౫. వీథిముత్తపరిచ్ఛేదవణ్ణనా

౧. ఏత్తావతా వీథిసఙ్గహం దస్సేత్వా ఇదాని వీథిముత్తసఙ్గహం దస్సేతుమారభన్తో ఆహ ‘‘వీథిచిత్తవసేనేవ’’న్త్యాది. ఏవం యథావుత్తనయేన వీథిచిత్తవసేన పవత్తియం పటిసన్ధితో అపరభాగే చుతిపరియోసానం పవత్తిసఙ్గహో నామ సఙ్గహో ఉదీరితో, ఇదాని తదనన్తరం సన్ధియం పటిసన్ధికాలే, తదాసన్నతాయ తంగహణేనేవ గహితచుతికాలే చ పవత్తిసఙ్గహో వుచ్చతీతి యోజనా.

భూమిచతుక్కవణ్ణనా

౩. పుఞ్ఞసమ్మతా అయా యేభుయ్యేన అపగతోతి అపాయో, సోయేవ భూమి భవన్తి ఏత్థ సత్తాతి అపాయభూమి. అనేకవిధసమ్పత్తిఅధిట్ఠానతాయ సోభనా గన్తబ్బతో ఉపపజ్జితబ్బతో గతీతి సుగతి, కామతణ్హాసహచరితా సుగతి కామసుగతి, సాయేవ భూమీతి కామసుగతిభూమి. ఏవం సేసేసుపి.

౪. అయతో సుఖతో నిగ్గతోతి నిరయో. తిరో అఞ్చితాతి తిరచ్ఛానా, తేసం యోని తిరచ్ఛానయోని. యవన్తి తాయ సత్తా అమిస్సితాపి సమానజాతితాయ మిస్సితా వియ హోన్తీతి యోని. సా పన అత్థతో ఖన్ధానం పవత్తివిసేసో. పకట్ఠేన సుఖతో ఇతా గతాతి పేతా, నిజ్ఝామతణ్హికాదిభేదానం పేతానం విసయో పేత్తివిసయో. ఏత్థ పన తిరచ్ఛానయోనిపేత్తివిసయగ్గహణేన ఖన్ధానంయేవ గహణం తేసం తాదిసస్స పరిచ్ఛిన్నోకాసస్స అభావతో. యత్థ వా తే అరఞ్ఞపబ్బతపాదాదికే నిబద్ధవాసం వసన్తి, తాదిసస్స ఠానస్స వసేన ఓకాసోపి గహేతబ్బో. న సురన్తి ఇస్సరియకీళాదీహి న దిబ్బన్తీతి అసురా, పేతాసురా. ఇతరే పన న సురా సురప్పటిపక్ఖాతి అసురా, ఇధ చ పేతాసురానమేవ గహణం ఇతరేసం తావతింసేసు గహణస్స ఇచ్ఛితత్తా. తథా హి వుత్తం ఆచరియేన –

‘‘తావతింసేసు దేవేసు, వేపచిత్తాసురా గతా’’తి; (నామ. పరి. ౪౩౮);

౫. సతిసూరభావబ్రహ్మచరియయోగ్యతాదిగుణేహి ఉక్కట్ఠమనతాయ మనో ఉస్సన్నం ఏతేసన్తి మనుస్సా. తథా హి పరమసతినేపక్కాదిప్పత్తా బుద్ధాదయోపి మనుస్సభూతాయేవ. జమ్బుదీపవాసినో చేత్థ నిప్పరియాయతో మనుస్సా. తేహి పన సమానరూపాదితాయ సద్ధిం పరిత్తదీపవాసీహి ఇతరమహాదీపవాసినోపి ‘‘మనుస్సా’’తి వుచ్చన్తి. లోకియా పన ‘‘మనునో ఆదిఖత్తియస్స అపచ్చం పుత్తాతి మనుస్సా’’తి వదన్తి. మనుస్సానం నివాసభూతా భూమి ఇధ మనుస్సా. ఏవం సేసేసుపి.

చతూసు మహారాజేసు భత్తి ఏతేసం, చతున్నం వా మహారాజానం నివాసట్ఠానభూతే చాతుమహారాజే భవాతి చాతుమహారాజికా. మాఘేన మాణవేన సద్ధిం తేత్తింస సహపుఞ్ఞకారినో ఏత్థ నిబ్బత్తాతి తంసహచరితట్ఠానం తేత్తింసం, తదేవ తావతింసం, తంనివాసో ఏతేసన్తి తావతింసాతి వదన్తి. యస్మా పన ‘‘సహస్సం చాతుమహారాజికానం సహస్సం తావతింసాన’’న్తి (అ. ని. ౩.౮౧) వచనతో సేసచక్కవాళేసుపి ఛకామావచరదేవలోకా అత్థి, తస్మా నామమత్తమేవ ఏతం తస్స దేవలోకస్సాతి గహేతబ్బం. దుక్ఖతో యాతా అపయాతాతి యామా. అత్తనో సిరిసమ్పత్తియా తుసం పీతిం ఇతా గతాతి తుసితా. నిమ్మానే రతి ఏతేసన్తి నిమ్మానరతినో. పరనిమ్మితేసు భోగేసు అత్తనో వసం వత్తేన్తీతి పరనిమ్మితవసవత్తినో.

౭. మహాబ్రహ్మానం పరిచారికత్తా తేసం పరిసతి భవాతి బ్రహ్మపారిసజ్జా. తేసం పురోహితట్ఠానే ఠితత్తా బ్రహ్మపురోహితా. తేహి తేహి ఝానాదీహి గుణవిసేసేహి బ్రూహితా పరివుద్ధాతి బ్రహ్మానో, వణ్ణవన్తతాయ చేవ దీఘాయుకతాదీహి చ బ్రహ్మపారిసజ్జాదీహి మహన్తా బ్రహ్మానోతి మహాబ్రహ్మానో. తయోపేతే పణీతరతనపభావభాసితసమానతలవాసినో.

౮. ఉపరిమేహి పరిత్తా ఆభా ఏతేసన్తి పరిత్తాభా. అప్పమాణా ఆభా ఏతేసన్తి అప్పమాణాభా. వలాహకతో విజ్జు వియ ఇతో చితో చ ఆభా సరతి నిస్సరతి ఏతేసం సప్పీతికజ్ఝాననిబ్బత్తక్ఖన్ధసన్తానత్తాతి ఆభస్సరా. దణ్డదీపికాయ వా అచ్చి వియ ఏతేసం సరీరతో ఆభా ఛిజ్జిత్వా ఛిజ్జిత్వా పతన్తీ వియ సరతి నిస్సరతీతి ఆభస్సరా. యథావుత్తాయ వా పభాయ ఆభాసనసీలాతి ఆభస్సరా. ఏతేపి తయో పణీతరతనపభావభాసితేకతలవాసినో.

౯. సుభాతి ఏకగ్ఘనా అచలా సరీరాభా వుచ్చతి, సా ఉపరిబ్రహ్మేహి పరిత్తా ఏతేసన్తి పరిత్తసుభా. అప్పమాణా సుభా ఏతేసన్తి అప్పమాణసుభా. పభాసముదయసఙ్ఖాతేహి సుభేహి కిణ్ణా ఆకిణ్ణాతి సుభకిణ్హా. ‘‘సుభాకిణ్ణా’’తి చ వత్తబ్బే ఆ-సద్దస్స రస్సత్తం, అన్తిమణ-కారస్స చ హ-కారం కత్వా ‘‘సుభకిణ్హా’’తి వుత్తం. ఏతేపి పణీతరతనపభావభాసితేకతలవాసినో.

౧౦. ఝానప్పభావనిబ్బత్తం విపులం ఫలమేతేసన్తి వేహప్ఫలా. సఞ్ఞావిరాగభావనానిబ్బత్తరూపసన్తతిమత్తత్తా నత్థి సఞ్ఞా, తంముఖేన వుత్తావసేసా అరూపక్ఖన్ధా చ ఏతేసన్తి అసఞ్ఞా. తేయేవ సత్తాతి అసఞ్ఞసత్తా. ఏతేపి పణీతరతనపభావభాసితేకతలవాసినో. సుద్ధానం అనాగామిఅరహన్తానమేవ ఆవాసాతి సుద్ధావాసా. అనునయపటిఘాభావతో వా సుద్ధో ఆవాసో ఏతేసన్తి సుద్ధావాసా, తేసం నివాసభూమిపి సుద్ధావాసా.

౧౧. ఇమేసు పన పఠమతలవాసినో అప్పకేన కాలేన అత్తనో ఠానం న విజహన్తీతి అవిహా. దుతియతలవాసినో న కేనచి తప్పన్తీతి అతప్పా. తతియతలవాసినో పరమసున్దరరూపత్తా సుఖేన దిస్సన్తీతి సుదస్సా. చతుత్థతలవాసినో సుపరిసుద్ధదస్సనత్తా సుఖేన పస్సన్తీతి సుదస్సినో. పఞ్చమతలవాసినో పన ఉక్కట్ఠసమ్పత్తికత్తా నత్థి ఏతేసం కనిట్ఠభావోతి అకనిట్ఠా.

౧౨. ఆకాసానఞ్చాయతనే పవత్తా పఠమారుప్పవిపాకభూతచతుక్ఖన్ధా ఏవ, తేహి పరిచ్ఛిన్నఓకాసో వా ఆకాసానఞ్చాయతనభూమి. ఏవం సేసేసుపి.

౧౩. పుథుజ్జనా, సోతాపన్నా చ సకదాగామినో చాపి పుగ్గలా సుద్ధావాసేసు సబ్బథా న లబ్భన్తీతి సమ్బన్ధో. పుథుజ్జనాదీనఞ్చ పటిక్ఖేపేన అనాగామిఅరహన్తానమేవ తత్థ లాభో వుత్తో హోతి.

౧౪. సేసట్ఠానేసూతి సుద్ధావాసఅపాయఅసఞ్ఞివజ్జితేసు సేసట్ఠానేసు అరియా, అనరియాపి చ లబ్భన్తి.

భూమిచతుక్కవణ్ణనా నిట్ఠితా.

పటిసన్ధిచతుక్కవణ్ణనా

౧౬. ఓక్కన్తిక్ఖణేతి పటిసన్ధిక్ఖణే.

౧౭. జాతియా అన్ధో జచ్చన్ధో. కిఞ్చాపి జాతిక్ఖణే అణ్డజజలాబుజా సబ్బేపి అచక్ఖుకావ. తథాపి చక్ఖాదిఉప్పజ్జనారహకాలేపి చక్ఖుప్పత్తివిబన్ధకకమ్మప్పటిబాహితసామత్థియేన దిన్నపటిసన్ధినా, ఇతరేనపి వా కమ్మేన అనుప్పాదేతబ్బచక్ఖుకో సత్తో జచ్చన్ధో నామ. అపరే పన ‘‘జచ్చన్ధోతి పసూతియంయేవ అన్ధో, మాతుకుచ్ఛియం అన్ధో హుత్వా నిక్ఖన్తోతి అత్థో, తేన దుహేతుకతిహేతుకానం మాతుకుచ్ఛియం చక్ఖుస్స అవిపజ్జనం సిద్ధ’’న్తి వదన్తి. జచ్చన్ధాదీనన్తి ఏత్థ ఆదిగ్గహణేన జచ్చబధిరజచ్చమూగజచ్చజళజచ్చుమ్మత్తకపణ్డకఉభతోబ్యఞ్జనకనపుంసకమమ్మాదీనం సఙ్గహో. అపరే పన ‘‘ఏకచ్చే అహేతుకపటిసన్ధికా అవికలిన్ద్రియా హుత్వా థోకం విచారణపకతికా హోన్తి, తాదిసానమ్పి ఆదిసద్దేన సఙ్గహో’’తి వదన్తి. భుమ్మదేవే సితా నిస్సితా తగ్గతికత్తాతి భుమ్మస్సితా. సుఖసముస్సయతో వినిపాతాతి వినిపాతికా.

౧౮. సబ్బత్థాపి కామసుగతియన్తి దేవమనుస్సవసేన సత్తవిధాయపి కామసుగతియం.

