౪. వీథిపరిచ్ఛేదవణ్ణనా

౧. ఇచ్చేవం యథావుత్తనయేన చిత్తుప్పాదానం చతున్నం ఖన్ధానం ఉత్తరం వేదనాసఙ్గహాదివిభాగతో ఉత్తమం పభేదసఙ్గహం కత్వా పున కామావచరాదీనం తిణ్ణం భూమీనం, ద్విహేతుకాదిపుగ్గలానఞ్చ భేదేన లక్ఖితం ‘‘ఇదం ఏత్తకేహి పరం, ఇమస్స అనన్తరం ఏత్తకాని చిత్తానీ’’తి ఏవం పుబ్బాపరచిత్తేహి నియామితం పటిసన్ధిపవత్తీసు చిత్తుప్పాదానం పవత్తిసఙ్గహం నామ తన్నామకం సఙ్గహం యథాసమ్భవతో సమాసేన పవక్ఖామీతి యోజనా.

౨. వత్థుద్వారారమ్మణసఙ్గహా హేట్ఠా కథితాపి పరిపుణ్ణం కత్వా పవత్తిసఙ్గహం దస్సేతుం పున నిక్ఖిత్తా.

౩. విసయానం ద్వారేసు, విసయేసు చ చిత్తానం పవత్తి విసయప్పవత్తి.

౪. తత్థాతి తేసు ఛసు ఛక్కేసు.

వీథిఛక్కవణ్ణనా

౬. ‘‘చక్ఖుద్వారే పవత్తా వీథి చిత్తపరమ్పరా చక్ఖుద్వారవీథీ’’త్యాదినా ద్వారవసేన, ‘‘చక్ఖువిఞ్ఞాణసమ్బన్ధినీ వీథి తేన సహ ఏకారమ్మణఏకద్వారికతాయ సహచరణభావతో చక్ఖువిఞ్ఞాణవీథీ’’త్యాదినా విఞ్ఞాణవసేన వా వీథీనం నామ యోజనా కాతబ్బాతి దస్సేతుం ‘‘చక్ఖుద్వారవీథీ’’త్యాది వుత్తం.

వీథిఛక్కవణ్ణనా నిట్ఠితా.

వీథిభేదవణ్ణనా

౭. ‘‘అతిమహన్త’’న్త్యాదీసు ఏకచిత్తక్ఖణాతీతం హుత్వా ఆపాథాగతం సోళసచిత్తక్ఖణాయుకం అతిమహన్తం నామ. ద్వితిచిత్తక్ఖణాతీతం హుత్వా పన్నరసచుద్దసచిత్తక్ఖణాయుకం మహన్తం నామ. చతుచిత్తక్ఖణతో పట్ఠాయ యావ నవచిత్తక్ఖణాతీతం హుత్వా తేరసచిత్తక్ఖణతో పట్ఠాయ యావ అట్ఠచిత్తక్ఖణాయుతం పరిత్తం నామ. దసచిత్తక్ఖణతో పట్ఠాయ యావ పన్నరసచిత్తక్ఖణాతీతం హుత్వా సత్తచిత్తక్ఖణతో పట్ఠాయ యావ ద్విచిత్తక్ఖణాయుకం అతిపరిత్తం నామ. ఏవఞ్చ కత్వా వక్ఖతి ‘‘ఏకచిత్తక్ఖణాతీతానీ’’త్యాది. విభూతం పాకటం. అవిభూతం అపాకటం.

వీథిభేదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

పఞ్చద్వారవీథివణ్ణనా

౮. కథన్తి కేన పకారేన అతిమహన్తాదివసేన విసయవవత్థానన్తి పుచ్ఛిత్వా చిత్తక్ఖణవసేన తం పకాసేతుం ‘‘ఉప్పాదఠితీ’’త్యాది ఆరద్ధం. ఉప్పజ్జనం ఉప్పాదో, అత్తపటిలాభో. భఞ్జనం భఙ్గో, సరూపవినాసో. ఉభిన్నం వేమజ్ఝే భఙ్గాభిముఖప్పవత్తి ఠితి నామ. కేచి పన చిత్తస్స ఠితిక్ఖణం పటిసేధేన్తి. అయఞ్హి నేసం అధిప్పాయో – చిత్తయమకే (విభ. మూలటీ. ౨౦ పకిణ్ణకకథావణ్ణనా; యమ. ౨.చిత్తయమక.౮౧, ౧౦౨) ‘‘ఉప్పన్నం ఉప్పజ్జమాన’’న్తి ఏవమాదిపదానం విభఙ్గే ‘‘భఙ్గక్ఖణే ఉప్పన్నం, నో చ ఉప్పజ్జమానం, ఉప్పాదక్ఖణే ఉప్పన్నఞ్చేవ ఉప్పజ్జమానఞ్చా’’త్యాదినా (యమ. ౨.చిత్తయమక.౮౧, ౧౦౨) భఙ్గుప్పాదావ కథితా, న ఠితిక్ఖణో. యది చ చిత్తస్స ఠితిక్ఖణోపి అత్థి, ‘‘ఠితిక్ఖణే భఙ్గక్ఖణే చా’’తి వత్తబ్బం సియా. అథ మతం ‘‘ఉప్పాదో పఞ్ఞాయతి, వయో పఞ్ఞాయతి, ఠితస్స అఞ్ఞథత్తం పఞ్ఞాయతీతి (అ. ని. ౩.౪౭) సుత్తన్తపాఠతో ఠితిక్ఖణో అత్థీ’’తి, తత్థపి ఏకస్మిం ధమ్మే అఞ్ఞథత్తస్స అనుప్పజ్జనతో, పఞ్ఞాణవచనతో చ పబన్ధఠితియేవ అధిప్పేతా, న చ ఖణఠితి, న చ అభిధమ్మే లబ్భమానస్స అవచనే కారణం అత్థి, తస్మా యథాధమ్మసాసనే అవచనమ్పి అభావమేవ దీపేతీతి. తత్థ వుచ్చతే యథేవ హి ఏకధమ్మాధారభావేపి ఉప్పాదభఙ్గానం అఞ్ఞో ఉప్పాదక్ఖణో, అఞ్ఞో భఙ్గక్ఖణోతి ఉప్పాదావత్థాయ భిన్నా భఙ్గావత్థా ఇచ్ఛితా. ఇతరథా హి ‘‘అఞ్ఞోయేవ ధమ్మో ఉప్పజ్జతి, అఞ్ఞో నిరుజ్ఝతీ’’తి ఆపజ్జేయ్య, ఏవమేవ ఉప్పాదభఙ్గావత్థాహి భిన్నా భఙ్గాభిముఖావత్థాపి ఇచ్ఛితబ్బా, సా ఠితి నామ. పాళియం పన వేనేయ్యజ్ఝాసయానురోధతో నయదస్సనవసేన సా న వుత్తా. అభిధమ్మదేసనాపి హి కదాచి వేనేయ్యజ్ఝాసయానురోధేన పవత్తతి, యథా రూపస్స ఉప్పాదో ఉపచయో సన్తతీతి ద్విధా భిన్దిత్వా దేసితో, సుత్తే చ ‘‘తీణిమాని, భిక్ఖవే, సఙ్ఖతస్స సఙ్ఖతలక్ఖణాని. కతమాని తీణి? ఉప్పాదో పఞ్ఞాయతి, వయో పఞ్ఞాయతి, ఠితస్స అఞ్ఞథత్తం పఞ్ఞాయతీ’’తి ఏవం సఙ్ఖతధమ్మస్సేవ లక్ఖణదస్సనత్థం ఉప్పాదాదీనం వుత్తత్తా న సక్కా పబన్ధస్స పఞ్ఞత్తిసభావస్స అసఙ్ఖతస్స ఠితి తత్థ వుత్తాతి విఞ్ఞాతుం. ఉపసగ్గస్స చ ధాత్వత్థేయేవ పవత్తనతో ‘‘పఞ్ఞాయతీ’’తి ఏతస్స విఞ్ఞాయతీతి అత్థో. తస్మా న ఏత్తావతా చిత్తస్స ఠితిక్ఖణో పటిబాహితుం యుత్తోతి సువుత్తమేతం ‘‘ఉప్పాదఠితిభఙ్గవసేనా’’తి. ఏవఞ్చ కత్వా వుత్తం అట్ఠకథాయమ్పి ‘‘ఏకేకస్స ఉప్పాదఠితిభఙ్గవసేన తయో తయో ఖణా’’తి (విభ. అట్ఠ. ౨౬ పకిణ్ణకకథా).

