౯. కమ్మట్ఠానపరిచ్ఛేదో
౧. సమథవిపస్సనానం, భావనానమితో పరం.
కమ్మట్ఠానం పవక్ఖామి, దువిధమ్పి యథాక్కమం.
సమథకమ్మట్ఠానం
౨. తత్థ సమథసఙ్గహే తావ దస కసిణాని, దస అసుభా, దస అనుస్సతియో, చతస్సో అప్పమఞ్ఞాయో, ఏకా సఞ్ఞా, ఏకం వవత్థానం, చత్తారో ఆరుప్పా చేతి సత్తవిధేన సమథకమ్మట్ఠానసఙ్గహో.
చరితభేదో
౩. రాగచరితా దోసచరితా మోహచరితా సద్ధాచరితా బుద్ధిచరితా వితక్కచరితా చేతి ఛబ్బిధేన చరితసఙ్గహో.
భావనాభేదో
౪. పరికమ్మభావనా ఉపచారభావనా అప్పనాభావనా చేతి తిస్సో భావనా.
నిమిత్తభేదో
౫. పరికమ్మనిమిత్తం ఉగ్గహనిమిత్తం పటిభాగనిమిత్తఞ్చేతి తీణి నిమిత్తాని చ వేదితబ్బాని.
౬. కథం? పథవీకసిణం ఆపోకసిణం తేజోకసిణం వాయోకసిణం నీలకసిణం పీతకసిణం లోహితకసిణం ఓదాతకసిణం ఆకాసకసిణం ఆలోకకసిణఞ్చేతి ఇమాని దస కసిణాని నామ.
౭. ఉద్ధుమాతకం వినీలకం విపుబ్బకం విచ్ఛిద్దకం విక్ఖాయితకం విక్ఖిత్తకం హతవిక్ఖిత్తకం లోహితకం పుళవకం అట్ఠికఞ్చేతి ఇమే దస అసుభా నామ.
౮. బుద్ధానుస్సతి ధమ్మానుస్సతి సంఘానుస్సతి సీలానుస్సతి చాగానుస్సతి దేవతానుస్సతి ఉపసమానుస్సతి మరణానుస్సతి కాయగతాసతి ఆనాపానస్సతి చేతి ఇమా దస అనుస్సతియో నామ.
౯. మేత్తా కరుణా ముదితా ఉపేక్ఖా చేతి ఇమా చతస్సో అప్పమఞ్ఞాయో నామ, బ్రహ్మవిహారోతి చ పవుచ్చతి.
౧౦. ఆహారేపటికూలసఞ్ఞా ఏకా సఞ్ఞా నామ.
౧౧. చతుధాతువవత్థానం ఏకం వవత్థానం నామ.
౧౨. ఆకాసానఞ్చాయతనాదయో చత్తారో ఆరుప్పా నామాతి సబ్బథాపి సమథనిద్దేసే చత్తాలీస కమ్మట్ఠానాని భవన్తి.
సప్పాయభేదో
౧౩. చరితాసు పన దస అసుభా కాయగతాసతిసఙ్ఖాతా కోట్ఠాసభావనా చ రాగచరితస్స సప్పాయా.
౧౪. చతస్సో అప్పమఞ్ఞాయో నీలాదీని చ చత్తారి కసిణాని దోసచరితస్స.
౧౫. ఆనాపానం మోహచరితస్స వితక్కచరితస్స చ,
౧౬. బుద్ధానుస్సతిఆదయో ఛ సద్ధాచరితస్స.
౧౭. మరణఉపసమసఞ్ఞావవత్థానాని బుద్ధిచరితస్స.
౧౮. సేసాని పన సబ్బానిపి కమ్మట్ఠానాని సబ్బేసమ్పి సప్పాయాని, తత్థాపి కసిణేసు పుథులం మోహచరితస్స, ఖుద్దకం వితక్కచరితస్సేవాతి.
అయమేత్థ సప్పాయభేదో.
భావనాభేదో
౧౯. భావనాసు సబ్బత్థాపి పరికమ్మభావనా లబ్భతేవ, బుద్ధానుస్సతిఆదీసు అట్ఠసు సఞ్ఞావవత్థానేసు చాతి దససుకమ్మట్ఠానేసు ఉపచారభావనావ సమ్పజ్జతి, నత్థి అప్పనా.
౨౦. సేసేసు పన సమతింసకమ్మట్ఠానేసు అప్పనాభావనాపి సమ్పజ్జతి.
