౩. పకిణ్ణకపరిచ్ఛేదవణ్ణనా

౧. ఇదాని యథావుత్తానం చిత్తచేతసికానం వేదనాదివిభాగతో, తంతంవేదనాదిభేదభిన్నచిత్తుప్పాదవిభాగతో చ పకిణ్ణకసఙ్గహం దస్సేతుం ‘‘సమ్పయుత్తా యథాయోగ’’న్త్యాది ఆరద్ధం. యథాయోగం సమ్పయుత్తా చిత్తచేతసికా ధమ్మా సభావతో అత్తనో అత్తనో సభావవసేన ఏకూననవుతివిధమ్పి చిత్తం ఆరమ్మణవిజాననసభావసామఞ్ఞేన ఏకవిధం, సబ్బచిత్తసాధారణో ఫస్సో ఫుసనసభావేన ఏకవిధోత్యాదినా తేపఞ్ఞాస హోన్తి.

౨. ఇదాని తేసం ధమ్మానం యథారహం వేదనా…పే… వత్థుతో సఙ్గహో నామ వేదనాసఙ్గహాదినామకో పకిణ్ణకసఙ్గహో చిత్తుప్పాదవసేనేవ తంతంవేదనాదిభేదభిన్నచిత్తుప్పాదానం వసేనేవ న కత్థచి తంవిరహేన నీయతే ఉపనీయతే, ఆహరీయతీత్యత్థో.

వేదనాసఙ్గహవణ్ణనా

౩. తత్థాతి తేసు ఛసు సఙ్గహేసు. సుఖాదివేదనానం, తంసహగతచిత్తుప్పాదానఞ్చ విభాగవసేన సఙ్గహో వేదనాసఙ్గహో. దుక్ఖతో, సుఖతో చ అఞ్ఞా అదుక్ఖమసుఖామ-కారాగమవసేన. నను చ ‘‘ద్వేమా, భిక్ఖవే, వేదనా సుఖా దుక్ఖా’’తి (సం. ని. ౪.౨౬౭) వచనతో ద్వే ఏవ వేదనాతి? సచ్చం, తం పన అనవజ్జపక్ఖికం అదుక్ఖమసుఖం సుఖవేదనాయం, సావజ్జపక్ఖికఞ్చ దుక్ఖవేదనాయం సఙ్గహేత్వా వుత్తం. యమ్పి కత్థచి సుత్తే ‘‘యం కిఞ్చి వేదయితమిదమేత్థ దుక్ఖస్సా’’తి (సం. ని. ౪.౨౫౯) వచనం, తం సఙ్ఖారదుక్ఖతాయ సబ్బవేదనానం దుక్ఖసభావత్తా వుత్తం. యథాహ – ‘‘సఙ్ఖారానిచ్చతం, ఆనన్ద, మయా సన్ధాయ భాసితం సఙ్ఖారవిపరిణామతఞ్చ యం కిఞ్చివేదయితమిదమేత్థ దుక్ఖస్సా’’తి (సం. ని. ౪.౨౫౯; ఇతివు. అట్ఠ. ౫౨). తస్మా తిస్సోయేవ వేదనాతి దట్ఠబ్బా. తేనాహ భగవా – ‘‘తిస్సో ఇమా, భిక్ఖవే, వేదనా సుఖా దుక్ఖా అదుక్ఖమసుఖా చా’’తి (ఇతివు. ౫౨-౫౩; సం. ని. ౪.౨౪౯-౨౫౧). ఏవం తివిధాపి పనేతా ఇన్ద్రియదేసనాయం ‘‘సుఖిన్ద్రియం దుక్ఖిన్ద్రియం సోమనస్సిన్ద్రియం దోమనస్సిన్ద్రియం ఉపేక్ఖిన్ద్రియ’’న్తి (విభ. ౨౧౯) పఞ్చధా దేసితాతి తంవసేనపేత్థ విభాగం దస్సేతుం ‘‘సుఖం దుక్ఖ’’న్త్యాది వుత్తం. కాయికమానసికసాతాసాతభేదతో హి సుఖం దుక్ఖఞ్చ పచ్చేకం ద్విధా విభజిత్వా ‘‘సుఖిన్ద్రియం సోమనస్సిన్ద్రియం దుక్ఖిన్ద్రియం దోమనస్సిన్ద్రియ’’న్తి (విభ. ౨౧౯) దేసితా, ఉపేక్ఖా పన భేదాభావతో ఉపేక్ఖిన్ద్రియన్తి ఏకధావ. యథా హి సుఖదుక్ఖాని అఞ్ఞథా కాయస్స అనుగ్గహముపఘాతఞ్చ కరోన్తి, అఞ్ఞథా మనసో, నేవం ఉపేక్ఖా, తస్మా సా ఏకధావ దేసితా, తేనాహు పోరాణా –

‘‘కాయికం మానసం దుక్ఖం, సుఖఞ్చోపేక్ఖవేదనా;

ఏకం మానసమేవేతి, పఞ్చధిన్ద్రియభేదతో’’తి. (స. స. ౭౪);

తత్థ ఇట్ఠఫోట్ఠబ్బానుభవనలక్ఖణం సుఖం. అనిట్ఠఫోట్ఠబ్బానుభవనలక్ఖణం దుక్ఖం. సభావతో, పరికప్పతో వా ఇట్ఠానుభవనలక్ఖణం సోమనస్సం. తథా అనిట్ఠానుభవనలక్ఖణం దోమనస్సం. మజ్ఝత్తానుభవనలక్ఖణా ఉపేక్ఖా.