౨౧. తేసూతి యథావుత్తపటిసన్ధియుత్తేసు పుగ్గలేసు, అపాయాదీసు వా. ఆయుప్పమాణగణనాయ నియమో నత్థి కేసఞ్చి చిరాయుకత్తా, కేసఞ్చి చిరతరాయుకత్తా చ. తథాచాహు –

‘‘ఆపాయికమనుస్సాయు-

పరిచ్ఛేదో న విజ్జతి;

తథా హి కాలో మన్ధాతా,

యక్ఖా కేచి చిరాయునో’’తి. –

అపాయేసు హి కమ్మమేవ పమాణం, తత్థ నిబ్బత్తానం యావ కమ్మం నఖీయతి. తావ చవనాభావతో, తథా భుమ్మదేవానం. తేసుపి హి నిబ్బత్తా కేచి సత్తాహాదికాలం తిట్ఠన్తి, కేచి కప్పమత్తమ్పి, తథా మనుస్సానమ్పి కదాచి తేసమ్పి అసఙ్ఖ్యేయ్యాయుకత్తా కదాచి దసవస్సాయుకత్తా. ‘‘యో చిరం జీవతి, సో వస్ససతం జీవతి, అప్పం వా భియ్యో (దీ. ని. ౨.౭; సం. ని. ౧.౧౪౫; అ. ని. ౭.౭౪), దుతియం వస్ససతం న పాపుణాతీ’’తి ఇదం పన అజ్జతనకాలికే సన్ధాయ వుత్తం.

౨౨. దిబ్బాని పఞ్చవస్ససతానీతి మనుస్సానం పఞ్ఞాస వస్సాని ఏకదినం, తదనురూపతో మాససంవచ్ఛరే పరిచ్ఛిన్దిత్వా దిబ్బప్పమాణాని పఞ్చవస్ససతాని ఆయుప్పమాణం హోతి. వుత్తమ్పి చేతం –

‘‘యాని పఞ్ఞాస వస్సాని, మనుస్సానం దినో తహిం;

తింసరత్తిదివో మాసో, మాసా ద్వాదస సంవచ్ఛరం;

తేన సంవచ్ఛరేనాయు, దిబ్బం పఞ్చసతం మత’’న్తి.

మనుస్సగణనాయాతి మనుస్సానం సంవచ్ఛరగణనాయ. తతో చతుగ్గుణన్తి చాతుమహారాజికానం పఞ్ఞాసమానుస్సకవస్సపరిమితం దివసం, దిబ్బాని చ పఞ్చవస్ససతాని దిగుణం కత్వా దిబ్బవస్ససహస్సాని తావతింసానం సమ్భవతీతి ఏవం దివససంవచ్ఛరదిగుణవసేన చతుగ్గుణం, తం పన దిబ్బగణనాయ వస్ససహస్సం, మనుస్సగణనాయ సట్ఠివస్ససతసహస్సాధికతికోటిప్పమాణం హోతి. తతో చతుగ్గుణం యామానన్తి తావతింసానమాయుప్పమాణతో వుత్తనయేన చతుగ్గుణం, దిబ్బగణనాయ ద్విసహస్సం, మనుస్సగణనాయ చత్తాలీసవస్ససతసహస్సాధికా చుద్దస వస్సకోటియో హోన్తి. తతో చతుగ్గుణం తుసితానన్తి దిబ్బాని చత్తారి వస్ససహస్సాని, మనుస్సగణనాయ సట్ఠివస్ససతసహస్సాధికా సత్తపఞ్ఞాస వస్సకోటియో. తతో చతుగ్గుణం నిమ్మానరతీనన్తి దిబ్బాని అట్ఠవస్ససహస్సాని, మనుస్సగణనాయ ద్వే వస్సకోటిసతాని చత్తాలీసవస్ససతసహస్సాధికా తింస వస్సకోటియో చ. తతో చతుగ్గుణం పరనిమ్మితవసవత్తీనన్తి దిబ్బాని సోళస వస్ససహస్సాని.

౨౩. మనుస్సగణనం పన సయమేవ దస్సేన్తో ఆహ ‘‘నవసతఞ్చా’’త్యాది. వస్సానం సమ్బన్ధి నవసతం ఏకవీస కోటియో, తథా సట్ఠి చ వస్ససతసహస్సాని వసవత్తీసు ఆయుప్పమాణన్తి సమ్బన్ధో.

౨౫. దుతియజ్ఝానభూమియన్తి చతుక్కనయవసేన వుత్తం. తతో పరం పవత్తియం, చవనకాలే చ తథారూపమేవ భవఙ్గచుతివసేన పవత్తిత్వా నిరుజ్ఝతీతి యోజనా.

౨౯. తేసూతి తాహి గహితపటిసన్ధికేసు బ్రహ్మేసు. కప్పస్సాతి అసఙ్ఖ్యేయ్యకప్పస్స. న హి బ్రహ్మపారిసజ్జాదీనం తిణ్ణం మహాకప్పవసేన ఆయుపరిచ్ఛేదో సమ్భవతి ఏకకప్పేపి తేసం అవినాసాభావేన పరిపుణ్ణకప్పే అసమ్భవతో. తథా హేస (విసుద్ధి. ౨.౪౦౯) లోకో సత్తవారేసు అగ్గినా వినస్సతి, అట్ఠమే వారే ఉదకేన, పున సత్తవారేసు అగ్గినా, అట్ఠమే వారే ఉదకేనాతి ఏవం అట్ఠసు అట్ఠకేసు పరిపుణ్ణేసు పచ్ఛిమే వారే వాతేన వినస్సతి. తత్థ పఠమజ్ఝానతలం ఉపాదాయ అగ్గినా, దుతియతతియజ్ఝానతలం ఉపాదాయ ఉదకేన, చతుత్థజ్ఝానతలం ఉపాదాయ వాతేన వినస్సతి. వుత్తమ్పి చేతం –

‘‘సత్త సత్తగ్గినా వారా, అట్ఠమే అట్ఠమే దకా;

చతుసట్ఠి యదా పుణ్ణా, ఏకో వాయువరో సియా.

‘‘అగ్గినాభస్సరా హేట్ఠా, ఆపేన సుభకిణ్హతో;

వేహప్ఫలతో వాతేన, ఏవం లోకో వినస్సతీ’’తి. –

తస్మా తిణ్ణమ్పి పఠమజ్ఝానతలానం ఏకకప్పేపి అవినాసాభావతో సకలకప్పే తేసం సమ్భవో నత్థీతి అసఙ్ఖ్యేయ్యకప్పవసేన తేసం ఆయుపరిచ్ఛేదో దట్ఠబ్బో. దుతియజ్ఝానాదితలతో పట్ఠాయ పన పరిపుణ్ణస్స మహాకప్పస్స వసేన, న అసఙ్ఖ్యేయ్యకప్పవసేన. అసఙ్ఖ్యేయ్యకప్పోతి చ యోజనాయామవిత్థారతో సేతసాసపరాసితో వస్ససతవస్ససతచ్చయేన ఏకేకబీజస్స హరణేన సాసపరాసినో పరిక్ఖయేపి అక్ఖయసభావస్స మహాకప్పస్స చతుత్థభాగో. సో పన సత్థరోగదుబ్భిక్ఖానం అఞ్ఞతరసంవట్టేన బహూసు వినాసముపగతేసు అవసిట్ఠసత్తసన్తానప్పవత్తకుసలకమ్మానుభావేన దసవస్సతో పట్ఠాయ అనుక్కమేన అసఙ్ఖ్యేయ్యాయుకప్పమాణేసు సత్తేసు పున అసద్ధమ్మసమాదానవసేన కమేన పరిహాయిత్వా దసవస్సాయుకేసు జాతేసు రోగాదీనం అఞ్ఞతరసంవట్టేన సత్తానం వినాసప్పత్తియావ ‘‘అయమేకో అన్తరకప్పో’’తి ఏవం పరిచ్ఛిన్నస్స అన్తరకప్పస్స వసేన చతుసట్ఠిఅన్తరకప్పప్పమాణో హోతి, ‘‘వీసతిఅన్తరకప్పప్పమాణో’’తి చ వదన్తి.

౪౫. ఆకాసానఞ్చాయతనం ఉపగచ్ఛన్తీతి ఆకాసానఞ్చాయతనూపగా.

౪౯. ఏకమేవాతి భూమితో, జాతితో, సమ్పయుత్తధమ్మతో, సఙ్ఖారతో చ సమానమేవ. ఏకజాతియన్తి ఏకస్మిం భవే.

పటిసన్ధిచతుక్కవణ్ణనా నిట్ఠితా.

కమ్మచతుక్కవణ్ణనా

౫౦. ఇదాని కమ్మచతుక్కం చతూహాకారేహి దస్సేతుం ‘‘జనక’’న్త్యాది ఆరద్ధం, జనయతీతి జనకం. ఉపత్థమ్భేతీతి ఉపత్థమ్భకం. ఉపగన్త్వా పీళేతీతి ఉపపీళకం. ఉపగన్త్వా ఘాతేతీతి ఉపఘాతకం.

తత్థ పటిసన్ధిపవత్తీసు విపాకకటత్తారూపానం నిబ్బత్తకా కుసలాకుసలచేతనా జనకం నామ. సయం విపాకం నిబ్బత్తేతుం అసక్కోన్తమ్పి కమ్మన్తరస్స చిరతరవిపాకనిబ్బత్తనే పచ్చయభూతం, విపాకస్సేవ వా సుఖదుక్ఖభూతస్స విచ్ఛేదపచ్చయానుప్పత్తియా, ఉపబ్రూహనపచ్చయుప్పత్తియా చ జనకసామత్థియానురూపం చిరతరప్పవత్తిపచ్చయభూతం కుసలాకుసలకమ్మం ఉపత్థమ్భకం నామ. కమ్మన్తరజనితవిపాకస్స బ్యాధిధాతుసమతాదినిమిత్తవిబాధనేన చిరతరప్పవత్తివినిబన్ధకం యం కిఞ్చి కమ్మం ఉపపీళకం నామ. దుబ్బలస్స పన కమ్మస్స జనకసామత్థియం ఉపహచ్చ విచ్ఛేదకపచ్చయుప్పాదనేన తస్స విపాకం పటిబాహిత్వా సయం విపాకనిబ్బత్తకకమ్మం ఉపఘాతకం నామ.

జనకోపఘాతకానఞ్హి అయం విసేసో – జనకం కమ్మన్తరస్స విపాకం అనుపచ్ఛిన్దిత్వావ విపాకం జనేతి, ఉపఘాతకం ఉపచ్ఛేదనపుబ్బకన్తి ఇదం తావ అట్ఠకథాసు (విసుద్ధి. ౨.౬౮౭; అ. ని. అట్ఠ. ౨.౩.౩౪) సన్నిట్ఠానం. అపరే పన ఆచరియా ‘‘ఉపపీళకకమ్మం బహ్వాబాధతాదిపచ్చయోపసంహారేన కమ్మన్తరస్స విపాకం అన్తరన్తరా విబాధతి. ఉపఘాతకం పన తం సబ్బసో ఉపచ్ఛిన్దిత్వా అఞ్ఞస్స ఓకాసం దేతి, న పన సయం విపాకనిబ్బత్తకం. ఏవఞ్హి జనకతో ఇమస్స విసేసో సుపాకటో’’తి వదన్తి. కిచ్చవసేనాతి జననఉపత్థమ్భనఉపపీళనఉపచ్ఛేదనకిచ్చవసేన.

౫౧. గరుకన్తి మహాసావజ్జం, మహానుభావఞ్చ అఞ్ఞేన కమ్మేన పటిబాహితుం అసక్కుణేయ్యకమ్మం. ఆసన్నన్తి మరణకాలే అనుస్సరితం, తదా కతఞ్చ. ఆచిణ్ణన్తి అభిణ్హసో కతం, ఏకవారం కత్వాపి వా అభిణ్హసో సమాసేవితం. కటత్తాకమ్మన్తి గరుకాదిభావం అసమ్పత్తం కతమత్తతోయేవ కమ్మన్తి వత్తబ్బకమ్మం.

