౬. రూపపరిచ్ఛేదవణ్ణనా

౧. ఏవం తావ చిత్తచేతసికవసేన దువిధం అభిధమ్మత్థం దస్సేత్వా ఇదాని రూపం, తదనన్తరఞ్చ నిబ్బానం దస్సేతుమారభన్తో ఆహ ‘‘ఏత్తావతా’’త్యాది. సప్పభేదప్పవత్తికా ఉద్దేసనిద్దేసపటినిద్దేసవసేన తీహి పరిచ్ఛేదేహి వుత్తప్పభేదవన్తో, పవత్తిపటిసన్ధివసేన ద్వీహి పరిచ్ఛేదేహి వుత్తప్పవత్తివన్తో చ చిత్తచేతసికా ధమ్మా ఏత్తావతా పఞ్చహి పరిచ్ఛేదేహి విభత్తా హి యస్మా, ఇదాని యథానుప్పత్తం రూపం పవుచ్చతీతి యోజనా.

౨. ఇదాని యథాపటిఞ్ఞాతరూపవిభాగత్థం మాతికం ఠపేతుం ‘‘సముద్దేసా’’త్యాది వుత్తం. సఙ్ఖేపతో ఉద్దిసనం సముద్దేసో. ఏకవిధాదివసేన విభజనం విభాగో, సముట్ఠాతి ఏతస్మా ఫలన్తి సముట్ఠానం, కమ్మాదయో రూపజనకపచ్చయా. చక్ఖుదసకాదయో కలాపా. పవత్తిక్కమతో చేతి భవకాలసత్తభేదేన రూపానం ఉప్పత్తిక్కమతో.

రూపసముద్దేసవణ్ణనా

౩. ఉపాదిన్నానుపాదిన్నసన్తానేసు ససమ్భారధాతువసేన మహన్తా హుత్వా భూతా పాతుభూతాతి మహాభూతా (ధ. స. అట్ఠ. ౫౮౪). అథవా అనేకవిధఅబ్భుతవిసేసదస్సనేన, అనేకాభూతదస్సనేన వా మహన్తాని అబ్భుతాని, అభూతాని వా ఏతేసూతి మహాభూతా, మాయాకారాదయో. తేహి సమానా సయం అనీలాదిసభావానేవ నీలాదిఉపాదాయరూపదస్సనాదితోతి మహాభూతా. మనాపవణ్ణసణ్ఠానాదీహి వా సత్తానం వఞ్చికా యక్ఖినిఆదయో వియ మనాపఇత్థిపురిసరూపదస్సనాదినా సత్తానం వఞ్చకత్తా మహన్తాని అభూతాని ఏతేసూతి మహాభూతా. వుత్తమ్పి హేతం –

‘‘మహన్తా పాతుభూతాతి, మహాభూతసమాతి వా;

వఞ్చకత్తా అభూతేన, ‘మహాభూతా’తి సమ్మతా’’తి. (అభిధ. ౬౨౬);

అథ వా మహన్తపాతుభావతో మహన్తాని భవన్తి ఏతేసు ఉపాదారూపాని, భూతాని చాతి మహాభూతాని. మహాభూతే ఉపాదాయ పవత్తం రూపం ఉపాదాయరూపం. యది ఏవం ‘‘ఏకం మహాభూతం పటిచ్చ తతో మహాభూతా’’త్యాదివచనతో (పట్ఠా. ౧.౧.౫౩) ఏకేకమహాభూతా సేసమహాభూతానం నిస్సయా హోన్తీతి తేసమ్పి ఉపాదాయరూపతాపసఙ్గోతి? నయిదమేవం ఉపాదాయేవ పవత్తరూపానం తంసమఞ్ఞాసిద్ధితో. యఞ్హి మహాభూతే ఉపాదియతి, సయఞ్చ అఞ్ఞేహి ఉపాదీయతి. న తం ఉపాదాయరూపం. యం పన ఉపాదీయతేవ, న కేనచి ఉపాదీయతి, తదేవ ఉపాదాయరూపన్తి నత్థి భూతానం తబ్బోహారప్పసఙ్గో. అపిచ చతున్నం మహాభూతానం ఉపాదాయరూపన్తి ఉపాదాయరూపలక్ఖణన్తి నత్థి తయో ఉపాదాయ పవత్తానం ఉపాదాయరూపతాతి.

౪. పథనట్ఠేన పథవీ, తరుపబ్బతాదీనం పకతిపథవీ వియ సహజాతరూపానం పతిట్ఠానభావేన పక్ఖాయతి, ఉపట్ఠాతీతి వుత్తం హోతి, పథవీ ఏవ ధాతు సలక్ఖణధారణాదితో నిస్సత్తనిజ్జీవట్ఠేన సరీరసేలావయవధాతుసదిసత్తా చాతి పథవీధాతు. ఆపేతి సహజాతరూపాని పత్థరతి, ఆపాయతి వా బ్రూహేతి వడ్ఢేతీతి ఆపో. తేజేతి పరిపాచేతి, నిసేతి వా తిక్ఖభావేన సేసభూతత్తయం ఉస్మాపేతీతి తేజో. వాయతి దేసన్తరుప్పత్తిహేతుభావేన భూతసఙ్ఘాతం పాపేతీతి వాయో. చతస్సోపి పనేతా యథాక్కమం కథినత్తదవత్తఉణ్హత్తవిత్థమ్భనత్తలక్ఖణాతి దట్ఠబ్బం.

౫. చక్ఖాదీనం వచనత్థో హేట్ఠా కథితోవ. పసాదరూపం నామ చతున్నం మహాభూతానం పసన్నభావహేతుకత్తా. తం పన యథాక్కమం దట్ఠుకామతాసోతుకామతాఘాయితుకామతాసాయితుకామతాఫుసితుకామతానిదానకమ్మసముట్ఠానభూతప్పసాదలక్ఖణం. తత్థ చక్ఖు తావ మజ్ఝే కణ్హమణ్డలస్స ఊకాసిరప్పమాణే అభిముఖే ఠితానం సరీరసణ్ఠానుప్పత్తిపదేసే తేలమివ పిచుపటలాని సత్తక్ఖిపటలాని బ్యాపేత్వా ధారణనహాపనమణ్డనబీజనకిచ్చాహి చతూహి ధాతీహి వియ ఖత్తియకుమారో సన్ధారణబన్ధనపరిపాచనసముదీరణకిచ్చాహి చతూహి ధాతూహి కతూపకారం ఉతుచిత్తాహారేహి ఉపత్థమ్భియమానం ఆయునా పరిపాలియమానం వణ్ణాదీహి పరివారితం యథాయోగం చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీనం వత్థుద్వారభావం సధేన్తం పవత్తతి, ఇతరం ‘‘ససమ్భారచక్ఖూ’’తి వుచ్చతి. ఏవం సోతాదయోపి యథాక్కమం సోతబిలబ్భన్తరే అఙ్గులివేధనాకారం ఉపచితతనుతమ్బలోమం, నాసికబ్భన్తరే అజపదసణ్ఠానం, జివ్హామజ్ఝే ఉప్పలదలగ్గసణ్ఠానం పదేసం అభిబ్యాపేత్వా పవత్తన్తి, ఇతరం పన ఠపేత్వా కమ్మజతేజస్స పతిట్ఠానట్ఠానం కేసగ్గలోమగ్గనఖగ్గసుక్ఖచమ్మాని చ అవసేసం సకలసరీరం ఫరిత్వా పవత్తతి. ఏవం సన్తేపి ఇతరేహి తస్స సఙ్కరో న హోతి భిన్ననిస్సయలక్ఖణత్తా. ఏకనిస్సయానిపి హి రూపరసాదీని లక్ఖణభేదతో అసంకిణ్ణాతి కిం పన భిన్ననిస్సయా పసాదా.