౫. చతుచత్తాలీస పచ్చేకం లోకియలోకుత్తరభేదేన ఏకాదసవిధత్తా.

౭. సేసానీతి సుఖదుక్ఖసోమనస్సదోమనస్ససహగతేహి అవసేసాని అకుసలతో ఛ, అహేతుకతో చుద్దస, కామావచరసోభనతో ద్వాదస, పఞ్చమజ్ఝానికాని తేవీసాతి సబ్బానిపి పఞ్చపఞ్ఞాస.

వేదనాసఙ్గహవణ్ణనా నిట్ఠితా.

హేతుసఙ్గహవణ్ణనా

౧౦. లోభాదిహేతూనం విభాగవసేన, తంసమ్పయుత్తవసేన చ సఙ్గహో హేతుసఙ్గహో. హేతవో నామ ఛబ్బిధా భవన్తీతి సమ్బన్ధో. హేతుభావో పన నేసం సమ్పయుత్తానం సుప్పతిట్ఠితభావసాధనసఙ్ఖాతో మూలభావో. లద్ధహేతుపచ్చయా హి ధమ్మా విరుళ్హమూలా వియ పాదపా థిరా హోన్తి, న అహేతుకా వియ జలతలే సేవాలసదిసా. ఏవఞ్చ కత్వా ఏతే మూలసదిసతాయ ‘‘మూలానీ’’తి చ వుచ్చన్తి. అపరే పన ‘‘కుసలాదీనం కుసలాదిభావసాధనం హేతుభావో’’తి వదన్తి, ఏవం సతి హేతూనం అత్తనో కుసలాదిభావసాధనో అఞ్ఞో హేతు మగ్గితబ్బో సియా. అథ సేససమ్పయుత్తహేతుపటిబద్ధో తేసం కుసలాదిభావో, ఏవమ్పి మోమూహచిత్తసమ్పయుత్తస్స హేతునో అకుసలభావో అప్పటిబద్ధో సియా. అథ తస్స సభావతో అకుసలభావోపి సియా, ఏవం సతి సేసహేతూనమ్పి సభావతోవ కుసలాదిభావోతి తేసం వియ సమ్పయుత్తధమ్మానమ్పి సో హేతుపటిబద్ధో న సియా. యది చ హేతుపటిబద్ధో కుసలాదిభావో, తదా అహేతుకానం అబ్యాకతభావో న సియాతి అలమతినిప్పీళనేన. కుసలాదిభావో పన కుసలాకుసలానం యోనిసోఅయోనిసోమనసికారప్పటిబద్ధో. యథాహ – ‘‘యోనిసో, భిక్ఖవే, మనసికరోతో అనుప్పన్నా చేవ కుసలా ధమ్మా ఉప్పజ్జన్తి, ఉప్పన్నా చ కుసలా ధమ్మా అభివడ్ఢన్తీ’’త్యాది (అ. ని. ౧.౬౭), అబ్యాకతానం పన అబ్యాకతభావో నిరనుసయసన్తానప్పటిబద్ధో కమ్మప్పటిబద్ధో అవిపాకభావప్పటిబద్ధో చాతి దట్ఠబ్బం.

౧౬. ఇదాని హేతూనం జాతిభేదం దస్సేతుం ‘‘లోభో దోసో చా’’త్యాది వుత్తం.

హేతుసఙ్గహవణ్ణనా నిట్ఠితా.

కిచ్చసఙ్గహవణ్ణనా

౧౮. పటిసన్ధాదీనం కిచ్చానం విభాగవసేన, తంకిచ్చవన్తానఞ్చ పరిచ్ఛేదవసేన సఙ్గహో కిచ్చసఙ్గహో. భవతో భవస్స పటిసన్ధానం పటిసన్ధికిచ్చం. అవిచ్ఛేదప్పవత్తిహేతుభావేన భవస్స అఙ్గభావో భవఙ్గకిచ్చం. ఆవజ్జనకిచ్చాదీని హేట్ఠా వుత్తవచనత్థానుసారేన యథారహం యోజేతబ్బాని. ఆరమ్మణే తంతంకిచ్చసాధనవసేన అనేకక్ఖత్తుం, ఏకక్ఖత్తుం వా జవమానస్స వియ పవత్తి జవనకిచ్చం. తంతంజవనగ్గహితారమ్మణస్స ఆరమ్మణకరణం తదారమ్మణకిచ్చం. నిబ్బత్తభవతో పరిగళ్హనం చుతికిచ్చం.

౧౯. ఇమాని పన కిచ్చాని ఠానవసేన పాకటాని హోన్తీతి తం దాని పభేదతో దస్సేతుం ‘‘పటిసన్ధీ’’త్యాది వుత్తం, తత్థ పటిసన్ధియా ఠానం పటిసన్ధిఠానం. కామం పటిసన్ధివినిముత్తం ఠానం నామ నత్థి, సుఖగ్గహణత్థం పన ‘‘సిలాపుత్తకస్స సరీర’’న్త్యాదీసు వియ అభేదేపి భేదపరికప్పనాతి దట్ఠబ్బం. ఏవం సేసేసుపి. దస్సనాదీనం పఞ్చన్నం విఞ్ఞాణానం ఠానం పఞ్చవిఞ్ఞాణఠానం. ఆది-సద్దేన సమ్పటిచ్ఛనఠానాదీనం సఙ్గహో.