౯. అరూపం లహుపరిణామం, రూపం గరుపరిణామం గాహకగాహేతబ్బభావస్స తంతంఖణవసేన ఉప్పజ్జనతోతి ఆహ ‘‘తానీ’’త్యాది. తానీతి తాదిసాని. సత్తరసన్నం చిత్తానం ఖణాని వియ ఖణాని సత్తరసచిత్తక్ఖణాని, తాని చిత్తక్ఖణాని సత్తరసాతి వా సమ్బన్ధో. విసుం విసుం పన ఏకపఞ్ఞాస చిత్తక్ఖణాని హోన్తి. రూపధమ్మానన్తి విఞ్ఞత్తిలక్ఖణరూపవజ్జానం రూపధమ్మానం. విఞ్ఞత్తిద్వయఞ్హి ఏకచిత్తక్ఖణాయుకం. తథా హి తం చిత్తానుపరివత్తిధమ్మేసు వుత్తం. లక్ఖణరూపేసు చ జాతి చేవ అనిచ్చతా చ చిత్తస్స ఉప్పాదభఙ్గక్ఖణేహి సమానాయుకా, జరతా పన ఏకూనపఞ్ఞాసచిత్తక్ఖణాయుకా. ఏవఞ్చ కత్వా వదన్తి –

‘‘తం సత్తరసచిత్తాయు, వినా విఞ్ఞత్తిలక్ఖణ’’న్తి (స. స. ౬౦);

కేచి (విభ. మూలటీ. ౨౦) పన ‘‘పటిచ్చసముప్పాదట్ఠకథాయం ‘ఏత్తావతా ఏకాదస చిత్తక్ఖణా అతీతా హోన్తి, అథావసేసపఞ్చచిత్తక్ఖణాయుకే’తి (విసుద్ధి. ౨.౬౨౩; విభ. అట్ఠ. ౨౨౭) వచనతో సోళసచిత్తక్ఖణాని రూపధమ్మానమాయూ. ఉప్పజ్జమానమేవ హి రూపం భవఙ్గచలనస్స పచ్చయో హోతీ’’తి వదన్తి, తయిదమసారం ‘‘పటిసన్ధిచిత్తేన సహుప్పన్నం కమ్మజరూపం తతో పట్ఠాయ సత్తరసమేన సద్ధిం నిరుజ్ఝతి, పటిసన్ధిచిత్తస్స ఠితిక్ఖణే ఉప్పన్నం అట్ఠారసమస్స ఉప్పాదక్ఖణే నిరుజ్ఝతీ’’త్యాదినా (విభ. అట్ఠ. ౨౬ పకిణ్ణకకథా) అట్ఠకథాయమేవ సత్తరసచిత్తక్ఖణస్స ఆగతత్తా. యత్థ పన సోళసచిత్తక్ఖణానేవ పఞ్ఞాయన్తి, తత్థ చిత్తప్పవత్తియా పచ్చయభావయోగ్యక్ఖణవసేన నయో నీతో. హేట్ఠిమకోటియా హి ఏకచిత్తక్ఖణమ్పి అతిక్కన్తస్సేవ రూపస్స ఆపాథాగమనసామత్థియన్తి అలమతివిత్థారేన.

౧౦. ఏకచిత్తస్స ఖణం వియ ఖణం ఏకచిత్తక్ఖణం, తం అతీతం ఏతేసం, ఏతాని వా తం అతీతానీతి ఏకచిత్తక్ఖణాతీతాని. ఆపాథమాగచ్ఛన్తీతి రూపసద్దారమ్మణాని సకసకట్ఠానే ఠత్వావ గోచరభావం గచ్ఛన్తీతి ఆభోగానురూపం అనేకకలాపగతాని ఆపాథం ఆగచ్ఛన్తి, సేసాని పన ఘానాదినిస్సయేసు అల్లీనానేవ విఞ్ఞాణుప్పత్తికారణానీతి ఏకేకకలాపగతానిపి. ఏకేకకలాపగతాపి హి పసాదా విఞ్ఞాణస్స ఆధారభావం గచ్ఛన్తి, తే పన భవఙ్గచలనస్స అనన్తరపచ్చయభూతేన భవఙ్గేన సద్ధిం ఉప్పన్నా. ‘‘ఆవజ్జనేన సద్ధిం ఉప్పన్నా’’తి అపరే.

ద్విక్ఖత్తుం భవఙ్గే చలితేతి విసదిసవిఞ్ఞాణుప్పత్తిహేతుభావసఙ్ఖాతభవఙ్గచలనవసేన పురిమగ్గహితారమ్మణస్మింయేవ ద్విక్ఖత్తుం భవఙ్గే పవత్తే. పఞ్చసు హి పసాదేసు యోగ్యదేసావత్థానవసేన ఆరమ్మణే ఘట్టితే పసాదఘట్టనానుభావేన భవఙ్గసన్తతి వోచ్ఛిజ్జమానా సహసా అనోచ్ఛిజ్జిత్వా యథా వేగేన ధావన్తో ఠాతుకామోపి పురిసో ఏకద్విపదవారే అతిక్కమిత్వావ తిట్ఠతి, ఏవం ద్విక్ఖత్తుం ఉప్పజ్జిత్వావ ఓచ్ఛిజ్జతి. తత్థ పఠమచిత్తం భవఙ్గసన్తతిం చాలేన్తం వియ ఉప్పజ్జతీతి భవఙ్గచలనం, దుతియం తస్స ఓచ్ఛిజ్జనాకారేన ఉప్పజ్జనతో భవఙ్గుపచ్ఛేదోతి వోహరన్తి. ఇధ పన అవిసేసేన వుత్తం ‘‘ద్విక్ఖత్తుం భవఙ్గే చలితే’’తి.

నను చ రూపాదినా పసాదే ఘట్టితే తన్నిస్సితస్సేవ చలనం యుత్తం, కథం పన హదయవత్థునిస్సితస్స భవఙ్గస్సాతి? సన్తతివసేన ఏకాబద్ధత్తా. యథా హి భేరియా ఏకస్మిం తలే ఠితసక్ఖరాయ మక్ఖికాయ నిసిన్నాయ అపరస్మిం తలే దణ్డాదినా పహటే అనుక్కమేన భేరిచమ్మవరత్తాదీనం చలనేన సక్ఖరాయ చలితాయ మక్ఖికాయ ఉప్పతిత్వా గమనం హోతి, ఏవమేవ రూపాదినా పసాదే ఘట్టితే తన్నిస్సయేసు మహాభూతేసు చలితేసు అనుక్కమేన తంసమ్బన్ధానం సేసరూపానమ్పి చలనేన హదయవత్థుమ్హి చలితే తన్నిస్సితస్స భవఙ్గస్స చలనాకారేన పవత్తి హోతి. వుత్తఞ్చ –

‘‘ఘట్టితే అఞ్ఞవత్థుమ్హి, అఞ్ఞనిస్సితకమ్పనం;

ఏకాబద్ధేన హోతీతి, సక్ఖరోపమయా వదే’’తి. (స. స. ౧౭౬);

భవఙ్గసోతన్తి భవఙ్గప్పవాహం. ఆవజ్జన్తన్తి ‘‘కిం నామేత’’న్తి వదన్తం వియ ఆభోగం కురుమానం. పస్సన్తన్తి పచ్చక్ఖతో పేక్ఖన్తం. నను చ ‘‘చక్ఖునా రూపం దిస్వా’’తి (దీ. ని. ౧.౨౧౩; అ. ని. ౩.౬౨; విభ. ౫౧౭) వచనతో చక్ఖున్ద్రియమేవ దస్సనకిచ్చం సాదేతి, న విఞ్ఞాణన్తి? నయిదమేవం, రూపస్స అన్ధభావేన రూపదస్సనే అసమత్థభావతో. యది చ తం రూపం పస్సతి, తథా సతి అఞ్ఞవిఞ్ఞాణసమఙ్గినోపి రూపదస్సనప్పసఙ్గో సియా. యది ఏవం విఞ్ఞాణస్స తం కిచ్చం సాధేతి, విఞ్ఞాణస్స అప్పటిబన్ధత్తా అన్తరితరూపస్సపి దస్సనం సియా. హోతు అన్తరితస్సపి దస్సనం, యస్స ఫలికాదితిరోహితస్స ఆలోకపటిబన్ధో నత్థి, యస్స పన కుట్టాదిఅన్తరితస్స అలోకపటిబన్ధో అత్థి. తత్థ పచ్చయాభావతో విఞ్ఞాణం నుప్పజ్జతీతి న తస్స చక్ఖువిఞ్ఞాణేన గహణం హోతి. ‘‘చక్ఖునా’’తి పనేత్థ తేన ద్వారేన కరణభూతేనాతి అధిప్పాయో. అథ వా నిస్సితకిరియా నిస్సయప్పటిబద్ధా వుత్తా యథా ‘‘మఞ్చా ఉక్కుట్ఠిం కరోన్తీ’’తి.

