౭. సముచ్చయపరిచ్ఛేదవణ్ణనా
౧. సలక్ఖణా చిన్తనాదిసలక్ఖణా చిత్తచేతసికనిప్ఫన్నరూపనిబ్బానవసేన ద్వాసత్తతిపభేదా వత్థుధమ్మా సభావధమ్మా వుత్తా, ఇదాని తేసం యథాయోగం సభావధమ్మానం ఏకేకసముచ్చయవసేన యోగానురూపతో అకుసలసఙ్గహాదిభేదం సముచ్చయం రాసిం పవక్ఖామీతి యోజనా.
౨. అకుసలానమేవ సభాగధమ్మవసేన సఙ్గహో అకుసలసఙ్గహో. కుసలాదివసేన మిస్సకానం సఙ్గహో మిస్సకసఙ్గహో, సచ్చాభిసమ్బోధిసఙ్ఖాతస్స అరియమగ్గస్స పక్ఖే భవానం బోధిపక్ఖియానం ధమ్మానం సతిపట్ఠానాదిభేదానం సభాగవత్థువసేన సఙ్గహో బోధిపక్ఖియసఙ్గహో. ఖన్ధాదివసేన సబ్బేసం సఙ్గహో సబ్బసఙ్గహో.
అకుసలసఙ్గహవణ్ణనా
౩. పుబ్బకోటియా అపఞ్ఞాయనతో చిరపారివాసియట్ఠేన, వణతో వా విస్సన్దమానయూసా వియ చక్ఖాదితో విసయేసు విస్సన్దనతో ఆసవా. అథ వా భవతో ఆభవగ్గం ధమ్మతో ఆగోత్రభుం సవన్తి పవత్తన్తీతి ఆసవా. అవధిఅత్థో చేత్థ ఆ-కారో, అవధి చ మరియాదాభివిధివసేన దువిధో. తత్థ ‘‘ఆపాటలిపుత్తం వుట్ఠో దేవో’’త్యాదీసు వియ కిరియం బహి కత్వా పవత్తో మరియాదో. ‘‘ఆభవగ్గం సద్దో అబ్భుగ్గతో’’త్యాదీసు వియ కిరియం బ్యాపేత్వా పవత్తో అభివిధి. ఇధ పన అభివిధిమ్హి దట్ఠబ్బో. తథా హేతే నిబ్బత్తిట్ఠానభూతే చ భవగ్గే, గోత్రభుమ్హి చ ఆరమ్మణభూతే పవత్తన్తి. విజ్జమానేసు చ అఞ్ఞేసు ఆభవగ్గం, ఆగోత్రభుఞ్చ సవన్తేసు మానాదీసు అత్తత్తనియగ్గహణవసేన అభిబ్యాపనతో మదకరణట్ఠేన ఆసవసదిసతాయ చ ఏతేయేవ ఆసవభావేన నిరుళ్హాతి దట్ఠబ్బం. కామోయేవ ఆసవో కామాసవో, కామరాగో. రూపారూపభవేసు ఛన్దరాగో భవాసవో. ఝాననికన్తిసస్సతదిట్ఠిసహగతో చ రాగో ఏత్థేవ సఙ్గయ్హతి. తత్థ పఠమో ఉపపత్తిభవేసు రాగో, దుతియో కమ్మభవే, తతియో భవదిట్ఠిసహగతో. ద్వాసట్ఠివిధా దిట్ఠి దిట్ఠాసవో. దుక్ఖాదీసు చతూసు సచ్చేసు, పుబ్బన్తే, అపరన్తే, పుబ్బాపరన్తే, పటిచ్చసముప్పాదేసు చాతి అట్ఠసు ఠానేసు అఞ్ఞాణం అవిజ్జాసవో.
౪. ఓత్థరిత్వా హరణతో, ఓహననతో వా హేట్ఠా కత్వా హననతో ఓసీదాపనతో ‘‘ఓఘో’’తి వుచ్చతి జలప్పవాహో, ఏతే చ సత్తే ఓత్థరిత్వా హనన్తా వట్టస్మిం సత్తే ఓసీదాపేన్తా వియ హోన్తీతి ఓఘసదిసతాయ ఓఘా, ఆసవాయేవ పనేత్థ యథావుత్తట్ఠేన ‘‘ఓఘా’’తి చ వుచ్చన్తి.
౫. వట్టస్మిం, భవయన్తకే వా సత్తే కమ్మవిపాకేన భవన్తరాదీహి, దుక్ఖేన వా సత్తే యోజేన్తీతి యోగా, హేట్ఠా వుత్తధమ్మావ.
౬. నామకాయేన రూపకాయం, పచ్చుప్పన్నకాయేన వా అనాగతకాయం గన్థేన్తి దుప్పముఞ్చం వేఠేన్తీతి కాయగన్థా. గోసీలాదినా సీలేన, వతేన, తదుభయేన చ సుద్ధీతి ఏవం పరతో అసభావతో ఆమసనం పరామాసో. ‘‘ఇదమేవ సచ్చం, మోఘమఞ్ఞ’’న్తి అభినివిసనం దళ్హగ్గాహో ఇదం సచ్చాభినివేసో.
౭. మణ్డూకం పన్నగో వియ భుసం దళ్హం ఆరమ్మణం ఆదియన్తీతి ఉపాదానాని. కామోయేవ ఉపాదానం, కామే ఉపాదియతీతి వా కాముపాదానం. ‘‘ఇమినా మే సీలవతాదినా సంసారసుద్ధీ’’తి ఏవం సీలవతాదీనం గహణం సీలబ్బతుపాదానం. వదన్తి ఏతేనాతి వాదో, ఖన్ధేహి బ్యతిరిత్తాబ్యతిరిత్తవసేన వీసతి పరికప్పితస్స అత్తనో వాదో అత్తవాదో. సోయేవ ఉపాదానన్తి అత్తవాదుపాదానం.