తత్థ చుతిభవఙ్గానం అన్తరా పటిసన్ధిఠానం. పటిసన్ధిఆవజ్జనానం, జవనావజ్జనానం, తదారమ్మణావజ్జనానం, వోట్ఠబ్బనావజ్జనానం, కదాచి జవనచుతీనం, తదారమ్మణచుతీనఞ్చ అన్తరా భవఙ్గఠానం. భవఙ్గపఞ్చవిఞ్ఞాణానం, భవఙ్గజవనానఞ్చ అన్తరా ఆవజ్జనఠానం. పఞ్చద్వారావజ్జనసమ్పటిచ్ఛనానమన్తరా పఞ్చవిఞ్ఞాణఠానం. పఞ్చవిఞ్ఞాణసన్తీరణానమన్తరా సమ్పటిచ్ఛనఠానం. సమ్పటిచ్ఛనవోట్ఠబ్బనానమన్తరా సన్తీరణఠానం. సన్తీరణజవనానం, సన్తీరణభవఙ్గానఞ్చ అన్తరా వోట్ఠబ్బనఠానం. వోట్ఠబ్బనతదారమ్మణానం, వోట్ఠబ్బనభవఙ్గానం, వోట్ఠబ్బనచుతీనం, మనోద్వారావజ్జనతదారమ్మణానం, మనోద్వారావజ్జనభవఙ్గానం, మనోద్వారావజ్జనచుతీనఞ్చ అన్తరా జవనఠానం. జవనభవఙ్గానం, జవనచుతీనఞ్చ అన్తరా తదారమ్మణఠానం. జవనపటిసన్ధీనం, తదారమ్మణపటిసన్ధీనం, భవఙ్గపటిసన్ధీనం వా అన్తరా చుతిఠానం నామ.

౨౦. ద్వే ఉపేక్ఖాసహగతసన్తీరణాని సుఖసన్తీరణస్స పటిసన్ధివసప్పవత్తిభావాభావతోతిఅధిప్పాయో. ఏవఞ్చ కత్వా పట్ఠానే ‘‘ఉపేక్ఖాసహగతం ధమ్మం పటిచ్చ ఉపేక్ఖాసహగతో ధమ్మో ఉప్పజ్జతి న హేతుపచ్చయా’’తి (పట్ఠా. ౪.౧౩.౧౭౯) ఏవమాగతస్స ఉపేక్ఖాసహగతపదస్స విభఙ్గే ‘‘అహేతుకం ఉపేక్ఖాసహగతం ఏకం ఖన్ధం పటిచ్చ ద్వే ఖన్ధా, ద్వే ఖన్ధే పటిచ్చ ఏకో ఖన్ధో, అహేతుకపటిసన్ధిక్ఖణే ఉపేక్ఖాసహగతం ఏకం ఖన్ధం పటిచ్చ ద్వే ఖన్ధా, ద్వే ఖన్ధే పటిచ్చ ఏకో ఖన్ధో’’తి (పట్ఠా. ౪.౧౩.౧౭౯) ఏవం పవత్తిపటిసన్ధివసేన పటిచ్చనయో ఉద్ధటో, పీతిసహగతసుఖసహగతపదవిభఙ్గే పన ‘‘అహేతుకం పీతిసహగతం ఏకం ఖన్ధం పటిచ్చతయో ఖన్ధా…పే… ద్వే ఖన్ధా. అహేతుకం సుఖసహగతం ఏకం ఖన్ధం పటిచ్చ ద్వే ఖన్ధా …పే… ఏకో ఖన్ధో’’తి (పట్ఠా. ౪.౧౩.౧౪౪, ౧౬౭) పవత్తివసేనేవ ఉద్ధటో, న పన ‘‘అహేతుకపటిసన్ధిక్ఖణే’’త్యాదినా పటిసన్ధివసేన, తస్మా యథాధమ్మసాసనే అవచనమ్పి అభావమేవ దీపేతీతి న తస్స పటిసన్ధివసేన పవత్తి అత్థి. యత్థ పన లబ్భమానస్సపి కస్సచి అవచనం, తత్థ కారణం ఉపరి ఆవి భవిస్సతి.

౨౫. మనోద్వారావజ్జనస్స పరిత్తారమ్మణే ద్వత్తిక్ఖత్తుం పవత్తమానస్సపి నత్థి జవనకిచ్చం తస్స ఆరమ్మణరసానుభవనాభావతోతి వుత్తం ‘‘ఆవజ్జనద్వయవజ్జితానీ’’తి. ఏవఞ్చ కత్వా వుత్తం అట్ఠకథాయం ‘‘జవనట్ఠానే ఠత్వా’’తి (ధ. స. అట్ఠ. ౪౯౮ విపాకుద్ధారకథా). ఇతరథా ‘‘జవనం హుత్వా’’తి వత్తబ్బం సియాతి. కుసలాకుసలఫలకిరియచిత్తానీతి ఏకవీసతి లోకియలోకుత్తరకుసలాని, ద్వాదస అకుసలాని, చత్తారి లోకుత్తరఫలచిత్తాని, అట్ఠారస తేభూమకకిరియచిత్తాని. ఏకచిత్తక్ఖణికమ్పి హి లోకుత్తరమగ్గాదికం తంసభావవన్తతాయ జవనకిచ్చం నామ, యథా ఏకేకగోచరవిసయమ్పి సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం సకలవిసయావబోధనసామత్థియయోగతో న కదాచి తంనామం విజహతీతి.

౨౭. ఏవం కిచ్చభేదేన వుత్తానేవ యథాసకం లబ్భమానకిచ్చగణనవసేన సమ్పిణ్డేత్వా దస్సేతుం ‘‘తేసు పనా’’త్యాది వుత్తం.