సమ్పటిచ్ఛన్తన్తి తమేవ రూపం పటిగ్గణ్హన్తం వియ. సన్తీరయమానన్తి తమేవ రూపం వీమంసన్తం వియ. వవత్థపేన్తన్తి తమేవ రూపం సుట్ఠు సల్లక్ఖేన్తం వియ. యోనిసోమనసికారాదివసేన లద్ధో పచ్చయో ఏతేనాతి లద్ధపచ్చయం. యం కిఞ్చి జవనన్తి సమ్బన్ధో. ముచ్ఛామరణాసన్నకాలేసు చ ఛప్పఞ్చపి జవనాని పవత్తన్తీతి ఆహ ‘‘యేభుయ్యేనా’’తి. జవనానుబన్ధానీతి పటిసోతగామినావం నదీసోతో వియ కిఞ్చి కాలం జవనం అనుగతాని. తస్స జవనస్స ఆరమ్మణం ఆరమ్మణమేతేసన్తి తదారమ్మణాని ‘‘బ్రహ్మస్సరో’’త్యాదీసు వియ మజ్ఝేపదలోపవసేన, తదారమ్మణాని చ తాని పాకాని చాతి తదారమ్మణపాకాని. యథారహన్తి ఆరమ్మణజవనసత్తానురూపం. తథా పవత్తిం పన సయమేవ పకాసయిస్సతి, భవఙ్గపాతోతి వీథిచిత్తవసేన అప్పవత్తిత్వా చిత్తస్స భవఙ్గపాతో వియ, భవఙ్గవసేన ఉప్పత్తీతి వుత్తం హోతి. ఏత్థ చ వీథిచిత్తప్పవత్తియా సుఖగ్గహణత్థం అమ్బోపమాదికం ఆహరన్తి, తత్రిదం అమ్బోపమామత్తం (ధ. స. అట్ఠ. ౪౯౮ విపాకుద్ధారకథా) – ఏకో కిర పురిసో ఫలితమ్బరుక్ఖమూలే ససీసం పారుపిత్వా నిద్దాయన్తో ఆసన్నే పతితస్స ఏకస్స అమ్బఫలస్స సద్దేన పబుజ్ఝిత్వా సీసతో వత్థం అపనేత్వా చక్ఖుం ఉమ్మీలేత్వా దిస్వా చ తం గహేత్వా మద్దిత్వా ఉపసిఙ్ఘిత్వా పక్కభావం ఞత్వా పరిభుఞ్జిత్వా ముఖగతం సహ సేమ్హేన అజ్ఝోహరిత్వా పున తత్థేవ నిద్దాయతి. తత్థ పురిసస్స నిద్దాయనకాలో వియ భవఙ్గకాలో, ఫలస్స పతితకాలో వియ ఆరమ్మణస్స పసాదఘట్టనకాలో, తస్స సద్దేన పబుద్ధకాలో వియ ఆవజ్జనకాలో, ఉమ్మీలేత్వా ఓలోకితకాలో వియ చక్ఖువిఞ్ఞాణప్పవత్తికాలో, గహితకాలో వియ సమ్పటిచ్ఛనకాలో, మద్దనకాలో వియ సన్తీరణకాలో, ఉపసిఙ్ఘనకాలో వియ వోట్ఠబ్బనకాలో, పరిభోగకాలో వియ జవనకాలో, ముఖగతం సహ సేమ్హేన అజ్ఝోహరణకాలో వియ తదారమ్మణకాలో, పున నిద్దాయనకాలో వియ పున భవఙ్గకాలో.

ఇమాయ చ ఉపమాయ కిం దీపితం హోతి? ఆరమ్మణస్స పసాదఘట్టనమేవ కిచ్చం, ఆవజ్జనస్స విసయాభుజనమేవ, చక్ఖువిఞ్ఞాణస్స దస్సనమత్తమేవ, సమ్పటిచ్ఛనాదీనఞ్చ పటిగ్గణ్హనాదిమత్తమేవ, జవనస్సేవ పన ఆరమ్మణరసానుభవనం, తదారమ్మణస్స చ తేన అనుభూతస్సేవ అనుభవనన్తి ఏవం కిచ్చవసేన ధమ్మానం అఞ్ఞమఞ్ఞం అసంకిణ్ణతా దీపితా హోతి. ఏవం పవత్తమానం పన చిత్తం ‘‘ఆవజ్జనం నామ హుత్వా భవఙ్గానన్తరం హోతి, త్వం దస్సనాదీసు అఞ్ఞతరం హుత్వా ఆవజ్జనానన్తర’’న్త్యాదినా నియుఞ్జకే కారకే అసతిపి ఉతుబీజనియామాది (ధ. స. అట్ఠ. ౪౯౮ విపాకుద్ధారకథా) వియ చిత్తనియామవసేనేవ పవత్తతీతి వేదితబ్బం.

౧౧. ఏత్తావతా సత్తరస చిత్తక్ఖణాని పరిపూరేన్తీతి సమ్బన్ధో.

౧౨. అప్పహోన్తాతీతకన్తి అప్పహోన్తం హుత్వా అతీతం. నత్థి తదారమ్మణుప్పాదోతి చుద్దసచిత్తక్ఖణాయుకే తావ ఆరమ్మణస్స నిరుద్ధత్తావ తదారమ్మణం నుప్పజ్జతి. న హి ఏకవీథియం కేసుచి పచ్చుప్పన్నారమ్మణేసు కానిచి అతీతారమ్మణాని హోన్తి. పన్నరసచిత్తక్ఖణాయుకేసుపి జవనుప్పత్తితో పరం ఏకమేవ చిత్తక్ఖణం అవసిట్ఠన్తి ద్విక్ఖత్తుం తదారమ్మణుప్పత్తియా అప్పహోనకభావతో నత్థి దుతియతదారమ్మణస్స ఉప్పత్తీతి పఠమమ్పి నుప్పజ్జతి. ద్విక్ఖత్తుమేవ హి తదారమ్మణుప్పత్తి పాళియం నియమితా చిత్తప్పవత్తిగణనాయం సబ్బవారేసు ‘‘తదారమ్మణాని ద్వే’’తి (విభ. అట్ఠ. ౨౨౭) ద్విన్నమేవ చిత్తవారానం ఆగతత్తా. యం పన పరమత్థవినిచ్ఛయే వుత్తం –

‘‘సకిం ద్వే వా తదాలమ్బం, సకిమావజ్జనాదయో’’తి (పరమ. వి. ౧౧౬), తం మజ్ఝిమభాణకమతానుసారేన వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. యస్మా పన మజ్ఝిమభాణకానం వాదో హేట్ఠా వుత్తపాళియా అసంసన్దనతో సమ్మోహవినోదనీయం (విభ. అట్ఠ. ౨౨౭) పటిక్ఖిత్తోవ, తస్మా ఆచరియేనపి అత్తనా అనధిప్పేతత్తాయేవ ఇధ చేవ నామరూపపరిచ్ఛేదే చ సకిం తదారమ్మణుప్పత్తి న వుత్తా.

౧౩. వోట్ఠబ్బనుప్పాదతో పరం ఛచిత్తక్ఖణావసిట్ఠాయుకమ్పి ఆరమ్మణం అప్పాయుకభావేన పరిదుబ్బలత్తా జవనుప్పత్తియా పచ్చయో న హోతి. జవనఞ్హి ఉప్పజ్జమానం నియమేన సత్తచిత్తక్ఖణాయుకేయేవ ఉప్పజ్జతీతి అధిప్పాయేనాహ ‘‘జవనమ్పి అనుప్పజ్జిత్వా’’తి. హేతుమ్హి చాయం త్వాపచ్చయో, జవనస్సపి అనుప్పత్తియాతి అత్థో. ఇతరథా హి అపరకాలకిరియాయ సమానకత్తుకతా న లబ్భతీతి. ద్వత్తిక్ఖత్తున్తి ద్విక్ఖత్తుం వా తిక్ఖత్తుం వా. కేచి పన ‘‘తిక్ఖత్తు’న్తి ఇదం వచనసిలిట్ఠతామత్తప్పయోజన’’న్తి వదన్తి, తం పన తేసం అభినివేసమత్తం. న హి ‘‘ద్విక్ఖత్తుం వోట్ఠబ్బనమేవ పరివత్తతీ’’తి వుత్తేపి వచనస్స అసిలిట్ఠభావో అత్థి, న చ తిక్ఖత్తుం పవత్తియా బాధకం కిఞ్చి వచనం అట్ఠకథాదీసు అత్థి. ఏవఞ్చ కత్వా తత్థ తత్థ సీహళసంవణ్ణనాకారాపి ‘‘ద్విక్ఖత్తుం వా తిక్ఖత్తుం వా’’ఇచ్చేవ వణ్ణేన్తి. వోట్ఠబ్బనమేవ పరివత్తతీతి వోట్ఠబ్బనమేవ పునప్పునం ఉప్పజ్జతి. తం పన అప్పత్వా అన్తరా చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీసు ఠత్వా చిత్తప్పవత్తియా నివత్తనం నత్థి.

