విపస్సనాకమ్మట్ఠానం

విసుద్ధిభేదో

౪౩. విపస్సనాకమ్మట్ఠానే పన సీలవిసుద్ధి చిత్తవిసుద్ధి దిట్ఠివిసుద్ధి కఙ్ఖావితరణవిసుద్ధి మగ్గామగ్గఞాణదస్సనవిసుద్ధి పటిపదాఞాణదస్సనవిసుద్ధి ఞాణదస్సనవిసుద్ధి చేతి సత్తవిధేన విసుద్ధిసఙ్గహో.

౪౪. అనిచ్చలక్ఖణం దుక్ఖలక్ఖణం అనత్తలక్ఖణఞ్చేతి తీణి లక్ఖణాని.

౪౫. అనిచ్చానుపస్సనా దుక్ఖానుపస్సనా అనత్తానుపస్సనా చేతి తిస్సో అనుపస్సనా.

౪౬. సమ్మసనఞాణం ఉదయబ్బయఞాణం భఙ్గఞాణం భయఞాణం ఆదీనవఞాణం నిబ్బిదాఞాణం ముచ్చితుకమ్యతాఞాణం పటిసఙ్ఖాఞాణం సఙ్ఖారుపేక్ఖాఞాణం అనులోమఞాణఞ్చేతి దస విపస్సనాఞాణాని.

౪౭. సుఞ్ఞతో విమోక్ఖో, అనిమిత్తో విమోక్ఖో, అప్పణిహితో విమోక్ఖో చేతి తయో విమోక్ఖా.

౪౮. సుఞ్ఞతానుపస్సనా అనిమిత్తానుపస్సనా అప్పణిహితానుపస్సానా చేతి తీణి విమోక్ఖముఖాని చ వేదితబ్బాని.

౪౯. కథం? పాతిమోక్ఖసంవరసీలం ఇన్ద్రియసంవరసీలం ఆజీవపారిసుద్ధిసీలం పచ్చయసన్నిస్సితసీలఞ్చేతి చతుపారిసుద్ధిసీలం సీలవిసుద్ధి నామ.

౫౦. ఉపచారసమాధి అప్పనాసమాధి చేతి దువిధోపి సమాధి చిత్తవిసుద్ధి నామ.

౫౧. లక్ఖణరసపచ్చుపట్ఠానపదట్ఠానవసేన నామరూప పరిగ్గహో దిట్ఠివిసుద్ధి నామ.

౫౨. తేసమేవ చ నామరూపానం పచ్చయపరిగ్గహో కఙ్ఖావితరణవిసుద్ధి నామ.

౫౩. తతో పరం పన తథాపరిగ్గహితేసు సప్పచ్చయేసు తేభూమకసఙ్ఖారేసు అతీతాదిభేదభిన్నేసు ఖన్ధాదినయమారబ్భ కలాపవసేన సఙ్ఖిపిత్వా ‘‘అనిచ్చం ఖయట్ఠేన, దుక్ఖం భయట్ఠేన, అనత్తా అసారకట్ఠేనా’’తి అద్ధానవసేన సన్తతివసేన ఖణవసేన వా సమ్మసనఞాణేన లక్ఖణత్తయం సమ్మసన్తస్స తేస్వేవ పచ్చయవసేన ఖణవసేన చ ఉదయబ్బయఞాణేన ఉదయబ్బయం సమనుపస్సన్తస్స చ –

‘‘ఓభాసో పీతి పస్సద్ధి, అధిమోక్ఖో చ పగ్గహో;

సుఖం ఞాణముపట్ఠానముపేక్ఖా చ నికన్తి చే’’తి. –

ఓభాసాదివిపస్సనుపక్కిలేసపరిపన్థపరిగ్గహవసేన మగ్గామగ్గలక్ఖణవవత్థానం మగ్గామగ్గఞాణదస్సనవిసుద్ధి నామ.