౬. ఆపోధాతుయా సుఖుమభావేన ఫుసితుం అసక్కుణేయ్యత్తా వుత్తం ‘‘ఆపోధాతు వివజ్జితం భూతత్తయసఙ్ఖాత’’న్తి. కిఞ్చాపి హి సీతతా ఫుసిత్వా గయ్హతి, సా పన తేజోయేవ. మన్దే హి ఉణ్హత్తే సీతబుద్ధి సీతతాసఙ్ఖాతస్స కస్సచి గుణస్స అభావతో. తయిదం సీతబుద్ధియా అనవట్ఠితభావతో విఞ్ఞాయతి పారాపారే వియ. తథా హి ఘమ్మకాలే ఆతపే ఠత్వా ఛాయం పవిట్ఠానం సీతబుద్ధి హోతి, తత్థేవ చిరకాలం ఠితానం ఉణ్హబుద్ధి. యది చ ఆపోధాతు సీతతా సియా, ఉణ్హభావేన సహ ఏకస్మిం కలాపే ఉపలబ్భేయ్య, న చేవం ఉపలబ్భతి, తస్మా విఞ్ఞాయతి ‘‘న ఆపోధాతు సీతతా’’తి. యే పన ‘‘దవతా ఆపోధాతు, సా చ ఫుసిత్వా గయ్హతీ’’తి వదన్తి, తే వత్తబ్బా ‘‘దవతా నామ ఫుసిత్వా గయ్హతీతి ఇదం ఆయస్మన్తానం అభిమానమత్తం సణ్ఠానే వియా’’తి. వుత్తఞ్హేతం పోరాణేహి –

‘‘దవతాసహవుత్తీని, తీణి భూతాని సమ్ఫుసం;

దవతం సమ్ఫుసామీతి, లోకోయమభిమఞ్ఞతి.

‘‘భూతే ఫుసిత్వా సణ్ఠానం, మనసా గణ్హతో యథా;

పచ్చక్ఖతో ఫుసామీతి, విఞ్ఞేయ్యా దవతా తథా’’తి.

గోచరరూపం నామ పఞ్చవిఞ్ఞాణవిసయభావతో. గావో ఇన్ద్రియాని చరన్తి ఏత్థాతి గోచరన్తి హి ఆరమ్మణస్సేతం నామం. తం పనేతం పఞ్చవిధమ్పి యథాక్కమం చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీనం గోచరభావలక్ఖణం, చక్ఖాదిపటిహననలక్ఖణం వా.

౭. ఇత్థియా భావో ఇత్థత్తం (ధ. స. అట్ఠ. ౬౩౨). పురిసస్స భావో పురిసత్తం. తత్థ ఇత్థిలిఙ్గనిమిత్తకుత్తాకప్పహేతుభావలక్ఖణం ఇత్థత్తం, పురిసలిఙ్గాదిహేతుభావలక్ఖణం పురిసత్తం. తత్థ ఇత్థీనం అఙ్గజాతం ఇత్థిలిఙ్గం. సరాధిప్పాయా ఇత్థినిమిత్తం ‘‘ఇత్థీ’’తి సఞ్జాననస్స పచ్చయభావతో. అవిసదఠానగమననిసజ్జాది ఇత్థికుత్తం. ఇత్థిసణ్ఠానం ఇత్థాకప్పో. పురిసలిఙ్గాదీనిపి వుత్తనయేన దట్ఠబ్బాని. అట్ఠకథాయం పన అఞ్ఞథా ఇత్థిలిఙ్గాదీని వణ్ణితాని. తం పన ఏవం సఙ్గహేత్వా వదన్తి –

‘‘లిఙ్గం హత్థాదిసణ్ఠానం, నిమిత్తం మిహితాదికం;

కుత్తం సుప్పాదినా కీళా, ఆకప్పో గమనాదిక’’న్తి.

భావరూపం నామ భవతి ఏతేన ఇత్థాదిఅభిధానం, బుద్ధి చాతి కత్వా. తం పనేతం కాయిన్ద్రియం వియ సకలసరీరం ఫరిత్వా తిట్ఠతి.

౮. హదయమేవ మనోధాతుమనోవిఞ్ఞాణధాతూనం నిస్సయత్తా వత్థు చాతి హదయవత్థు. తథా హి తం ధాతుద్వయనిస్సయభావలక్ఖణం, తఞ్చ హదయకోసబ్భన్తరే అడ్ఢపసతమత్తం లోహితం నిస్సాయ పవత్తతి. రూపకణ్డే అవుత్తస్సపి పనేతస్స ఆగమతో, యుత్తితో చ అత్థిభావో దట్ఠబ్బో. తత్థ, తం రూపం నిస్సాయ మనోధాతు చ మనోవిఞ్ఞాణధాతు చ వత్తన్తి ‘‘యం రూపం మనోధాతుయా చ మనోవిఞ్ఞాణధాతుయా చ తంసమ్పయుత్తకానఞ్చ ధమ్మానం నిస్సయపచ్చయేన పచ్చయో’’తి (పట్ఠా. ౧.౧.౮) ఏవమాగతం పట్ఠానవచనం ఆగమో. యుత్తి పనేవం దట్ఠబ్బా –

‘‘నిప్ఫన్నభూతికాధారా, ద్వే ధాతూ కామరూపినం;

రూపానుబన్ధవుత్తిత్తా, చక్ఖువిఞ్ఞాణాదయో వియ.

‘‘చక్ఖాదినిస్సితానేతా, తస్సఞ్ఞాధారభావతో;

నాపి రూపాదికే తేసం, బహిద్ధాపి పవత్తితో.

‘‘న చాపి జీవితం తస్స, కిచ్చన్తరనియుత్తితో;

న చ భావద్వయం తస్మిం, అసన్తేపి పవత్తితో.

‘‘తస్మా తదఞ్ఞం వత్థు తం, భూతికన్తి విజానియం;

వత్థాలమ్బదుకానన్తు, దేసనాభేదతో ఇదం;

ధమ్మసఙ్గణిపాఠస్మిం, న అక్ఖాతం మహేసినా’’తి.

౯. జీవన్తి తేనాతి జీవితం, తదేవ కమ్మజరూపపరిపాలనే ఆధిపచ్చయోగతో ఇన్ద్రియన్తి జీవితిన్ద్రియం. తథా హేతం కమ్మజరూపపరిపాలనలక్ఖణం. యథాసకం ఖణమత్తట్ఠాయీనమ్పి హి సహజాతానం పవత్తిహేతుభావేనేవ అనుపాలకం. న హి తేసం కమ్మంయేవ ఠితికారణం హోతి ఆహారజాదీనం ఆహారాది వియ కమ్మస్స తఙ్ఖణాభావతో. ఇదం పన సహ పాచనగ్గినా అనవసేసఉపాదిన్నకాయం బ్యాపేత్వా పవత్తతి.

౧౦. కబళం కత్వా అజ్ఝోహరీయతీతి కబళీకారో ఆహారో, ఇదఞ్చ సవత్థుకం కత్వా ఆహారం దస్సేతుం వుత్తం. సేన్ద్రియకాయోపత్థమ్భనహేతుభూతా పన అఙ్గమఙ్గానుసారీ రసహరసఙ్ఖాతా అజ్ఝోహరితబ్బాహారసినేహభూతా ఓజా ఇధ ఆహారరూపం నామ. తథా హేతం సేన్ద్రియకాయోపత్థమ్భనహేతుభావలక్ఖణం, ఓజట్ఠమకరూపాహరణలక్ఖణం వా.

౧౧. కక్ఖళత్తాదినా అత్తనో అత్తనో సభావేన ఉపలబ్భనతో సభావరూపం నామ. ఉప్పాదాదీహి, అనిచ్చతాదీహి వా లక్ఖణేహి సహితన్తి సలక్ఖణం. పరిచ్ఛేదాదిభావం వినా అత్తనో సభావేనేవ కమ్మాదీహి పచ్చయేహి నిప్ఫన్నత్తా నిప్ఫరూపం నామ. రుప్పనసభావో రూపం, తేన యుత్తమ్పి రూపం, యథా ‘‘అరిససో, నీలుప్పల’’న్తి, స్వాయం రూప-సద్దో రుళ్హియా అతంసభావేపి పవత్తతీతి అపరేన రూప-సద్దేన విసేసేత్వా ‘‘రూపరూప’’న్తి వుత్తం యథా ‘‘దుక్ఖదుక్ఖ’’న్తి. పరిచ్ఛేదాదిభావం అతిక్కమిత్వా సభావేనేవ ఉపలబ్భనతో లక్ఖణత్తయారోపనేన సమ్మసితుం అరహత్తా సమ్మసనరూపం.