౮. ఝానాదివసేన ఉప్పజ్జనకకుసలచిత్తం నిసేధేన్తి తథా తస్స ఉప్పజ్జితుం న దేన్తీతి నీవరణాని, పఞ్ఞాచక్ఖునో వా ఆవరణట్ఠేన నీవరణా. పఞ్చసు కామగుణేసు అధిమత్తరాగసఙ్ఖాతో కామోయేవ ఛన్దనట్ఠేన ఛన్దో చాతి కామచ్ఛన్దో. సోయేవ నీవరణన్తి కామచ్ఛన్దనీవరణం. బ్యాపజ్జతి వినస్సతి ఏతేన చిత్తన్తి బ్యాపాదో, ‘‘అనత్థం మే అచరీ’’త్యాదినయప్పవత్తనవవిధఆఘాతవత్థుపదట్ఠానతాయ నవవిధో, అట్ఠానకోపేన సహ దసవిధో వా దోసో, సోయేవ నీవరణన్తి బ్యాపాదనీవరణం. థినమిద్ధమేవ నీవరణం థినమిద్ధనీవరణం. తథా ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చనీవరణం. కస్మా పనేతే భిన్నధమ్మా ద్వే ద్వే ఏకనీవరణభావేన వుత్తాతి? కిచ్చాహారపటిపక్ఖానం సమానభావతో. థినమిద్ధానఞ్హి చిత్తుప్పాదస్స లయాపాదనకిచ్చం సమానం, ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చానం అవూపసన్తభావకారణం. తథా పురిమానం ద్విన్నం తన్దీవిజమ్భితా ఆహారో, హేతూత్యత్థో, పచ్ఛిమానం ఞాతిబ్యసనాదివితక్కనం. పురిమానఞ్చ ద్విన్నం వీరియం పటిపక్ఖభూతం, పచ్ఛిమానం సమథోతి, తేనాహు పోరాణా –
‘‘కిచ్చాహారవిపక్ఖానం, ఏకత్తా ఏకమేత్థ హి;
కతముద్ధచ్చకుక్కుచ్చం, థినమిద్ధఞ్చ తాదినా.
‘‘లీనతాసన్తతా కిచ్చం, తన్దీ ఞాతివితక్కనం;
హేతు వీరియసమథా, ఇమే తేసం విరోధినో’’తి.
౯. అప్పహీనట్ఠేన అను అను సన్తానే సేన్తీతి అనుసయా, అనురూపం కారణం లభిత్వా ఉప్పజ్జన్తీత్యత్థో. అప్పహీనా హి కిలేసా కారణలాభే సతి ఉపజ్జనారహా సన్తానే అను అను సయితా వియ హోన్తీతి తదవత్థా ‘‘అనుసయా’’తి వుచ్చన్తి. తే పన నిప్పరియాయతో అనాగతా కిలేసా, అతీతపచ్చుప్పన్నాపి తంసభావత్తా తథా వుచ్చన్తి. న హి కాలభేదేన ధమ్మానం సభావభేదో అత్థి, యది అప్పహీనట్ఠేన అనుసయా, నను సబ్బేపి కిలేసా అప్పహీనా అనుసయా భవేయ్యున్తి? న మయం అప్పహీనతామత్తేన ‘‘అనుసయా’’తి వదామ, అథ ఖో అప్పహీనట్ఠేన థామగతా కిలేసా అనుసయాతి. థామగమనఞ్చ అనఞ్ఞసాధారణో కామరాగాదీనమేవ ఆవేణికో సభావోతి అలం వివాదేన. కామరాగోయేవ అనుసయో కామరాగానుసయో.
౧౦. సంయోజేన్తి బన్ధన్తీతి సంయోజనాని.
౧౨. చిత్తం కిలిస్సతి ఉపతప్పతి, బాధీయతి వా ఏతేహీతి కిలేసా.
౧౩. కామభవనామేనాతి కామభవసఙ్ఖాతానం ఆరమ్మణానం నామేన. తథాపవత్తన్తి సీలబ్బతాదీనం పరతో ఆమసనాదివసేన పవత్తం.
౧౪. ఆసవా చ ఓఘా చ యోగా చ గన్థా చ వత్థుతో ధమ్మతో వుత్తనయేన తయో. తథా ఉపాదానా దువే వుత్తా తణ్హాదిట్ఠివసేన. నీవరణా అట్ఠ సియుం థినమిద్ధఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చానం విసుం గహణతో. అనుసయా ఛళేవ హోన్తి కామరాగభవరాగానుసయానం తణ్హాసభావేన ఏకతో గహితత్తా. నవ సంయోజనా మతా ఉభయత్థ వుత్తానం తణ్హాసభావానం, దిట్ఠిసభావానఞ్చ ఏకేకం సఙ్గహితత్తా. కిలేసా పన సుత్తన్తవసేన, అభిధమ్మవసేనపి దస. ఇతి ఏవం పాపానం అకుసలానం సఙ్గహో నవధా వుత్తో. ఏత్థ చ –
నవాట్ఠసఙ్గహా లోభ-దిట్ఠియో సత్తసఙ్గహా;
అవిజ్జా పటిఘో పఞ్చ-సఙ్గహో చతుసఙ్గహా;
కఙ్ఖా తిసఙ్గహా మానుద్ధచ్చా థినం ద్విసఙ్గహం.
కుక్కుచ్చమిద్ధాహిరికా-నోత్తప్పిస్సా నిగూహనా;
ఏకసఙ్గహితా పాపా, ఇచ్చేవం నవసఙ్గహా.
అకుసలసఙ్గహవణ్ణనా నిట్ఠితా.
మిస్సకసఙ్గహవణ్ణనా
౧౫. హేతూసు వత్తబ్బం హేట్ఠా వుత్తమేవ.
౧౬. ఆరమ్మణం ఉపగన్త్వా చిన్తనసఙ్ఖాతేన ఉపనిజ్ఝాయనట్ఠేన యథారహం పచ్చనీకధమ్మఝాపనట్ఠేన చ ఝానాని చ తాని అఙ్గాని చ సముదితానం అవయవభావేన అఙ్గీయన్తి ఞాయన్తీతి ఝానఙ్గాని. అవయవవినిముత్తస్స చ సముదాయస్స అభావేపి సేనఙ్గరథఙ్గాదయో వియ విసుం విసుం అఙ్గభావేన వుచ్చన్తి ఏకతో హుత్వా ఝానభావేన. దోమనస్సఞ్చేత్థ అకుసలఝానఙ్గం, సేసాని కుసలాకుసలాబ్యాకతఝానఙ్గాని.