తత్థ కుసలం వా హోతు అకుసలం వా, గరుకాగరుకేసు యం గరుకం అకుసలపక్ఖే మాతుఘాతకాదికమ్మం, కుసలపక్ఖే మహగ్గతకమ్మం వా, తదేవ పఠమం విపచ్చతి సతిపి ఆసన్నాదికమ్మే పరిత్తం ఉదకం ఓత్థరిత్వా గచ్ఛన్తో మహోఘో వియ. తథా హి తం ‘‘గరుక’’న్తి వుచ్చతి. తస్మిం అసతి దూరాసన్నేసు యం ఆసన్నం మరణకాలే అనుస్సరితం, తదేవ పఠమం విపచ్చతి, ఆసన్నకాలే కతే వత్తబ్బమేవ నత్థి. తస్మిమ్పి అసతి ఆచిణ్ణానాచిణ్ణేసు చ యం ఆచిణ్ణం సుసీల్యం వా, దుస్సీల్యం వా, తదేవ పఠమం విపచ్చతి. కటత్తాకమ్మం పన లద్ధాసేవనం పురిమానం అభావేన పటిసన్ధిం ఆకడ్ఢతీతి గరుకం సబ్బపఠమం విపచ్చతి. గరుకే అసతి ఆసన్నం, తస్మిమ్పి అసతి ఆచిణ్ణం, తస్మిమ్పి అసతి కటత్తాకమ్మం. తేనాహ ‘‘పాకదానపరియాయేనా’’తి, విపాకదానానుక్కమేనాత్యత్థో. అభిధమ్మావతారాదీసు పన ఆసన్నతో ఆచిణ్ణం పఠమం విపచ్చన్తం కత్వా వుత్తం. యథా పన గోగణపరిపుణ్ణస్స వజస్స ద్వారే వివటే అపరభాగే దమ్మగవబలవగవేసు సన్తేసుపి యో వజద్వారస్స ఆసన్నో హోతి, అన్తమసో దుబ్బలజరగ్గవోపి, సోయేవ పఠమతరం నిక్ఖమతి, ఏవం గరుకతో అఞ్ఞేసు కుసలాకుసలేసు సన్తేసుపి మరణకాలస్స ఆసన్నత్తా ఆసన్నమేవ పఠమం విపాకం దేతీతి ఇధ తం పఠమం వుత్తం.

౫౨. దిట్ఠధమ్మో పచ్చక్ఖభూతో పచ్చుప్పన్నో అత్తభావో, తత్థ వేదితబ్బం విపాకానుభవనవసేనాతి దిట్ఠధమ్మవేదనీయం. దిట్ఠధమ్మతో అనన్తరం ఉపపజ్జిత్వా వేదితబ్బం ఉపపజ్జవేదనీయం. అపరే అపరే దిట్ఠధమ్మతో అఞ్ఞస్మిం యత్థ కత్థచి అత్తభావే వేదితబ్బం కమ్మం అపరాపరియవేదనీయం. అహోసి ఏవ కమ్మం, న తస్స విపాకో అహోసి, అత్థి, భవిస్సతి చాతి ఏవం వత్తబ్బకమ్మం అహోసికమ్మం.

తత్థ పటిపక్ఖేహి అనభిభూతతాయ, పచ్చయవిసేసేన పటిలద్ధవిసేసతాయ చ బలవభావప్పత్తా తాదిసస్స పుబ్బాభిసఙ్ఖారస్స వసేన సాతిసయా హుత్వా తస్మింయేవ అత్తభావే ఫలదాయినీ పఠమజవనచేతనా దిట్ఠధమ్మవేదనీయం నామ. సా హి వుత్తప్పకారేన బలవజనసన్తానే గుణవిసేసయుత్తేసు ఉపకారానుపకారవసప్పవత్తియా, ఆసేవనాలాభేన అప్పవిపాకతాయ చ ఇతరద్వయం వియ పవత్తసన్తానుపరమాపేక్ఖం, ఓకాసలాభాపేక్ఖఞ్చ కమ్మం న హోతీతి ఇధేవ పుప్ఫమత్తం వియ పవత్తివిపాకమత్తం అహేతుకఫలం దేతి. అత్థసాధికా పన సత్తమజవనచేతనా సన్నిట్ఠాపకచేతనాభూతా వుత్తనయేన పటిలద్ధవిసేసా అనన్తరత్తభావే విపాకదాయినీ ఉపపజ్జవేదనీయం నామ. సా చ పటిసన్ధిం దత్వావ పవత్తివిపాకం దేతి. పటిసన్ధియా పన అదిన్నాయ పవత్తివిపాకం దేతీతి నత్థి. చుతి అనన్తరఞ్హి ఉపపజ్జవేదనీయస్స ఓకాసో. పటిసన్ధియా పన దిన్నాయ జాతిసతేపి పవత్తివిపాకం దేతీతి ఆచరియా. యథావుత్తకఆరణవిరహతో దిట్ఠధమ్మవేదనీయాదిభావం అసమ్పత్తా ఆదిపరియోసానచేతనానం మజ్ఝే పవత్తా పఞ్చ చేతనా విపాకదానసభావస్స అనుపచ్ఛిన్నత్తా యదా కదాచి ఓకాసలాభే సతి పటిసన్ధిపవత్తీసు విపాకం అభినిప్ఫాదేన్తీ అపరాపరియవేదనియం నామ. సకసకకాలాతీతం పన పురిమకమ్మద్వయం, తతియమ్పి చ సంసారప్పవత్తియా వోచ్ఛిన్నాయ అహోసికమ్మం నామ.

పాకకాలవసేనాతి పచ్చుప్పన్నే, తదనన్తరే, యదా కదాచీతి ఏవం పురిమానం తిణ్ణం యథాపరిచ్ఛిన్నకాలవసేన, ఇతరస్స తంకాలాభావవసేన చ. అహోసికమ్మస్స హి కాలాతిక్కమతోవ తం వోహారో.

౫౩. పాకఠానవసేనాతి పటిసన్ధియా విపచ్చనభూమివసేన.

౫౪. ఇదాని అకుసలాదికమ్మానం కాయకమ్మద్వారాదివసేన పవత్తిం, తంనిద్దేసముఖేన చ తేసం పాణాతిపాతాదివసేన దసవిధాదిభేదఞ్చ దస్సేతుం ‘‘తత్థ అకుసల’’న్త్యాది ఆరద్ధం. కాయద్వారే పవత్తం కమ్మం కాయకమ్మం. ఏవం వచీకమ్మాదీని.

౫౫. పాణస్స సణికం పతితుం అదత్వా అతీవ పాతనం పాణాతిపాతో. కాయవాచాహి అదిన్నస్స ఆదానం అదిన్నాదానం. మేథునవీతిక్కమసఙ్ఖాతేసు కామేసు మిచ్ఛా చరణం కామేసు మిచ్ఛాచారో.

తత్థ పాణోతి వోహారతో సత్తో, పరమత్థతో జీవితిన్ద్రియం. తస్మిం పాణే పాణసఞ్ఞినో జీవితిన్ద్రియుపచ్ఛేదకప్పయోగసముట్ఠాపికా వధకచేతనా పాణాతిపాతో. పరభణ్డే తథాసఞ్ఞినో తదాదాయకప్పయోగసముట్ఠాపికా థేయ్యచేతనా అదిన్నాదానం. అసద్ధమ్మసేవనవసేన కాయద్వారప్పవత్తా అగన్తబ్బట్ఠానవీతిక్కమచేతనా కామేసుమిచ్ఛాచారో నామ. సురాపానమ్పి ఏత్థేవ సఙ్గయ్హతీతి వదన్తి రససఙ్ఖాతేసు కామేసు మిచ్ఛాచారభావతో. కాయవిఞ్ఞత్తిసఙ్ఖాతే కాయద్వారేతి కాయేన అధిప్పాయవిఞ్ఞాపనతో, సయఞ్చ కాయేన విఞ్ఞేయ్యత్తా కాయవిఞ్ఞత్తిసఙ్ఖాతే అభిక్కమాదిజనకచిత్తజవాయోధాత్వాధికకలాపస్స వికారభూతే సన్థమ్భనాదీనం సహకారీకారణభూతే చోపనకాయభావతో, కమ్మానం పవత్తిముఖభావతో చ కాయద్వారసఙ్ఖాతే కమ్మద్వారే.

కిఞ్చాపి హి తంతంకమ్మసహగతచిత్తుప్పాదేనేవ సా విఞ్ఞత్తి జనీయతి. తథాపి తస్సా తథా పవత్తమానాయ తంసముట్ఠాపకకమ్మస్స కాయకమ్మాదివోహారో హోతీతి సా తస్సేవ పవత్తిముఖభావేన వత్తుం లబ్భతి. ‘‘కాయద్వారే వుత్తితో’’తి ఏత్తకేయేవ వుత్తే ‘‘యది ఏవం కమ్మద్వారవవత్థానం న సియా. కాయద్వారే హి పవత్తం ‘కాయకమ్మ’న్తి వుచ్చతి, కాయకమ్మస్స చ పవత్తిముఖభూతం ‘కాయద్వార’న్తి. పాణాతిపాతాదికం పన వాచాయ ఆణాపేన్తస్స కాయకమ్మం వచీద్వారేపి పవత్తతీతి ద్వారేన కమ్మవవత్థానం న సియా, తథా ముసావాదాదిం కాయవికారేన కరోన్తస్స వచీకమ్మం కాయద్వారేపి పవత్తతీతి కమ్మేన ద్వారవవత్థానమ్పి న సియా’’తి అయం చోదనా పచ్చుపట్ఠేయ్యాతి బాహుల్లవుత్తియా వవత్థానం దస్సేతుం ‘‘బాహుల్లవుత్తితో’’తి వుత్తం. కాయకమ్మఞ్హి కాయద్వారేయేవ బహులం పవత్తతి, అప్పం వచీద్వారే, తస్మా కాయద్వారేయేవ బహులం పవత్తనతో కాయకమ్మభావో సిద్ధో వనచరకాదీనం వనచరకాదిభావో వియ. తథా కాయకమ్మమేవ యేభుయ్యేన కాయద్వారే పవత్తతి, న ఇతరాని, తస్మా కాయకమ్మస్స యేభుయ్యేన ఏత్థేవ పవత్తనతో కాయకమ్మద్వారభావో సిద్ధో బ్రాహ్మణగామాదీనం బ్రాహ్మణగామాదిభావో వియాతి నత్థి కమ్మద్వారవవత్థానే కోచి విబన్ధోతి అయమేత్థాధిప్పాయో.

౫౬. ముసాతి అభూతం వత్థు, తం తచ్ఛతో వదన్తి ఏతేనాతి ముసావాదో. పిసతి సామగ్గిం సఞ్చుణ్ణేతి విక్ఖిపతి, పియభావం సుఞ్ఞం కరోతీతి వా పిసుణా. అత్తానమ్పి పరమ్పి ఫరుసం కరోతి, కకచో వియ ఖరసమ్ఫస్సాతి వా ఫరుసా. సం సుఖం, హితఞ్చ ఫలతి విసరతి వినాసేతీతి సమ్ఫం, అత్తనో, పరేసఞ్చ అనుపకారం యం కిఞ్చి, తం పలపతి ఏతేనాతి సమ్ఫప్పలాపో.

తత్థ అభూతం వత్థుం భూతతో పరం విఞ్ఞాపేతుకామస్స తథా విఞ్ఞాపనప్పయోగసముట్ఠాపికా చేతనా ముసావాదో. సో పరస్స అత్థభేదకరోవ కమ్మపథో హోతి, ఇతరో కమ్మమేవ. పరేసం భేదకామతాయ, అత్తప్పియకామతాయ వా పరభేదకరవచీపయోగసముట్ఠాపికా సంకిలిట్ఠచేతనా పిసుణవాచా, సాపి ద్వీసు భిన్నేసుయేవ కమ్మపథో. పరస్స మమ్మచ్ఛేదకరవచీపయోగసముట్ఠాపికా ఏకన్తఫరుసచేతనా ఫరుసవాచా. న హి చిత్తసణ్హతాయ సతి ఫరుసవాచా నామ హోతి. సీతాహరణాదిఅనత్థవిఞ్ఞాపనప్పయోగసముట్ఠాపికా సంకిలిట్ఠచేతనా సమ్ఫప్పలాపో, సో పన పరేహి తస్మిం అనత్థే గహితేయేవ కమ్మపథో. వచీవిఞ్ఞత్తిసఙ్ఖాతే వచీద్వారేతి వాచాయ అధిప్పాయం విఞ్ఞాపేతి, సయఞ్చ వాచాయ విఞ్ఞాయతీతి వచీవిఞ్ఞత్తిసఙ్ఖాతే వచీభేదకరప్పయోగసముట్ఠాపకచిత్తసముట్ఠానపథవీధాత్వాధికకలాపస్స వికారభూతే చోపనవాచాభావతో, కమ్మానం పవత్తిముఖభావతో చ వచీద్వారసఙ్ఖాతే కమ్మద్వారే. బాహుల్లవుత్తితోతి ఇదం వుత్తనయమేవ.