౨౧. తత్థాపి దస కసిణాని ఆనాపానఞ్చ పఞ్చకజ్ఝానికాని.
౨౨. దస అసుభా కాయగతాసతి చ పఠమజ్ఝానికా.
౨౩. మేత్తాదయో తయో చతుక్కజ్ఝానికా.
౨౪. ఉపేక్ఖా పఞ్చమజ్ఝానికాతి ఛబ్బీసతి రూపావచరజ్ఝానికాని కమ్మట్ఠానాని.
౨౫. చత్తారో పన ఆరుప్పా ఆరుప్పజ్ఝానికాతి.
అయమేత్థ భావనాభేదో.
గోచరభేదో
౨౬. నిమిత్తేసు పన పరికమ్మనిమిత్తం ఉగ్గహనిమిత్తఞ్చ సబ్బత్థాపి యథారహం పరియాయేన లబ్భన్తేవ.
౨౭. పటిభాగనిమిత్తం పన కసిణాసుభకోట్ఠాసఆనాపానేస్వేవ లబ్భతి, తత్థ హి పటిభాగనిమిత్తమారబ్భ ఉపచారసమాధి అప్పనాసమాధి చ పవత్తన్తి.
౨౮. కథం? ఆదికమ్మికస్స హి పథవీమణ్డలాదీసు నిమిత్తం ఉగ్గణ్హన్తస్స తమారమ్మణం పరికమ్మనిమిత్తన్తి పవుచ్చతి, సా చ భావనా పరికమ్మభావనా నామ.
౨౯. యదా పన తం నిమిత్తం చిత్తేన సముగ్గహితం హోతి, చక్ఖునా పస్సన్తస్సేవ మనోద్వారస్స ఆపాథమాగతం, తదా తమేవారమ్మణం ఉగ్గహనిమిత్తం నామ, సా చ భావనా సమాధియతి.
౩౦. తథా సమాహితస్స పనేతస్స తతో పరం తస్మిం ఉగ్గహనిమిత్తే పరికమ్మసమాధినా భావనమనుయుఞ్జన్తస్స యదా తప్పటిభాగం వత్థుధమ్మవిముచ్చితం పఞ్ఞత్తిసఙ్ఖాతం భావనామయమారమ్మణం చిత్తే సన్నిసన్నం సమప్పితం హోతి, తదా తం పటిభాగనిమిత్తం సముప్పన్నన్తి పవుచ్చతి.
౩౧. తతో పట్ఠాయ పరిపన్థవిప్పహీనా కామావచరసమాధిసఙ్ఖాతా ఉపచారభావనా నిప్ఫన్నా నామ హోతి.
౩౨. తతో పరం తమేవ పరిభాగనిమిత్తం ఉపచారసమాధినా సమాసేవన్తస్స రూపావచరపఠమజ్ఝానమప్పేతి.
౩౩. తతో పరం తమేవ పఠమజ్ఝానం ఆవజ్జనం సమాపజ్జనం అధిట్ఠానం వుట్ఠానం పచ్చవేక్ఖణా చేతి ఇమాహి పఞ్చహి వసితాహి వసీభూతం కత్వా వితక్కాదికమోళారికఙ్గం పహానాయ విచారాదిసుఖుమఙ్గుపత్తియా పదహతో యథాక్కమం దుతియజ్ఝానాదయో యథారహమప్పేన్తి.
౩౪. ఇచ్చేవం పథవీకసిణాదీసు ద్వావీసతికమ్మట్ఠానేసు పటిభాగనిమిత్తముపలబ్భతి.
౩౫. అవసేసేసు పన అప్పమఞ్ఞా సత్తపఞ్ఞత్తియం పవత్తన్తి.
౩౬. ఆకాసవజ్జితకసిణేసు పన యం కిఞ్చి కసిణం ఉగ్ఘాటేత్వా లద్ధమాకాసం అనన్తవసేన పరికమ్మం కరోన్తస్స పఠమారుప్పమప్పేతి.
౩౭. తమేవ పఠమారుప్పవిఞ్ఞాణం అనన్తవసేన పరికమ్మం కరోన్తస్స దుతియారుప్పమప్పేతి.
౩౮. తమేవ పఠమారుప్పవిఞ్ఞాణాభావం పన ‘‘నత్థి కిఞ్చీ’’తి పరికమ్మం కరోన్తస్స తతియారుప్పమప్పేతి.