౧౭. సుగతిదుగ్గతీనం, నిబ్బానస్స చ అభిముఖం పాపనతో మగ్గా, తేసం పథభూతాని అఙ్గాని, మగ్గస్స వా అట్ఠఙ్గికస్స అఙ్గాని మగ్గఙ్గాని. సమ్మా అవిపరీతతో పస్సతీతి సమ్మాదిట్ఠి. సా పన ‘‘అత్థి దిన్న’’న్త్యాదివసేన దసవిధా, పరిఞ్ఞాదికిచ్చవసేన చతుబ్బిధా వా. సమ్మా సఙ్కప్పేన్తి ఏతేనాతి సమ్మాసఙ్కప్పో. సో నేక్ఖమ్మసఙ్కప్పఅబ్యాపాదసఙ్కప్పఅవిహింసాసఙ్కప్పవసేన తివిధో. సమ్మావాచాదయో హేట్ఠా విభావితావ. సమ్మా వాయమన్తి ఏతేనాతి సమ్మావాయామో. సమ్మా సరన్తి ఏతాయాతి సమ్మాసతి. ఇమేసం పన భేదం ఉపరి వక్ఖతి. సమ్మా సామఞ్చ ఆధీయతి ఏతేన చిత్తన్తి సమ్మాసమాధి, పఠమజ్ఝానాదివసేన పఞ్చవిధా ఏకగ్గతా. మిచ్ఛాదిట్ఠిఆదయో దుగ్గతిమగ్గత్తా మగ్గఙ్గాని.
౧౮. దస్సనాదీసు చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీహి, యేభుయ్యేన తంసహితసన్తానప్పవత్తియం లిఙ్గాదీహి, జీవనే జీవన్తేహి కమ్మజరూపసమ్పయుత్తధమ్మేహి, మననే జాననే సమ్పయుత్తధమ్మేహి, సుఖితాదిభావే సుఖితాదీహి సహజాతేహి, సద్దహనాదీసు సద్దహనాదివసప్పవత్తేహి తేహేవ, ‘‘అనఞ్ఞాతం ఞస్సామీ’’తి పవత్తియం తథాపవత్తేహి సహజాతేహి, ఆజాననే అఞ్ఞభావిభావే చ ఆజాననాదివసప్పవత్తేహి సహజాతేహి అత్తానం అనువత్తాపేన్తా ధమ్మా ఇస్సరట్ఠేన ఇన్ద్రియాని నామాతి ఆహ ‘‘చక్ఖున్ద్రియ’’న్త్యాది. అట్ఠకథాయం (విభ. అట్ఠ. ౨౧౯; విసుద్ధి. ౨.౫౨౫) పన అపరేపి ఇన్దలిఙ్గట్ఠాదయో ఇన్ద్రియట్ఠా వుత్తా. జీవితిన్ద్రియన్తి రూపారూపవసేన దువిధం జీవితిన్ద్రియం. ‘‘అనమతగ్గే సంసారే అనఞ్ఞాతం అమతం పదం, చతుసచ్చధమ్మమేవ వా ఞస్సామీ’’తి ఏవమజ్ఝాసయేన పటిపన్నస్స ఇన్ద్రియం అనఞ్ఞాతఞ్ఞస్సామీతిన్ద్రియం. ఆజానాతి పఠమమగ్గేన దిట్ఠమరియాదం అనతిక్కమిత్వా జానాతి ఇన్ద్రియఞ్చాతి అఞ్ఞిన్ద్రియం. అఞ్ఞాతావినో చత్తారి సచ్చాని పటివిజ్ఝిత్వా ఠితస్స అరహతో ఇన్ద్రియం అఞ్ఞాతావిన్ద్రియం. ధమ్మసరూపవిభావనత్థఞ్చేత్థ పఞ్ఞిన్ద్రియగ్గహణం, పుగ్గలజ్ఝాసయకిచ్చవిసేసవిభావనత్థం అనఞ్ఞాతఞ్ఞస్సామీతిన్ద్రియాదీనం గహణం.
ఏత్థ చ సత్తపఞ్ఞత్తియా విసేసనిస్సయత్తా అజ్ఝత్తికాయతనాని ఆదితో వుత్తాని, మనిన్ద్రియం పన అజ్ఝత్తికాయతనభావసామఞ్ఞేన ఏత్థేవ వత్తబ్బమ్పి అరూపిన్ద్రియేహి సహ ఏకతో దస్సనత్థం జీవితిన్ద్రియానన్తరం వుత్తం, సాయం పఞ్ఞత్తి ఇమేసం వసేన ‘‘ఇత్థీ పురిసో’’తి విభాగం గచ్ఛతీతి దస్సనత్థం తదనన్తరం భావద్వయం, తయిమే ఉపాదిన్నధమ్మా ఇమస్స వసేన తిట్ఠన్తీతి దస్సనత్థం తతో పరం జీవితిన్ద్రియం, సత్తసఞ్ఞితో ధమ్మపుఞ్జో పబన్ధవసేన పవత్తమానో ఇమాహి వేదనాహి సంకిలిస్సతీతి దస్సనత్థం తతో వేదనాపఞ్చకం, తాహి పన విసుద్ధికామానం వోదానసమ్భారదస్సనత్థం తతో సద్ధాదిపఞ్చకం, సమ్భూతవోదానసమ్భారా చ ఇమేహి విసుజ్ఝన్తీతి విసుద్ధిప్పత్తా, నిట్ఠితకిచ్చా చ హోన్తీతి దస్సనత్థం అన్తే తీణి వుత్తాని. ఏత్తావతా అధిప్పేతత్థసిద్ధీతి అఞ్ఞేసం అగ్గహణన్తి ఇదమేతేసం అనుక్కమేన దేసనాయ కారణన్తి అలమతిప్పపఞ్చేన.