౫౭. పరసమ్పత్తిం అభిముఖం ఝాయతి లోభవసేన చిన్తేతీతి అభిజ్ఝా. బ్యాపజ్జతి హితసుఖం ఏతేనాతి బ్యాపాదో. మిచ్ఛా విపరీతతో పస్సతీతి మిచ్ఛాదిట్ఠి.

తత్థ ‘‘అహో వత ఇదం మమ సియా’’తి ఏవం పరభణ్డాభిజ్ఝాయనం అభిజ్ఝా, సా పరభణ్డస్స అత్తనో నామనేనేవ కమ్మపథో హోతి. ‘‘అహో వతాయం సత్తో వినస్సేయ్యా’’తి ఏవం మనోపదోసో బ్యాపాదో. ‘‘నత్థి దిన్న’’న్త్యాదినా నయేన విపరీతదస్సనం మిచ్ఛాదిట్ఠి. ఏత్థ పన నత్థికఅహేతుకఅకిరియదిట్ఠీహియేవ కమ్మపథభేదో. ఇమేసం పన అఙ్గాదివవత్థానవసేన పపఞ్చో తత్థ తత్థ (దీ. ని. అట్ఠ. ౧.౮; ధ. స. అట్ఠ. ౧ అకుసలకమ్మపథకథా; పారా. అట్ఠ. ౨.౧౭౨) ఆగతనయేన దట్ఠబ్బో. అఞ్ఞత్రాపి విఞ్ఞత్తియాతి కాయవచీవిఞ్ఞత్తిం వినాపి, తం అసముట్ఠాపేత్వాపీత్యత్థో. విఞ్ఞత్తిసముట్ఠాపకచిత్తసమ్పయుత్తా చేత్థ అభిజ్ఝాదయో చేతనాపక్ఖికావ హోన్తి.

౫౮. దోసమూలేన జాయన్తీతి సహజాతాదిపచ్చయేన దోససఙ్ఖాతమూలేన, దోసమూలకచిత్తేన వా జాయన్తి, న లోభమూలాదీహి. హసమానాపి హి రాజానో దోసచిత్తేనేవ పాణవధం ఆణాపేన్తి, తథా ఫరుసవాచాబ్యాపాదేసుపి యథారహం దట్ఠబ్బం. మిచ్ఛాదస్సనస్స అభినివిసితబ్బవత్థూసు లోభపుబ్బఙ్గమమేవ అభినివిసనతో ఆహ ‘‘మిచ్ఛాదిట్ఠి చ లోభమూలేనా’’తి. సేసాని చత్తారిపి ద్వీహి మూలేహి సమ్భవన్తీతి యో తావ అభిమతం వత్థుం, అనభిమతం వా అత్తబన్ధుపరిత్తాణాదిప్పయోజనం సన్ధాయ హరతి, తస్స అదిన్నాదానం లోభమూలేన హోతి. వేరనియ్యాతనత్థం హరన్తస్స దోసమూలేన. నీతిపాఠకప్పమాణతో దుట్ఠనిగ్గహణత్థం పరసన్తకం హరన్తానం రాజూనం, బ్రాహ్మణానఞ్చ ‘‘సబ్బమిదం బ్రాహ్మణానం రాజూహి దిన్నం, తేసం పన సబ్బదుబ్బలభావేన అఞ్ఞే పరిభుఞ్జన్తి, అత్తసన్తకమేవ బ్రాహ్మణా పరిభుఞ్జన్తీ’’త్యాదీని వత్వా సకసఞ్ఞాయ ఏవం యం కిఞ్చి హరన్తానం, కమ్మఫలసమ్బన్ధాపవాదీనఞ్చ మోహమూలేన. ఏవం ముసావాదాదీసుపి యథారహం యోజేతబ్బం.

౬౩. ఛసు ఆరమ్మణేసు తివిధకమ్మవసేన ఉప్పజ్జమానమ్పేతం తివిధనియమేన ఉప్పజ్జతీతి ఆహ ‘‘తథా దానసీలభావనావసేనా’’తి. దసధా నిద్దిసియమానానం హి ద్విన్నం, పున ద్విన్నం, తిణ్ణఞ్చ యథాక్కమం దానాదీసు తీస్వేవ సఙ్గహో. కారణం పనేత్థ పరతో వక్ఖామ. ఛళారమ్మణేసు పన తివిధకమ్మద్వారేసు చ నేసం పవత్తియోజనా అట్ఠకథాదీసు (ధ. స. అట్ఠ. ౧౫౬-౧౫౯) ఆగతనయేన గహేతబ్బా.

౬౫. దీయతి ఏతేనాతి దానం, పరిచ్చాగచేతనా. ఏవం సేసేసుపి. సీలతీతి సీలం, కాయవచీకమ్మాని సమాదహతి, సమ్మా ఠపేతీత్యత్థో, సీలయతి వా ఉపధారేతీతి సీలం, ఉపధారణం పనేత్థ కుసలానం అధిట్ఠానభావో. తథా హి వుత్తం ‘‘సీలే పతిట్ఠాయా’’త్యాది (సం. ని. ౧.౨౩, ౧౯౨). భావేతి కుసలే ధమ్మే ఆసేవతి వడ్ఢేతి ఏతాయాతి భావనా. అపచాయతి పూజావసేన సామీచిం కరోతి ఏతేనాతి అపచాయనం. తంతంకిచ్చకరణే బ్యావటస్స భావో వేయ్యావచ్చం. అత్తనో సన్తానే నిబ్బత్తా పత్తి దీయతి ఏతేనాతి పత్తిదానం. పత్తిం అనుమోదతి ఏతాయాతి పత్తానుమోదనా. ధమ్మం సుణన్తి ఏతేనాతి ధమ్మస్సవనం. ధమ్మం దేసేన్తి ఏతాయాతి ధమ్మదేసనా. దిట్ఠియా ఉజుకరణం దిట్ఠిజుకమ్మం.

తత్థ సానుసయసన్తానవతో పరేసం పూజానుగ్గహకామతాయ అత్తనో విజ్జమానవత్థుపరిచ్చజనవసప్పవత్తచేతనా దానం నామ, దానవత్థుపరియేసనవసేన, దిన్నస్స సోమనస్సచిత్తేన అనుస్సరణవసేన చ పవత్తా పుబ్బపచ్ఛాభాగచేతనా ఏత్థేవ సమోధానం గచ్ఛన్తి. ఏవం సేసేసుపి యథారహం దట్ఠబ్బం. నిచ్చసీలాదివసేన పఞ్చ, అట్ఠ, దస వా సీలాని సమాదియన్తస్స, పరిపూరేన్తస్స, అసమాదియిత్వాపి సమ్పత్తకాయవచీదుచ్చరితతో విరమన్తస్స, పబ్బజన్తస్స, ఉపసమ్పదమాళకే సంవరం సమాదియన్తస్స, చతుపారిసుద్ధిసీలం పరిపూరేన్తస్స చ పవత్తచేతనా సీలం నామ. చత్తాలీసాయ కమ్మట్ఠానేసు, ఖన్ధాదీసు చ భూమీసు పరికమ్మసమ్మసనవసప్పవత్తా అప్పనం అప్పత్తా గోత్రభుపరియోసానచేతనా భావనా నామ, నిరవజ్జవిజ్జాదిపరియాపుణనచేతనాపి ఏత్థేవ సమోధానం గచ్ఛతి.

వయసా, గుణేహి చ జేట్ఠానం చీవరాదీసు పచ్చాసారహితేన అసంకిలిట్ఠజ్ఝాసయేన పచ్చుట్ఠానఆసనాభినీహారాదివిధినా బహుమానకరణచేతనా అపచాయనం నామ. తేసమేవ, గిలానానఞ్చ యథావుత్తజ్ఝాసయేన తంతంకిచ్చకరణచేతనా వేయ్యావచ్చం నామ. అత్తనో సన్తానే నిబ్బత్తస్స పుఞ్ఞస్స పరేహి సాధారణభావం పచ్చాసీసనచేతనా పత్తిదానం నామ. పరేహి దిన్నస్స, అదిన్నస్సపి వా పుఞ్ఞస్స మచ్ఛేరమలవినిస్సటేన చిత్తేన అబ్భానుమోదనచేతనా పత్తానుమోదనా నామ. ఏవమిమం ధమ్మం సుత్వా తత్థ వుత్తనయేన పటిపజ్జన్తో ‘‘లోకియలోకుత్తరగుణవిసేసస్స భాగీ భవిస్సామి, బహుస్సుతో వా హుత్వా పరేసం ధమ్మదేసనాదీహి అనుగ్గణ్హిస్సామీ’’తి ఏవం అత్తనో, పరేసం వా హితఫరణవసప్పవత్తేన అసంకిలిట్ఠజ్ఝాసయేన హితూపదేససవనచేతనా ధమ్మస్సవనం నామ, నిరవజ్జవిజ్జాదిసవనచేతనాపి ఏత్థేవ సఙ్గయ్హతి. లాభసక్కారాదినిరపేక్ఖతాయ యోనిసో మనసి కరోతో హితూపదేసచేతనా ధమ్మదేసనా నామ, నిరవజ్జవిజ్జాదిఉపదిసనచేతనాపి ఏత్థేవ సఙ్గహం గచ్ఛతి. ‘‘అత్థి దిన్న’’న్త్యాదినయప్పవత్తసమ్మాదస్సనవసేన దిట్ఠియా ఉజుకరణం దిట్ఠిజుకమ్మం నామ.

యది ఏవం ఞాణవిప్పయుత్తచిత్తుప్పాదస్స దిట్ఠిజుకమ్మపుఞ్ఞకిరియభావో న లబ్భతీతి? నో న లబ్భతి పురిమపచ్ఛిమచేతనానమ్పి తంతంపుఞ్ఞకిరియాస్వేవ సఙ్గణ్హనతో. కిఞ్చాపి హి ఉజుకరణవేలాయం ఞాణసమ్పయుత్తమేవ చిత్తం హోతి, పురిమపచ్ఛాభాగే పన ఞాణవిప్పయుత్తమ్పి సమ్భవతీతి తస్సపి దిట్ఠిజుకమ్మభావో ఉపపజ్జతీతి అలమతిప్పపఞ్చేన.

ఇమేసు పన దససు పత్తిదానానుమోదనా దానే సఙ్గహం గచ్ఛన్తి తంసభావత్తా. దానమ్పి హి ఇస్సామచ్ఛేరానం పటిపక్ఖం, ఏతేపి. తస్మా సమానప్పటిపక్ఖతాయ ఏకలక్ఖణత్తా తే దానమయపుఞ్ఞకిరియవత్థుమ్హి సఙ్గయ్హన్తి. అపచాయనవేయ్యావచ్చాసీలమయపుఞ్ఞేవ సఙ్గయ్హన్తి చారిత్తసీలభావతో. దేసనాసవనదిట్ఠిజుకా పన కుసలధమ్మాసేవనభావతో భావనామయే సఙ్గహం గచ్ఛన్తీతి (దీ. ని. టీ. ౩.౩౦౫) ఆచరియధమ్మపాలత్థేరేన వుత్తం. అపరే పన ‘‘దేసేన్తో, సుణన్తో చ దేసనానుసారేన ఞాణం పేసేత్వా లక్ఖణాని పటివిజ్ఝ పటివిజ్ఝ దేసేతి, సుణాతి చ, తాని చ దేసనాసవనాని పటివేధమేవాహరన్తీతి దేసనాసవనాభావనామయే సఙ్గహం గచ్ఛన్తీ’’తి వదన్తి. ధమ్మదానసభావతో దేసనా దానమయే సఙ్గహం గచ్ఛతీతిపి సక్కా వత్తుం. తథా హి వుత్తం ‘‘సబ్బదానం ధమ్మదానం జినాతీ’’తి (ధ. ప. ౩౫౪). తథా దిట్ఠిజుకమ్మం సబ్బత్థాపి సబ్బేసం నియమనలక్ఖణత్తా. దానాదీసు హి యం కిఞ్చి ‘‘అత్థి దిన్న’’న్త్యాదినయప్పవత్తాయ సమ్మాదిట్ఠియా విసోధితం మహప్ఫలం హోతి మహానిసంసం, ఏవఞ్చ కత్వా దీఘనికాయట్ఠకథాయం (దీ. ని. అట్ఠ. ౩.౩౦౫; ధ. స. అట్ఠ. ౧౫౬-౧౫౯ పుఞ్ఞాకిరియవత్థాదికథా) ‘‘దిట్ఠిజుకమ్మం సబ్బేసం నియమలక్ఖణ’’న్తి వుత్తం. ఏవం దానసీలభావనావసేన తీసు ఇతరేసం సఙ్గణ్హనతో సఙ్ఖేపతో తివిధమేవ పుఞ్ఞకిరియవత్థు హోతీతి దట్ఠబ్బం, తథా చేవ ఆచరియేన హేట్ఠా దస్సితం.

