన దువిధం, సామఞ్ఞగుణకిరియాయదిచ్ఛావసేన చతుబ్బిధం. నామమేవ నామకమ్మం. తథా నామధేయ్యం. అక్ఖరద్వారేన అత్థం నీహరిత్వా ఉత్తి కథనం నిరుత్తి, అత్థం బ్యఞ్జయతీతి బ్యఞ్జనం. అభిలపతీతి అభిలాపో, సద్దగతఅక్ఖరసన్నివేసక్కమో. సా పనాయం నామపఞ్ఞత్తి విజ్జమానఅవిజ్జమానతదుభయసంయోగవసేన ఛబ్బిధా హోతీతి దస్సేతుం ‘‘విజ్జమానపఞ్ఞత్తీ’’త్యాది వుత్తం, ఏతాయ పఞ్ఞాపేన్తీతి ‘‘రూపవేదనా’’త్యాదినా పకాసేన్తి.

౪౨. ఉభిన్నన్తి విజ్జమానావిజ్జమానానం ద్విన్నం. పఞ్చాభిఞ్ఞా, ఆసవక్ఖయఞాణన్తి ఛ అభిఞ్ఞా అస్సాతి ఛళభిఞ్ఞో. ఏత్థ చ అభిఞ్ఞానం విజ్జమానత్తా, తప్పటిలాభినో పుగ్గలస్స అవిజ్జమానత్తా చ అయం విజ్జమానేన అవిజ్జమానపఞ్ఞత్తి నామ. తథా ఇత్థియా అవిజ్జమానత్తా, సద్దస్స చ విజ్జమానత్తా ఇత్థిసద్దోతి అవిజ్జమానేన విజ్జమానపఞ్ఞత్తి. పసాదచక్ఖునో, తన్నిస్సితవిఞ్ఞాణస్స చ విజ్జమానత్తా చక్ఖువిఞ్ఞాణన్తి విజ్జమానేన విజ్జమానపఞ్ఞత్తి. రఞ్ఞో చ పుత్తస్స చ సమ్ముతిసచ్చభూతత్తా రాజపుత్తోతి అవిజ్జమానేన అవిజ్జమానపఞ్ఞత్తి.

౪౩. వచీఘోసానుసారేనాతి భూమిపబ్బతరూపవేదనాదివచీమయసద్దస్స అనుసారేన అనుగమనేన అనుస్సరణేన ఆరమ్మణకరణేన పవత్తాయ సోతవిఞ్ఞాణవీథియా పవత్తితో అనన్తరం ఉప్పన్నస్స మనోద్వారస్స నామచిన్తనాకారప్పవత్తస్స మనోద్వారికవిఞ్ఞాణసన్తానస్స ‘‘ఇదమీదిసస్స అత్థస్స నామ’’న్తి పుబ్బేయేవ గహితసఙ్కేతోపనిస్సయస్స గోచరా ఆరమ్మణభూతా తతో నామగ్గహణతో పరం యస్సా సమ్ముతిపరమత్థవిసయాయ నామపఞ్ఞత్తియా అనుసారేన అనుగమనేన అత్థా సమ్ముతిపరమత్థభేదా విఞ్ఞాయన్తి, సాయం భూమిపబ్బతరూపవేదనాదికా పఞ్ఞాపేతబ్బత్థపఞ్ఞాపికా లోకసఙ్కేతేన నిమ్మితా లోకవోహారేన సిద్ధా, మనోద్వారగ్గహితా అక్ఖరావలిభూతా పఞ్ఞత్తి విఞ్ఞేయ్యా పఞ్ఞాపనతో పఞ్ఞత్తిసఙ్ఖాతా నామపఞ్ఞత్తీతి విఞ్ఞేయ్యా.

ఏత్థ చ సోతవిఞ్ఞాణవీథియా అనన్తరభావినిం మనోద్వారికవీథిమ్పి సోతవిఞ్ఞాణవీథిగ్గహణేనేవ సఙ్గహేత్వా ‘‘సోతవిఞ్ఞాణవీథియా’’తి వుత్తం. ఘటాదిసద్దఞ్హి సుణన్తస్స ఏకమేకం సద్దం ఆరబ్భ పచ్చుప్పన్నాతీతారమ్మణవసేన ద్వే ద్వే జవనవారా, బుద్ధియా గహితనామపణ్ణత్తిభూతం అక్ఖరావలిమారబ్భ ఏకోతి ఏవం సోతవిఞ్ఞాణవీథియా అనన్తరాయ అతీతసద్దారమ్మణాయ జవనవీథియా అనన్తరం నామపఞ్ఞత్తియా గహణం, తతో పరం అత్థావబోధోతి ఆచరియా.

పఞ్ఞత్తిభేదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

ఇతి అభిధమ్మత్థవిభావినియా నామ అభిధమ్మత్థసఙ్గహవణ్ణనాయ

పచ్చయపరిచ్ఛేదవణ్ణనా నిట్ఠితా.