౧౨. న కస్సతీతి అకాసో. అకాసోయేవ ఆకాసో, నిజ్జీవట్ఠేన ధాతు చాతి ఆకాసధాతు. చక్ఖుదసకాదిఏకేకకలాపగతరూపానం కలాపన్తరేహి అసంకిణ్ణభావాపాదనవసేన పరిచ్ఛేదకం, తేహి వా పరిచ్ఛిజ్జమానం, తేసం పరిచ్ఛేదమత్తం వా రూపం పరిచ్ఛేదరూపం. తఞ్హి తం తం రూపకలాపం పరిచ్ఛిన్దన్తం వియ హోతి. విజ్జమానేపి చ కలాపన్తరభూతేహి కలాపన్తరభూతానం సమ్ఫుట్ఠభావే తంతంరూపవివిత్తతా రూపపరియన్తో ఆకాసో. యేసఞ్చ సో పరిచ్ఛేదో, తేహి సయం అసమ్ఫుట్ఠోయేవ. అఞ్ఞథా పరిచ్ఛిన్నతా న సియా తేసం రూపానం బ్యాపీభావాపత్తితో. అబ్యాపితా హి అసమ్ఫుట్ఠతా. తేనాహ భగవా ‘‘అసమ్ఫుట్ఠం చతూహి మహాభూతేహీ’’తి (ధ. స. ౬౩౭).

౧౩. చలమానకాయేన అధిప్పాయం విఞ్ఞాపేతి, సయఞ్చ తేన విఞ్ఞాయతీతి కాయవిఞ్ఞత్తి. సవిఞ్ఞాణకసద్దసఙ్ఖాతవాచాయ అధిప్పాయం విఞ్ఞాపేతి, సయఞ్చ తాయ విఞ్ఞాయతీతి వచీవిఞ్ఞత్తి. తత్థ అభిక్కమాదిజనకచిత్తసముట్ఠానవాయోధాతుయా సహజాతరూపసన్థమ్భనసన్ధారణచలితేసు సహకారీకారణభూతో ఫన్దమానకాయఫన్దనతంహేతుకవాయోధాతువినిముత్తో మహన్తం పాసాణం ఉక్ఖిపన్తస్స సబ్బథామేన గహణకాలే ఉస్సాహనవికారో వియ రూపకాయస్స పరిఫన్దనపచ్చయభావేన ఉపలబ్భమానో వికారో కాయవిఞ్ఞత్తి. సా హి ఫన్దమానకాయేన అధిప్పాయం విఞ్ఞాపేతి. న హి విఞ్ఞత్తివికారరహితేసు రుక్ఖచలనాదీసు ‘‘ఇదమేస కారేతీ’’తి అధిప్పాయగ్గహణం దిట్ఠన్తి. హత్థచలనాదీసు చ ఫన్దమానకాయగ్గహణానన్తరం అవిఞ్ఞాయమానన్తరేహి మనోద్వారజవనేహి గయ్హమానత్తా సయఞ్చ కాయేన విఞ్ఞాయతి.

కథం పన విఞ్ఞత్తివసేన హత్థచలనాదయో హోన్తీతి? వుచ్చతే – ఏకావజ్జనవీథియం సత్తసు జవనేసు సత్తమజవనసముట్ఠానవాయోధాతు విఞ్ఞత్తివికారసహితావ పఠమజవనాదిసముట్ఠానాహి వాయోధాతూహి లద్ధోపత్థమ్భా దేసన్తరుప్పత్తిహేతుభావేన చలయతి చిత్తజం, పురిమజవనాదిసమ్భూతా పన సన్థమ్భనసన్ధారణమత్తకరా తస్స ఉపకారాయ హోన్తీతి. యథా హి సత్తహి యుగేహి ఆకడ్ఢితబ్బసకటే సత్తమయుగయుత్తాయేవ గోణా హేట్ఠా ఛసు యుగేసు యుత్తగోణేహి లద్ధూపత్థమ్భా సకటం చాలేన్తి, పఠమయుగాదియుత్తా పన ఉపత్థమ్భనసన్ధారణమత్తమేవ సాధేన్తా తేసం ఉపకారాయ హోన్తి, ఏవంసమ్పదమిదం దట్ఠబ్బం.

దేసన్తరుప్పత్తియేవ చేత్థ చలనం ఉప్పన్నదేసతో కేసగ్గమత్తమ్పి ధమ్మానం సఙ్కమనాభావతో. ఇతరథా నేసం అబ్యాపారకతా, ఖణికతా చ న సియా. దేసన్తరుప్పత్తిహేతుభావోతి చ యథా అత్తనా సహజరూపాని హేట్ఠిమజవనసముట్ఠితరూపేహి పతిట్ఠితట్ఠానతో అఞ్ఞత్థ ఉప్పజ్జన్తి, ఏవం తేహి సహ తత్థ ఉప్పత్తియేవాతి దట్ఠబ్బం, ఏత్థ పన చిత్తజే చలితే తంసమ్బన్ధేన ఇతరమ్పి చలతి నదీసోతే పక్ఖిత్తసుక్ఖగోమయపిణ్డం వియ. తథా చలయితుం అసక్కోన్తి యోపి పఠమజవనాదిసముట్ఠానవాయోధాతుయో విఞ్ఞత్తివికారసహితాయేవ యేన దిసాభాగేన అయం అభిక్కమాదీని పవత్తేతుకామో, తదభిముఖభావవికారసమ్భవతో. ఏవఞ్చ కత్వా మనోద్వారావజ్జనస్సపి విఞ్ఞత్తిసముట్ఠాపకత్తం వక్ఖతి. వచీభేదకరచిత్తసముట్ఠానపథవీధాతుయా అక్ఖరుప్పత్తిట్ఠానగతఉపాదిన్నరూపేహి సహ ఘట్టనపచ్చయభూతో ఏకో వికారో వచీవిఞ్ఞత్తి. యం పనేత్థ వత్తబ్బం, తం కాయవిఞ్ఞత్తియం వుత్తనయేన దట్ఠబ్బం.

అయం పన విసేసో – యథా తత్థ ‘‘ఫన్దమానకాయగ్గహణానన్తర’’న్తి వుత్తం, ఏవమిధ ‘‘సుయ్యమానసద్దసవనానన్తర’’న్తి యోజేతబ్బం. ఇధ చ సన్థమ్భనాదీనం అభావతో సత్తమజవనసముట్ఠితాత్యాదినయో న లబ్భతి. ఘట్టనేన హి సద్ధింయేవ సద్దో ఉప్పజ్జతి. ఘట్టనఞ్చ పఠమజవనాదీసుపి లబ్భతేవ. ఏత్థ చ యథా ఉస్సాపేత్వా బద్ధగోసీసతాలపణ్ణాదిరూపాని దిస్వా తదనన్తరప్పవత్తాయ అవిఞ్ఞాయమానన్తరాయ మనోద్వారవీథియా గోసీసాదీనం ఉదకసహచారితప్పకారం సఞ్ఞాణం గహేత్వా ఉదకగ్గహణం హోతి, ఏవం విప్ఫన్దమానసముచ్చారియమానకాయసద్దే గహేత్వా తదనన్తరప్పవత్తాయ అవిఞ్ఞాయమానన్తరాయ మనోద్వారవీథియా పురిమసిద్ధసమ్బన్ధూపనిస్సయాయ సాధిప్పాయవికారగ్గహణం హోతీతి అయం ద్విన్నం సాధారణా ఉపమా.

౧౪. లహుభావో లహుతా. ముదుభావో ముదుతా. కమ్మఞ్ఞభావో కమ్మఞ్ఞతా. యథాక్కమఞ్చేతా అరోగినో వియ రూపానం అగరుతా సుపరిమద్దితచమ్మస్స వియ అకథినతా సుధన్తసువణ్ణస్స వియ సరీరకిరియానం అనుకూలభావోతి దట్ఠబ్బం. అఞ్ఞమఞ్ఞం అవిజహన్తస్సపి హి లహుతాదిత్తయస్స తంతంవికారాధికరూపేహి నానత్తం వుచ్చతి, దన్ధత్తకరధాతుక్ఖోభప్పటిపక్ఖపచ్చయసముట్ఠానో హి రూపవికారో లహుతా. థద్ధత్తకరధాతుక్ఖోభప్పటిపక్ఖపచ్చయసముట్ఠానో ముదుతా. సరీరకిరియానం అననుకూలభావకరధాతుక్ఖోభప్పటిపక్ఖపచ్చయసముట్ఠానో కమ్మఞ్ఞతాతి.