౩౩. పటిసన్ధాదయో చిత్తుప్పాదా నామకిచ్చభేదేన పటిసన్ధాదీనం నామానం, కిచ్చానఞ్చ భేదేన, అథ వా పటిసన్ధాదయో నామ తన్నామకా చిత్తుప్పాదా పటిసన్ధాదీనం కిచ్చానం భేదేన చుద్దస, ఠానభేదేన పటిసన్ధాదీనంయేవ ఠానానం భేదేన దసధా పకాసితాతి యోజనా. ఏకకిచ్చఠానద్వికిచ్చఠానతికిచ్చఠానచతుకిచ్చఠానపఞ్చకిచ్చఠానాని చిత్తాని యథాక్కమం అట్ఠసట్ఠి, తథా ద్వే చ నవ చ అట్ఠ చ ద్వే చాతి నిద్దిసేతి సమ్బన్ధో.

కిచ్చసఙ్గహవణ్ణనా నిట్ఠితా.

ద్వారసఙ్గహవణ్ణనా

౩౫. ద్వారానం, ద్వారప్పవత్తచిత్తానఞ్చ పరిచ్ఛేదవసేన సఙ్గహో ద్వారసఙ్గహో. ఆవజ్జనాదీనం అరూపధమ్మానం పవత్తిముఖభావతో ద్వారాని వియాతి ద్వారాని.

౩౬. చక్ఖుమేవాతి పసాదచక్ఖుమేవ.

౩౭. ఆవజ్జనాదీనం మనానం, మనోయేవ వా ద్వారన్తి మనోద్వారం. భవఙ్గన్తి ఆవజ్జనానన్తరం భవఙ్గం. తేనాహు పోరాణా –

‘‘సావజ్జనం భవఙ్గన్తు, మనోద్వారన్తి వుచ్చతీ’’తి;

౩౯. తత్థాతి తేసు చక్ఖాదిద్వారేసు చక్ఖుద్వారే ఛచత్తాలీస చిత్తాని యథారహముప్పజ్జన్తీతి సమ్బన్ధో. పఞ్చద్వారావజ్జనమేకం, చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీని ఉభయవిపాకవసేన సత్త, వోట్ఠబ్బనమేకం, కామావచరజవనాని చ కుసలాకుసలనిరావజ్జనకిరియవసేన ఏకూనతింస, తదారమ్మణాని చ అగ్గహితగ్గహణేన అట్ఠేవాతి ఛచత్తాలీస. యథారహన్తి ఇట్ఠాదిఆరమ్మణే యోనిసోఅయోనిసోమనసికారనిరనుసయసన్తానాదీనం అనురూపవసేన. సబ్బథాపీతి ఆవజ్జనాదితదారమ్మణపరియోసానేన సబ్బేనపి పకారేన కామావచరానేవాతి యోజనా. సబ్బథాపి చతుపఞ్ఞాస చిత్తానీతి వా సమ్బన్ధో. సబ్బథాపి తంతంద్వారికవసేన ఠితాని అగ్గహితగ్గహణేన చక్ఖుద్వారికేసు ఛచత్తాలీసచిత్తేసు సోతవిఞ్ఞాణాదీనం చతున్నం యుగళానం పక్ఖేపేన చతుపఞ్ఞాసపీత్యత్థో.

౪౧. చక్ఖాదిద్వారేసు అప్పవత్తనతో, మనోద్వారసఙ్ఖాతభవఙ్గతో ఆరమ్మణన్తరగ్గహణవసేన అప్పవత్తితో చ పటిసన్ధాదివసేన పవత్తాని ఏకూనవీసతి ద్వారవిముత్తాని.

౪౨. ద్విపఞ్చవిఞ్ఞాణాని సకసకద్వారే, ఛబ్బీసతి మహగ్గతలోకుత్తరజవనాని మనోద్వారేయేవ ఉప్పజ్జనతో ఛత్తింస చిత్తాని యథారహం సకసకద్వారానురూపం ఏకద్వారికచిత్తాని.

౪౫. పఞ్చద్వారేసు సన్తీరణతదారమ్మణవసేన, మనోద్వారే చ తదారమ్మణవసేన పవత్తనతో ఛద్వారికాని చేవ పటిసన్ధాదివసప్పవత్తియా ద్వారవిముత్తాని చ.

౪౭. పఞ్చద్వారికాని చ ఛద్వారికాని చ పఞ్చఛద్వారికాని. ఛద్వారికాని చ తాని కదాచి ద్వారవిముత్తాని చాతి ఛద్వారికవిముత్తాని. అథ వా ఛద్వారికాని చ ఛద్వారికవిముత్తాని చాతి ఛద్వారికవిముత్తానీతి ఏకదేససరూపేకసేసో దట్ఠబ్బో.

ద్వారసఙ్గహవణ్ణనా నిట్ఠితా.

ఆలమ్బణసఙ్గహవణ్ణనా

౪౮. ఆరమ్మణానం సరూపతో, విభాగతో, తంవిసయచిత్తతో చ సఙ్గహో ఆలమ్బణసఙ్గహో. వణ్ణవికారం ఆపజ్జమానం రూపయతి హదయఙ్గతభావం పకాసేతీతి రూపం, తదేవ దుబ్బలపురిసేన దణ్డాది వియ చిత్తచేతసికేహి ఆలమ్బీయతి, తాని వా ఆగన్త్వా ఏత్థ రమన్తీతి ఆరమ్మణన్తి రూపారమ్మణం. సద్దీయతీతి సద్దో, సోయేవ ఆరమ్మణన్తి సద్దారమ్మణం. గన్ధయతి అత్తనో వత్థుం సూచేతి ‘‘ఇదమేత్థ అత్థీ’’తి పేసుఞ్ఞం కరోన్తం వియ హోతీతి గన్ధో, సోయేవ ఆరమ్మణం గన్ధారమ్మణం. రసన్తి తం సత్తా అస్సాదేన్తీతి రసో, సోయేవ ఆరమ్మణం రసారమ్మణం. ఫుసీయతీతి ఫోట్ఠబ్బం, తదేవ ఆరమ్మణం ఫోట్ఠబ్బారమ్మణం. ధమ్మోయేవ ఆరమ్మణం ధమ్మారమ్మణం.