౬౭. మనోకమ్మమేవ విఞ్ఞత్తిసముట్ఠాపకత్తాభావేన కాయద్వారాదీసు అప్పవత్తనతో. తఞ్చ రూపావచరకుసలం భావనామయం దానాదివసేన అప్పవత్తనతో. అప్పనాప్పత్తం పుబ్బభాగప్పవత్తానం కామావచరభావతో. ఝానఙ్గభేదేనాతి పటిపదాదిభేదతో అనేకవిధత్తేపి అఙ్గాతిక్కమవసేన నిబ్బత్తజ్ఝానఙ్గభేదతో పఞ్చవిధం హోతి.

౬౮. ఆరమ్మణభేదేనాతి కసిణుగ్ఘాటిమాకాసం, ఆకాసవిసయం మనో, తదభావో, తదాలమ్బం విఞ్ఞాణన్తి చతుబ్బిధన్తి ఇమేసం చతున్నం ఆరమ్మణానం భేదేన.

౬౯. ఏత్థాతి ఇమేసు పాకట్ఠానవసేన చతుబ్బిధేసు కమ్మేసు. ఉద్ధచ్చరహితన్తి ఉద్ధచ్చసహగతచేతనారహితం ఏకాదసవిధం అకుసలకమ్మం. కిం పనేత్థ కారణం అధిమోక్ఖవిరహేన సబ్బదుబ్బలమ్పి విచికిచ్ఛాసహగతం పటిసన్ధిం ఆకడ్ఢతి, అధిమోక్ఖసమ్పయోగేన తతో బలవన్తమ్పి ఉద్ధచ్చసహగతం నాకడ్ఢతీతి? పటిసన్ధిదానసభావాభావతో. బలవం ఆకడ్ఢతి, దుబ్బలం నాకడ్ఢతీతి హి అయం విచారణా పటిసన్ధిదానసభావేసుయేవ. యస్స పన పటిసన్ధిదానసభావోయేవ నత్థి, న తస్స బలవభావో పటిసన్ధిఆకడ్ఢనే కారణం.

కథం పనేతం విఞ్ఞాతబ్బం ఉద్ధచ్చసహగతస్స పటిసన్ధిదానసభావో నత్థీతి? దస్సనేనపహాతబ్బేసు అనాగతత్తా. తివిధా హి అకుసలా దస్సనేన పహాతబ్బా, భావనాయ పహాతబ్బా, సియా దస్సనేన పహాతబ్బా, సియా భావనాయ పహాతబ్బాతి. తత్థ దిట్ఠిసహగతవిచికిచ్ఛాసహగతచిత్తుప్పాదా దస్సనేన పహాతబ్బా నామ పఠమం నిబ్బానదస్సనవసేన ‘‘దస్సన’’న్తి లద్ధనామేన సోతాపత్తిమగ్గేన పహాతబ్బత్తా. ఉద్ధచ్చసహగతచిత్తుప్పాదో భావనాయ పహాతబ్బో నామ అగ్గమగ్గేన పహాతబ్బత్తా. ఉపరిమగ్గత్తయఞ్హి పఠమమగ్గేన దిట్ఠనిబ్బానే భావనావసేన పవత్తనతో ‘‘భావనా’’తి వుచ్చతి. దిట్ఠివిప్పయుత్తదోమనస్ససహగతచిత్తుప్పాదా పన సియా దస్సనేన పహాతబ్బా, సియా భావనాయ పహాతబ్బా తేసం అపాయనిబ్బత్తకావత్థాయ పఠమమగ్గేన, సేసబహలాబహలావత్థాయ ఉపరిమగ్గేహి పహీయమానత్తా. తత్థ సియా దస్సనేన పహాతబ్బమ్పి దస్సనేన పహాతబ్బసామఞ్ఞేన ఇధ ‘‘దస్సనేన పహాతబ్బ’’న్తి వోహరన్తి.

యది చ ఉద్ధచ్చసహగతం పటిసన్ధిం దదేయ్య, తదా అకుసలపటిసన్ధియా సుగతియం అసమ్భవతో అపాయేస్వేవ దదేయ్య. అపాయగమనీయఞ్చ అవస్సం దస్సనేన పహాతబ్బం సియా. ఇతరథా అపాయగమనీయస్స అప్పహీనత్తా సేక్ఖానం అపాయుప్పత్తి ఆపజ్జతి, న చ పనేతం యుత్తం ‘‘చతూహపాయేహి చ విప్పముత్తో (ఖు. పా. ౬.౧౧; సు. ని. ౨౩౪), అవినిపాతధమ్మో’’తి (పారా. ౨౧; సం. ని. ౫.౯౯౮) ఆదివచనేహి సహ విరుజ్ఝనతో. సతి చ పనేతస్స దస్సనేన పహాతబ్బభావే ‘‘సియా దస్సనేన పహాతబ్బా’’తి ఇమస్స విభఙ్గే వత్తబ్బం సియా, న చ పనేతం వుత్తన్తి. అథ సియా ‘‘అపాయగామినియో రాగో దోసో మోహో తదేకట్ఠా చ కిలేసా’’తి ఏవం దస్సనేన పహాతబ్బేసు వుత్తత్తా ఉద్ధచ్చసహగతచేతనాయ తత్థ సఙ్గహో సక్కా వత్తున్తి. తం న, తస్స ఏకన్తతో భావనాయ పహాతబ్బభావేన వుత్తత్తా. వుత్తఞ్హేతం – ‘‘కతమే ధమ్మా భావనాయ పహాతబ్బా? ఉద్ధచ్చసహగతో చిత్తుప్పాదో’’తి (ధ. స. ౧౪౦౬), తస్మా దస్సనేన పహాతబ్బేసు అవచనం ఇమస్స పటిసన్ధిదానాభావం సాధేతి. నను చ పటిసమ్భిదావిభఙ్గే –

‘‘యస్మిం సమయే అకుసలం చిత్తం ఉప్పన్నం హోతి ఉపేక్ఖాసహగతం ఉద్ధచ్చసమ్పయుత్తం రూపారమ్మణం వా…పే… ధమ్మారమ్మణం వా, యం యం వా పనారబ్భ తస్మిం సమయే ఫస్సో హోతి…పే… అవిక్ఖేపో హోతి, ఇమే ధమ్మా అకుసలా. ఇమేసు ధమ్మేసు ఞాణం ధమ్మపటిసమ్భిదా, తేసం విపాకే ఞాణం అత్థపటిసమ్భిదా’’తి (విభ. ౭౩౦-౭౩౧) –

ఏవం ఉద్ధచ్చసహగతచిత్తుప్పాదం ఉద్ధరిత్వా తస్స విపాకోపి ఉద్ధటోతి కథమస్స పటిసన్ధిదానాభావో సమ్పటిచ్ఛితబ్బోతి? నాయం పటిసన్ధిదానం సన్ధాయ ఉద్ధటో. అథ ఖో పవత్తివిపాకం సన్ధాయ. పట్ఠానే పన –

‘‘సహజాతా దస్సనేన పహాతబ్బా చేతనా చిత్తసముట్ఠానానం రూపానం కమ్మపచ్చయేన పచ్చయో, నానాక్ఖణికా దస్సనేన పహాతబ్బా చేతనా విపాకానం ఖన్ధానం, కటత్తా చ రూపానం కమ్మపచ్చయేన పచ్చయో’’తి (పట్ఠా. ౨.౮.౮౯) –

దస్సనేన పహాతబ్బచేతనాయ ఏవ సహజాతనానాక్ఖణికకమ్మపచ్చయభావం ఉద్ధరిత్వా ‘‘సహజాతా భావనాయ పహాతబ్బా చేతనా చిత్తసముట్ఠానానం రూపానం కమ్మపచ్చయేన పచ్చయో’’తి (పట్ఠా. ౨.౮.౮౯) భావనాయ పహాతబ్బచేతనాయ సహజాతకమ్మపచ్చయభావోవ ఉద్ధటో, న పన నానాక్ఖణికకమ్మపచ్చయభావో, న చ నానాక్ఖణికకమ్మపచ్చయం వినా పటిసన్ధిఆకడ్ఢనం అత్థి, తస్మా నత్థి తస్స సబ్బథాపి పటిసన్ధిదానన్తి. యం పనేకే వదన్తి ‘‘ఉద్ధచ్చచేతనా ఉభయవిపాకమ్పి న దేతి పట్ఠానే నానాక్ఖణికకమ్మపచ్చయభావస్స అనుద్ధటత్తా’’తి, తం తేసం మతిమత్తం పటిసమ్భిదావిభఙ్గే ఉద్ధచ్చసహగతానమ్పి పవత్తివిపాకస్స ఉద్ధటత్తా, పట్ఠానే చ పటిసన్ధివిపాకభావమేవ సన్ధాయ నానాక్ఖణికకమ్మపచ్చయభావస్స అనుద్ధటత్తా. యది హి పవత్తివిపాకం సన్ధాయ నానాక్ఖణికకమ్మపచ్చయభావో వుచ్చేయ్య, తదా పటిసన్ధివిపాకమ్పిస్స మఞ్ఞేయ్యున్తి లబ్భమానస్సపి పవత్తివిపాకస్స వసేన నానాక్ఖణికకమ్మపచ్చయభావో న వుత్తో, తస్మా న సక్కా తస్స పవత్తివిపాకం నివారేతుం. తేనాహ ‘‘పవత్తియం పనా’’త్యాది. ఆచరియబుద్ధమిత్తాదయో పన అత్థి ఉద్ధచ్చసహగతం భావనాయ పహాతబ్బమ్పి. అత్థి న భావనాయ పహాతబ్బమ్పి, తేసు భావనాయ పహాతబ్బం సేక్ఖసన్తానప్పవత్తం, ఇతరం పుథుజ్జనసన్తానప్పవత్తం, ఫలదానఞ్చ పుథుజ్జనసన్తానప్పవత్తస్సేవ న ఇతరస్సాతి ఏవం ఉద్ధచ్చసహగతం ద్విధా విభజిత్వా ఏకస్స ఉభయవిపాకదానం, ఏకస్స సబ్బథాపి విపాకాభావం వణ్ణేన్తి. యో పనేత్థ తేసం వినిచ్ఛయో, యఞ్చ తస్స నిరాకరణం, యఞ్చ సబ్బథాపి విపాకాభావవాదీనం మతపటిక్ఖేపనం ఇధ అవుత్తం, తం సబ్బం పరమత్థమఞ్జూసాదీసు, విసేసతో చ అభిధమ్మత్థవికాసినియా నామ అభిధమ్మావతారసంవణ్ణనాయం వుత్తనయేన వేదితబ్బం.