౧౫. ఉపచయనం ఉపచయో, పఠమచయోత్యత్థో ‘‘ఉపఞ్ఞత్త’’న్త్యాదీసు వియ ఉప-సద్దస్స పఠమత్థజోతనతో. సన్తానో సన్తతి, పబన్ధోత్యత్థో. తత్థ పటిసన్ధితో పట్ఠాయ యావ చక్ఖాదిదసకానం ఉప్పత్తి, ఏత్థన్తరే రూపుప్పాదో ఉపచయో నామ. తతో పరం సన్తతి నామ. యథాసకం ఖణమత్తట్ఠాయీనం రూపానం నిరోధాభిముఖభావవసేన జీరణం జరా, సాయేవ జరతా, నిచ్చధువభావేన న ఇచ్చం అనుపగన్తబ్బన్తి అనిచ్చం, తస్స భావో అనిచ్చతా, రూపపరిభేదో. లక్ఖణరూపం నామ ధమ్మానం తంతంఅవత్థావసేన లక్ఖణహేతుత్తా.

౧౬. జాతిరూపమేవాతి పటిసన్ధితో పట్ఠాయ రూపానం ఖణే ఖణే ఉప్పత్తిభావతో జాతిసఙ్ఖాతం రూపుప్పత్తిభావేన చతుసన్తతిరూపప్పటిబద్ధవుత్తిత్తా రూపసమ్మతఞ్చ జాతిరూపమేవ ఉపచయసన్తతిభావేన పవుచ్చతి పఠముపరినిచ్చత్తసఙ్ఖాతప్పవత్తిఆకారభేదతో వేనేయ్యవసేన ‘‘ఉపచయో సన్తతీ’’తి (ధ. స. ౬౪౨) విభజిత్వా వుత్తత్తా. ఏవఞ్చ కత్వా తాసం నిద్దేసే అత్థతో అభేదం దస్సేతుం ‘‘యో ఆయతనానం ఆచయో, సో రూపస్స ఉపచయో. యో రూపస్స ఉపచయో, సా రూపస్స సన్తతీ’’తి (ధ. స. ౬౪౧-౬౪౨) వుత్తం. ఏకాదసవిధమ్పీతి సభాగసఙ్గహవసేన ఏకాదసప్పకారమ్పి.

౧౭. చత్తారో భూతా, పఞ్చ పసాదా, చత్తారో విసయా, దువిధో భావో, హదయరూపమిచ్చపి ఇదం జీవితాహారరూపేహి ద్వీహి సహ అట్ఠారసవిధం, తథా పరిచ్ఛేదో చ దువిధా విఞ్ఞత్తి, తివిధో వికారో, చతుబ్బిధం లక్ఖణన్తి రూపానం పరిచ్ఛేదవికారాదిభావం వినా విసుం పచ్చయేహి అనిబ్బత్తత్తా ఇమే అనిప్ఫన్నా దస చేతి అట్ఠవీసతివిధం భవే.

రూపసముద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

రూపవిభాగవణ్ణనా

౧౮. ఇదాని యథాఉద్దిట్ఠరూపానం ఏకవిధాదినయదస్సనత్థం ‘‘సబ్బఞ్చ పనేత’’న్త్యాది వుత్తం. సమ్పయుత్తస్స అలోభాదిహేతునో అభావా అహేతుకం. యథాసకం పచ్చయవన్తతాయ సప్పచ్చయం. అత్తానం ఆరబ్భ పవత్తేహి కామాసవాదీహి సహితత్తా సాసవం. పచ్చయేహి అభిసఙ్ఖతత్తా సఙ్ఖతం. ఉపాదానక్ఖన్ధసఙ్ఖాతే లోకే నియుత్తతాయ లోకియం. కామతణ్హాయ అవచరితత్తా కామావచరం. అరూపధమ్మానం వియ కస్సచి ఆరమ్మణస్స అగ్గహణతో నాస్స ఆరమ్మణన్తి అనారమ్మణం. తదఙ్గాదివసేన పహాతబ్బతాభావతో అప్పహాతబ్బం. ఇతి-సద్దో పకారత్థో, తేన ‘‘అబ్యాకత’’న్త్యాదికం సబ్బం ఏకవిధనయం సఙ్గణ్హాతి.

౧౯. అజ్ఝత్తికరూపం అత్తభావసఙ్ఖాతం అత్తానం అధికిచ్చ ఉద్దిస్స పవత్తత్తా. కామం అఞ్ఞేపి హి అజ్ఝత్తసమ్భూతా అత్థి, రుళ్హీవసేన పన చక్ఖాదికంయేవ అజ్ఝత్తికం. అథ వా ‘‘యది మయం న హోమ, త్వం కట్ఠకలిఙ్గరూపమో భవిస్ససీ’’తి వదన్తా వియ అత్తభావస్స సాతిసయం ఉపకారత్తా చక్ఖాదీనేవ విసేసతో అజ్ఝత్తికాని నామ. అత్తసఙ్ఖాతం వా చిత్తం అధికిచ్చ తస్స ద్వారభావేన పవత్తతీతి అజ్ఝత్తం, తదేవ అజ్ఝత్తికం. తతో బహిభూతత్తా ఇతరం తేవీసతివిధం బాహిరరూపం.

౨౦. ఇతరం బావీసతివిధం అవత్థురూపం.

౨౨. అట్ఠవిధమ్పి ఇన్ద్రియరూపం పఞ్చవిఞ్ఞాణేసు లిఙ్గాదీసు సహజరూపపరిపాలనే చ ఆధిపచ్చయోగతో. పసాదరూపస్స హి పఞ్చవిధస్స చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీసు ఆధిపచ్చం అత్తనో పటుమన్దాదిభావేన తేసమ్పి పటుమన్దాదిభావాపాదనతో. భావద్వయస్సాపి ఇత్థిలిఙ్గాదీసు ఆధిపచ్చం యథాసకం పచ్చయేహి ఉప్పజ్జమానానమ్పి తేసం యేభుయ్యేన సభావకసన్తానేయేవ తంతదాకారేన ఉప్పజ్జనతో, న పన ఇన్ద్రియపచ్చయభావతో. జీవితస్స చ కమ్మజపరిపాలనే ఆధిపచ్చం తేసం యథాసకం ఖణట్ఠానస్స జీవితిన్ద్రియప్పటిబద్ధత్తా. సయఞ్చ అత్తనా ఠపితధమ్మసమ్బన్ధేనేవ పవత్తతి నావికో వియ.

౨౩. విసయవిసయిభావప్పత్తివసేన థూలత్తా ఓళారికరూపం. తతోయేవ గహణస్స సుకరత్తా సన్తికేరూపం ఆసన్నరూపం నామ. యో సయం, నిస్సయవసేన చ సమ్పత్తానం, అసమ్పత్తానఞ్చ పటిముఖభావో అఞ్ఞమఞ్ఞపతనం, సో పటిఘో వియాతి పటిఘో. యథా హి పటిఘాతే సతి దుబ్బలస్స చలనం హోతి, ఏవం అఞ్ఞమఞ్ఞం పటిముఖభావే సతి అరూపసభావత్తా దుబ్బలస్స భవఙ్గస్స చలనం హోతి. పటిఘో యస్స అత్థి తం సప్పటిఘం. తత్థ సయం సమ్పత్తి ఫోట్ఠబ్బస్స, నిస్సయవసేన సమ్పత్తి ఘానజివ్హాకాయగన్ధరసానం, ఉభయథాపి అసమ్పత్తి చక్ఖుసోతరూపసద్దానన్తి దట్ఠబ్బం. ఇతరం సోళసవిధం ఓళారికతాదిసభావాభావతో సుఖుమరూపాదికం.

౨౪. కమ్మతో జాతం అట్ఠారసవిధం ఉపాదిన్నరూపం తణ్హాదిట్ఠీహి ఉపేతేన కమ్మునా అత్తనో ఫలభావేన ఆదిన్నత్తా గహితత్తా. ఇతరం అగ్గహితగ్గహణేనదసవిధం అనుపాదిన్నరూపం.

౨౫. దట్ఠబ్బభావసఙ్ఖాతేన నిదస్సనేన సహ వత్తతీతి సనిదస్సనం. చక్ఖువిఞ్ఞాణగోచరభావో హి నిదస్సనన్తి వుచ్చతి తస్స చ రూపాయతనతో అనఞ్ఞత్తేపి అఞ్ఞేహి ధమ్మేహి తం విసేసేతుం అఞ్ఞం వియ కత్వా వత్తుం వట్టతీతి సహ నిదస్సనేన సనిదస్సనన్తి. ధమ్మభావసామఞ్ఞేన హి ఏకీభూతేసు ధమ్మేసు యో నానత్తకరో విసేసో, సో అఞ్ఞో వియ కత్వా ఉపచరితుం యుత్తో. ఏవఞ్హి అత్థవిసేసావబోధో హోతి.