౪౯. తత్థాతి తేసు రూపాదిఆరమ్మణేసు, రూపమేవాతి వణ్ణాయతనసఙ్ఖాతం రూపమేవ. సద్దాదయోతి సద్దాయతనాదిసఙ్ఖాతా సద్దాదయో, ఆపోధాతువజ్జితభూతత్తయసఙ్ఖాతం ఫోట్ఠబ్బాయతనఞ్చ.

౫౦. పఞ్చారమ్మణపసాదాని ఠపేత్వా సేసాని సోళస సుఖుమరూపాని.

౫౧. పచ్చుప్పన్నన్తి వత్తమానం.

౫౨. ఛబ్బిధమ్పీతి రూపాదివసేన ఛబ్బిధమ్పి. వినాసాభావతో అతీతాదికాలవసేన నవత్తబ్బత్తా నిబ్బానం, పఞ్ఞత్తి చ కాలవిముత్తం నామ. యథారహన్తి కామావచరజవనఅభిఞ్ఞాసేసమహగ్గతాదిజవనానం అనురూపతో. కామావచరజవనానఞ్హి హసితుప్పాదవజ్జానం ఛబ్బిధమ్పి తికాలికం, కాలవిముత్తఞ్చ ఆరమ్మణం హోతి. హసితుప్పాదస్స తికాలికమేవ. తథా హిస్స ఏకన్తపరిత్తారమ్మణతం వక్ఖతి. దిబ్బచక్ఖాదివసప్పవత్తస్స పన అభిఞ్ఞాజవనస్స యథారహం ఛబ్బిధమ్పి తికాలికం, కాలవిముత్తఞ్చ ఆరమ్మణం హోతి. విభాగో పనేత్థ నవమపరిచ్ఛేదే ఆవి భవిస్సతి. సేసానం పన కాలవిముత్తం, అతీతఞ్చ యథారహమారమ్మణం హోతి.

౫౩. ద్వార…పే… సఙ్ఖాతానం ఛబ్బిధమ్పి ఆరమ్మణం హోతీతి సమ్బన్ధో, తం పన నేసం ఆరమ్మణం న ఆవజ్జనస్స వియ కేనచి అగ్గహితమేవ గోచరభావం గచ్ఛతి, న చ పఞ్చద్వారికజవనానం వియ ఏకన్తపచ్చుప్పన్నం, నాపి మనోద్వారికజవనానం వియ తికాలికమేవ, అవిసేసేన కాలవిముత్తం వా, నాపి మరణాసన్నతో పురిమభాగజవనానం వియ కమ్మకమ్మనిమిత్తాదివసేన ఆగమసిద్ధివోహారవినిముత్తన్తి ఆహ ‘‘యథాసమ్భవం…పే… సమ్మత’’న్తి. తత్థ యథాసమ్భవన్తి తంతంభూమికపటిసన్ధిభవఙ్గచుతీనం తంతంద్వారగ్గహితాదివసేన సమ్భవానురూపతో. కామావచరానఞ్హి పటిసన్ధిభవఙ్గానం తావ రూపాదిపఞ్చారమ్మణం ఛద్వారగ్గహితం యథారహం పచ్చుప్పన్నమతీతఞ్చ కమ్మనిమిత్తసమ్మతమారమ్మణం హోతి, తథా చుతిచిత్తస్స అతీతమేవ. ధమ్మారమ్మణం పన తేసం తిణ్ణన్నమ్పి మనోద్వారగ్గహితమేవ అతీతం కమ్మకమ్మనిమిత్తసమ్మతం, తథా రూపారమ్మణం ఏకమేవ మనోద్వారగ్గహితం ఏకన్తపచ్చుప్పన్నం గతినిమిత్తసమ్మతన్తి ఏవం కామావచరపటిసన్ధాదీనం యథాసమ్భవం ఛద్వారగ్గహితం పచ్చుప్పన్నమతీతఞ్చ కమ్మకమ్మనిమిత్తగతినిమిత్తసమ్మతమారమ్మణం హోతి.

మహగ్గతపటిసన్ధాదీసు పన రూపావచరానం, పఠమతతియారుప్పానఞ్చ ధమ్మారమ్మణమేవ మనోద్వారగ్గహితం పఞ్ఞత్తిభూతం కమ్మనిమిత్తసమ్మతం, తథా దుతియచతుత్థారుప్పానం అతీతమేవాతి ఏవం మహగ్గతపటిసన్ధిభవఙ్గచుతీనం మనోద్వారగ్గహితం పఞ్ఞత్తిభూతం, అతీతం వా కమ్మనిమిత్తసమ్మతమేవ ఆరమ్మణం హోతి.