౧౯. అసద్ధియకోసజ్జపమాదఉద్ధచ్చఅవిజ్జాఅహిరికఅనోత్తప్పసఙ్ఖాతేహి పటిపక్ఖధమ్మేహి అకమ్పియట్ఠేన, సమ్పయుత్తధమ్మేసు థిరభావేన చ సద్ధాదీని సత్త బలాని, అహిరికానోత్తప్పద్వయం పన సమ్పయుత్తధమ్మేసు థిరభావేనేవ.
౨౦. అత్తాధీనప్పవత్తీనం పతిభూతా ధమ్మా అధిపతీ. ‘‘ఛన్దవతో కింనామ న సిజ్ఝతీ’’త్యాదికం హి పుబ్బాభిసఙ్ఖారూపనిస్సయం లభిత్వా ఉప్పజ్జమానే చిత్తే ఛన్దాదయో ధురభూతా సయం సమ్పయుత్తధమ్మే సాధయమానా హుత్వా పవత్తన్తి, తే చ తేసం వసేన పవత్తన్తి, తేన తే అత్తాధీనానం పతిభావేన పవత్తన్తి. అఞ్ఞేసం అధిపతిధమ్మానం అధిపతిభావనివారణవసేన ఇస్సరియం అధిపతితా. సన్తేసుపి ఇన్ద్రియన్తరేసు కేవలం దస్సనాదీసు చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీహి అనువత్తాపనమత్తం ఇన్ద్రియతాతి అయం అధిపతిఇన్ద్రియానం విసేసో.
౨౧. ఓజట్ఠమకరూపాదయో ఆహరన్తీతి ఆహారా. కబళీకారాహారో హి ఓజట్ఠమకరూపం ఆహరతి, ఫస్సాహారో తిస్సో వేదనా, మనోసఞ్చేతనాహారసఙ్ఖాతం కుసలాకుసలకమ్మం తీసు భవేసు పటిసన్ధిం. విఞ్ఞాణాహారసఙ్ఖాతం పటిసన్ధివిఞ్ఞాణం సహజాతనామరూపేఆహరతి, కిఞ్చాపి సకసకపచ్చయుప్పన్నే ఆహరన్తా అఞ్ఞేపి అత్థి. అజ్ఝత్తికసన్తతియా పన విసేసపచ్చయత్తా ఇమేయేవ చత్తారో ‘‘ఆహారా’’తి వుత్తా.
కబళీకారాహారభక్ఖానఞ్హి సత్తానం రూపకాయస్స కబళీకారాహారో విసేసపచ్చయో కమ్మాదిజనితస్సపి తస్స కబళీకారాహారూపత్థమ్భబలేనేవ దసవస్సాదిప్పవత్తిసమ్భవతో. తథా హేస ‘‘ధాతి వియ కుమారస్స, ఉపత్థమ్భనకయన్తం వియ గేహస్సా’’తి వుత్తో. ఫస్సోపి సుఖాదివత్థుభూతం ఆరమ్మణం ఫుసన్తోయేవ సుఖాదివేదనాపవత్తనేన సత్తానం ఠితియా పచ్చయో హోతి. మనోసఞ్చేతనా కుసలాకుసలకమ్మవసేన ఆయూహమానాయేవ భవమూలనిప్ఫాదనతో సత్తానం ఠితియా పచ్చయో హోతి. విఞ్ఞాణం విజానన్తమేవ నామరూపప్పవత్తనేన సత్తానం ఠితియా పచ్చయో హోతీతి ఏవమేతేయేవ అజ్ఝత్తసన్తానస్స విసేసపచ్చయత్తా ‘‘ఆహారా’’తి వుత్తా, ఫస్సాదీనం దుతియాదిభావో దేసనాక్కమతో, న ఉప్పత్తిక్కమతో.
౨౬. పఞ్చవిఞ్ఞాణానం వితక్కవిరహేన ఆరమ్మణేసు అభినిపాతమత్తత్తా తేసు విజ్జమానానిపి ఉపేక్ఖాసుఖదుక్ఖాని ఉపనిజ్ఝానాకారస్స అభావతో ఝానఙ్గభావేన న ఉద్ధటాని. ‘‘వితక్కపచ్ఛిమకం హి ఝానఙ్గ’’న్తి వుత్తం. ద్విపఞ్చవిఞ్ఞాణమనోధాతుత్తికసన్తీరణత్తికవసేన సోళసచిత్తేసు వీరియాభావతో తత్థ విజ్జమానోపి సమాధి బలభావం న గచ్ఛతి. ‘‘వీరియపచ్ఛిమకం బల’’న్తి హి వుత్తం. తథా అట్ఠారసాహేతుకేసు హేతువిరహతో మగ్గఙ్గాని న లబ్భన్తి. ‘‘హేతుపచ్ఛిమకం మగ్గఙ్గ’’న్తి (ధ. స. అట్ఠ. ౪౩౮) హి వుత్తన్తి ఇమమత్థం మనసి నిధాయాహ ‘‘ద్విపఞ్చవిఞ్ఞాణేసూ’’త్యాది. ఝానఙ్గాని న లబ్భన్తీతి సమ్బన్ధో.
౨౭. అధిమోక్ఖవిరహతో విచికిచ్ఛాచిత్తే ఏకగ్గతా చిత్తట్ఠితిమత్తం, న పన మిచ్ఛాసమాధిసమాధిన్ద్రియసమాధిబలవోహారం గచ్ఛతీతి ఆహ ‘‘తథా విచికిచ్ఛాచిత్తే’’త్యాది.