౨౬. అసమ్పత్తవసేనాతి అత్తానం అసమ్పత్తస్స గోచరస్స వసేన, అత్తనా విసయప్పదేసం వా అసమ్పత్తవసేన. చక్ఖుసోతాని హి రూపసద్దేహి అసమ్పత్తాని, సయం వా తాని అసమ్పత్తానేవ ఆరమ్మణం గణ్హన్తి. తేనేతం వుచ్చతి –

‘‘చక్ఖుసోతం పనేతేసు, హోతాసమ్పత్తగాహకం;

విఞ్ఞాణుప్పత్తిహేతుత్తా, సన్తరాధికగోచరే.

‘‘తథా హి దూరదేసట్ఠం, ఫలికాదితిరోహితం;

మహన్తఞ్చ నగాదీనం, వణ్ణం చక్ఖు ఉదిక్ఖతి.

‘‘ఆకాసాదిగతో కుచ్ఛి-చమ్మానన్తరికోపి చ;

మహన్తో చ ఘణ్టాదీనం, సద్దో సోతస్స గోచరో.

‘‘గన్త్వా విసయదేసం తం, ఫరిత్వా గణ్హతీతి చే;

అధిట్ఠానవిధానేపి, తస్స సో గోచరో సియా.

‘‘భూతప్పబన్ధతో సో చే, యాతి ఇన్ద్రియసన్నిధిం;

కమ్మచిత్తోజసమ్భూతో, వణ్ణో సద్దో చ చిత్తజో.

‘‘న తేసం గోచరా హోన్తి, న హి సమ్భోన్తి తే బహి;

వుత్తా చ అవిసేసేన, పాఠే తంవిసయావ తే.

‘‘యది చేతం ద్వయం అత్తసమీపంయేవ గణ్హతి;

అక్ఖివణ్ణం తథా మూలం, పస్సేయ్య భముకస్స చ.

‘‘దిసాదేసవవత్థానం, సద్దస్స న భవేయ్య చ;

సియా చ సరవేధిస్స, సకణ్ణే సరపాతన’’న్తి.

గోచరగ్గాహికరూపం విఞ్ఞాణాధిట్ఠితం హుత్వా తంతంగోచరగ్గహణసభావత్తా. ఇతరం తేవీసతివిధం అగోచరగ్గాహికరూపం గోచరగ్గహణాభావతో.

౨౭. వణ్ణితబ్బో దట్ఠబ్బోతి వణ్ణో. అత్తనో ఉదయానన్తరం రూపం జనేతీతి ఓజా. అవినిబ్భోగరూపం కత్థచిపి అఞ్ఞమఞ్ఞం వినిభుఞ్జనస్స విసుం విసుం పవత్తియా అభావతో. రూపలోకే గన్ధాదీనం అభావవాదిమతమ్పి హి తత్థ తత్థ (విభ. మూలటీ. ౨౨౭; విభ. అనుటీ. ౨౨౭) ఆచరియేహి పటిక్ఖిత్తమేవ.

౨౮. ఇచ్చేవన్తి ఏత్థపి ఇతి-సద్దో పకారత్థో, తేన ఇధ అనాగతమ్పి సబ్బం దుకతికాదిభేదం సఙ్గణ్హాతి.

రూపవిభాగవణ్ణనా నిట్ఠితా.

రూపసముట్ఠాననయవణ్ణనా

౨౯. కాని పన తాని కమ్మాదీని, కథం, కత్థ, కదా చ రూపసముట్ఠానానీతి ఆహ ‘‘తత్థా’’త్యాది. పటిసన్ధిముపాదాయాతి పటిసన్ధిచిత్తస్స ఉప్పాదక్ఖణం ఉపాదాయ. ఖణే ఖణేతి ఏకేకస్స చిత్తస్స తీసు తీసు ఖణేసు, నిరన్తరమేవాతి వుత్తం హోతి. అపరే పన చిత్తస్స ఠితిక్ఖణం (విభ. మూలటీ. ౨౦ పకిణ్ణకకథావణ్ణనా), భఙ్గక్ఖణే చ రూపుప్పాదం (విభ. మూలటీ. ౨౦ పకిణ్ణకకథావణ్ణనా) పటిసేధేన్తి. తత్థ కిఞ్చాపి ఠితిక్ఖణాభావే తేసం ఉపపత్తి చేవ తత్థ వత్తబ్బఞ్చ హేట్ఠా కథితమేవ, ఇధాపి పన భఙ్గక్ఖణే రూపుప్పాదాభావే ఉపపత్తియా తత్థ వత్తబ్బేన చ సహ సుఖగ్గహణత్థం సఙ్గహేత్వా వుచ్చతి –

‘‘ఉప్పన్నుప్పజ్జమానన్తి, విభఙ్గే ఏవమాదినం;

భఙ్గక్ఖణస్మిం ఉప్పన్నం, నో చ ఉప్పజ్జమానకం.

‘‘ఉప్పజ్జమానముప్పాదే, ఉప్పన్నఞ్చాతిఆదినా;

భఙ్గుప్పాదావ అక్ఖాతా, న చిత్తస్స ఠితిక్ఖణో.

‘‘‘ఉప్పాదో చ వయో చేవ, అఞ్ఞథత్తం ఠితస్స చ;

పఞ్ఞాయతీ’తి (అ. ని. ౩.౪౭) వుత్తత్తా, ఠితి అత్థీతి చే మతం.

‘‘అఞ్ఞథత్తస్స ఏకస్మిం, ధమ్మే అనుపలద్ధితో;

పఞ్ఞాణవచనా చేవ, పబన్ధట్ఠితి తత్థపి.

‘‘వుత్తా తస్మా న చిత్తస్స, ఠితి దిస్సతి పాళియం;

అభిధమ్మే అభావోపి, నిసేధోయేవ సబ్బథా.

‘‘యదా సముదయో యస్స, నిరుజ్ఝతి తదాస్స కిం;

దుక్ఖముప్పజ్జతీత్యేత్థ, పఞ్హే నోతి నిసేధతో.

‘‘రూపుప్పాదో న భఙ్గస్మిం, తస్మా సబ్బేపి పచ్చయా;

ఉప్పాదేయేవ చిత్తస్స, రూపహేతూతి కేచన.

‘‘వుచ్చతే తత్థ ఏకస్మిం, ధమ్మేయేవ యథా మతా;

ఉప్పాదావత్థతో భిన్నా, భఙ్గావత్థా తథేవ తు.

‘‘భఙ్గస్సాభిముఖావత్థా, ఇచ్ఛితబ్బా అయం ఠితి;

నయదస్సనతో ఏసా, విభఙ్గే న తు దేసితా.

‘‘లక్ఖణం సఙ్ఖతస్సేవ, వత్తుముప్పాదఆదినం;

దేసితత్తా న తత్థాపి, పబన్ధస్స ఠితీరితా.

‘‘ఉపసగ్గస్స ధాతూనమత్థేయేవ పవత్తితో;

పఞ్ఞాయతీతి చేతస్స, అత్థో విఞ్ఞాయతే ఇతి.

‘‘భఙ్గే రూపస్స నుప్పాదో, చిత్తజానం వసేన వా;

ఆరుప్పంవాభిసన్ధాయ, భాసితో యమకస్స హి.

‘‘సభావోయం యథాలాభ-యోజనాతి తతో నహి;

న చిత్తట్ఠితి భఙ్గే చ, న రూపస్స అసమ్భవో’’తి.