యేభుయ్యేన భవన్తరే ఛద్వారగ్గహితన్తి బాహుల్లేన అతీతానన్తరభవే మరణాసన్నప్పవత్తఛద్వారికజవనేహి గహితం. అసఞ్ఞీభవతో చుతానఞ్హి పటిసన్ధివిసయస్స అనన్తరాతీతభవే న కేనచి ద్వారేన గహణం అత్థీతి తదేవేత్థ యేభుయ్యగ్గహణేన బ్యభిచారితం. కేవలఞ్హి కమ్మబలేనేవ తేసం పటిసన్ధియా కమ్మనిమిత్తాదికమారమ్మణం ఉపట్ఠాతి. తథా హి సచ్చసఙ్ఖేపే అసఞ్ఞీభవతో చుతస్స పటిసన్ధినిమిత్తం పుచ్ఛిత్వా –

‘‘భవన్తరకతం కమ్మం, యమోకాసం లభే తతో;

హోతి సా సన్ధి తేనేవ, ఉపట్ఠాపితగోచరే’’తి. (స. స. ౧౭౧) –

కేవలం కమ్మబలేనేవ పటిసన్ధిగోచరస్స ఉపట్ఠానం వుత్తం. ఇతరథా హి జవనగ్గహితస్సపి ఆరమ్మణస్స కమ్మబలేనేవ ఉపట్ఠాపియమానత్తా ‘‘తేనేవా’’తి సావధారణవచనస్స అధిప్పాయసుఞ్ఞతా ఆపజ్జేయ్యాతి. నను చ తేసమ్పి పటిసన్ధిగోచరో కమ్మభవే కేనచి ద్వారేన జవనగ్గహితో సమ్భవతీతి? సచ్చం సమ్భవతి కమ్మకమ్మనిమిత్తసమ్మతో, గతినిమిత్తసమ్మతో పన సబ్బేసమ్పి మరణకాలేయేవ ఉపట్ఠాతీతి కుతో తస్స కమ్మభవే గహణసమ్భవో. అపిచేత్థ మరణాసన్నపవత్తజవనేహి గహితమేవ సన్ధాయ ‘‘ఛద్వారగ్గహిత’’న్తి వుత్తం, ఏవఞ్చ కత్వా ఆచరియేన ఇమస్మింయేవ అధికారే పరమత్థవినిచ్ఛయే వుత్తం –

‘‘మరణాసన్నసత్తస్స, యథోపట్ఠితగోచరం;

ఛద్వారేసు తమారబ్భ, పటిసన్ధి భవన్తరే’’తి. (పరమ. వి. ౮౯);

‘‘పచ్చుప్పన్న’’న్త్యాదినా అనాగతస్స పటిసన్ధిగోచరభావం నివారేతి. న హి తం అతీతకమ్మకమ్మనిమిత్తాని వియ అనుభూతం, నాపి పచ్చుప్పన్నకమ్మనిమిత్తగతినిమిత్తాని వియ ఆపాథగతఞ్చ హోతీతి, కమ్మకమ్మనిమిత్తాదీనఞ్చ సరూపం సయమేవ వక్ఖతి.

౫౪. తేసూతి రూపాదిపచ్చుప్పన్నాదికమ్మాదిఆరమ్మణేసు విఞ్ఞాణేసు. రూపాదీసు ఏకేకం ఆరమ్మణం ఏతేసన్తి రూపాదిఏకేకారమ్మణాని.

౫౫. రూపాదికం పఞ్చవిధమ్పి ఆరమ్మణమేతస్సాతి రూపాదిపఞ్చారమ్మణం.

౫౬. సేసానీతి ద్విపఞ్చవిఞ్ఞాణసమ్పటిచ్ఛనేహి అవసేసాని ఏకాదస కామావచరవిపాకాని. సబ్బథాపి కామావచరారమ్మణానీతి సబ్బేనపి ఛద్వారికద్వారవిముత్తఛళారమ్మణవసప్పవత్తాకారేన నిబ్బత్తానిపి ఏకన్తకామావచరసభావఛళారమ్మణగోచరాని. ఏత్థ హి విపాకాని తావ సన్తీరణాదివసేన రూపాదిపఞ్చారమ్మణే, పటిసన్ధాదివసేన ఛళారమ్మణసఙ్ఖాతే కామావచరారమ్మణేయేవ పవత్తన్తి.

హసనచిత్తమ్పి పధానసారుప్పట్ఠానం దిస్వా తుస్సన్తస్స రూపారమ్మణే, భణ్డభాజనట్ఠానే మహాసద్దం సుత్వా ‘‘ఏవరూపా లోలుప్పతణ్హా మే పహీనా’’తి తుస్సన్తస్స సద్దారమ్మణే, గన్ధాదీహి చేతియపూజనకాలే తుస్సన్తస్స గన్ధారమ్మణే, రససమ్పన్నం పిణ్డపాతం సబ్రహ్మచారీహి భాజేత్వా పరిభుఞ్జనకాలే తుస్సన్తస్స రసారమ్మణే, ఆభిసమాచారికవత్తపరిపూరణకాలే తుస్సన్తస్స ఫోట్ఠబ్బారమ్మణే, పుబ్బేనివాసఞాణాదీహి గహితకామావచరధమ్మం ఆరబ్భ తుస్సన్తస్స ధమ్మారమ్మణేతి ఏవం పరిత్తధమ్మపరియాపన్నేస్వేవ ఛసు ఆరమ్మణేసు పవత్తతి.