౨౮. ద్విహేతుకతిహేతుకగ్గహణేన ఏకహేతుకేసు అధిపతీనం అభావం దస్సేతి. జవనేస్వేవాతి అవధారణం లోకియవిపాకేసు అధిపతీనం అసమ్భవదస్సనత్థం. న హి తే ఛన్దాదీని పురక్ఖత్వా పవత్తన్తి. వీమంసాధిపతినో ద్విహేతుకజవనేసు అసమ్భవతో చిత్తాభిసఙ్ఖారూపనిస్సయస్స చ సమ్భవానురూపతో లబ్భమానతం సన్ధాయాహ ‘‘యథాసమ్భవ’’న్తి. ఏకోవ లబ్భతి, ఇతరథా అధిపతిభావాయోగతో, తేనేవ హి భగవతా ‘‘హేతూ హేతుసమ్పయుత్తకానం ధమ్మానం హేతుపచ్చయేన పచ్చయో’’త్యాదినా (పట్ఠా. ౧.౧.౧) హేతుపచ్చయనిద్దేసే వియ ‘‘అధిపతీ అధిపతిసమ్పయుత్తకాన’’న్త్యాదినా అవత్వా ‘‘ఛన్దాధిపతి ఛన్దసమ్పయుత్తకాన’’న్త్యాదినా (పట్ఠా. ౧.౧.౩) ఏకేకాధిపతివసేనేవ అధిపతిపచ్చయో ఉద్ధటో.
౨౯. వత్థుతో ధమ్మవసేన హేతుధమ్మా ఛ, ఝానఙ్గాని పఞ్చ సోమనస్సదోమనస్సుపేక్ఖానం వేదనావసేన ఏకతో గహితత్తా, మగ్గఙ్గా నవ మిచ్ఛాసఙ్కప్పవాయామసమాధీనం వితక్కవీరియచిత్తేకగ్గతాసభావేన సమ్మాసఙ్కప్పాదీహి ఏకతో గహితత్తా. ఇన్ద్రియధమ్మా సోళస పఞ్చన్నం వేదనిన్ద్రియానం వేదనాసామఞ్ఞేన, తిణ్ణం లోకుత్తరిన్ద్రియానం పఞ్ఞిన్ద్రియస్స చ ఞాణసామఞ్ఞేన ఏకతో గహితత్తా, రూపారూపజీవితిన్ద్రియానఞ్చ విసుం గహితత్తా, బలధమ్మా పన యథావుత్తనయేనేవ నవ ఈరితా, అధిపతిధమ్మా చత్తారో వుత్తా, ఆహారా తథా చత్తారో వుత్తాతి కుసలాదీహి తీహి సమాకిణ్ణో తతోయేవ మిస్సకసఙ్గహో ఏవంనామకో సఙ్గహో సత్తధా వుత్తో. ఏత్థ చ –
పఞ్చసఙ్గహితా పఞ్ఞా, వాయామేకగ్గతా పన;
చతుసఙ్గహితా చిత్తం, సతి చేవ తిసఙ్గహా.
సఙ్కప్పో వేదనా సద్ధా, దుకసఙ్గహితా మతా;
ఏకేకసఙ్గహా సేసా, అట్ఠవీసతి భాసితా.
మిస్సకసఙ్గహవణ్ణనా నిట్ఠితా.
బోధిపక్ఖియసఙ్గహవణ్ణనా
౩౦. పట్ఠాతీతి పట్ఠానం, అసుభగ్గహణాదివసేన అనుపవిసిత్వా కాయాదిఆరమ్మణే పవత్తతీత్యత్థో, సతియేవ పట్ఠానం సతిపట్ఠానం. తం పన కాయవేదనాచిత్తధమ్మేసు అసుభదుక్ఖానిచ్చానత్తాకారగ్గహణవసేన, సుభసుఖనిచ్చఅత్తసఞ్ఞావిపల్లాసప్పహానవసేన చ చతుబ్బిధన్తి వుత్తం ‘‘చత్తారో సతిపట్ఠానా’’తి. కుచ్ఛితానం కేసాదీనం ఆయోతి కాయో, సరీరం, అస్సాసపస్సాసానం వా సమూహో కాయో, తస్స అనుపస్సనా పరికమ్మవసేన, విపస్సనావసేన చ సరణం కాయానుపస్సనా. దుక్ఖదుక్ఖవిపరిణామదుక్ఖసఙ్ఖారదుక్ఖభూతానం వేదనానం వసేన అనుపస్సనా వేదనానుపస్సనా. తథా సరాగమహగ్గతాదివసేన సమ్పయోగభూమిభేదేన భిన్నస్సేవ చిత్తస్స అనుపస్సనా చిత్తానుపస్సనా. సఞ్ఞాసఙ్ఖారానం ధమ్మానం భిన్నలక్ఖణానమేవ అనుపస్సనా ధమ్మానుపస్సనా.
౩౧. సమ్మా పదహన్తి ఏతేనాతి సమ్మప్పధానం, వాయామో. సో చ కిచ్చభేదేన చతుబ్బిధోతి ఆహ ‘‘చత్తారో సమ్మప్పధానా’’త్యాది. అసుభమనసికారకమ్మట్ఠానానుయుఞ్జనాదివసేన వాయమనం వాయామో. భియ్యోభావాయాతి అభివుద్ధియా.
౩౨. ఇజ్ఝతి అధిట్ఠానాదికం ఏతాయాహి ఇద్ధి, ఇద్ధివిధఞాణం ఇద్ధియా పాదో ఇద్ధిపాదో, ఛన్దోయేవ ఇద్ధిపాదో ఛన్దిద్ధిపాదో.
౩౫. బుజ్ఝతీతి బోధి, ఆరద్ధవిపస్సకతో పట్ఠాయ యోగావచరో. యాయ వా సో సతిఆదికాయ ధమ్మసామగ్గియా బుజ్ఝతి సచ్చాని పటివిజ్ఝతి, కిలేసనిద్దాతో వా వుట్ఠాతి, కిలేససఙ్కోచాభావతో వా మగ్గఫలప్పత్తియా వికసతి, సా ధమ్మసామగ్గీ బోధి, తస్స బోధిస్స, తస్సా వా బోధియా అఙ్గభూతా కారణభూతాతి బోజ్ఝఙ్గా, తే పన ధమ్మవసేన సత్తవిధాతి ఆహ ‘‘సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గో’’త్యాది. సతియేవ సున్దరో బోజ్ఝఙ్గో, సున్దరస్స వా బోధిస్స, సున్దరాయ వా బోధియా అఙ్గోతి సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గో. ధమ్మే విచినాతి ఉపపరిక్ఖతీతి ధమ్మవిచయో, విపస్సనాపఞ్ఞా. ఉపేక్ఖాతి ఇధ తత్రమజ్ఝత్తుపేక్ఖా.