ఆనన్దాచరియో పనేత్థ (ధ. స. మూలటీ. ౪౯౮ విపాకుద్ధారకథావణ్ణనా) ‘‘ఆవజ్జనా కుసలాకుసలానం ఖన్ధానం అనన్తరపచ్చయేన పచ్చయో’’తి (పట్ఠా. ౧.౧.౪౧౭) ఆవజ్జనాయ కుసలాకుసలానం అనన్తరపచ్చయభావస్స వుత్తత్తా వోట్ఠబ్బనావజ్జనానఞ్చ అత్థన్తరాభావతో సతి ఉప్పత్తియం వోట్ఠబ్బనం కామావచరకుసలాకుసలకిరియజవనానం ఏకన్తతో అనన్తరపచ్చయభావేనేవ పవత్తేయ్య, నో అఞ్ఞథాతి ముచ్ఛాకాలాదీసు మన్దీభూతవేగతాయ జవనపారిపూరియా పరిత్తారమ్మణం నియమితబ్బం, న వోట్ఠబ్బనస్స ద్వత్తిక్ఖత్తుం పవత్తియాతి దీపేతి. కిఞ్చాపి ఏవం దీపేతి, తిహేతుకవిపాకాని పన అనన్తరపచ్చయభావేన వుత్తానేవ. ఖీణాసవానం చుతివసేన పవత్తాని న కస్సచి అనన్తరపచ్చయభావం గచ్ఛన్తీతి తాని వియ వోట్ఠబ్బనమ్పి పచ్చయవేకల్లతో కుసలాకుసలాదీనం అనన్తరపచ్చయో న హోతీతి న న సక్కా వత్తుం, తస్మా అట్ఠకథాసు ఆగతనయేనేవేత్థ పరిత్తారమ్మణం నియమితన్తి.

౧౪. నత్థి వీథిచిత్తుప్పాదో ఉపరిమకోటియా సత్తచిత్తక్ఖణాయుకస్సపి ద్వత్తిక్ఖత్తుం వోట్ఠబ్బనుప్పత్తియా అప్పహోనకభావతో వీథిచిత్తానం ఉప్పాదో నత్థి, భవఙ్గపాతోవ హోతీతి అధిప్పాయో. భవఙ్గచలనమేవాతి అవధారణఫలం దస్సేతుం ‘‘నత్థి వీథిచిత్తుప్పాదో’’తి వుత్తం. అపరే పన ‘‘నత్థి భవఙ్గుపచ్ఛేదో’’తి అవధారణఫలం దస్సేన్తి, తం పన వీథిచిత్తుప్పాదాభావవచనేనేవ సిద్ధం. సతి హి వీథిచిత్తుప్పాదే భవఙ్గం ఉపచ్ఛిజ్జతి. భవఙ్గుపచ్ఛేదనామేన పన హేట్ఠాపి విసుం అవుత్తత్తా ఇధ అవిసేసేన వుత్తం.

౧౫. సబ్బసో వీథిచిత్తుప్పత్తియా అభావతో పచ్ఛిమవారోవిధమోఘవారవసేన వుత్తో, అఞ్ఞత్థ (ధ. స. అట్ఠ. ౪౯౮ విపాకుద్ధారకథా) పన దుతియతతియవారాపి తదారమ్మణజవనేహి సుఞ్ఞత్తా ‘‘మోఘవారా’’తి వుత్తా. ఆరమ్మణభూతాతి విసయభూతా, పచ్చయభూతా చ. పచ్చయోపి హి ‘‘ఆరమ్మణ’’న్తి వుచ్చతి ‘‘న లచ్ఛతి మారో ఓతారం, న లచ్ఛతి మారో ఆరమ్మణ’’న్త్యాదీసు (దీ. ని. ౩.౮౦) వియ. తేనేవేత్థ మోఘవారస్సపి ఆరమ్మణభూతా విసయప్పవత్తీతి సిద్ధం. అతిపరిత్తారమ్మణఞ్హి మోఘవారపఞ్ఞాపనస్స పచ్చయో హోతి. ఇతరథా హి భవఙ్గచలనస్స సకసకగోచరేయేవ పవత్తనతో పచ్ఛిమవారస్స అతిపరిత్తారమ్మణే పవత్తి నత్థీతి ‘‘చతున్నం వారానం ఆరమ్మణభూతా’’తి వచనం దురుపపాదనం సియాతి.

౧౬. పఞ్చద్వారే యథారహం తంతంద్వారానురూపం, తంతంపచ్చయానురూపం, తంతంఆరమ్మణాదిఅనురూపఞ్చ ఉప్పజ్జమానాని వీథిచిత్తాని ఆవజ్జనదస్సనాదిసమ్పటిచ్ఛనసన్తీరణవోట్ఠబ్బనజవనతదారమ్మణవసేన అవిసేసతో సత్తేవ హోన్తి. చిత్తుప్పాదా చిత్తానం విసుం విసుం ఉప్పత్తివసేన ఉప్పజ్జమానచిత్తానియేవ వా చతుద్దస ఆవజ్జనాదిపఞ్చకసత్తజవనతదారమ్మణద్వయవసేన. విత్థారా పన చతుపఞ్ఞాస సబ్బేసమేవ కామావచరానం యథాసమ్భవం తత్థ ఉప్పజ్జనతో,

ఏత్థాతి విసయప్పవత్తిసఙ్గహే.

పఞ్చద్వారవీథివణ్ణనా నిట్ఠితా.

మనోద్వారవీథి

పరిత్తజవనవారవణ్ణనా

౧౭. మనోద్వారికచిత్తానం అతీతానాగతమ్పి ఆరమ్మణం హోతీతి తేసం అతిమహన్తాదివసేన విసయవవత్థానం కాతుం న సక్కాతి విభూతావిభూతవసేనేవేతం నియమేతుం ‘‘యది విభూతమారమ్మణ’’న్త్యాది వుత్తం.

౧౯. ఏత్థాతి మనోద్వారే. ఏకచత్తాలీస పఞ్చద్వారావేణికానం ద్విపఞ్చవిఞ్ఞాణమనోధాతుత్తయవసేన తేరసచిత్తానం తత్థ అప్పవత్తనతో.

పరిత్తజవనవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.

అప్పనాజవనవారవణ్ణనా

౨౦. విభూతావిభూతభేదో నత్థి ఆరమ్మణస్స విభూతకాలేయేవ అప్పనాసమ్భవతో.

౨౧. తత్థ హి ఛబ్బీసతిమహగ్గతలోకుత్తరజవనేసు యం కిఞ్చి జవనం అప్పనావీథిమోతరతీతి సమ్బన్ధో. పరికమ్మోపచారానులోమగోత్రభునామేన యథాక్కమం ఉప్పజ్జిత్వా నిరుద్దేతి యోజనా. పఠమచిత్తఞ్హి అప్పనాయ పరికమ్మత్తా పటిసఙ్ఖారకభూతత్తా పరికమ్మం. దుతియం సమీపచారిత్తా ఉపచారం. నాచ్చాసన్నోపి హి నాతిదూరప్పవత్తి సమీపచారీ నామ హోతి, అప్పనం ఉపేచ్చ చరతీతి వా ఉపచారం. తతియం పుబ్బభాగే పరికమ్మానం, ఉపరిఅప్పనాయ చ అనుకూలత్తా అనులోమం. చతుత్థం పరిత్తగోత్తస్స, పుథుజ్జనగోత్తస్స చ అభిభవనతో, మహగ్గతగోత్తస్స, లోకుత్తరగోత్తస్స చ భావనతో వడ్ఢనతో గోత్రభు, ఇమాని చత్తారి నామాని చతుక్ఖత్తుం పవత్తియం అనవసేసతో లబ్భన్తి, తిక్ఖత్తుం పవత్తియం పన ఉపచారానులోమగోత్రభునామేనేవ లబ్భన్తి. అట్ఠకథాయం (విసుద్ధి. ౨.౮౦౪) పన పురిమానం తిణ్ణం, ద్విన్నం వా అవిసేసేనపి పరికమ్మాదినామం వుత్తం, చతుక్ఖత్తుం, తిక్ఖత్తుమేవ వా పఞ్చమం, చతుత్థం వా ఉప్పజ్జితబ్బఅప్పనానురూపతోతి అధిప్పాయో. పరికమ్మాదినామానం అనవసేసతో లబ్భమానవారదస్సనత్థం ‘‘చతుక్ఖత్తు’’న్తి ఆదితో వుత్తం, గణనపటిపాటివసేన పన ‘‘పఞ్చమం వా’’తి ఓసానే వుత్తం.