౫౭. ద్వాదసాకుసలఅట్ఠఞాణవిప్పయుత్తజవనవసేన వీసతి చిత్తాని అత్తనో జళభావతో లోకుత్తరధమ్మే ఆరబ్భ పవత్తితుం న సక్కోన్తీతి నవవిధలోకుత్తరధమ్మే వజ్జేత్వా తేభూమకాని, పఞ్ఞత్తిఞ్చ ఆరబ్భ పవత్తన్తీతి ఆహ ‘‘అకుసలాని చేవా’’త్యాది. ఇమేసు హి అకుసలతో చత్తారో దిట్ఠిగతసమ్పయుత్తచిత్తుప్పాదా పరిత్తధమ్మే ఆరబ్భ పరామసనఅస్సాదనాభినన్దనకాలే కామావచరారమ్మణా, తేనేవాకారేన సత్తవీసతి మహగ్గతధమ్మే ఆరబ్భ పవత్తియం మహగ్గతారమ్మణా, సమ్ముతిధమ్మే ఆరబ్భ పవత్తియం పఞ్ఞత్తారమ్మణా. దిట్ఠివిప్పయుత్తచిత్తుప్పాదాపి తేయేవ ధమ్మే ఆరబ్భ కేవలం అస్సాదనాభినన్దనవసేన పవత్తియం, పటిఘసమ్పయుత్తా చ దుస్సనవిప్పటిసారవసేన, విచికిచ్ఛాసహగతో అనిట్ఠఙ్గమనవసేన, ఉద్ధచ్చసహగతో విక్ఖిపనవసేన, అవూపసమవసేన చ పవత్తియం పరిత్తమహగ్గతపఞ్ఞత్తారమ్మణో, కుసలతో చత్తారో, కిరియతో చత్తారోతి అట్ఠ ఞాణవిప్పయుత్తచిత్తుప్పాదా సేక్ఖపుథుజ్జనఖీణాసవానం అసక్కచ్చదానపచ్చవేక్ఖణధమ్మస్సవనాదీసు పరిత్తధమ్మే ఆరబ్భ పవత్తికాలే కామావచరారమ్మణా, అతిపగుణజ్ఝానపచ్చవేక్ఖణకాలే మహగ్గతారమ్మణా, కసిణనిమిత్తాదీసు పరికమ్మాదికాలే పఞ్ఞత్తారమ్మణాతి దట్ఠబ్బం.

౫౮. అరహత్తమగ్గఫలవజ్జితసబ్బారమ్మణాని సేక్ఖపుథుజ్జనసన్తానేస్వేవ పవత్తనతో. సేక్ఖాపి హి ఠపేత్వా లోకియచిత్తం అరహతో మగ్గఫలసఙ్ఖాతం పాటిపుగ్గలికచిత్తం జానితుం న సక్కోన్తి అనధిగతత్తా, తథా పుథుజ్జనాదయోపి సోతాపన్నాదీనం, సేక్ఖానం పన అత్తనో అత్తనో మగ్గఫలపచ్చవేక్ఖణేసు పరసన్తానగతమగ్గఫలారమ్మణాయ అభిఞ్ఞాయ పరికమ్మకాలే, అభిఞ్ఞాచిత్తేనేవ మగ్గఫలానం పరిచ్ఛిన్దనకాలే చ అత్తనో అత్తనో సమానానం, హేట్ఠిమానఞ్చ మగ్గఫలధమ్మే ఆరబ్భ కుసలజవనానం పవత్తి అత్థీతి అరహత్తమగ్గఫలస్సేవ పటిక్ఖేపో కతో. కామావచరమహగ్గతపఞ్ఞత్తినిబ్బానాని పన సేక్ఖపుథుజ్జనానం సక్కచ్చదానపచ్చవేక్ఖణధమ్మస్సవనసఙ్ఖారసమ్మసనకసిణపరికమ్మాదీసు తంతదారమ్మణికాభిఞ్ఞానం పరికమ్మకాలే, గోత్రభువోదానకాలే, దిబ్బచక్ఖాదీహి రూపవిజాననాదికాలే చ కుసలజవనానం గోచరభావం గచ్ఛన్తి.

౫౯. సబ్బథాపి సబ్బారమ్మణానీతి కామావచరమహగ్గతసబ్బలోకుత్తరపఞ్ఞత్తివసేన సబ్బథాపి సబ్బారమ్మణాని, న పన అకుసలాదయో వియ సప్పదేససబ్బారమ్మణానీత్యత్థో. కిరియజవనానఞ్హి సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణాదివసప్పవత్తియం, వోట్ఠబ్బనస్స చ తంతంపురేచారికవసప్పవత్తియం న చ కిఞ్చి అగోచరం నామ అత్థి.

౬౦. పఠమతతియారుప్పారమ్మణత్తా ఆరుప్పేసు దుతియచతుత్థాని మహగ్గతారమ్మణాని.

౬౧. సేసాని…పే… పఞ్ఞత్తారమ్మణానీతి పన్నరస రూపావచరాని, పఠమతతియారుప్పాని చాతి ఏకవీసతి కసిణాదిపఞ్ఞత్తీసు పవత్తనతో పఞ్ఞత్తారమ్మణాని.

౬౩. తేవీసతికామావచరవిపాకపఞ్చద్వారావజ్జనహసనవసేన పఞ్చవీసతి చిత్తాని పరిత్థమ్హి కామావచరారమ్మణే యేవ భవన్తి. కామావచరఞ్హి మహగ్గతాదయో ఉపాదాయ మన్దానుభావతాయ పరిసమన్తతో అత్తం ఖణ్డితం వియాతి పరిత్తం. ‘‘ఛ చిత్తాని మహగ్గతేయేవా’’త్యాదినా సబ్బత్థ సావధారణయోజనా దట్ఠబ్బా.

ఆలమ్బణసఙ్గహవణ్ణనా నిట్ఠితా.

వత్థుసఙ్గహవణ్ణనా

౬౪. వత్థువిభాగతో, తబ్బత్థుకచిత్తపరిచ్ఛేదవసేన చ సఙ్గహో వత్థుసఙ్గహో. వసన్తి ఏతేసు చిత్తచేతసికా తన్నిస్సయత్తాతి వత్థూని.