సబ్బత్థాపి కామలోకేతి సుగతిదుగ్గతివసేన సబ్బస్మిమ్పి కామలోకే. యథారహన్తి ద్వారారమ్మణానురూపం. అపాయేసుపి యం నాగసుపణ్ణాదీనం మహాసమ్పత్తివిసయం విపాకవిఞ్ఞాణం, యఞ్చ నిరయవాసీనం మహామోగ్గల్లానత్థేరదస్సనాదీసు ఉప్పజ్జతి విపాకవిఞ్ఞాణం, తం కుసలకమ్మస్సేవ ఫలం. న హి అకుసలస్స ఇట్ఠవిపాకో సమ్భవతి. వుత్తఞ్హేతం ‘‘అట్ఠానమేతం, భిక్ఖవే, అనవకాసో, యం అకుసలస్స కమ్మస్స ఇట్ఠో కన్తో విపాకో సంవిజ్జతీ’’తి (మ. ని. ౩.౧౩౧; అ. ని. ౧.౨౮౪-౨౮౬; విభ. ౮౦౯), తస్మా కుసలకమ్మం అపాయేసుపి అహేతుకవిపాకాని జనేతి. అఞ్ఞభూమికస్స చ కమ్మస్స అఞ్ఞభూమికవిపాకాభావతో కామవిరాగభావనాయ కామతణ్హావిసయవిఞ్ఞాణుప్పాదనాయోగతో ఏకన్తసదిసవిపాకత్తా చ మహగ్గతానుత్తరకుసలానం రూపావచరకమ్మేన అహేతుకవిపాకుప్పత్తియా అభావతో రూపలోకేపి యథారహం రూపాదివిసయాని తాని అభినిప్ఫాదేతీతి వుత్తం ‘‘సబ్బత్థాపి కామలోకే’’త్యాది.

౭౧. ఏవం పన విపచ్చన్తం కమ్మం సోళసకద్వాదసకఅట్ఠకవసేన తిధా విపచ్చతీతి దస్సేతుం ‘‘తత్థాపి’’త్యాది వుత్తం. తత్థాపీతి ఏవం విపచ్చమానేపి కుసలకమ్మే. ఉక్కట్ఠన్తి కుసలపరివారలాభతో, పచ్ఛా ఆసేవనప్పవత్తియా వా విసిట్ఠం. యఞ్హి కమ్మం అత్తనో పవత్తికాలే పురిమపచ్ఛాభాగప్పవత్తేహి కుసలకమ్మేహి పరివారితం, పచ్ఛా వా ఆసేవనలాభేన సముదాచిణ్ణం. తం ఉక్కట్ఠం. యం పన కరణకాలే అకుసలకమ్మేహి పరివారితం, పచ్ఛా వా ‘‘దుక్కటమేతం మయా’’తి విప్పటిసారుప్పాదనేన పరిభావితం, తం ఓమకన్తి దట్ఠబ్బం.

పటిసన్ధిన్తి ఏకమేవ పటిసన్ధిం. న హి ఏకేన కమ్మేన అనేకాసు జాతీసు పటిసన్ధి హోతి, పవత్తివిపాకో పన జాతిసతేపి జాతిసహస్సేపి హోతి. యథాహ ‘‘తిరచ్ఛానగతే దానం దత్వా సతగుణా దక్ఖిణా పాటికఙ్ఖితబ్బా’’తి (మ. ని. ౩.౩౭౯). యస్మా పనేత్థ ఞాణం జచ్చన్ధాదివిపత్తినిమిత్తస్స మోహస్స, సబ్బాకుసలస్సేవ వా పటిపక్ఖం, తస్మా తంసమ్పయుత్తం కమ్మం జచ్చన్ధాదివిపత్తిపచ్చయం న హోతీతి తిహేతుకం అతిదుబ్బలమ్పి సమానం దుహేతుకపటిసన్ధిమేవ ఆకడ్ఢతి, నాహేతుకం. దుహేతుకఞ్చ కమ్మం ఞాణసమ్పయోగాభావతో ఞాణఫలుప్పాదనే అసమత్థం, యథా తం అలోభసమ్పయోగాభావతో అలోభఫలుప్పాదనే అసమత్థం అకుసలకమ్మన్తి తం అతిఉక్కట్ఠమ్పి సమానం దుహేతుకమేవ పటిసన్ధిం ఆకడ్ఢతి, న తిహేతుకన్తి వుత్తం ‘‘తిహేతుకమోమకం దుహేతుకముక్కట్ఠఞ్చా’’త్యాది.

ఏత్థ సియా – యథా పటిసమ్భిదామగ్గే ‘‘గతిసమ్పత్తియా ఞాణసమ్పయుత్తే అట్ఠన్నం హేతూనం పచ్చయా ఉపపత్తి హోతీ’’తి (పటి. మ. ౧.౨౩౧) కుసలస్స కమ్మస్స జవనక్ఖణే తిణ్ణం, నికన్తిక్ఖణే ద్విన్నం, పటిసన్ధిక్ఖణే తిణ్ణఞ్చ హేతూనం వసేన అట్ఠన్నం హేతూనం పచ్చయా ఞాణసమ్పయుత్తూపపత్తి, తథా ‘‘గతిసమ్పత్తియా ఞాణవిప్పయుత్తే ఛన్నం హేతూనం పచ్చయా ఉపపత్తి హోతీ’’తి (పటి. మ. ౧.౨౩౩) జవనక్ఖణే ద్విన్నం, నికన్తిక్ఖణే ద్విన్నం, పటిసన్ధిక్ఖణే ద్విన్నఞ్చ హేతూనం వసేన ఛన్నం హేతూనం పచ్చయా ఞాణవిప్పయుత్తూపపత్తి వుత్తా, ఏవం ‘‘గతిసమ్పత్తియా ఞాణవిప్పయుత్తే సత్తన్నం హేతూనం పచ్చయా ఉపపత్తి హోతీ’’తి తిహేతుకకమ్మేన దుహేతుకపటిసన్ధియా అవుత్తత్తా నత్థి తిహేతుకస్స దుహేతుకపటిసన్ధిఆకడ్ఢనన్తి? నయిదమేవం దుహేతుకోమకకమ్మేన అహేతుకపటిసన్ధియా వియ తిహేతుకోమకకమ్మేన సామత్థియానురూపతో దుహేతుకపటిసన్ధియావ దాతబ్బత్తా, కమ్మసరిక్ఖకవిపాకదస్సత్థం పన మహాథేరేన సావసేసో పాఠో కతో. ఇతరథా ‘‘చతున్నం హేతూనం పచ్చయా’’తి వచనాభావతో దుహేతుకకమ్మేన అహేతుకూపపత్తియాపిఅభావో ఆపజ్జతి, తస్మా యథా సుగతియం జచ్చన్ధబధిరాదివిపత్తియా అహేతుకూపపత్తిం వజ్జేత్వా గతిసమ్పత్తియా సహేతుకూపపత్తిదస్సనత్థం దుహేతుకూపపత్తి ఏవ ఉద్ధటా, న అహేతుకూపపత్తి, ఏవం కమ్మసరిక్ఖకవిపాకదస్సనత్థం తిహేతుకకమ్మేన తిహేతుకూపపత్తి ఏవ ఉద్ధటా, న దుహేతుకూపపత్తి, న పన అలబ్భనతోతి దట్ఠబ్బం.

౭౪. ఏవం ఏకాయ చేతనాయ సోళస విపాకాని ఏత్థేవ ద్వాదసకమగ్గో అహేతుకట్ఠకమ్పీతి పవత్తస్స తిపిటకచూళనాగత్థేరవాదస్స వసేన విపాకప్పవత్తిం దస్సేత్వా ఇదాని ఏకాయ చేతనాయ ద్వాదస విపాకాని ఏత్థేవ దసకమగ్గో అహేతుకట్ఠకమ్పీతి ఆగతస్స మోరవాపీవాసీమహాధమ్మరక్ఖితత్థేరవాదస్సపి వసేన దస్సేతుం అసఙ్ఖారం ససఙ్ఖారవిపాకానీ’’త్యాది వుత్తం. యథా ముఖే చలితే ఆదాసతలే ముఖనిమిత్తం చలతి, ఏవం అసఙ్ఖారకుసలస్స అసఙ్ఖారవిపాకోవ హోతి, న ససఙ్ఖారోతి ఏవం ఆగమనతోవ సఙ్ఖారభేదోతి అయమేత్థాధిప్పాయో. యస్మా పన విపాకస్స సఙ్ఖారభేదో పచ్చయవసేన ఇచ్ఛితో, న కమ్మవసేన, తస్మా ఏస కేచివాదో కతో.

తేసన్తి తేసం ఏవంవాదీనం. యథాక్కమన్తి తిహేతుకుక్కట్ఠాదీనం అనుక్కమేన. ద్వాదస విపాకానీతి తిహేతుకుక్కట్ఠఅసఙ్ఖారికససఙ్ఖారికకమ్మస్స వసేన యథాక్కమం ససఙ్ఖారికచతుక్కవజ్జితాని, అసఙ్ఖారికచతుక్కవజ్జితాని చ ద్వాదస విపాకాని, తథా తిహేతుకోమకస్స, దుహేతుకుక్కట్ఠస్స చ కమ్మస్స వసేన దుహేతుకససఙ్ఖారద్వయవజ్జితాని, దుహేతుకాసఙ్ఖారద్వయవజ్జితాని చ దస విపాకాని, దుహేతుకోమకస్స వసేన దుహేతుకద్వయవజ్జితాని చ అట్ఠ విపాకాని యథావుత్తస్స ‘‘తిహేతుకముక్కట్ఠ’’న్త్యాదినా వుత్తనయస్స అనుసారేన అనుస్సరణేన యథాసమ్భవం తస్స తస్స సమ్భవానురూపతో ఉద్దిసే.

౭౫. పరితో అత్తం ఖణ్డితం వియ అప్పానుభావన్తి పరిత్తం. పకట్ఠభావం నీతన్తి పణీతం, ఉభిన్నం మజ్ఝే భవం మజ్ఝిమం. తత్థ ‘‘పటిలద్ధమత్తం అనాసేవితం పరిత్త’’న్తి అవిసేసతోవ అట్ఠకథాయం వుత్తం, తథా ‘‘నాతిసుభావితం అపరిపుణ్ణవసీభావం మజ్ఝిమం. అతివియ సుభావితం పన సబ్బసో పరిపుణ్ణవసీభావం పణీత’’న్తి. ఆచరియేన పనేత్థ పరిత్తమ్పి ఈసకం లద్ధాసేవనమేవాధిప్పేతన్తి దిస్సతి. తథా హానేన నామరూపపరిచ్ఛేదే –

‘‘సమానాసేవనే లద్ధే, విజ్జమానే మహబ్బలే;

అలద్ధా తాదిసం హేతుం, అభిఞ్ఞా న విపచ్చతీ’’తి. (నామ. పరి. ౪౭౪);

సమానభూమికతోవ ఆసేవనలాభేన బలవభావతో మహగ్గతధమ్మానం విపాకదానం వత్వా తదభావతో అభిఞ్ఞాయ అవిపచ్చనం వుత్తం. హీనేహి ఛన్దచిత్తవీరియవీమంసాహి నిబ్బత్తితం వా పరిత్తం. మజ్ఝిమేహి ఛన్దాదీహి మజ్ఝిమం. పణీతేహి పణీతన్తి అలమతిప్పపఞ్చేన.

౮౪. పఞ్చమజ్ఝానం భావేత్వాతి అభిఞ్ఞాభావం అసమ్పత్తం పఞ్చమజ్ఝానం తివిధమ్పి భావేత్వా. అభిఞ్ఞాభావప్పత్తస్స పన అవిపాకభావో ‘‘అలద్ధా తాదిస’’న్త్యాదినా (నామ. పరి. ౪౭౪) ఆచరియేన సాధితో. మూలటీకాకారాదయో పన అఞ్ఞథాపి తం సాధేన్తి. తం పన సఙ్ఖేపతో, తత్థ తత్థ విత్థారతో చ అభిధమ్మత్థవికాసినియం వుత్తనయేన దట్ఠబ్బం. సఞ్ఞావిరాగం భావేత్వాతి ‘‘సఞ్ఞా రోగో, సఞ్ఞా గణ్డో’’త్యాదినా, ‘‘ధీ చిత్తం ధిబ్బతం చిత్త’’న్త్యాదినా వా నయేన అరూపప్పవత్తియా ఆదీనవదస్సనేన తదభావే చ పణీతభావసన్నిట్ఠానేన వాయోకసిణే కేసఞ్చి మతేన పరిచ్ఛిన్నాకాసకసిణే వా భావనాబలేన తేన పటిలభితబ్బభావే అరూపస్స అనిబ్బత్తిసభావాపాదనవసేన అరూపవిరాగభావనం భావేత్వా అఞ్ఞసత్తేసు ఉప్పజ్జన్తి కమ్మకిరియవాదినో తిత్థియా ఏవాత్యధిప్పాయో. తే పన యేన ఇరియాపథేన ఇధ మరన్తి. తేనేవ తత్థ నిబ్బత్తన్తీతి దట్ఠబ్బం.