యథారహన్తి ఖిప్పాభిఞ్ఞదన్ధాభిఞ్ఞానురూపం. ఖిప్పాభిఞ్ఞస్స హి తిక్ఖత్తుం పవత్తకామావచరజవనానన్తరం చతుత్థం అప్పనాచిత్తముప్పజ్జతి. దన్ధాభిఞ్ఞస్స చతుక్ఖత్తుం పవత్తజవనానన్తరం పఞ్చమం అప్పనా ఉప్పజ్జతి, యస్మా పన అలద్ధాసేవనం అనులోమం గోత్రభుం ఉప్పాదేతుం న సక్కోతి, లద్ధాసేవనమ్పి చ ఛట్ఠం సత్తమం భవఙ్గస్స ఆసన్నభావేన పపాతాసన్నపురిసో వియ అప్పనావసేన పతిట్ఠాతుం న సక్కోతి, తస్మా చతుత్థతో ఓరం, పఞ్చమతో పరం వా అప్పనా న హోతీతి దట్ఠబ్బం. యథాభినీహారవసేనాతి రూపారూపలోకుత్తరమగ్గఫలానురూపసమథవిపస్సనాభావనాచిత్తాభినీహరణానురూపతో, అప్పనాయ వీథి అప్పనావీథి. ‘‘తతో పరం భవఙ్గపాతోవ హోతీ’’తి ఏత్తకేయేవ వుత్తే చతుత్థం, పఞ్చమం వా ఓతిణ్ణఅప్పనాతో పరం భవఙ్గపాతోవ హోతి, న మగ్గానన్తరం ఫలచిత్తం, సమాపత్తివీథియఞ్చ ఝానఫలచిత్తాని పునప్పునన్తి గణ్హేయ్యున్తి పున ‘‘అప్పనావసానే’’తి వుత్తం. నికాయన్తరియా కిర లోకియప్పనాసు పఠమకప్పనాతో పరం సత్తమజవనపూరణత్థం ద్వత్తిక్ఖత్తుం కామావచరజవనానమ్పి పవత్తిం వణ్ణేన్తీతి తేసం మతినిసేధనత్థం ‘‘భవఙ్గపాతోవా’’తి సావధారణం వుత్తం.

౨౨. తత్థాతి తేసు అట్ఠఞాణసమ్పయుత్తకామావచరజవనేసు, తేసు చ ఛబ్బీసతిమహగ్గతలోకుత్తరజవనేసు. తత్థాతి వా తస్మిం అప్పనావారే. సోమనస్ససహగతజవనానన్తరన్తి సోమనస్ససహగతానం చతున్నం కుసలకిరియజవనానం అనన్తరం. సోమనస్ససహగతావాతి చతుక్కజ్ఝానస్స, సుక్ఖవిపస్సకాదీనం మగ్గఫలస్స చ వసేన సోమనస్ససహగతావ, న పన ఉపేక్ఖాసహగతా భిన్నవేదనానం అఞ్ఞమఞ్ఞం ఆసేవనపచ్చయభావస్స అనుద్ధటత్తా. పాటికఙ్ఖితబ్బాతి పసంసితబ్బా, ఇచ్ఛితబ్బాతి వుత్తం హోతి. తత్థాపీతి తస్మిం ఏకవేదనజవనవారేపి. కుసలజవనానన్తరన్తి చతుబ్బిధఞాణసమ్పయుత్తకుసలజవనానన్తరం కుసలజవనమప్పేతి, న కిరియజవనం భిన్నసన్తానే నిబ్బత్తనతో. హేట్ఠిమఞ్చ ఫలత్తయమప్పేతి సమాపత్తివీథియన్త్యధిప్పాయో.

౨౩. సుఖపుఞ్ఞమ్హా సోమనస్ససహగతతిహేతుకకుసలద్వయతో పరం అగ్గఫలవిపాకకిరియవజ్జితలోకియలోకుత్తరచతుక్కజ్ఝానజవనవసేన ద్వత్తింస, ఉపేక్ఖకా తిహేతుకకుసలద్వయతో పరం తథేవ పఞ్చమజ్ఝానాని ద్వాదస, సుఖితక్రియతో తిహేతుకద్వయతో పరం కిరియజ్ఝానచతుక్కస్స, అగ్గఫలచతుక్కస్స చ వసేన అట్ఠ, ఉపేక్ఖకా తిహేతుకద్వయతో పరం ఉపేక్ఖాసహగతరూపారూపకిరియపఞ్చకస్స, అగ్గఫలస్స చ వసేన ఛ అప్పనా సమ్భోన్తి.

౨౪. ఏత్థాతి వీథిసఙ్గహాధికారే.

అప్పనాజవనవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.

మనోద్వారవీథివణ్ణనా నిట్ఠితా.

అప్పనాజవనవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.

తదారమ్మణనియమవణ్ణనా

౨౫. సబ్బత్థాపీతి పఞ్చద్వారమనోద్వారేపి.

౨౬. ఇట్ఠేతి ఇట్ఠమజ్ఝత్తే. అతిఇట్ఠారమ్మణఞ్హి విసుం వక్ఖతి. కుసలవిపాకాని పఞ్చవిఞ్ఞాణసమ్పటిచ్ఛనసన్తీరణతదారమ్మణానీతి సమ్బన్ధో. ఇట్ఠమజ్ఝత్తే సన్తీరణతదారమ్మణాని ఉపేక్ఖాసహగతానేవాతి ఆహ ‘‘అతిఇట్ఠే పన సోమనస్ససహగతానేవా’’తి. విపాకస్స హి కమ్మానుభావతో పవత్తమానస్స ఆదాసే ముఖనిమిత్తం వియ నిబ్బికప్పతాయ పకప్పేత్వా గహణాభావతో యథారమ్మణమేవ వేదనాయోగో హోతి, కుసలాకుసలానం పన అప్పహీనవిపల్లాసేసు సన్తానేసు పవత్తియా అతిఇట్ఠేపి ఇట్ఠమజ్ఝత్తఅనిట్ఠాకారతో, అనిట్ఠేపి ఇట్ఠఇట్ఠమజ్ఝత్తాకారతో గహణం హోతి. తథా హి అస్సద్ధాదీనం బుద్ధాదీసు అతిఇట్ఠారమ్మణేసుపి ఉపేక్ఖాజవనం హోతి, తిత్థియాదీనఞ్చ దోమనస్సజవనం, గమ్భీరపకతికాదీనఞ్చ పటిక్కూలారమ్మణే ఉపేక్ఖాజవనం, సునఖాదీనఞ్చ తత్థ సోమనస్సజవనం, పురిమపచ్ఛాభాగప్పవత్తాని పన విపాకాని యథావత్థుకానేవ. అపిచ అసుచిదస్సనే సుమనాయమానానం సునఖాదీనన్తి. చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీనం పన అతిఇట్ఠానిట్ఠేసు పవత్తమానానమ్పి ఉపేక్ఖాసహగతభావే కారణం హేట్ఠా కథితమేవ.

౨౭. తత్థాపీతి తదారమ్మణేసుపి. సోమనస్ససహగతకిరియజవనావసానేతి సహేతుకాహేతుకసుఖసహగతకిరియపఞ్చకావసానే. ఖీణాసవానం చిత్తవిపల్లాసాభావేన కిరియజవనానిపి యథారమ్మణమేవ పవత్తన్తీతి వుత్తం ‘‘సోమనస్ససహగతకిరియజవనావసానే’’త్యాది. కేచి పన ఆచరియా ‘‘పట్ఠానే (ధ. స. మూలటీ. ౪౯౮ విపాకుద్ధారకథావణ్ణనా) ‘కుసలాకుసలే నిరుద్ధే విపాకో తదారమ్మణతా ఉప్పజ్జతీ’తి (పట్ఠా. ౩.౧.౯౮) కుసలాకుసలానమేవానన్తరం తదారమ్మణం వుత్తన్తి నత్థి కిరియజవనానన్తరం తదారమ్మణుప్పాదో’’తి వదన్తి. తత్థ వుచ్చతే – యది అబ్యాకతానన్తరమ్పి తదారమ్మణం వుచ్చేయ్య. పరిత్తారమ్మణే వోట్ఠబ్బనానన్తరమ్పి తస్స పవత్తిం మఞ్ఞేయ్యున్తి కిరియజవనానన్తరం తదారమ్మణం న వుత్తం, న పన అలబ్భనతో. లబ్భమానస్సపి హి కేనచి అధిప్పాయేన కత్థచి అవచనం దిస్సతి, యథా తం ధమ్మసఙ్గహే లబ్భమానమ్పి హదయవత్థు దేసనాభేదపరిహారత్థం న వుత్తన్తి.

౨౮. దోమనస్స…పే… ఉపేక్ఖాసహగతానేవ భవన్తి, న సోమనస్ససహగతాని అఞ్ఞమఞ్ఞం విరుద్ధసభావత్తా. తేనేవ హి పట్ఠానే దోమనస్సానన్తరం సోమనస్సం, తదనన్తరఞ్చ దోమనస్సం అనుద్ధటం. తథా హి ‘‘సుఖాయ వేదనాయ సమ్పయుత్తో ధమ్మో సుఖాయ వేదనాయ సమ్పయుత్తస్స ధమ్మస్స అనన్తరపచ్చయేన పచ్చయో’’త్యాదినా (పట్ఠా. ౧.౨.౪౫) సుఖదుక్ఖవేదనాయ సమ్పయుత్తా ధమ్మా అత్తనో అత్తనో సమానవేదనాసమ్పయుత్తానం అదుక్ఖమసుఖవేదనాయ సమ్పయుత్తకానఞ్చ అనన్తరపచ్చయభావేన ద్వీసు ద్వీసు వారేసు వుత్తా, అదుక్ఖమసుఖవేదనాయ సమ్పయుత్తకా పన సమానవేదనాసమ్పయుత్తానం, ఇతరవేదనాద్వయసమ్పయుత్తానఞ్చ ధమ్మానం అనన్తరపచ్చయభావేన తీసు వారేసూతి ఏవం వేదనాత్తికే సత్తేవ అనన్తరపచ్చయవారా వుత్తా. యది చ దోమనస్సానన్తరం సోమనస్సం, సోమనస్సానన్తరం వా దోమనస్సం ఉప్పజ్జేయ్య, సుఖదుక్ఖవేదనాసమ్పయుత్తానమ్పి అఞ్ఞమఞ్ఞం అనన్తరపచ్చయవసేన ద్వే వారే వడ్ఢేత్వా నవ వారా వత్తబ్బా సియుం, న పనేవం వుత్తా. తస్మా న తేసం తదనన్తరం ఉప్పత్తి అత్థి. ఏత్థ చ ‘‘సోమనస్ససహగతకిరియజవనావసానే’’త్యాదినా అయమ్పి నియమో అనుఞ్ఞాతో –

‘‘పరిత్తకుసలాదోస-పాపసాతక్రియాజవా;

పఞ్చస్వేకం తదాలమ్బం, సుఖితేసు యథారహం.