౬౫. తాని కామలోకే సబ్బానిపి లబ్భన్తి పరిపుణ్ణిన్ద్రియస్స తత్థేవ ఉపలబ్భనతో. పి-సద్దేన పన అన్ధబధిరాదివసేన కేసఞ్చి అసమ్భవం దీపేతి.

౬౬. ఘానాదిత్తయం నత్థి బ్రహ్మానం కామవిరాగభావనావసేన గన్ధరసఫోట్ఠబ్బేసు విరత్తతాయ తబ్బిసయప్పసాదేసుపి విరాగసభావతో. బుద్ధదస్సనధమ్మస్సవనాదిఅత్థం పన చక్ఖుసోతేసు అవిరత్తభావతో చక్ఖాదిద్వయం తత్థ ఉపలబ్భతి.

౬౭. అరూపలోకే సబ్బానిపి ఛ వత్థూని న సంవిజ్జన్తి అరూపీనం రూపవిరాగభావనాబలేన తత్థ సబ్బేన సబ్బం రూపప్పవత్తియా అభావతో.

౬౮. పఞ్చవిఞ్ఞాణానేవ నిస్సత్తనిజ్జీవట్ఠేన ధాతుయోతి పఞ్చవిఞ్ఞాణధాతుయో.

౬౯. మననమత్తా ధాతు మనోధాతు.

౭౦. మనోయేవ విసిట్ఠవిజాననకిచ్చయోగతో విఞ్ఞాణం నిస్సత్తనిజ్జీవట్ఠేన ధాతు చాతి మనోవిఞ్ఞాణధాతు. మనసో విఞ్ఞాణధాతూతి వా మనోవిఞ్ఞాణధాతు. సా హి మనతోయేవ అనన్తరపచ్చయతో సమ్భూయమనసోయేవ అనన్తరపచ్చయభూతాతి మనసో సమ్బన్ధినీ హోతి. సన్తీరణత్తయస్స, అట్ఠమహావిపాకానం, పటిఘద్వయస్స, పఠమమగ్గస్స, హసితుప్పాదస్స, పన్నరసరూపావచరానఞ్చ వసేన పవత్తా యథావుత్తమనోధాతుపఞ్చవిఞ్ఞాణధాతూహి అవసేసా మనోవిఞ్ఞాణధాతు సఙ్ఖాతా చ తింస ధమ్మా న కేవలం మనోధాతుయేవ, తథా హదయం నిస్సాయేవ పవత్తన్తీతి సమ్బన్ధో.

సన్తీరణమహావిపాకాని హి ఏకాదస ద్వారాభావతో, కిచ్చాభావతో చ ఆరుప్పే న ఉప్పజ్జన్తి. పటిఘస్స అనీవరణావత్థస్స అభావతో తంసహగతం చిత్తద్వయం రూపలోకేపి నత్థి, పగేవ ఆరుప్పే. పఠమమగ్గోపి పరతోఘోసపచ్చయాభావే సావకానం అనుప్పజ్జనతో, బుద్ధపచ్చేకబుద్ధానఞ్చ మనుస్సలోకతో అఞ్ఞత్థ అనిబ్బత్తనతో, హసనచిత్తఞ్చ కాయాభావతో, రూపావచరాని అరూపీనం రూపవిరాగభావనావసేన తదారమ్మణేసు ఝానేసుపి విరత్తభావతో అరూపభవే న ఉప్పజ్జన్తీతి సబ్బానిపి ఏతాని తేత్తింస చిత్తాని హదయం నిస్సాయేవ పవత్తన్తి.

౭౧. పఞ్చరూపావచరకుసలతో అవసేసాని ద్వాదస లోకియకుసలాని, పటిఘద్వయతో అవసేసాని దస అకుసలాని, పఞ్చద్వారావజ్జనహసనరూపావచరకిరియేహి అవసేసాని తేరస కిరియచిత్తాని, పఠమమగ్గతో అవసేసాని సత్త అనుత్తరాని చాతి ఇమేసం వసేన ద్వేచత్తాలీసవిధా మనోవిఞ్ఞాణధాతుసఙ్ఖాతా ధమ్మా పఞ్చవోకారభవవసేన హదయం నిస్సాయ వా, చతువోకారభవవసేన అనిస్సాయవా పవత్తన్తి.

౭౩. కామే భవే ఛవత్థుం నిస్సితా సత్త విఞ్ఞాణధాతుయో, రూపే భవే తివత్థుం నిస్సితా ఘానవిఞ్ఞాణాదిత్తయవజ్జితా చతుబ్బిధా విఞ్ఞాణధాతుయో, ఆరుప్పే భవే అనిస్సితా ఏకా మనోవిఞ్ఞాణధాతు మతాతి యోజనా.

౭౪. కామావచరవిపాకపఞ్చద్వారావజ్జనపటిఘద్వయహసనవసేన సత్తవీసతి కామావచరాని, పన్నరస రూపావచరాని, పఠమమగ్గోతి తేచత్తాలీస నిస్సాయేవ జాయరే, తతోయేవ అవసేసా ఆరుప్పవిపాకవజ్జితా ద్వేచత్తాలీస నిస్సాయ చ అనిస్సాయ చ జాయరే, పాకారుప్పా చత్తారో అనిస్సితాయేవాతి సమ్బన్ధో.

వత్థుసఙ్గహవణ్ణనా నిట్ఠితా.

ఇతి అభిధమ్మత్థవిభావినియా నామ అభిధమ్మత్థసఙ్గహవణ్ణనాయ

పకిణ్ణకపరిచ్ఛేదవణ్ణనా నిట్ఠితా.