౪౦. ‘‘సత్తధా తత్థ సఙ్గహో’’తి వత్వాన పున తం దస్సేతుం ‘‘సఙ్కప్పపస్సద్ధి చా’’త్యాది వుత్తం. తత్థ వీరియం నవట్ఠానం సమ్మప్పధానచతుక్కవీరియిద్ధిపాదవీరియిన్ద్రియవీరియబలసమ్బోజ్ఝఙ్గసమ్మావాయామవసేన నవకిచ్చత్తా, సతి అట్ఠట్ఠానా సతిపట్ఠానచతుక్కసతిన్ద్రియసతిబలసతిసమ్బోజ్ఝఙ్గసమ్మాసతివసేన అట్ఠకిచ్చత్తా. సమాధి చతుట్ఠానో సమాధిన్ద్రియసమాధిబలసమాధిసమ్బోజ్ఝఙ్గసమ్మాసమాధివసేన చతుకిచ్చత్తా, పఞ్ఞా పఞ్చట్ఠానా వీమంసిద్ధిపాదపఞ్ఞిన్ద్రియపఞ్ఞాబలధమ్మవిచయసమ్బోజ్ఝఙ్గసమ్మాదిట్ఠివసేన పఞ్చకిచ్చత్తా, సద్ధా ద్విట్ఠానా సద్ధిన్ద్రియసద్ధాబలవసేన ద్వికిచ్చత్తా. ఏసో ఉత్తమానం బోధిపక్ఖియభావేన విసిట్ఠానం సత్తతింస ధమ్మానం పవరో ఉత్తమో విభాగో.
౪౧. లోకుత్తరే అట్ఠవిధేపి సబ్బే సత్తతింస ధమ్మా హోన్తి, సఙ్కప్పపీతియో న వా హోన్తి, దుతియజ్ఝానికే సఙ్కప్పస్స, చతుత్థపఞ్చమజ్ఝానికే పీతియా చ అసమ్భవతో న హోన్తి వా, లోకియేపి చిత్తే సీలవిసుద్ధాది ఛబ్బిసుద్ధిపవత్తియం యథాయోగం తంతంకిచ్చస్స అనురూపవసేన కేచి కత్థచి విసుం విసుం హోన్తి, కత్థచి న వా హోన్తి.
బోధిపక్ఖియసఙ్గహవణ్ణనా నిట్ఠితా.
సబ్బసఙ్గహవణ్ణనా
౪౨. అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నాదిభేదభిన్నా తే తే సభాగధమ్మా ఏకజ్ఝం రాసట్ఠేన ఖన్ధా. తేనాహ భగవా – ‘‘తదేకజ్ఝం అభిసంయూహిత్వా అభిసఙ్ఖిపిత్వా అయం వుచ్చతి రూపక్ఖన్ధో’’త్యాది (విభ. ౨), తే పనేతే ఖన్ధా భాజనభోజనబ్యఞ్జనభత్తకారకభుఞ్జకవికప్పవసేన పఞ్చేవ వుత్తాతి ఆహ ‘‘రూపక్ఖన్ధో’’త్యాది. రూపఞ్హి వేదనానిస్సయత్తా భాజనట్ఠానియం, వేదనా భుఞ్జితబ్బత్తా భోజనట్ఠానియా, సఞ్ఞా వేదనాస్సాదలాభహేతుత్తా బ్యఞ్జనట్ఠానియా, సఙ్ఖారా అభిసఙ్ఖరణతో భత్తకారకట్ఠానియా, విఞ్ఞాణం ఉపభుఞ్జకత్తా భుఞ్జకట్ఠానియం. ఏత్తావతా చ అధిప్పేతత్థసిద్ధీతి పఞ్చేవ వుత్తా. దేసనాక్కమేపి ఇదమేవ కారణం యత్థ భుఞ్జతి, యఞ్చ భుఞ్జతి, యేన చ భుఞ్జతి, యో చ భోజకో, యో చ భుఞ్జితా, తేసం అనుక్కమేన దస్సేతుకామత్తా.
౪౩. ఉపాదానానం గోచరా ఖన్ధా ఉపాదానక్ఖన్ధా, తే పన ఉపాదానవిసయభావేన గహితా రూపాదయో పఞ్చేవాతి వుత్తం ‘‘రూపుపాదానక్ఖన్ధో’’త్యాది. సబ్బసభాగధమ్మసఙ్గహత్థం హి సాసవా, అనాసవాపి ధమ్మా అవిసేసతో ‘‘పఞ్చక్ఖన్ధా’’తి దేసితా. విపస్సనాభూమిసన్దస్సనత్థం పన సాసవావ ‘‘ఉపాదానక్ఖన్ధా’’తి. యథా పనేత్థ వేదనాదయో సాసవా, అనాసవా చ, న ఏవం రూపం, ఏకన్తకామావచరత్తా. సభాగరాసివసేన పన తం ఖన్ధేసు దేసితం, ఉపాదానియభావేన, పన రాసివసేన చ ఉపాదానక్ఖన్ధేసూతి దట్ఠబ్బం.
౪౪. ఆయతన్తి ఏత్థ తంతంద్వారారమ్మణా చిత్తచేతసికా తేన తేన కిచ్చేన ఘట్టేన్తి వాయమన్తి, ఆయభూతే వా తే ధమ్మే ఏతాని తనోన్తి విత్థారేన్తి, ఆయతం వా సంసారదుక్ఖం నయన్తి పవత్తేన్తి, చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీనం కారణభూతానీతి వా ఆయతనాని. అపిచ లోకే నివాసఆకరసమోసరణసఞ్జాతిట్ఠానం ‘‘ఆయతన’’న్తి వుచ్చతి, తస్మా ఏతేపి తంతంద్వారికానం, తంతదారమ్మణానఞ్చ చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీనం నివాసట్ఠానతాయ, తేసమేవ ఆకిణ్ణభావేన పవత్తానం ఆకరట్ఠానతాయ, ద్వారారమ్మణతో సమోసరన్తానం సమోసరణట్ఠానతాయ, తత్థేవ ఉప్పజ్జన్తానం సఞ్జాతిట్ఠానతాయ చ ఆయతనాని. తాని పన ద్వారభూతాని అజ్ఝత్తికాయతనాని ఛ, ఆరమ్మణభూతాని చ బాహిరాయతనాని ఛాతి ద్వాదసవిధానీతి ఆహ ‘‘చక్ఖాయతన’’న్త్యాది. చక్ఖు చ తం ఆయతనఞ్చాతి చక్ఖాయతనం. ఏవం సేసేసుపి.