౫౪. తథా పరిపన్థవిముత్తస్స పన తస్స ఉదయబ్బయఞాణతో పట్ఠాయ యా వానులోమా తిలక్ఖణం విపస్సనాపరమ్పరాయ పటిపజ్జన్తస్స నవ విపస్సనాఞాణాని పటిపదాఞాణదస్సనవిసుద్ధి నామ.

౫౫. తస్సేవం పటిపజ్జన్తస్స పన విపస్సనాపరిపాకమాగమ్మ ‘‘ఇదాని అప్పనా ఉప్పజ్జిస్సతీ’’తి భవఙ్గం వోచ్ఛిజ్జిత్వా ఉప్పన్నమనోద్వారావజ్జనానన్తరం ద్వే తీణి విపస్సనాచిత్తాని యం కిఞ్చి అనిచ్చాదిలక్ఖణమారబ్భ పరికమ్మోపచారానులోమనామేన పవత్తన్తి.

౫౬. యా సిఖాప్పత్తా, సా సానులోమా సఙ్ఖారుపేక్ఖా వుట్ఠానగామినివిపస్సనాతి చ పవుచ్చతి.

౫౭. తతో పరం గోత్రభుచిత్తం నిబ్బానమాలమ్బిత్వా పుథుజ్జనగోత్తమభిభవన్తం, అరియగోత్తమభిసమ్భోన్తఞ్చ పవత్తతి.

౫౮. తస్సానన్తరమేవ మగ్గో దుక్ఖసచ్చం పరిజానన్తో సముదయసచ్చం పజహన్తో, నిరోధసచ్చం సచ్ఛికరోన్తో, మగ్గసచ్చం భావనావసేన అప్పనావీథిమోతరతి.

౫౯. తతో పరం ద్వే తీణి ఫలచిత్తాని పవత్తిత్వా భవఙ్గపాతోవ హోతి, పున భవఙ్గం వోచ్ఛిన్దిత్వా పచ్చవేక్ఖణఞాణాని పవత్తన్తి.

౬౦. మగ్గం ఫలఞ్చ నిబ్బానం, పచ్చవేక్ఖతి పణ్డితో.

హీనే కిలేసే సేసే చ, పచ్చవేక్ఖతి వాన వా.

ఛబ్బిసుద్ధికమేనేవం, భావేతబ్బో చతుబ్బిధో;

ఞాణదస్సనవిసుద్ధి, నామ మగ్గో పవుచ్చతి.

అయమేత్థ విసుద్ధిభేదో.

విమోక్ఖభేదో

౬౧. తత్థ అనత్తానుపస్సనా అత్తాభినివేసం ముఞ్చన్తీ సుఞ్ఞతానుపస్సనా నామ విమోక్ఖముఖం హోతి.

౬౨. అనిచ్చానుపస్సనా విపల్లాసనిమిత్తం ముఞ్చన్తీ అనిమిత్తానుపస్సనా నామ.

౬౩. దుక్ఖానుపస్సనా తణ్హాపణిధిం ముఞ్చన్తీ అప్పణిహితానుపస్సనా నామ.

౬౪. తస్మా యది వుట్ఠానగామినివిపస్సనా అనత్తతో విపస్సతి, సుఞ్ఞతో విమోక్ఖో నామ హోతి మగ్గో.

౬౫. యది అనిచ్చతో విపస్సతి, అనిమిత్తో విమోక్ఖో నామ.

౬౬. యది దుక్ఖతో విపస్సతి, అప్పణిహితో విమోక్ఖో నామాతి చ మగ్గో విపస్సనాగమనవసేన తీణి నామాని లభతి, తథా ఫలఞ్చ మగ్గాగమనవసేన మగ్గవీథియం.

౬౭. ఫలసమాపత్తివీథియం పన యథావుత్తనయేన విపస్సన్తానం యథాసకఫలముప్పజ్జమానమ్పి విపస్సనాగమనవసేనేవ సుఞ్ఞతాదివిమోక్ఖోతి చ పవుచ్చతి, ఆరమ్మణవసేన పన సరసవసేన చ నామత్తయం సబ్బత్థ సబ్బేసమ్పి సమమేవ చ.