౩౧. రూపవిరాగభావనానిబ్బత్తత్తా హేతునో తబ్బిధురతాయ, అనోకాసతాయ చ అరూపవిపాకా, రూపజననే విసేసపచ్చయేహి ఝానఙ్గేహి సమ్పయోగాభావతో ద్విపఞ్చవిఞ్ఞాణాని చాతి చుద్దస చిత్తాని రూపం న సముట్ఠాపేన్తీతి వుత్తం ‘‘ఆరుప్పవిపాకద్విపఞ్చవిఞ్ఞాణవజ్జిత’’న్తి. పటిసన్ధిచిత్తం, పన చుతిచిత్తఞ్చ ఏకూనవీసతి భవఙ్గస్సేవ అన్తోగధత్తా చిత్తన్తరం న హోతీతి న తస్స వజ్జనం కతం. కిఞ్చాపి న కతం, పచ్ఛాజాతపచ్చయరహితం, పన ఆహారాదీహి చ అనుపత్థద్ధం దుబ్బలవత్థుం నిస్సాయ పవత్తత్తా, అత్తనో చ ఆగన్తుకతాయ కమ్మజరూపేహి చిత్తసముట్ఠానరూపానం ఠానం గహేత్వా ఠితత్తా చ పటిసన్ధిచిత్తం రూపసముట్ఠాపకం న హోతి. చుతిచిత్తే పన అట్ఠకథాయం (ధ. స. అట్ఠ. ౬౩౬; విభ. అట్ఠ. ౨౬ పకిణ్ణకకథా) తావ ‘‘వూపసన్తవట్టమూలస్మిం సన్తానే సాతిసయం సన్తవుత్తితాయ ఖీణాసవస్సేవ చుతిచిత్తం రూపం న సముట్ఠాపేతీ’’తి (ధ. స. మూలటీ. ౬౩౬) వుత్తం. ఆనన్దాచరియాదయో పన ‘‘సబ్బేసమ్పి చుతిచిత్తం రూపం న సముట్ఠాపేతీ’’తి వదన్తి. వినిచ్ఛయో పన నేసం సఙ్ఖేపతో మూలటీకాదీసు, విత్థారతో చ అభిధమ్మత్థవికాసినియం వుత్తనయేన దట్ఠబ్బో. పఠమభవఙ్గముపాదాయాతి పటిసన్ధియా అనన్తరనిబ్బత్తపఠమభవఙ్గతో పట్ఠాయ. జాయన్తమేవ సముట్ఠాపేతి, న పన ఠితం, భిజ్జమానం వా అనన్తరాదిపచ్చయలాభేన ఉప్పాదక్ఖణేయేవ జనకసామత్థియయోగతో.

౩౨. ఇరియాయ కాయికకిరియాయ పవత్తిపథభావతో ఇరియాపథో, గమనాది, అత్థతో తదవత్థా రూపప్పవత్తి. తమ్పి సన్ధారేతి యథాపవత్తం ఉపత్థమ్భేతి. యథా హి వీథిచిత్తేహి అబ్బోకిణ్ణే భవఙ్గే పవత్తమానే అఙ్గాని ఓసీదన్తి, న ఏవమేతేసు ద్వత్తింసవిధేసు, వక్ఖమానేసు చ ఛబ్బీసతియా జాగరణచిత్తేసు పవత్తమానేసు. తదా పన అఙ్గాని ఉపత్థద్ధాని యథాపవత్తఇరియాపథభావేనేవ పవత్తన్తి.

౩౩. విఞ్ఞత్తిమ్పి సముట్ఠాపేన్తి, న కేవలం రూపిరియాపథానేవ. అవిసేసవచనేపి పనేత్థ మనోద్వారప్పవత్తానేవ వోట్ఠబ్బనజవనాని విఞ్ఞత్తిసముట్ఠాపకాని, తథా హాసజనకాని చ పఞ్చద్వారప్పవత్తానం పరిదుబ్బలభావతోతి దట్ఠబ్బం. కామఞ్చేత్థ రూపవినిముత్తో ఇరియాపథో, విఞ్ఞత్తి వా నత్థి, తథాపి న సబ్బం రూపసముట్ఠాపకం చిత్తం ఇరియాపథూపత్థమ్భకం, విఞ్ఞత్తివికారజనకఞ్చ హోతి. యం పన చిత్తం విఞ్ఞత్తిజనకం, తం ఏకంసతో ఇరియాపథూపత్థమ్భకం ఇరియాపథస్స విఞ్ఞత్తియా సహ అవినాభావతో. ఇరియాపథూపత్థమ్భకఞ్చ రూపజనకన్తి ఇమస్స విసేసదస్సనత్థం రూపతో ఇరియాపథవిఞ్ఞత్తీనం విసుం గహణం.

౩౪. తేరసాతి కుసలతో చత్తారి, అకుసలతో చత్తారి, కిరియతో పఞ్చాతి తేరస. తేసు హి పుథుజ్జనా అట్ఠహి కుసలాకుసలేహి హసన్తి, సేక్ఖా దిట్ఠిసహగతవజ్జితేహి, అసేక్ఖా పన పఞ్చహి కిరియచిత్తేహి, తత్థాపి బుద్ధా చతూహి సహేతుకకిరియచిత్తేహేవ హసన్తి, న అహేతుకేన ‘‘అతీతంసాదీసు అప్పటిహతఞాణం పత్వా ఇమేహి తీహి ధమ్మేహి సమన్నాగతస్స బుద్ధస్స భగవతో సబ్బం కాయకమ్మం ఞాణపుబ్బఙ్గమం ఞాణానుపరివత్తీ’’తి వచనతో (మహాని. ౬౯; చూళని. మోఘరాజమాణవపుచ్ఛానిద్దేస ౮౫; పటి. మ. ౩.౫). న హి విచారణపఞ్ఞారహితస్స హసితుప్పాదస్స బుద్ధానం పవత్తి యుత్తాతి వదన్తి. హసితుప్పాదచిత్తేన పన పవత్తియమానమ్పి తేసం సితకరణం పుబ్బేనివాసఅనాగతంససబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణానం అనువత్తకత్తా ఞాణానుపరివత్తియేవాతి. ఏవఞ్చ కత్వా అట్ఠకథాయం (ధ. స. అట్ఠ. ౫౬౮) ‘‘తేసం ఞాణానం చిణ్ణపరియన్తే ఇదం చిత్తం హాసయమానం ఉప్పజ్జతీ’’తి వుత్తం, తస్మా న తస్స బుద్ధానం పవత్తి సక్కా నివారేతుం.

౩౫. పచ్ఛాజాతాదిపచ్చయూపత్థమ్భలాభేన ఠితిక్ఖణేయేవ ఉతుఓజానం బలవభావోతి వుత్తం ‘‘తేజోధాతు ఠితిప్పత్తా’’త్యాది.

౩౭. తత్థ హదయఇన్ద్రియరూపాని నవ కమ్మతోయేవ జాతత్తా కమ్మజానేవ. యఞ్హి జాతం, జాయతి, జాయిస్సతి చ, తం ‘‘కమ్మజ’’న్తి వుచ్చతి యథా దుద్ధన్తి.

౪౦. పచ్చుప్పన్నపచ్చయాపేక్ఖత్తా లహుతాదిత్తయం కమ్మజం న హోతి, ఇతరథా సబ్బదాభావీహి భవితబ్బన్తి వుత్తం ‘‘లహుతాదిత్తయం ఉతుచిత్తాహారేహి సమ్భోతీ’’తి.

౪౩. ఏకన్తకమ్మజాని నవ, చతుజేసు కమ్మజాని నవాతి అట్ఠారస కమ్మజాని, పఞ్చవికారరూపసద్దఅవినిబ్భోగరూపఆకాసవసేన పన్నరస చిత్తజాని, సద్దో, లహుతాదిత్తయం, అవినిబ్భోగాకాసరూపాని నవాతి తేరస ఉతుజాని, లహుతాదిత్తయఅవినిబ్భోగాకాసవసేన ద్వాదస ఆహారజాని.

౪౪. కేవలం జాయమానాదిరూపానం జాయమానపరిపచ్చమానభిజ్జమానరూపానం సభావత్తా సభావమత్తం వినా అత్తనో జాతిఆదిలక్ఖణాభావతో లక్ఖణాని కేహిచి పచ్చయేహి న జాయన్తీతి పకాసితం. ఉప్పాదాదియుత్తానఞ్హి చక్ఖాదీనం జాతిఆదీని లక్ఖణాని విజ్జన్తి, న ఏవం జాతిఆదీనం. యది తేసమ్పి జాతిఆదీని సియుం, ఏవం అనవత్థానమేవ ఆపజ్జేయ్య. యం పన ‘‘రూపాయతనం…పే… కబళీకారో ఆహారో. ఇమే ధమ్మా చిత్తసముట్ఠానా’’త్యాదీసు (ధ. స. ౧౨౦౧) జాతియా కుతోచిజాతత్తం అనుఞ్ఞాతం, తమ్పి రూపజనకపచ్చయానం రూపుప్పాదనం పతి అనుపరతబ్యాపారానం పచ్చయభావూపగమనక్ఖణే జాయమానధమ్మవికారభావేన ఉపలబ్భమానతం సన్ధాయాతి దట్ఠబ్బం. యమ్పి ‘‘జాతి, భిక్ఖవే, అనిచ్చా సఙ్ఖతా పటిచ్చసముప్పన్నా. జరామరణం, భిక్ఖవే, అనిచ్చం సఙ్ఖతం పటిచ్చసముప్పన్న’’న్తి వచనం (సం. ని. ౨.౨౦), తత్థాపి పటిచ్చసముప్పన్నానం లక్ఖణభావతోతి అయమేత్థాభిసన్ధి. తేనాహు పోరాణా –

‘‘పాఠే కుతోచి జాతత్తం, జాతియా పరియాయతో;

సఙ్ఖతానం సభావత్తా, తీసు సఙ్ఖతతోదితా’’తి.