౮౬. అనాగామినో పన సుద్ధావాసేసు ఉప్పజ్జన్తీతి అనాగామినోయేవ అరియా పుథుజ్జనాదికాలే, పచ్ఛాపి వా పఞ్చమజ్ఝానం తివిధమ్పి భావేత్వా సద్ధాదిఇన్ద్రియవేమత్తతానుక్కమేన పఞ్చసు సుద్ధావాసేసు ఉప్పజ్జన్తి.

౮౭. యథాక్కమం భావేత్వా యథాక్కమం ఆరుప్పేసు ఉప్పజ్జన్తీతి యోజనా యథాక్కమన్తి చ పఠమారుప్పాదిఅనుక్కమేన. సబ్బమ్పి చేతం తస్స తస్సేవ ఝానస్స ఆవేణికభూమివసేన వుత్తం. నికన్తియా పన సతి పుథుజ్జనాదయో యథాలద్ధజ్ఝానస్స భూమిభూతేసు సుద్ధావాసవజ్జితేసు యత్థ కత్థచి నిబ్బత్తన్తి, తథా కామభవేపి కామావచరకమ్మబలేన. ‘ఇజ్ఝతి, భిక్ఖవే, సీలవతో చేతోపణిధి విసుద్ధత్తా’తి (అ. ని. ౮.౩౫) హి వుత్తం. అనాగామినో పన కామరాగస్స సబ్బసో పహీనత్తా కామభవేసు నికన్తిం న ఉప్పాదేన్తీతి కామలోకవజ్జితే యథాలద్ధజ్ఝానభూమిభూతే యత్థ కత్థచి నిబ్బత్తన్తి. సుద్ధావాసేసు హి అనాగామినోయేవ నిబ్బత్తన్తీతి నియమో అత్థి. తే పన అఞ్ఞత్థ న నిబ్బత్తన్తీతి నియమో నత్థి. ఏవఞ్చ కత్వా వుత్తం ఆచరియేన –

‘‘సుద్ధావాసేస్వనాగామి-పుగ్గలావోపపజ్జరే;

కామధాతుమ్హి జాయన్తి, అనాగామివివజ్జితా’’తి. (పరమ. వి. ౨౦౫);

సుక్ఖవిపస్సకాపి పనేతే మరణకాలే ఏకన్తేనేవ సమాపత్తిం నిబ్బత్తేన్తి సమాధిమ్హి పరిపూరకారీభావతోతి దట్ఠబ్బం. ‘‘ఇత్థియోపి పన అరియా వా అనరియా వా అట్ఠసమాపత్తిలాభినియో బ్రహ్మపారిసజ్జేసుయేవ నిబ్బత్తన్తీ’’తి అట్ఠకథాయం (విభ. అట్ఠ. ౮౦౯; అ. ని. అట్ఠ. ౧.౧.౨౭౯ ఆదయో; మ. ని. అట్ఠ. ౩.౧౩౦) వుత్తం. అపిచేత్థ వేహప్ఫలఅకనిట్ఠచతుత్థారుప్పభవానం సేట్ఠభవభావతో తత్థ నిబ్బత్తా అరియా అఞ్ఞత్థ నుప్పజ్జన్తి, తథా అవసేసేసు ఉపరూపరి బ్రహ్మలోకేసు నిబ్బత్తా హేట్ఠిమహేట్ఠిమేసు. వుత్తఞ్హేతం ఆచరియేన –

‘‘వేహప్ఫలే అకనిట్ఠే, భవగ్గే చ పతిట్ఠితా;

న పునాఞ్ఞత్థ జాయన్తి, సబ్బే అరియపుగ్గలా;

బ్రహ్మలోకగతా హేట్ఠా, అరియా నోపపజ్జరే’’తి. (నామ. పరి. ౪౫౨-౪౫౩);

కమ్మచతుక్కవణ్ణనా నిట్ఠితా.

చుతిపటిసన్ధిక్కమవణ్ణనా

౮౯. ‘‘ఆయుక్ఖయేనా’’త్యాదీసు సతిపి కమ్మానుభావే తంతంగతీసు యథాపరిచ్ఛిన్నస్స ఆయునో పరిక్ఖయేన మరణం ఆయుక్ఖయమరణం. సతిపి తత్థ తత్థ పరిచ్ఛిన్నాయుసేసే గతికాలాదిపచ్చయసామగ్గియఞ్చ తంతంభవసాధకస్స కమ్మునో పరినిట్ఠితవిపాకత్తా మరణం కమ్మక్ఖయమరణం. ఆయుకమ్మానం సమకమేవ పరిక్ఖీణత్తా మరణం ఉభయక్ఖయమరణం. సతిపి తస్మిం దువిమే పురిమభవసిద్ధస్స కస్సచి ఉపచ్ఛేదకకమ్మునో బలేన సత్థహరణాదీహి ఉపక్కమేహి ఉపచ్ఛిజ్జమానసన్తానానం, గుణమహన్తేసు వా కతేన కేనచి ఉపక్కమేన ఆయూహితఉపచ్ఛేదకకమ్మునా పటిబాహితసామత్థియస్స కమ్మస్స తంతంఅత్తభావప్పవత్తనే అసమత్థభావతో దుసిమారకలాబురాజాదీనం వియ తఙ్ఖణేయేవ ఠానాచావనవసేన పవత్తమరణం ఉపచ్ఛేదకమరణం నామ. ఇదం పన నేరయికానం ఉత్తరకురువాసీనం కేసఞ్చి దేవానఞ్చ న హోతి. తేనాహు –

‘‘ఉపక్కమేన వా కేసఞ్చుపచ్ఛేదకకమ్మునా’’తి. (స. స. ౬౨);

మరణస్స ఉప్పత్తి పవత్తి మరణుప్పత్తి.

౯౦. మరణకాలేతి మరణాసన్నకాలే. యథారహన్తి తంతంగతీసు ఉప్పజ్జనకసత్తానురూపం, కత్థచి పన అనుప్పజ్జమానస్స ఖీణాసవస్స యథోపట్ఠితం నామరూపధమ్మాదికమేవ చుతిపరియోసానానం గోచరభావం గచ్ఛతి, న కమ్మకమ్మనిమిత్తాదయో. ఉపలద్ధపుబ్బన్తి చేతియదస్సనాదివసేన పుబ్బే ఉపలద్ధం. ఉపకరణభూతన్తి పుప్ఫాదివసేన ఉపకరణభూతం. ఉపలభితబ్బన్తి అనుభవితబ్బం. ఉపభోగభూతన్తి అచ్ఛరావిమానకప్పరుక్ఖనిరయగ్గిఆదికం ఉపభుఞ్జితబ్బం. అచ్ఛరావిమానకప్పరుక్ఖమాతుకుచ్ఛిఆదిగతం హి రూపాయతనం సుగతినిమిత్తం. నిరయగ్గినిరయపాలాదిగతం దుగ్గతినిమిత్తం. గతియా నిమిత్తం గతినిమిత్తం.

కమ్మబలేనాతి పటిసన్ధినిబ్బత్తకస్స కుసలాకుసలకమ్మస్స ఆనుభావేన. ఛన్నం ద్వారానన్తి వక్ఖమాననయేన యథాసమ్భవం ఛన్నం ఉపపత్తిద్వారానం, యది కుసలకమ్మం విపచ్చతి, తదా పరిసుద్ధం కుసలచిత్తం పవత్తతి, అథ అకుసలకమ్మం, తదా ఉపక్కిలిట్ఠం అకుసలచిత్తన్తి ఆహ ‘‘విపచ్చమానక…పే… కిలిట్ఠం వా’’తి. తేనాహ భగవా ‘‘నిమిత్తస్సాదగధితం వా, భిక్ఖవే, విఞ్ఞాణం తిట్ఠమానం తిట్ఠతి, అనుబ్యఞ్జనస్సాదగధితం వా, తస్మిం చే సమయే కాలం కరోతి, ఠానమేతం విజ్జతి, యం ద్విన్నం గతీనం అఞ్ఞతరం గతిం ఉపపజ్జేయ్య నిరయం వా తిరచ్ఛానయోనిం వా’’తి (సం. ని. ౪.౨౩౫). తత్థోణతం వాతి తస్మిం ఉపపజ్జితబ్బభవే ఓణతం వియ, తత్థోణతం ఏవాతి వా పదచ్ఛేదో. ‘‘బాహుల్లేనా’’తి ఏత్థ అధిప్పాయో ‘‘యేభుయ్యేన భవన్తరే’’తి ఏత్థ వుత్తనయేన దట్ఠబ్బో. అథ వా ‘‘యథారహ’’న్తి ఇమినావ సో సక్కా సఙ్గహేతున్తి ‘‘బాహుల్లేనా’’తి ఇమినా సహసా ఓచ్ఛిజ్జమానజీవితానం సణికం మరన్తానం వియ న అభిక్ఖణమేవాతి దీపితన్తి విఞ్ఞాయతి. అభినవకరణవసేనాతి తఙ్ఖణే కరియమానం వియ అత్తానం అభినవకరణవసేన.

౯౧. పచ్చాసన్నమరణస్సాతి ఏకవీథిప్పమాణాయుకవసేన, తతో వా కిఞ్చి అధికాయుకవసేన సమాసన్నమరణస్స. వీథిచిత్తావసానేతి తదారమ్మణపరియోసానానం, జవనపరియోసానానం వా వీథిచిత్తానం అవసానే. తత్థ ‘‘కామభవతో చవిత్వా తత్థేవ ఉప్పజ్జమానానం తదారమ్మణపరియోసానాని, సేసానం జవనపరియోసానానీ’’తి ధమ్మానుసారణియం వుత్తం. భవఙ్గక్ఖయేవాతి యది ఏకజవనవీథితో అధికతరాయుసేసో సియా, తదా భవఙ్గావసానే వా ఉప్పజ్జిత్వా నిరుజ్ఝతి. అథ ఏకచిత్తక్ఖణాయుసేసో సియా, తదా వీథిచిత్తావసానే, తఞ్చ అతీతకమ్మాదివిసయమేవ. ‘‘తస్సానన్తరమేవా’’తి ఇమినా అన్తరాభవవాదిమతం పటిక్ఖిపతి.

యథారహన్తి కమ్మకరణకాలస్స, విపాకదానకాలస్స చ అనురూపవసేన. అథ వా విపచ్చమానకకమ్మానురూపం అనుసయవసేన, జవనసహజాతవసేన వా పవత్తిఅనురూపతోత్యత్థో. నను చ ‘‘అవిజ్జానుసయపరిక్ఖిత్తేనా’’త్యాది వుత్తం. జవనసహజాతానఞ్చ కథం అనుసయభావోతి? నాయం దోసో అనుసయసదిసతాయ తాసమ్పి అనుసయవోహారభావతో. ఇతరథా అకుసలకమ్మసహజాతానం భవతణ్హాసహజాతానం వా చుతిఆసన్నజవనసహజాతానఞ్చ సఙ్గహో న సియా. అవిజ్జావ అప్పహీనట్ఠేన అనుసయనతో పవత్తనతో అనుసయో, తేన పరిక్ఖిత్తేన పరివారితేన. తణ్హానుసయోవ మూలం పధానం సహకారీకారణభూతం ఇమస్సాతి తణ్హానుసయమూలకో. సఙ్ఖారేనాతి కుసలాకుసలకమ్మేన కమ్మసహజాతఫస్సాదిధమ్మసముదాయేన చుతిఆసన్నజవనసహజాతేన వా, తేన జనియమానం. అవిజ్జాయ హి పటిచ్ఛన్నాదీనవవిసయే తణ్హా నామేతి, ఖిపనకసఙ్ఖారసమ్మతా యథావుత్తసఙ్ఖారా ఖిపన్తి, యథాహు –

‘‘అవిజ్జాతణ్హాసఙ్ఖార-సహజేహి అపాయినం;

విసయాదీనవచ్ఛాదినమనక్ఖిపకేహి తు.