‘‘పాపాకామసుభా చేవ, సోపేక్ఖా చ క్రియాజవా;

సోపేక్ఖేసు తదాలమ్బం, ఛస్వేకమనురూపతో’’తి.

అయఞ్హి జవనేన తదారమ్మణనియమో అబ్యభిచారీ. ‘‘ఞాణసమ్పయుత్తజవనతో ఞాణసమ్పయుత్తతదారమ్మణ’’న్త్యాదినయప్పవత్తో పన అనేకన్తికో. యేభుయ్యేన హి అకుసలజవనేసు పరిచితస్స కదాచి కుసలజవనేసు జవితేసు, కుసలజవనేసు వా పరిచితస్స కదాచి అకుసలజవనేసు జవితేసు అకుసలానన్తరం పవత్తపరిచయేన తిహేతుకజవనతోపి పరం అహేతుకతదారమ్మణం హోతి, తథా కుసలానన్తరం పవత్తపరిచయేన అకుసలజవనతో పరం తిహేతుకతదారమ్మణమ్పి, పటిసన్ధినిబ్బత్తకకమ్మతో పన అఞ్ఞకమ్మేన తదారమ్మణప్పవత్తియం వత్తబ్బమేవ నత్థి. తథా చ వుత్తం పట్ఠానే ‘‘అహేతుకే ఖన్ధే అనిచ్చతో దుక్ఖతో అనత్తతో విపస్సన్తి, కుసలాకుసలే నిరుద్ధే అహేతుకో విపాకో తదారమ్మణతా ఉప్పజ్జతి, కుసలాకుసలే నిరుద్ధే సహేతుకో విపాకో తదారమ్మణతా ఉప్పజ్జతీ’’తి (పట్ఠా. ౩.౧.౯౮).

తస్మాతి యస్మా దోమనస్సజవనావసానే ఉపేక్ఖాసహగతానేవ హోన్తి. తస్మా దోమనస్ససహగతజవనావసానే ఉపేక్ఖాసహగతసన్తీరణం ఉప్పజ్జతీతి సమ్బన్ధో. ‘సోమనస్సపటిసన్ధికస్సా’తి ఇమినావ భవఙ్గపాతాభావో దీపితోవ హోతి దోమనస్సానన్తరం సోమనస్సాభావతోతి తం అవత్వా తదారమ్మణాభావమేవ పరికప్పేన్తో ఆహ ‘‘యది తదారమ్మణసమ్భవో నత్థీ’’తి. సోమనస్సపటిసన్ధికస్స తిత్థియాదినో బుద్ధాదిఅతిఇట్ఠారమ్మణే పి పటిహతచిత్తస్స దోమనస్సజవనే జవితే వుత్తనయేన సోమనస్సతదారమ్మణస్స అతిఇట్ఠారమ్మణే చ ఉపేక్ఖాసహగతతదారమ్మణస్స అనుప్పజ్జనతో, కేనచి వా అసప్పాయేన పరిహీనలోకియజ్ఝానం ఆరబ్భ ‘‘పణీతధమ్మో మే నట్ఠో’’తి విప్పటిసారం జనేన్తస్స దోమనస్సజవనే సతి అకామావచరారమ్మణే తదారమ్మణాభావతో యది తదారమ్మణస్స ఉప్పత్తిసమ్భవో నత్థీతి అధిప్పాయో.

పరిచితపుబ్బన్తి పుబ్బే పరిచితం, తస్మిం భవే యేభుయ్యేన గహితపుబ్బం. ఉపేక్ఖాసహగతసన్తీరణం ఉప్పజ్జతి నిరావజ్జనమ్పి. యథా తం నిరోధా వుట్ఠహన్తస్స ఫలచిత్తన్త్యధిప్పాయో. యథాహు –

‘‘నిరావజ్జం కథం చిత్తం, హోతి నేతఞ్హి సమ్మతం;

నియమో న వినావజ్జం, నిరోధా ఫలదస్సనా’’తి.

కేన పన కిచ్చేన ఇదం చిత్తం పవత్తతీతి? తదారమ్మణకిచ్చేన తావ న పవత్తతి జవనారమ్మణస్స అగ్గహణతో, నాపి సన్తీరణకిచ్చేన యథాసమ్పటిచ్ఛితస్స సన్తీరణవసేన అప్పవత్తనతో, పటిసన్ధిచుతీసు వత్తబ్బమేవ నత్థి, పారిసేసతో పన భవస్స అఙ్గభావతో భవఙ్గకిచ్చేనాతి యుత్తం సియా. ఆచరియధమ్మపాలత్థేరేనపి (ధ. స. అనుటీ. ౪౯౮ విపాకుద్ధారకథావణ్ణనా) హి అయమత్థో దస్సితోవ. యం పన పటిసన్ధిభవఙ్గానం ధమ్మతో, ఆరమ్మణతో చ సమానతం వక్ఖతి, తం యేభుయ్యతోతి దట్ఠబ్బం. న హి ఇదమేకం ఠానం వజ్జేత్వా పటిసన్ధిభవఙ్గానం విసదిసతా అత్థి. తమనన్తరిత్వాతి తం అత్తనో అనన్తరం అబ్యవహితం కత్వా, తదనన్తరన్త్యత్థో.

౨౯. కామావచర…పే… ఇచ్ఛన్తీతి ఏత్థ కామావచరజవనావసానేయేవ తదారమ్మణం ఇచ్ఛన్తి కామతణ్హానిదానకమ్మనిబ్బత్తత్తా. న హి తం కామతణ్హాహేతుకేన కమ్మునా జనితం అతంసభావస్స రూపారూపావచరలోకుత్తరజవనస్స అనన్తరం ఉప్పజ్జతి. కింకారణా? అజనకత్తా, జనకసమానత్తాభావతో చ. యథా హి గేహతో బహి నిక్ఖమితుకామో బాలకో జనకం, తంసదిసం వా అఙ్గులియం గహేత్వా నిక్ఖమతి, నాఞ్ఞం రాజపురిసాదిం, ఏవం భవఙ్గవిసయతో అఞ్ఞత్థ పవత్తమానం తదారమ్మణం జనకం కామావచరకుసలాకుసలం, తంసదిసం వా కామావచరకిరియజవనం అనుబన్ధతి, న పన తస్స విసదిసాని మహగ్గతలోకుత్తరజవనాని. తథా కామావచరసత్తానమేవ తదారమ్మణం ఇచ్ఛన్తి, న బ్రహ్మానం తదారమ్మణూపనిస్సయస్స కామావచరపటిసన్ధిబీజస్సాభావతో. తథా కామావచరధమ్మేస్వేవ ఆరమ్మణభూతేసు ఇచ్ఛన్తి. న ఇతరేసు అపరిచితత్తా. యథా హి సో బాలకో జనకం, తంసదిసం వా అనుగచ్ఛన్తోపి అరఞ్ఞాదిఅపరిచితట్ఠానం గచ్ఛన్తం అననుబన్ధిత్వా పముఖఙ్గణాదిమ్హి పరిచితట్ఠానేయేవ అనుబన్ధతి, ఏవమిదమ్పి రూపావచరాదిఅపరిచితారమ్మణం ఆరబ్భ పవత్తన్తం నానుబన్ధతి. అపిచ కామతణ్హాయత్తకమ్మజనితత్తాపి ఏతం కామతణ్హారమ్మణేసు పరిత్తధమ్మేస్వేవ పవత్తతీతి వుత్తోవాయమత్థో. హోన్తి చేత్థ –

‘‘జనకం తంసమానం వా, జవనం అనుబన్ధతి;

న తు అఞ్ఞం తదాలమ్బం, బాలదారకలీలయా.

‘‘బీజస్సాభావతో నత్థి, బ్రహ్మానమ్పి ఇమస్స హి;

పటిసన్ధిమనో బీజం, కామావచరసఞ్ఞితం.