రూపసముట్ఠాననయవణ్ణనా నిట్ఠితా.

కలాపయోజనావణ్ణనా

౪౫. యస్మా పనేతాని రూపాని కమ్మాదితో ఉప్పజ్జమానానిపి న ఏకేకం సముట్ఠహన్తి, అథ ఖో పిణ్డతోవ. తస్మా పిణ్డానం గణనపరిచ్ఛేదం, సరూపఞ్చ దస్సేతుం ‘‘ఏకుప్పాదా’’త్యాది వుత్తం. సహవుత్తినోతి విసుం విసుం కలాపగతరూపవసేన సహవుత్తినో, న సబ్బకలాపానం అఞ్ఞమఞ్ఞం సహుప్పత్తివసేన.

౪౬. దస పరిమాణా అస్సాతి దసకం, సముదాయస్సేతం నామం, చక్ఖునా ఉపలక్ఖితం, తప్పధానం వా దసకం చక్ఖుదసకం. ఏవం సేసేసుపి.

౪౭. వచీవిఞ్ఞత్తిగ్గహణేన సద్దోపి సఙ్గహితో హోతి తస్సా తదవినాభావతోతి వుత్తం ‘‘వచీవిఞ్ఞత్తిదసక’’న్తి.

౫౦. కిం పనేతే ఏకవీసతి కలాపా సబ్బేపి సబ్బత్థ హోన్తి, ఉదాహు కేచి కత్థచీతి ఆహ ‘‘తత్థా’’త్యాది.

కలాపయోజనావణ్ణనా నిట్ఠితా.

రూపపవత్తిక్కమవణ్ణనా

౫౨. ఇదాని నేసం సమ్భవవసేన, పవత్తిపటిసన్ధివసేన, యోనివసేన చ పవత్తిం దస్సేతుం ‘‘సబ్బానిపి పనేతానీ’’త్యాది వుత్తం. యథారహన్తి సభావకపరిపుణ్ణాయతనానం అనురూపతో.

౫౩. కమలకుహరగబ్భమలాదిసంసేదట్ఠానేసు జాతా సంసేదజా. ఉపపాతో నేసం అత్థీతి ఓపపాతికా, ఉక్కంసగతిపరిచ్ఛేదవసేన చేత్థ విసిట్ఠఉపపాతో గహితో యథా ‘‘అభిరూపస్స కఞ్ఞా దాతబ్బా’’తి. సత్త దసకాని పాతుభవన్తి పరిపుణ్ణాయతనభావేన ఉపలబ్భనతో. కదాచి న లబ్భన్తి జచ్చన్ధజచ్చబధిరజచ్చాఘాననపుంసకఆదికప్పికానం వసేన. తత్థ సుగతియం మహానుభావేన కమ్మునా నిబ్బత్తమానానం ఓపపాతికానం ఇన్ద్రియవేకల్లాయోగతో చక్ఖుసోతఘానాలాభో సంసేదజానం, భావాలాభో పఠమకప్పికఓపపాతికానం వసేనపి. దుగ్గతియం పన చక్ఖుసోతభావాలాభో ద్విన్నమ్పి వసేన, ఘానాలాభో సంసేదజానమేవ వసేన, న ఓపపాతికానం వసేనాతి దట్ఠబ్బం. తథా హి ధమ్మహదయవిభఙ్గే ‘‘కామధాతుయా ఉపపత్తిక్ఖణే కస్సచి ఏకాదసాయతనాని పాతుభవన్తి, కస్సచి దస, కస్సచి అపరానిపి దస, కస్సచి నవ, కస్సచి సత్తా’’తి (విభ. ౧౦౦౭) వచనతో పరిపుణ్ణిన్ద్రియస్స ఓపపాతికస్స సద్దాయతనవజ్జితాని ఏకాదసాయతనాని వుత్తాని. అన్ధస్స చక్ఖాయతనవజ్జితాని దస, తథా బధిరస్స సోతాయతనవజ్జితాని, అన్ధబధిరస్స తదుభయవజ్జితాని నవ, గబ్భసేయ్యకస్స చక్ఖుసోతఘానజివ్హాసద్దాయతనవజ్జితానిసత్తాయతనాని వుత్తాని. యది పన అఘానకోపి ఓపపాతికో సియా, అన్ధబధిరాఘానకానం వసేన తిక్ఖత్తుం దస, అన్ధబధిరఅన్ధాఘానకబధిరాఘానకానం వసేన తిక్ఖత్తుం నవ, అన్ధబధిరాఘానకస్స వసేన చ అట్ఠ ఆయతనాని వత్తబ్బాని సియుం, న పనేవం వుత్తాని. తస్మా నత్థి ఓపపాతికస్స ఘానవేకల్లన్తి. తథా చ వుత్తం యమకట్ఠకథాయం ‘‘అఘానకో ఓపపాతికో నత్థి. యది భవేయ్య, కస్సచి అట్ఠాయతనానీతి వదేయ్యా’’తి (యమ. అట్ఠ. ఆయతనయమక. ౧౮-౨౧).

సంసేదజానం పన ఘానాభావో న సక్కా నివారేతుం ‘‘కామధాతుయా ఉపపత్తిక్ఖణే’’త్యాదిపాళియా (విభ. ౧౦౦౭) ఓపపాతికయోనిమేవ సన్ధాయ, సత్తాయతనగ్గహణస్స చ అఞ్ఞేసం అసమ్భవతో గబ్భసేయ్యకమేవ సన్ధాయ వుత్తత్తా. యం పన ‘‘సంసేదజయోనికా పరిపుణ్ణాయతనభావేన ఓపపాతికసఙ్గహం కత్వా వుత్తా’’తి అట్ఠకథావచనం, తమ్పి పరిపుణ్ణాయతనంయేవ సంసేదజానం ఓపపాతికేసు సఙ్గహవసేన వుత్తం. అపరే పన యమకే ఘానజివ్హానం సహచారితా వుత్తాతి అజివ్హస్స అసమ్భవతో అఘానకస్సపి అభావమేవ వణ్ణేన్తి, తత్థాపి యథా చక్ఖుసోతాని రూపభవే ఘానజివ్హాహి వినా పవత్తన్తి, న ఏవం ఘానజివ్హా అఞ్ఞమఞ్ఞం వినా పవత్తన్తి ద్విన్నమ్పి రూపభవే అనుప్పజ్జనతోతి ఏవం విసుం విసుం కామభవే అప్పవత్తివసేన తేసం సహచారితా వుత్తాతి న న సక్కా వత్తున్తి.

౫౪. గబ్భే మాతుకుచ్ఛియం సేన్తీతి గబ్భసేయ్యకా, తేయేవ రూపాదీసు సత్తతాయ సత్తాతి గబ్భసేయ్యకసత్తా. ఏతే అణ్డజజలాబుజా. తీణి దసకాని పాతుభవన్తి, యాని ‘‘కలలరూప’’న్తి వుచ్చన్తి, పరిపిణ్డితాని చ తాని జాతిఉణ్ణాయ ఏకస్స అంసునో పసన్నతిలతేలే పక్ఖిపిత్వా ఉద్ధటస్స పగ్ఘరిత్వా అగ్గే ఠితబిన్దుమత్తాని అచ్ఛాని విప్పసన్నాని. కదాచి న లబ్భతి అభావకసత్తానం వసేన. తతో పరన్తి పటిసన్ధితో పరం. పవత్తికాలేతి సత్తమే సత్తాహే, టీకాకారమతేన ఏకాదసమే సత్తాహే వా. కమేనాతి చక్ఖుదసకపాతుభావతో సత్తాహాతిక్కమేన సోతదసకం, తతో సత్తాహాతిక్కమేన ఘానదసకం, తతో సత్తాహాతిక్కమేన జివ్హాదసకన్తి ఏవం అనుక్కమేన. అట్ఠకథాయమ్పి హి అయమత్థో దస్సితోవ.