౩౯. తతియారుప్పం ‘‘సన్తమేతం, పణీతమేత’’న్తి పరికమ్మం కరోన్తస్స చతుత్థారుప్పమప్పేతి.
౪౦. అవసేసేసు చ దససు కమ్మట్ఠానేసు బుద్ధగుణాదికమారమ్మణమారబ్భ పరికమ్మం కత్వా తస్మిం నిమిత్తే సాధుకముగ్గహితే తత్థేవ పరికమ్మఞ్చ సమాధియతి, ఉపచారో చ సమ్పజ్జతి.
౪౧. అభిఞ్ఞావసేన పవత్తమానం పన రూపావచరపఞ్చమజ్ఝానం అభిఞ్ఞాపాదకపఞ్చమజ్ఝానా వుట్ఠహిత్వా అధిట్ఠేయ్యాదికమావజ్జేత్వా పరికమ్మం కరోన్తస్స రూపాదీసు ఆరమ్మణేసు యథారహమప్పేతి.
౪౨. అభిఞ్ఞా చ నామ –
ఇద్ధివిధం దిబ్బసోతం, పరచిత్తవిజాననా;
పుబ్బేనివాసానుస్సతి, దిబ్బచక్ఖూతి పఞ్చధా.
అయమేత్థ గోచరభేదో.
నిట్ఠితో చ సమథకమ్మట్ఠాననయో.
విపస్సనాకమ్మట్ఠానం
విసుద్ధిభేదో
౪౩. విపస్సనాకమ్మట్ఠానే పన సీలవిసుద్ధి చిత్తవిసుద్ధి దిట్ఠివిసుద్ధి కఙ్ఖావితరణవిసుద్ధి మగ్గామగ్గఞాణదస్సనవిసుద్ధి పటిపదాఞాణదస్సనవిసుద్ధి ఞాణదస్సనవిసుద్ధి చేతి సత్తవిధేన విసుద్ధిసఙ్గహో.
౪౪. అనిచ్చలక్ఖణం దుక్ఖలక్ఖణం అనత్తలక్ఖణఞ్చేతి తీణి లక్ఖణాని.
౪౫. అనిచ్చానుపస్సనా దుక్ఖానుపస్సనా అనత్తానుపస్సనా చేతి తిస్సో అనుపస్సనా.
౪౬. సమ్మసనఞాణం ఉదయబ్బయఞాణం భఙ్గఞాణం భయఞాణం ఆదీనవఞాణం నిబ్బిదాఞాణం ముచ్చితుకమ్యతాఞాణం పటిసఙ్ఖాఞాణం సఙ్ఖారుపేక్ఖాఞాణం అనులోమఞాణఞ్చేతి దస విపస్సనాఞాణాని.
౪౭. సుఞ్ఞతో విమోక్ఖో, అనిమిత్తో విమోక్ఖో, అప్పణిహితో విమోక్ఖో చేతి తయో విమోక్ఖా.
౪౮. సుఞ్ఞతానుపస్సనా అనిమిత్తానుపస్సనా అప్పణిహితానుపస్సానా చేతి తీణి విమోక్ఖముఖాని చ వేదితబ్బాని.
౪౯. కథం? పాతిమోక్ఖసంవరసీలం ఇన్ద్రియసంవరసీలం ఆజీవపారిసుద్ధిసీలం పచ్చయసన్నిస్సితసీలఞ్చేతి చతుపారిసుద్ధిసీలం సీలవిసుద్ధి నామ.
౫౦. ఉపచారసమాధి అప్పనాసమాధి చేతి దువిధోపి సమాధి చిత్తవిసుద్ధి నామ.
౫౧. లక్ఖణరసపచ్చుపట్ఠానపదట్ఠానవసేన నామరూప పరిగ్గహో దిట్ఠివిసుద్ధి నామ.
౫౨. తేసమేవ చ నామరూపానం పచ్చయపరిగ్గహో కఙ్ఖావితరణవిసుద్ధి నామ.