‘‘ఠానే పరిచితేయేవ, తం ఇదం బాలకో వియ;

అనుయాతీతి నాఞ్ఞత్థ, హోతి తణ్హావసేన వా’’తి.

నను చ ‘‘కామావచరపటిసన్ధిబీజాభావతో’’తి వుత్తం, తథా చ చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీనమ్పి అభావో ఆపజ్జతీతి? నాపజ్జతి ఇన్ద్రియప్పవత్తిఆనుభావతో, ద్వారవీథిభేదే చిత్తనియమతో చ.

తదారమ్మణనియమవణ్ణనా నిట్ఠితా.

జవననియమవణ్ణనా

౩౨. మన్దప్పవత్తియన్తి మరణాసన్నకాలే వత్థుదుబ్బలతాయ మన్దీభూతవేగత్తా మన్దం హుత్వా పవత్తియం. మరణకాలాదీసూతి ఆది-సద్దేన ముచ్ఛాకాలం సఙ్గణ్హాతి.

౩౩. భగవతో…పే… వదన్తీతి భగవతో యమకపాటిహారియకాలాదీసు ఉదకక్ఖన్ధఅగ్గిక్ఖన్ధప్పవత్తనాదిఅత్థం విసుం విసుం పాదకజ్ఝానం సమాపజ్జిత్వా తతో వుట్ఠాయ ఝానధమ్మే విసుం విసుం ఆవజ్జేన్తస్స ఆవజ్జనవసితాయ మత్థకప్పత్తియా ఆవజ్జనతప్పరోవ చిత్తాభినీహారో హోతీతి యథావజ్జితఝానఙ్గారమ్మణాని చత్తారి, పఞ్చవా పచ్చవేక్ఖణజవనచిత్తాని పవత్తన్తీతి వదన్తి (విసుద్ధి. ౧.౭౮) అట్ఠకథాచరియా. ‘‘భగవతో’’తి చ ఇదం నిదస్సనమత్తం అఞ్ఞేసమ్పి ధమ్మసేనాపతిఆదీనం ఏవరూపే అచ్చాయికకాలే అపరిపుణ్ణజవనానం పవత్తనతో. తథా చ వుత్తం అట్ఠకథాయం ‘‘అయఞ్చ మత్థకప్పత్తా వసితా భగవతో యమకపాటిహారియకాలే అఞ్ఞేసం వా ఏవరూపే కాలే’’తి (విసుద్ధి. ౧.౭౮). ‘‘చత్తారి పఞ్చ వా’’తి చ పనేతం తిక్ఖిన్ద్రియముదిన్ద్రియవసేన గహేతబ్బన్తి ఆచరియధమ్మపాలత్థేరేన (విసుద్ధి. మహా. ౧.౭౮) వుత్తం, తస్మా భగవతో చత్తారి, అఞ్ఞేసం పఞ్చపీతి యుత్తం వియ దిస్సతి.

౩౪. ఆదికమ్మికస్సాతి ఆదితో కతయోగకమ్మస్స. పఠమం నిబ్బత్తా అప్పనా పఠమకప్పనా. అభిఞ్ఞాజవనానమ్పి ‘‘పఠమకప్పనాయా’’తి అధికారో సియాతి ఆహ ‘‘సబ్బదాపీ’’తి, పఠముప్పత్తికాలే, చిణ్ణవసీకాలే చ పఞ్చాభిఞ్ఞాజవనాని ఏకవారమేవ జవన్తీత్యత్థో.

౩౫. మగ్గాయేవ ఉప్పజ్జనతో మగ్గుప్పాదా. యథారహన్తి పఞ్చమం వా చతుత్థం వా ఉప్పన్నమగ్గానురూపం. సత్తజవనపరమత్తా హి ఏకావజ్జనవీథియా చతుత్థం ఉప్పన్నమగ్గతో పరం తీతి ఫలచిత్తాని, పఞ్చమం ఉప్పన్నమగ్గతో పరం ద్వే వా హోన్తి.

౩౬. నిరోధసమాపత్తికాలేతి నిరోధస్స పుబ్బభాగే. చతుత్థారుప్పజవనన్తి కుసలకిరియానం అఞ్ఞతరం నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనజవనం. అనాగామిఖీణాసవాయేవ నిరోధసమాపత్తిం సమాపజ్జన్తి, న సోతాపన్నసకదామినోతి వుత్తం ‘‘అనాగామిఫలం వా అరహత్తఫలం వా’’తి. విభత్తివిపల్లాసో చేత్థ దట్ఠబ్బో ‘‘అనాగామిఫలే వా అరహత్తఫలే వా’’తి. తేనాహ ‘‘నిరుద్ధే’’తి. యథారహన్తి తంతంపుగ్గలానురూపం.

౩౮. సబ్బత్థాపి సమాపత్తివీథియన్తి సకలాయపి ఝానసమాపత్తివీథియం, ఫలసమాపత్తివీథియఞ్చ.

౩౯. పరిత్తాని జవనాని సత్తక్ఖత్తుం మతాని ఉక్కంసకోటియా. మగ్గాభిఞ్ఞా పన సకిం ఏకవారమేవ మతా. అవసేసాని అభిఞ్ఞామగ్గవజ్జితాని మహగ్గతలోకుత్తరజవనాని బహూనిపి లబ్భన్తి సమాపత్తివీథియం అహోరత్తమ్పి పవత్తనతో. అపి-సద్దేన లోకియజ్ఝానాని పఠమకప్పనాయం, అన్తిమఫలద్వయఞ్చ నిరోధానన్తరం ఏకవారం, ఫలచిత్తాని మగ్గానన్తరం ద్వత్తిక్ఖత్తుమ్పీతి సమ్పిణ్డేతి.

జవననియమవణ్ణనా నిట్ఠితా.

పుగ్గలభేదవణ్ణనా

౪౦. ఇదాని దుహేతుకాహేతుకాపాయికాహేతుకతిహేతుకవసేన చతుబ్బిధానం పుథుజ్జనానం, మగ్గట్ఠఫలట్ఠవసేన అట్ఠవిధానం అరియానన్తి ద్వాదసన్నం పుగ్గలానం ఉప్పజ్జనకవీథిచిత్తపరిచ్ఛేదదస్సనత్థం పఠమం తావ తేసం వజ్జితబ్బచిత్తాని దస్సేతుమాహ ‘‘దుహేతుకానమహేతుకానఞ్చా’’త్యాది. పటిసన్ధివిఞ్ఞాణసహగతాలోభాదోసవసేన ద్వే హేతూ ఇమేసన్తి ద్విహేతుకా. తాదిసానం హేతూనం అభావతో అహేతుకా. మ-కారో పదసన్ధికరో. అప్పనాజవనాని న లబ్భన్తి విపాకావరణసబ్భావతో. ద్విహేతుకాహేతుకపటిసన్ధి హి ‘‘విపాకావరణ’’న్తి వుచ్చతి. అప్పనాజవనాభావతోయేవ అరహత్తం నత్థీతి కిరియజవనాని న లబ్భన్తి.

౪౧. ‘‘సహేతుకం (పట్ఠా. ౩.౧.౧౦౨) భవఙ్గం అహేతుకస్స భవఙ్గస్స అనన్తరపచ్చయేన పచ్చయో’’తి పాఠతో అహేతుకానమ్పి నానాకమ్మేన ద్విహేతుకతదారమ్మణం సమ్భవతి, ద్విహేతుకానం వత్తబ్బమేవ నత్థి. మూలసన్ధియా పన జళభావతో ఉభిన్నమ్పి నత్థి తిహేతుకతదారమ్మణన్తి ఆహ ‘‘తథా ఞాణసమ్పయుత్తవిపాకాని చా’’తి. ఆచరియజోతిపాలత్థేరేన పన ‘‘సహేతుకం భవఙ్గ’’న్తి అవిసేసేన వుత్తత్తా అహేతుకానమ్పి తిహేతుకతదారమ్మణం వత్వా ఇధ ఞాణసమ్పయుత్తవిపాకాభావవచనస్స పరిహాసవసేన ‘‘సో ఏవ పుచ్ఛితబ్బో, యో తస్స కత్తా’’తి వుత్తం, తం పన పరిహాసవసేన వుత్తమ్పి ఆచరియం పుచ్ఛిత్వావ విజాననత్థం వుత్తవచనం వియ ఠితం. తథా హి ఆచరియేనేవేత్థ కారణం పరమత్థవినిచ్ఛయే వుత్తం –

‘‘ఞాణపాకా న వత్తన్తి, జళత్తా మూలసన్ధియా’’తి; (పరమ. వి. ౨౭౧);

అపరే పన ‘‘యథా అహేతుకానం సహేతుకతదారమ్మణం హోతి, ఏవం ద్విహేతుకానం తిహేతుకతదారమ్మణమ్పీ’’తి వణ్ణేన్తి, తేసం మతానురోధేన చ ఇధాపి ఞాణసమ్పయుత్తవిపాకపటిక్ఖేపో అహేతుకేయేవ సన్ధాయాతి వదన్తి. తత్థ పన పమాణపాఠాభావతో ఆచరియేన ఉభిన్నమ్పి సాధారణవసేన ఞాణసమ్పయుత్తవిపాకాభావే కారణం వత్వా సమకమేవ చిత్తపరిచ్ఛేదస్స దస్సితత్తా తేసం వచనం వీమంసిత్వా సమ్పటిచ్ఛితబ్బం. అహేతుకాపేక్ఖాయ చేత్థ ‘‘సుగతియ’’న్తి వచనం, తం పన అత్థతో అనుఞ్ఞాతద్విహేతుకవిపాకానం తత్థేవ సమ్భవదస్సనపరం. తేనాహ ‘‘దుగ్గతియం పనా’’త్యాది.