౫౫. ఠితికాలన్తి పటిసన్ధిచిత్తస్స ఠితికాలం. పటిసన్ధిచిత్తసహజాతా హి ఉతు ఠానప్పత్తా తస్స ఠితిక్ఖణే సుద్ధట్ఠకం సముట్ఠాపేతి, తదా ఉప్పన్నా భఙ్గక్ఖణేత్యాదినా అనుక్కమేన ఉతు రూపం జనేతి. ఓజాఫరణముపాదాయాతి గబ్భసేయ్యకస్స మాతు అజ్ఝోహటాహారతో సంసేదజోపపాతికానఞ్చ ముఖగతసేమ్హాదితో ఓజాయ రసహరణీఅనుసారేన సరీరే ఫరణకాలతో పట్ఠాయ.

౫౬. చుతిచిత్తం ఉపరిమం ఏతస్సాతి చుతిచిత్తోపరి. కమ్మజరూపాని న ఉప్పజ్జన్తి తదుప్పత్తియం మరణాభావతో. కమ్మజరూపవిచ్ఛేదే హి ‘‘మతో’’తి వుచ్చతి. యథాహ –

‘‘ఆయు ఉస్మా చ విఞ్ఞాణం, యదా కాయం జహన్తిమం;

అపవిద్ధో తదా సేతి, నిరత్థంవ కలిఙ్గర’’న్తి. (సం. ని. ౩.౯౫ థోకం విసదిసం);

పురేతరన్తి సత్తరసమస్స ఉప్పాదక్ఖణే. తతోపరం చిత్తజాహారజరూపఞ్చ వోచ్ఛిజ్జతీతి అజీవకసన్తానే తేసం ఉప్పత్తియా అభావతో యథానిబ్బత్తం చిత్తజం, ఆహారజఞ్చ తతో పరం కిఞ్చి కాలం పవత్తిత్వా నిరుజ్ఝతి. అపరే పన ఆచరియా ‘‘చిత్తజరూపం చుతిచిత్తతో పురేతరమేవ వోచ్ఛిజ్జతీ’’తి వణ్ణేన్తి.

౫౮. రూపలోకే ఘానజివ్హాకాయానం అభావే కారణం వుత్తమేవ. భావద్వయం పన బహలకామరాగూపనిస్సయత్తా బ్రహ్మానఞ్చ తదభావతో తత్థ న పవత్తతి. ఆహారజకలాపాని చ న లబ్భన్తి అజ్ఝోహటాహారాభావేన సరీరగతస్సపి ఆహారస్స రూపసముట్ఠాపనాభావతో. బాహిరఞ్హి ఉతుం, ఆహారఞ్చ ఉపనిస్సయం లభిత్వా ఉతుఆహారా రూపం సముట్ఠాపేన్తి. జీవితనవకన్తి కాయాభావతో కాయదసకట్ఠానియం జీవితనవకం.

౫౯. అతిరిచ్ఛతి సేసబ్రహ్మానం పటిసన్ధియం, పవత్తే చ ఉపలభితబ్బరూపతో అవసిట్ఠం హోతి, మరణకాలే పన బ్రహ్మానం సరీరనిక్ఖేపాభావతో సబ్బేసమ్పి తిసముట్ఠానాని, ద్విసముట్ఠానాని చ సహేవ నిరుజ్ఝన్తి.

౬౧. రూపేసు తేవీసతి ఘానజివ్హాకాయభావద్వయవసేన పఞ్చన్నం అభావతో. కేచి పన ‘‘లహుతాదిత్తయమ్పి తేసు నత్థి దన్ధత్తకరాదిధాతుక్ఖోభాభావతో’’తి వదన్తి, తం అకారణం. న హి వూపసమేతబ్బాపేక్ఖా తబ్బిరోధిధమ్మప్పవత్తి తథా సతి సహేతుకకిరియచిత్తేసు లహుతాదీనం అభావప్పసఙ్గతో. ‘‘సద్దో వికారో’’త్యాది సబ్బేసమ్పి సాధారణవసేన వుత్తం.

రూపపవత్తిక్కమవణ్ణనా నిట్ఠితా.

నిబ్బానభేదవణ్ణనా

౬౨. ఏత్తావతా చిత్తచేతసికరూపాని విభాగతో నిద్దిసిత్వా ఇదాని నిబ్బానం నిద్దిసన్తో ఆహ ‘‘నిబ్బానం పనా’’త్యాది. ‘‘చతుమగ్గఞాణేన సచ్ఛికాతబ్బ’’న్తి ఇమినా నిబ్బానస్స తంతంఅరియపుగ్గలానం పచ్చక్ఖసిద్ధతం దస్సేతి. ‘‘మగ్గఫలానమారమ్మణభూత’’న్తి ఇమినా కల్యాణపుథుజ్జనానం అనుమానసిద్ధతం. సఙ్ఖతధమ్మారమ్మణఞ్హి, పఞ్ఞత్తారమ్మణం వా ఞాణం కిలేసానం సముచ్ఛేదపటిప్పస్సమ్భనే అసమత్థం, అత్థి చ లోకే కిలేససముచ్ఛేదాది. తస్మా అత్థి సఙ్ఖతసమ్ముతిధమ్మవిపరీతో కిలేసానం సముచ్ఛేదపటిప్పస్సద్ధికరానం మగ్గఫలానం ఆరమ్మణభూతో నిబ్బానం నామ ఏకో ధమ్మోతి సిద్ధం. పచ్చక్ఖానుమానసిద్ధతాసన్దస్సనేన చ అభావమత్తం నిబ్బానన్తి విప్పటిపన్నానం వాదం నిసేధేతీతి అలమతిప్పపఞ్చేన. ఖన్ధాదిభేదే తేభూమకధమ్మే హేట్ఠుపరియవసేన విననతో సంసిబ్బనతో వానసఙ్ఖాతాయ తణ్హాయ నిక్ఖన్తత్తా విసయాతిక్కమవసేన అతీతత్తా.

౬౩. సభావతోతి అత్తనో సన్తిలక్ఖణేన. ఉపాదీయతి కాముపాదాదీహీతి ఉపాది, పఞ్చక్ఖన్ధస్సేతం అధివచనం, ఉపాదియేవ సేసో కిలేసేహీతి ఉపాదిసేసో, తేన సహ వత్తతీతి సఉపాదిసేసా, సా ఏవ నిబ్బానధాతూతి సఉపాదిసేసనిబ్బానధాతు. కారణపరియాయేనాతి సఉపాదిసేసాదివసేన పఞ్ఞాపనే కారణభూతస్స ఉపాదిసేస భావాభావస్స లేసేన.

౬౪. ఆరమ్మణతో, సమ్పయోగతో చ రాగదోసమోహేహి సుఞ్ఞత్తా సుఞ్ఞం, సుఞ్ఞమేవ సుఞ్ఞతం, తథా రాగాదినిమిత్తరహితత్తా అనిమిత్తం. రాగాదిపణిధిరహితత్తా అప్పణిహితం. సబ్బసఙ్ఖారేహి వా సుఞ్ఞత్తా సుఞ్ఞతం. సబ్బసఙ్ఖారనిమిత్తాభావతో అనిమిత్తం. తణ్హాపణిధియా అభావతో అప్పణిహితం.

౬౫. చవనాభావతో అచ్చుతం. అన్తస్స పరియోసానస్స అతిక్కన్తత్తా అచ్చన్తం. పచ్చయేహి అసఙ్ఖతత్తా అసఙ్ఖతం. అత్తనో ఉత్తరితరస్స అభావతో, సహధమ్మేన వత్తబ్బస్స ఉత్తరస్స వా అభావతో అనుత్తరం. వానతో తణ్హాతో ముత్తత్తా సబ్బసో అపగతత్తా వానముత్తా. మహన్తే సీలక్ఖన్ధాదికే ఏసన్తి గవేసన్తీతి మహేసయో. ‘‘ఇతి చిత్త’’న్త్యాది ఛహి పరిచ్ఛేదేహి విభత్తానం చిత్తాదీనం నిగమనం.

నిబ్బానభేదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

ఇతి అభిధమ్మత్థవిభావినియా నామ అభిధమ్మత్థసఙ్గహవణ్ణనాయ

రూపపరిచ్ఛేదవణ్ణనా నిట్ఠితా.