అయమేత్థ విమోక్ఖభేదో.

పుగ్గలభేదో

౬౮. ఏత్థ పన సోతాపత్తిమగ్గం భావేత్వా దిట్ఠివిచికిచ్ఛాపహానేన పహీనాపాయగమనో సత్తక్ఖత్తుపరమో సోతాపన్నో నామ హోతి.

౬౯. సకదాగామిమగ్గం భావేత్వా రాగదోసమోహానం తనుకరత్తా సకదాగామీ నామ హోతి సకిదేవ ఇమం లోకం ఆగన్త్వా.

౭౦. అనాగామిమగ్గం భావేత్వా కామరాగబ్యాపాదానమనవసేసప్పహానేన అనాగామీ నామ హోతి అనాగన్త్వా ఇత్థత్తం.

౭౧. అరహత్తమగ్గం భావేత్వా అనవసేసకిలేసప్పహానేన అరహా నామ హోతి ఖీణాసవో లోకే అగ్గదక్ఖిణేయ్యోతి.

అయమేత్థ పుగ్గలభేదో.

సమాపత్తిభేదో

౭౨. ఫలసమాపత్తివీథియం పనేత్థ సబ్బేసమ్పి యథాసకఫలవసేన సాధారణావ.

౭౩. నిరోధసమాపత్తిసమాపజ్జనం పన అనాగామీనఞ్చేవ అరహన్తానఞ్చ లబ్భతి, తత్థ యథాక్కమం పఠమజ్ఝానాదిమహగ్గతసమాపత్తిం సమాపజ్జిత్వా వుట్ఠాయ తత్థ గతే సఙ్ఖారధమ్మే తత్థ తత్థేవ విపస్సన్తో యావ ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం గన్త్వా తతో పరం అధిట్ఠేయ్యాదికం పుబ్బకిచ్చం కత్వా నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం సమాపజ్జతి, తస్స ద్విన్నం అప్పనాజవనానం పరతో వోచ్ఛిజ్జతి చిత్తసన్తతి, తతో నిరోధసమాపన్నో నామ హోతి.

౭౪. వుట్ఠానకాలే పన అనాగామినో అనాగామిఫలచిత్తం, అరహతో అరహత్తఫలచిత్తం ఏకవారమేవ పవత్తిత్వా భవఙ్గపాతో హోతి, తతో పరం పచ్చవేక్ఖణఞాణం పవత్తతి.

అయమేత్థ సమాపత్తిభేదో.

నిట్ఠితో చ విపస్సనాకమ్మట్ఠాననయో.

ఉయ్యోజనం

౭౫. భావేతబ్బం పనిచ్చేవం, భావనాద్వయముత్తమం.

పటిపత్తిరసస్సాదం, పత్థయన్తేన సాసనేతి.

ఇతి అభిధమ్మత్థసఙ్గహే కమ్మట్ఠానసఙ్గహవిభాగో నామ

నవమో పరిచ్ఛేదో.

నిగమనం

(క) చారిత్తసోభితవిసాలకులోదయేన,

సద్ధాభివుడ్ఢపరిసుద్ధగుణోదయేన;

నమ్పవ్హయేన పణిధాయ పరానుకమ్పం,

యం పత్థితం పకరణం పరినిట్ఠితం తం.

(ఖ) పుఞ్ఞేన తేన విపులేన తు మూలసోమం;

ధఞ్ఞాధివాసముదితోదితమాయుకన్తం;

పఞ్ఞావదాతగుణసోభితలజ్జిభిక్ఖూ,

మఞ్ఞన్తు పుఞ్ఞవిభవోదయమఙ్గలాయ.

ఇతి అనురుద్ధాచరియేన రచితం

అభిధమ్మత్థసఙ్గహం నామ పకరణం.

నమో తస్స భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స.