ఏత్థ అజ్ఝత్తికాయతనేసు సనిదస్సనసప్పటిఘారమ్మణత్తా చక్ఖాయతనం విభూతన్తి తం పఠమం వుత్తం, తదనన్తరం అనిదస్సనసప్పటిఘారమ్మణాని ఇతరాని, తత్థాపి అసమ్పత్తగ్గాహకసామఞ్ఞేన చక్ఖాయతనానన్తరం సోతాయతనం వుత్తం, ఇతరేసు సీఘతరం ఆరమ్మణగ్గహణసమత్థత్తా ఘానాయతనం పఠమం వుత్తం. పురతో ఠపితమత్తస్స హి భోజనాదికస్స గన్ధో వాతానుసారేన ఘానే పటిహఞ్ఞతి, తదనన్తరం పన పదేసవుత్తిసామఞ్ఞేన జివ్హాయతనం వుత్తం, తతో సబ్బట్ఠానికం కాయాయతనం, తతో పఞ్చన్నమ్పి గోచరగ్గహణసమత్థం మనాయతనం, యథావుత్తానం పన అనుక్కమేన తేసం తేసం ఆరమ్మణాని రూపాయతనాదీని వుత్తాని.
౪౫. అత్తనో సభావం ధారేన్తీతి ధాతుయో. అథ వా యథాసమ్భవం అనేకప్పకారం సంసారదుక్ఖం విదహన్తి, భారహారేహి వియ చ భారో సత్తేహి ధీయన్తి ధారియన్తి, అవసవత్తనతో దుక్ఖవిధానమత్తమేవ చేతా, సత్తేహి చ సంసారదుక్ఖం అనువిధీయతి ఏతాహి, తథావిహితఞ్చ ఏతాస్వేవ మీయతి ఠపియతి, రససోణితాదిసరీరావయవధాతుయో వియ, హరితాలమనోసిలాదిసేలావయవధాతుయో వియ చ ఞేయ్యావయవభూతా చాతి ధాతుయో. యథాహు –
‘‘విదహతి విధానఞ్చ, ధీయతే చ విధీయతే;
ఏతాయ ధీయతే ఏత్థ, ఇతి వా ధాతుసమ్మతా;
సరీరసేలావయవ-ధాతుయో వియ ధాతుయో’’తి.
తా పన మనాయతనం సత్తవిఞ్ఞాణధాతువసేన సత్తధా భిన్దిత్వా అవసేసేహి ఏకాదసాయతనేహి సహ అట్ఠారసధాతూ వుత్తాతి ఆహ ‘‘చక్ఖుధాతూ’’త్యాది. కమకారణం వుత్తనయేన దట్ఠబ్బం.
౪౬. అరియకరత్తా అరియాని, తచ్ఛభావతో సచ్చానీతి అరియసచ్చాని. ఇమాని హి చత్తారో పటిపన్నకే, చత్తారో ఫలట్ఠేతి అట్ఠఅరియపుగ్గలే సాధేన్తి అసతి సచ్చప్పటివేధే తేసం అరియభావానుపగమనతో, సతి చ తస్మిం ఏకన్తేన తబ్భావూపగమనతో చ. దుక్ఖసముదయనిరోధమగ్గానమేవ పన యథాక్కమం బాధకత్తం పభవత్తం నిస్సరణత్తం నియ్యానికత్తం, నాఞ్ఞేసం, బాధకాదిభావోయేవ చ దుక్ఖాదీనం, న అబాధకాదిభావో, తస్మా అఞ్ఞత్థాభావతత్థబ్యాపితాసఙ్ఖాతేన లక్ఖణేన ఏతాని తచ్ఛాని. తేనాహు పోరాణా –
‘‘బోధానురూపం చత్తారో, ఛిన్దన్తే చతురో మలే;
ఖీణదోసే చ చత్తారో, సాధేన్తారియపుగ్గలే.
‘‘అఞ్ఞత్థ బాధకత్తాది, న హి ఏతేహి లబ్భతి;
నాబాధకత్తమేతేసం, తచ్ఛానేతానివేతతో’’తి.
అరియానం వా సచ్చాని తేహి పటివిజ్ఝితబ్బత్తా, అరియస్స వా సమ్మాసమ్బుద్ధస్స సచ్చాని తేన దేసితత్తాతి అరియసచ్చాని. తాని పన సంకిలిట్ఠాసంకిలిట్ఠఫలహేతువసేన చతుబ్బిధానీతి ఆహ ‘‘చత్తారి అరియసచ్చానీ’’త్యాది. తత్థ కుచ్ఛితత్తా, తుచ్ఛత్తా చ దుక్ఖం. కమ్మాదిపచ్చయసన్నిట్ఠానే దుక్ఖుప్పత్తినిమిత్తతాయ సముదయో సముదేతి ఏతస్మా దుక్ఖన్తి కత్వా, దుక్ఖస్స సముదయో దుక్ఖసముదయో. దుక్ఖస్స అనుప్పాదనిరోధో ఏత్థ, ఏతేనాతి వా దుక్ఖనిరోధో. దుక్ఖనిరోధం గచ్ఛతి, పటిపజ్జన్తి చ తం ఏతాయాతి దుక్ఖనిరోధగామినిపటిపదా.
౪౭. చేతసికానం, సోళససుఖుమరూపానం, నిబ్బానస్స చ వసేన ఏకూనసత్తతి ధమ్మా ఆయతనేసు ధమ్మాయతనం, ధాతూసు ధమ్మధాతూతి చ సఙ్ఖం గచ్ఛన్తి.