౫౩. తతో పరం పన తథాపరిగ్గహితేసు సప్పచ్చయేసు తేభూమకసఙ్ఖారేసు అతీతాదిభేదభిన్నేసు ఖన్ధాదినయమారబ్భ కలాపవసేన సఙ్ఖిపిత్వా ‘‘అనిచ్చం ఖయట్ఠేన, దుక్ఖం భయట్ఠేన, అనత్తా అసారకట్ఠేనా’’తి అద్ధానవసేన సన్తతివసేన ఖణవసేన వా సమ్మసనఞాణేన లక్ఖణత్తయం సమ్మసన్తస్స తేస్వేవ పచ్చయవసేన ఖణవసేన చ ఉదయబ్బయఞాణేన ఉదయబ్బయం సమనుపస్సన్తస్స చ –
‘‘ఓభాసో పీతి పస్సద్ధి, అధిమోక్ఖో చ పగ్గహో;
సుఖం ఞాణముపట్ఠానముపేక్ఖా చ నికన్తి చే’’తి. –
ఓభాసాదివిపస్సనుపక్కిలేసపరిపన్థపరిగ్గహవసేన మగ్గామగ్గలక్ఖణవవత్థానం మగ్గామగ్గఞాణదస్సనవిసుద్ధి నామ.
౫౪. తథా పరిపన్థవిముత్తస్స పన తస్స ఉదయబ్బయఞాణతో పట్ఠాయ యా వానులోమా తిలక్ఖణం విపస్సనాపరమ్పరాయ పటిపజ్జన్తస్స నవ విపస్సనాఞాణాని పటిపదాఞాణదస్సనవిసుద్ధి నామ.
౫౫. తస్సేవం పటిపజ్జన్తస్స పన విపస్సనాపరిపాకమాగమ్మ ‘‘ఇదాని అప్పనా ఉప్పజ్జిస్సతీ’’తి భవఙ్గం వోచ్ఛిజ్జిత్వా ఉప్పన్నమనోద్వారావజ్జనానన్తరం ద్వే తీణి విపస్సనాచిత్తాని యం కిఞ్చి అనిచ్చాదిలక్ఖణమారబ్భ పరికమ్మోపచారానులోమనామేన పవత్తన్తి.
౫౬. యా సిఖాప్పత్తా, సా సానులోమా సఙ్ఖారుపేక్ఖా వుట్ఠానగామినివిపస్సనాతి చ పవుచ్చతి.
౫౭. తతో పరం గోత్రభుచిత్తం నిబ్బానమాలమ్బిత్వా పుథుజ్జనగోత్తమభిభవన్తం, అరియగోత్తమభిసమ్భోన్తఞ్చ పవత్తతి.
౫౮. తస్సానన్తరమేవ మగ్గో దుక్ఖసచ్చం పరిజానన్తో సముదయసచ్చం పజహన్తో, నిరోధసచ్చం సచ్ఛికరోన్తో, మగ్గసచ్చం భావనావసేన అప్పనావీథిమోతరతి.
౫౯. తతో పరం ద్వే తీణి ఫలచిత్తాని పవత్తిత్వా భవఙ్గపాతోవ హోతి, పున భవఙ్గం వోచ్ఛిన్దిత్వా పచ్చవేక్ఖణఞాణాని పవత్తన్తి.
౬౦. మగ్గం ఫలఞ్చ నిబ్బానం, పచ్చవేక్ఖతి పణ్డితో.
హీనే కిలేసే సేసే చ, పచ్చవేక్ఖతి వాన వా.
ఛబ్బిసుద్ధికమేనేవం, భావేతబ్బో చతుబ్బిధో;
ఞాణదస్సనవిసుద్ధి, నామ మగ్గో పవుచ్చతి.
అయమేత్థ విసుద్ధిభేదో.
విమోక్ఖభేదో
౬౧. తత్థ అనత్తానుపస్సనా అత్తాభినివేసం ముఞ్చన్తీ సుఞ్ఞతానుపస్సనా నామ విమోక్ఖముఖం హోతి.
౬౨. అనిచ్చానుపస్సనా విపల్లాసనిమిత్తం ముఞ్చన్తీ అనిమిత్తానుపస్సనా నామ.
౬౩. దుక్ఖానుపస్సనా తణ్హాపణిధిం ముఞ్చన్తీ అప్పణిహితానుపస్సనా నామ.
౬౪. తస్మా యది వుట్ఠానగామినివిపస్సనా అనత్తతో విపస్సతి, సుఞ్ఞతో విమోక్ఖో నామ హోతి మగ్గో.
౬౫. యది అనిచ్చతో విపస్సతి, అనిమిత్తో విమోక్ఖో నామ.