‘‘అప్పహీనేహి సేసానం, ఛాదనం నమనమ్పి చ;

ఖిపకా పన సఙ్ఖారా, కుసలావ భవన్తిహా’’తి. (స. స. ౧౬౪-౧౬౫);

సమ్పయుత్తేహి పరిగ్గయ్హమానన్తి అత్తనా సమ్పయుత్తేహి ఫస్సాదీహి ధమ్మేహి సమ్పయుత్తపచ్చయాదినా పరివారేత్వా గయ్హమానం, సహజాతానమధిట్ఠానభావేన పుబ్బఙ్గమభూతన్తి అత్తనా సహజాతానం పతిట్ఠానభావేన పధానభూతం. ‘‘మనోపుబ్బఙ్గమా ధమ్మా’’తి (ధ. ప. ౧-౨) హి వుత్తం. భవన్తరపటిసన్ధానవసేనాతి పురిమభవన్తరస్స, పచ్ఛిమభవన్తరస్స చ అఞ్ఞమఞ్ఞం ఏకాబద్ధం వియ పటిసన్దహనవసేన ఉప్పజ్జమానమేవ పతిట్ఠాతి, న ఇతో గన్త్వాత్యధిప్పాయో. న హి పురిమభవపరియాపన్నో కోచి ధమ్మో భవన్తరం సఙ్కమతి, నాపి పురిమభవపరియాపన్నహేతూహి వినా ఉప్పజ్జతి పటిఘోసపదీపముద్దా వియాతి అలమతిప్పపఞ్చేన.

౯౨. మన్దం హుత్వా పవత్తాని మన్దప్పవత్తాని. పచ్చుప్పన్నారమ్మణేసు ఆపాథగతేసు మనోద్వారే గతినిమిత్తవసేన, పఞ్చద్వారే కమ్మనిమిత్తవసేనాత్యధిప్పాయో. పటిసన్ధిభవఙ్గానమ్పి పచ్చుప్పన్నారమ్మణతా లబ్భతీతి మనోద్వారే తావ పటిసన్ధియా చతున్నం భవఙ్గానఞ్చ, పఞ్చద్వారే పన పటిసన్ధియావ పచ్చుప్పన్నారమ్మణభావో లబ్భతి. తథా హి కస్సచి మనోద్వారే ఆపాథమాగతం పచ్చుప్పన్నం గతినిమిత్తం ఆరబ్భ ఉప్పన్నాయ తదారమ్మణపరియోసానాయ చిత్తవీథియా అనన్తరం చుతిచిత్తే ఉప్పన్నే తదనన్తరం పఞ్చచిత్తక్ఖణాయుకే ఆరమ్మణే పవత్తాయ పటిసన్ధియా చతున్నం భవఙ్గానం, పఞ్చద్వారే చ ఞాతకాదీహి ఉపట్ఠాపితేసు దేయ్యధమ్మేసు వణ్ణాదికే ఆరబ్భ యథారహం పవత్తాయ చిత్తవీథియా చుతిచిత్తస్స చ అనన్తరం ఏకచిత్తక్ఖణాయుకే ఆరమ్మణే పవత్తాయ పటిసన్ధియా పచ్చుప్పన్నారమ్మణే పవత్తి ఉపలబ్భతీతి అయమేత్థ సఙ్ఖేపో, విత్థారో పన విసుద్ధిమగ్గే(విసుద్ధి. ౨.౬౨౦ ఆదయో) విభఙ్గట్ఠకథాయం (విభ. అట్ఠ. ౨౨౭) వా సఙ్ఖారపచ్చయావిఞ్ఞాణపదవణ్ణనాయం వుత్తనయేన దట్ఠబ్బో. ఛద్వారగ్గహితన్తి కమ్మనిమిత్తం ఛద్వారగ్గహితం, గతినిమిత్తం ఛట్ఠద్వారగ్గహితన్తి యథాసమ్భవం యోజేతబ్బం. అపరే పన అవిసేసతో వణ్ణేన్తి. సచ్చసఙ్ఖేపేపి తేనేవాధిప్పాయేన ఇదం వుత్తం –

‘‘పఞ్చద్వారే సియా సన్ధి, వినా కమ్మం ద్విగోచరే’’తి; (స. స. ౧౭౩);

అట్ఠకథాయం (విసుద్ధి. ౨.౬౨౪-౬౨౫; విభ. అట్ఠ. ౨౨౭) పన ‘‘గతినిమిత్తం మనోద్వారే ఆపాథమాగచ్ఛతీ’’తి వుత్తత్తా, తదారమ్మణాయ చ పఞ్చద్వారికపటిసన్ధియా అదస్సితత్తా, మూలటీకాదీసు చ ‘‘కమ్మబలేన ఉపట్ఠాపితం వణ్ణాయతనం సుపినం పస్సన్తస్స వియ దిబ్బచక్ఖుస్స వియ చ మనోద్వారేయేవ గోచరభావం గచ్ఛతీ’’తి (విసుద్ధి. మహా. ౨.౬౨౩) నియమేత్వా వుత్తత్తా తేసం వచనం న సమ్పటిచ్ఛన్తి ఆచరియా. ‘‘పచ్చుప్పన్నఞ్చా’’తి ఏత్థ గతినిమిత్తం తావ పచ్చుప్పన్నారమ్మణం యుజ్జతి, కమ్మనిమిత్తం పన పటిసన్ధిజనకకమ్మస్సేవ నిమిత్తభూతం అధిప్పేతన్తి కథం తస్స చుతిఆసన్నజవనేహి గహితస్స పచ్చుప్పన్నభావో సమ్భవతి. న హి తదేవ ఆరమ్మణుపట్ఠాపకం, తదేవ పటిసన్ధిజనకం భవేయ్య ఉపచితభావాభావతో అనస్సాదితత్తా చ. ‘‘కతత్తా ఉపచితత్తా’’తి (ధ. స. ౪౩౧) హి వచనతో పునప్పునం లద్ధాసేవనమేవ కమ్మం పటిసన్ధిం ఆకడ్ఢతి. పటిసమ్భిదామగ్గే (పటి. మ. ౧.౨౩౨) చ నికన్తిక్ఖణే ద్విన్నం హేతూనం పచ్చయాపి సహేతుకపటిసన్ధియా వుత్తత్తాకతూపచితమ్పి కమ్మం తణ్హాయ అస్సాదితమేవ విపాకం అభినిప్ఫాదేతి, తదా చ పటిసన్ధియా సమానవీథియం వియ పవత్తమానాని చుతిఆసన్నజవనాని కథం పునప్పునం లద్ధాసేవనాని సియుం, కథఞ్చ తాని తదా కణ్హాయ పరామట్ఠాని. అపిచ పచ్చుప్పన్నం కమ్మనిమిత్తం చుతిఆసన్నప్పవత్తానం పఞ్చద్వారికజవనానం ఆరమ్మణం హోతి. ‘‘పఞ్చద్వారికకమ్మఞ్చ పటిసన్ధినిమిత్తకం న హోతి పరిదుబ్బలభావతో’’తి అట్ఠకథాయం (విసుద్ధి. ౨.౬౨౦; విభ. అట్ఠ. ౨౨౭) వుత్తన్తి సచ్చమేతం. ఞాతకాదీహి ఉపట్ఠాపితేసు పన పుప్ఫాదీసు సన్నిహితేస్వేవ మరణసమ్భవతో తత్థ వణ్ణాదికం ఆరబ్భ చుతిఆసన్నవీథితో పురిమభాగప్పవత్తానం పటిసన్ధిజననసమత్థానం మనోద్వారికజవనానం ఆరమ్మణభూతేన సహ సమానత్తా తదేకసన్తతిపతితం చుతిఆసన్నజవనగ్గహితమ్పి పచ్చుప్పన్నం వణ్ణాదికం కమ్మనిమిత్తభావేన వుత్తం. ఏవఞ్చ కత్వా వుత్తం ఆనన్దాచరియేన ‘‘పఞ్చద్వారే చ ఆపాథమాగచ్ఛన్తం పచ్చుప్పన్నం కమ్మనిమిత్తం ఆసన్నకతకమ్మారమ్మణసన్తతియం ఉప్పన్నం, తంసదిసఞ్చ దట్ఠబ్బ’’న్తి (విభ. మూలటీ. ౨౨౭; విసుద్ధి. మహా. ౨.౬౨౩).

౯౪. యథారహన్తి దుతియచతుత్థపఠమతతియానం పటిసన్ధీనం అనురూపతో.

౯౮. ఆరుప్పచుతియా పరం హేట్ఠిమారుప్పవజ్జితా ఆరుప్పపటిసన్ధియో హోన్తి ఉపరూపరిఅరూపీనం హేట్ఠిమహేట్ఠిమకమ్మస్స అనాయూహనతో, ఉపచారజ్ఝానస్స పన బలవభావతో తస్స విపాకభూతా కామతిహేతుకా పటిసన్ధియో హోన్తి. రూపావచరచుతియా పరం అహేతుకరహితా ఉపచారజ్ఝానానుభావేనేవ దుహేతుకతిహేతుకపటిసన్ధియో సియుం, కామతిహేతుమ్హా చుతితో పరం సబ్బా ఏవ కామరూపారూపభవపరియాపన్నా యథారహం అహేతుకాదిపటిసన్ధియో సియుం. ఇతరో దుహేతుకాహేతుకచుతితో పరం కామేస్వేవ భవేసు తిహేతుకాదిపటిసన్ధియో సియుం.

చుతిపటిసన్ధిక్కమవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౯౯. పటిసన్ధియా నిరోధస్స అనన్తరతో పటిసన్ధినిరోధానన్తరతో. తదేవ చిత్తన్తి తంసదిసతాయ తబ్బోహారప్పవత్తత్తా తదేవ చిత్తం యథా ‘‘తానియేవ ఓసధానీ’’తి. అసతి వీథిచిత్తుప్పాదేతి అన్తరన్తరా వీథిచిత్తానం ఉప్పాదే అసతి, చుతిచిత్తం హుత్వా నిరుజ్ఝతి తదేవ చిత్తన్తి సమ్బన్ధో.

౧౦౧. పరివత్తన్తా పవత్తన్తి యావ వట్టమూలసముచ్ఛేదాత్యధిప్పాయో.

౧౦౨. యథా ఇహ భవేపటిసన్ధి చేవ భవఙ్గఞ్చ వీథియో చ చుతి చ, తథా పున భవన్తరే పటిసన్ధిభవఙ్గన్తి ఏవమాదికా అయం చిత్తసన్తతి పరివత్తతీతి యోజనా. కేచి పన ఇమస్మిం పరిచ్ఛేదే వీథిముత్తసఙ్గహస్సేవ దస్సితత్తా పటిసన్ధిభవఙ్గచుతీనమేవ ఇధ గహణం యుత్తన్త్యాధిప్పాయేన ‘‘పటిసన్ధిభవఙ్గవీథియో’’తి ఇమస్స పటిసన్ధిభవఙ్గప్పవాహాతి అత్థం వదన్తి, తం తేసం మతిమత్తం పవత్తిసఙ్గహదస్సనావసానే తత్థ సఙ్గహితానం సబ్బేసమేవ నిగమనస్స అధిప్పేతత్తా. ఏవఞ్హి సతి ‘‘పటిసఙ్ఖాయ పనేతమద్ధువ’’న్తి ఏత్థ సబ్బేసమేవ ఏత-సద్దేన పరామసనం సుట్ఠు ఉపపన్నం హోతి. ఏతం యథావుత్తం వట్టపవత్తం అద్ధువం అనిచ్చం పలోకధమ్మం పటిసఙ్ఖాయ పచ్చవేక్ఖిత్వా బుధా పణ్డితా చిరాయ చిరకాలం సుబ్బతా హుత్వా అచ్చుతం ధువం అచవనధమ్మం పదం నిబ్బానం అధిగన్త్వా మగ్గఫలఞాణేన సచ్ఛికత్వా తతోయేవ సుట్ఠు సముచ్ఛిన్నసినేహబన్ధనా సమం నిరుపధిసేసనిబ్బానధాతుం ఏస్సన్తి పాపుణిస్సన్తి.

ఇతి అభిధమ్మత్థవిభావినియా నామ అభిధమ్మత్థసఙ్గహవణ్ణనాయ

వీథిముత్తపరిచ్ఛేదవణ్ణనా నిట్ఠితా.