౪౯. సేసా చేతసికాతి వేదనాసఞ్ఞాహి సేసా పఞ్ఞాస చేతసికా. కస్మా పన వేదనాసఞ్ఞా విసుం కతాతి? వట్టధమ్మేసు అస్సాదతదుపకరణభావతో. తేభూమకధమ్మేసు హి అస్సాదవసప్పవత్తా వేదనా, అసుభే సుభాదిసఞ్ఞావిపల్లాసవసేన చ తస్సా తదాకారప్పవత్తీతి తదుపకరణభూతా సఞ్ఞా, తస్మా సంసారస్స పధానహేతుతాయ ఏతా వినిభుజ్జిత్వా దేసితాతి. వుత్తఞ్హేతం ఆచరియేన –
‘‘వట్టధమ్మేసు అస్సాదం, తదస్సాదుపసేవనం;
వినిభుజ్జ నిదస్సేతుం, ఖన్ధద్వయముదాహట’’న్తి. (నామ. పరి. ౬౪౯);
౫౦. నను చ ఆయతనధాతూసు నిబ్బానం సఙ్గహితం, ఖన్ధేసు కస్మా న సఙ్గహితన్తి ఆహ ‘‘భేదాభావేనా’’త్యాది. అతీతాదిభేదభిన్నానఞ్హి రాసట్ఠేన ఖన్ధవోహారోతి నిబ్బానం భేదాభావతో ఖన్ధసఙ్గహతో నిస్సటం, వినిముత్తన్త్యత్థో.
౫౧. ఛన్నం ద్వారానం, ఛన్నం ఆరమ్మణానఞ్చ భేదేన ఆయతనాని ద్వాదస భవన్తి, ఛన్నం ద్వారానం ఛన్నం ఆరమ్మణానం తదుభయం నిస్సాయ ఉప్పన్నానం తత్తకానమేవ విఞ్ఞాణానం పరియాయేన కమేన ధాతుయో అట్ఠారస భవన్తి.
౫౨. తిస్సో భూమియో ఇమస్సాతి తిభూమం, తిభూమంయేవ తేభూమకం. వత్తతి ఏత్థ కమ్మం, తబ్బిపాకో చాతి వట్టం. తణ్హాతి కామతణ్హాదివసేన తివిధా, పున ఛళారమ్మణవసేన అట్ఠారసవిధా, అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నవసేన చతుపఞ్ఞాసవిధా, అజ్ఝత్తికబాహిరవసేన అట్ఠసతప్పభేదా తణ్హా. కస్మా పన అఞ్ఞేసుపి దుక్ఖహేతూసు సన్తేసు తణ్హాయేవ సముదయోతి వుత్తాతి? పధానకారణత్తా. కమ్మవిచిత్తతాహేతుభావేన, హి కమ్మసహాయభావూపగమనేన చ దుక్ఖవిచిత్తతాకారణత్తా తణ్హా దుక్ఖస్స విసేసకారణన్తి. మగ్గో దుక్ఖనిరోధగామినిపటిపదానామేన వుత్తో మగ్గో లోకుత్తరో మతోతి మగ్గోతి పున మగ్గగ్గహణం యోజేతబ్బం.
౫౩. మగ్గయుత్తా అట్ఠఙ్గికవినిముత్తా సేసా మగ్గసమ్పయుత్తా ఫస్సాదయో ఫలఞ్చేవ ససమ్పయుత్తన్తి ఏతే చతూహి సచ్చేహి వినిస్సటా వినిగ్గతా నిప్పరియాయతో, పరియాయతో పన అఞ్ఞాతావిన్ద్రియనిద్దేసేపి ‘‘మగ్గఙ్గం మగ్గపరియాపన్న’’న్తి (ధ. స. ౫౫౫) వుత్తత్తా ఫలధమ్మేసు సమ్మాదిట్ఠాదీనం మగ్గసచ్చే, ఇతరేసఞ్చ మగ్గఫలసమ్పయుత్తానం సఙ్ఖారదుక్ఖసామఞ్ఞేన దుక్ఖసచ్చే సఙ్గహో సక్కా కాతుం. ఏవఞ్హి సతి సచ్చదేసనాయపి సబ్బసఙ్గాహికతా ఉపపన్నా హోతి. కస్మా పనేతే ఖన్ధాదయో బహూ ధమ్మా వుత్తాతి? భగవతాపి తథేవ దేసితత్తా. భగవతాపి కస్మా తథా దేసితాతి? తివిధసత్తానుగ్గహస్స అధిప్పేతత్తా. నామరూపతదుభయసమ్ముళ్హవసేన హి తిక్ఖనాభితిక్ఖముదిన్ద్రియవసేన, సఙ్ఖిత్తమజ్ఝిమవిత్థారరుచివసేన చ తివిధా సత్తా. తేసు నామసమ్ముళ్హానం ఖన్ధగ్గహణం నామస్స తత్థ చతుధా విభత్తత్తా, రూపసమ్ముళ్హానం ఆయతనగ్గహణం రూపస్స తత్థ అడ్ఢేకాదసధా విభత్తత్తా, ఉభయముళ్హానం ధాతుగ్గహణం ఉభయేసమ్పి తత్థ విత్థారతో విభత్తత్తా, తథా తిక్ఖిన్ద్రియానం, సఙ్ఖిత్తరుచికానఞ్చ ఖన్ధాగ్గహణన్త్యాది యోజేతబ్బం. తం పనేతం తివిధమ్పి పవత్తినివత్తితదుభయహేతువసేన దిట్ఠమేవ ఉపకారావహం. నో అఞ్ఞథాతి సచ్చగ్గహణన్తి దట్ఠబ్బం.
సబ్బసఙ్గహవణ్ణనా నిట్ఠితా.
ఇతి అభిధమ్మత్థవిభావినియా నామ అభిధమ్మత్థసఙ్గహవణ్ణనాయ
సముచ్చయపరిచ్ఛేదవణ్ణనా నిట్ఠితా.