౬౬. యది దుక్ఖతో విపస్సతి, అప్పణిహితో విమోక్ఖో నామాతి చ మగ్గో విపస్సనాగమనవసేన తీణి నామాని లభతి, తథా ఫలఞ్చ మగ్గాగమనవసేన మగ్గవీథియం.
౬౭. ఫలసమాపత్తివీథియం పన యథావుత్తనయేన విపస్సన్తానం యథాసకఫలముప్పజ్జమానమ్పి విపస్సనాగమనవసేనేవ సుఞ్ఞతాదివిమోక్ఖోతి చ పవుచ్చతి, ఆరమ్మణవసేన పన సరసవసేన చ నామత్తయం సబ్బత్థ సబ్బేసమ్పి సమమేవ చ.
అయమేత్థ విమోక్ఖభేదో.
పుగ్గలభేదో
౬౮. ఏత్థ పన సోతాపత్తిమగ్గం భావేత్వా దిట్ఠివిచికిచ్ఛాపహానేన పహీనాపాయగమనో సత్తక్ఖత్తుపరమో సోతాపన్నో నామ హోతి.
౬౯. సకదాగామిమగ్గం భావేత్వా రాగదోసమోహానం తనుకరత్తా సకదాగామీ నామ హోతి సకిదేవ ఇమం లోకం ఆగన్త్వా.
౭౦. అనాగామిమగ్గం భావేత్వా కామరాగబ్యాపాదానమనవసేసప్పహానేన అనాగామీ నామ హోతి అనాగన్త్వా ఇత్థత్తం.
౭౧. అరహత్తమగ్గం భావేత్వా అనవసేసకిలేసప్పహానేన అరహా నామ హోతి ఖీణాసవో లోకే అగ్గదక్ఖిణేయ్యోతి.
అయమేత్థ పుగ్గలభేదో.
సమాపత్తిభేదో
౭౨. ఫలసమాపత్తివీథియం పనేత్థ సబ్బేసమ్పి యథాసకఫలవసేన సాధారణావ.
౭౩. నిరోధసమాపత్తిసమాపజ్జనం పన అనాగామీనఞ్చేవ అరహన్తానఞ్చ లబ్భతి, తత్థ యథాక్కమం పఠమజ్ఝానాదిమహగ్గతసమాపత్తిం సమాపజ్జిత్వా వుట్ఠాయ తత్థ గతే సఙ్ఖారధమ్మే తత్థ తత్థేవ విపస్సన్తో యావ ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం గన్త్వా తతో పరం అధిట్ఠేయ్యాదికం పుబ్బకిచ్చం కత్వా నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం సమాపజ్జతి, తస్స ద్విన్నం అప్పనాజవనానం పరతో వోచ్ఛిజ్జతి చిత్తసన్తతి, తతో నిరోధసమాపన్నో నామ హోతి.
౭౪. వుట్ఠానకాలే పన అనాగామినో అనాగామిఫలచిత్తం, అరహతో అరహత్తఫలచిత్తం ఏకవారమేవ పవత్తిత్వా భవఙ్గపాతో హోతి, తతో పరం పచ్చవేక్ఖణఞాణం పవత్తతి.
అయమేత్థ సమాపత్తిభేదో.
నిట్ఠితో చ విపస్సనాకమ్మట్ఠాననయో.
ఉయ్యోజనం
౭౫. భావేతబ్బం పనిచ్చేవం, భావనాద్వయముత్తమం.
పటిపత్తిరసస్సాదం, పత్థయన్తేన సాసనేతి.
ఇతి అభిధమ్మత్థసఙ్గహే కమ్మట్ఠానసఙ్గహవిభాగో నామ
నవమో పరిచ్ఛేదో.
నిగమనం
(క) చారిత్తసోభితవిసాలకులోదయేన,
సద్ధాభివుడ్ఢపరిసుద్ధగుణోదయేన;
నమ్పవ్హయేన పణిధాయ పరానుకమ్పం,
యం పత్థితం పకరణం పరినిట్ఠితం తం.
(ఖ) పుఞ్ఞేన తేన విపులేన తు మూలసోమం;
ధఞ్ఞాధివాసముదితోదితమాయుకన్తం;
పఞ్ఞావదాతగుణసోభితలజ్జిభిక్ఖూ,
మఞ్ఞన్తు పుఞ్ఞవిభవోదయమఙ్గలాయ.
ఇతి అనురుద్ధాచరియేన రచితం
అభిధమ్మత్థసఙ్గహం నామ పకరణం.
నమో తస్స భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స.