౪౩. తిహేతుకేసూతి పటిసన్ధివిఞ్ఞాణసహగతాలోభాదోసామోహవసేన తిహేతుకేసు పుథుజ్జాదీసూ నవవిధపుగ్గలేసు.

౪౫. దిట్ఠీ…పే… సేక్ఖానన్తి సిక్ఖాయ అపరిపూరకారితాయ సిక్ఖనసీలతాయ ‘‘సేక్ఖా’’తి లద్ధనామానం సోతాపన్నసకదాగామీనం పుగ్గలానం పఠమమగ్గేనేవ సక్కాయదిట్ఠివిచికిచ్ఛానం పహీనత్తా తంసహగతజవనాని చేవ చ-సద్దేన ఆకడ్ఢితాని ఖీణాసవావేణికాని కిరియజవనాని చ న లబ్భన్తి.

౪౬. పటిఘజవనాని చాతి దోమనస్సజవనాని చేవ దిట్ఠిసమ్పయుత్తవిచికిచ్ఛాసహగతకిరియజవనాని చ.

౪౭. లోకుత్తర…పే… సముప్పజ్జన్తీతి చతున్నం మగ్గానం ఏకచిత్తక్ఖణికభావేన పుగ్గలన్తరేసు అసమ్భవతో, హేట్ఠిమహేట్ఠిమానఞ్చ ఉపరూపరిసమాపత్తియా అనధిగతత్తా, ఉపరూపరిపుగ్గలానఞ్చ అసముగ్ఘాటితకమ్మకిలేసనిరోధేన పుథుజ్జనేహి వియ సోతాపన్నానం సోతాపన్నాదీహి పుగ్గలన్తరభావూపగమనేన పటిప్పస్సద్ధత్తా చ అట్ఠపి లోకుత్తరజవనాని యథాసకం మగ్గఫలట్ఠానం అరియానమేవ సముప్పజ్జన్తి.

౪౮. ఇదాని తేసం తేసం పుగ్గలానం యథాపటిక్ఖిత్తజవనాని వజ్జేత్వా పారిసేసతో లబ్భమానజవనాని సమ్పిణ్డేత్వా దస్సేతుం ‘‘అసేక్ఖాన’’న్త్యాది వుత్తం. తివిధసిక్ఖాయ పరిపూరకారిభావతో అసేక్ఖానం ఖీణాసవానం తేత్తింసవిధకుసలాకుసలస్స, హేట్ఠిమఫలత్తయస్స, వీథిముత్తానఞ్చ నవమహగ్గతవిపాకానం వసేన పఞ్చచత్తాలీసవజ్జితాని సేసాని తేవీసతికఆమావచరవిపాకవీసతికిరియఅరహత్తఫలవసేన చతుచత్తాలీస వీథిచిత్తాని సమ్భవా యథాలాభం కామభవే ఠితానం వసేన ఉద్దిసే.

సేక్ఖానం అట్ఠారసకిరియజవనదిట్ఠివిచికిచ్ఛాసహగతపఞ్చకఅగ్గఫలమహగ్గతవిపాకవసేన తేత్తింస వజ్జేత్వా తేవీసతికామావచరవిపాకఆవజ్జనద్వయఏకవీసతికుసలసత్తాకుసలహేట్ఠిమఫలత్తయవసేన ఛప్పఞ్ఞాస వీథిచిత్తాని యథాసమ్భవం ఉద్దిసే అవిసేసతో. విసేసతో పన సోతాపన్నసకదాగామీనం ఏకపఞ్ఞాస, అనాగామీనం ఏకూనపఞ్ఞాస, అవసేసానం చతున్నం పుథుజ్జనానం అట్ఠారసకిరియజవనసబ్బలోకుత్తరమహగ్గతవిపాకవసేన పఞ్చతింస వజ్జేత్వా అవసేసాని కామావచరవిపాకఆవజ్జనద్వయలోకియకుసలాకుసలవసేన చతుపఞ్ఞాస వీథిచిత్తాని యథాసమ్భవతో ఉద్దిసే అవిసేసతో. విసేసతో పన తిహేతుకానం చతుపఞ్ఞాసేవ లబ్భన్తి, ద్విహేతుకాహేతుకానం ఞాణసమ్పయుత్తవిపాకఅప్పనాజవనవజ్జితాని ఏకచత్తాలీస, ఆపాయికానం తానేవ ద్విహేతుకవిపాకవజ్జితాని సత్తతింస వీథిచిత్తానీతి దట్ఠబ్బం.

పుగ్గలానం వసేన చిత్తప్పవత్తిభేదో పుగ్గలభేదో.

పుగ్గలభేదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

భూమివిభాగవణ్ణనా

౪౯. సబ్బానిపి వీథిచిత్తాని ఉపలబ్భన్తి ఛన్నం ద్వారానం, సబ్బేసఞ్చ పుగ్గలానం తత్థ సమ్భవతో. యథారహన్తి తంతంభవానురూపం, తంతంపుగ్గలానురూపఞ్చ.

౫౨. త్యాదినా ఘానవిఞ్ఞాణాదీనమ్పి పటిక్ఖేపో హేస్సతీతి రూపావచరభూమియం పటిఘజవనతదారమ్మణానేవ పటిక్ఖిత్తాని. సబ్బత్థాపీతి కామభవే, రూపభవే, అరూపభవే చ.

౫౪. కామభవే యథారహం వీథిముత్తవజ్జాని అసీతి వీథిచిత్తాని, రూపభవే పటిఘద్వయఅట్ఠతదారమ్మణఘానాదివిఞ్ఞాణఛక్కవీథిముత్తకవసేన పఞ్చవీసతి వజ్జేత్వా సేసాని ఆవజ్జనద్వయనవఅహేతుకవిపాకతేపఞ్ఞాసజవనవసేన చతుసట్ఠి, అరూపే భవే తేవీసతికామావచరవిపాకపఠమమగ్గపఞ్చదసరూపావచరపటిఘద్వయఆరుప్పవిపాకకిరియమనోధాతుహసనవసేన సత్తచత్తాలీస వజ్జేత్వా సేసాని ఛబ్బీసతి పరిత్తజవనఅట్ఠఆరుప్పజవనసత్తలోకుత్తరజవనమనోద్వారావజ్జనవసేన ద్వేచత్తాలీస చిత్తాని లబ్భరే ఉపలబ్భన్తి.

కేచి పన ‘‘రూపభవే అనిట్ఠారమ్మణాభావతో ఇధాగతానంయేవ బ్రహ్మానం అకుసలవిపాకసమ్భవోతి తాని పరిహాపేత్వా పఞ్చపరిత్తవిపాకేహి సద్ధిం రూపభవే సట్ఠియేవ వీథిచిత్తానీ’’తి వదన్తి. ఇధ పన తత్థ ఠత్వాపి ఇమం లోకం పస్సన్తానం అనిట్ఠారమ్మణస్స అసమ్భవో న సక్కా వత్తున్తి తేహి సద్ధింయేవ తత్థ చతుసట్ఠి వుత్తాని. ఏవఞ్చ కత్వా వుత్తం ధమ్మానుసారణియం ‘‘యదా బ్రహ్మానో కామావచరం అనిట్ఠారమ్మణం ఆలమ్బన్తి, తదా తం సుగతియమ్పి అకుసలవిపాకచక్ఖుసోతవిఞ్ఞాణమనోధాతుసన్తీరణానం ఉప్పత్తి సమ్భవతీ’’తి.

భూమివసేన విభాగో భూమివిభాగో.

భూమివిభాగవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫౫. యథాసమ్భవన్తి తంతంద్వారేసు, తంతంభవేసు వా సమ్భవానురూపతో. యావతాయుకన్తి పటిసన్ధితో పరం భవనికన్తివసేన పవత్తమనోద్వారికచిత్తవీథితో పట్ఠాయ చుతిచిత్తావసానం, తతో పుబ్బే పవత్తభవఙ్గావసానం వా అబ్బోచ్ఛిన్నా అసతి నిరోధసమాపత్తియన్తి అధిప్పాయో.

ఇతి అభిధమ్మత్థవిభావినియా నామ అభిధమ్మత్థసఙ్గహవణ్ణనాయ

వీథిపరిచ్ఛేదవణ్ణనా నిట్ఠితా.