అభిధమ్మదుకమాతికత్థవణ్ణనా

దుకమాతికాయ పన హేట్ఠా అనాగతపదత్థవణ్ణనంయేవ కరిస్సామ. హేతుగోచ్ఛకే తావ హేతూ ధమ్మాతి ఏత్థ హేతుహేతు పచ్చయహేతు ఉత్తమహేతు సాధారణహేతూతి చతుబ్బిధా హేతూ. తత్థ అలోభాదయో ఛ ధమ్మా హేతుహేతూ నామ, ఉపాదారూపాదీనం మహాభూతాదయో పచ్చయహేతూ నామ, విపాకుప్పత్తియం కుసలాకుసలం, ఇట్ఠానిట్ఠారమ్మణఞ్చ ఉత్తమహేతూ నామ, సఙ్ఖారాదీనం అవిజ్జాదయో సాధారణహేతూ నామ. ఇధ పన హేతుహేతు అధిప్పేతో. హేతూ ధమ్మాతి మూలట్ఠేన హేతుసఙ్ఖాతా ధమ్మా, ‘‘హేతుధమ్మా’’తిపి పాఠో, సోయేవత్థో. న హేతూతి తేసఞ్ఞేవ పటిక్ఖేపవచనం.

తత్థ అలోభో అదోసో అమోహోతి కుసలాబ్యాకతా తయో, లోభో దోసో మోహోతి అకుసలా తయో చాతి ఇమే ఛ ధమ్మా హేతూ నామ. ఇమే ఠపేత్వా అవసేసా చేతసికా, సబ్బాని చ చిత్తాని, రూపనిబ్బానాని చాతి ఇమే ధమ్మా న హేతూ నామ, ఇదఞ్చ నిప్పదేసదుకన్తి వేదితబ్బం. హేతుదుకం పఠమం.

సమ్పయోగతో పవత్తేన సహ హేతునాతి సహేతుకా. తథేవ పవత్తో నత్థి ఏతేసం హేతూతి అహేతుకా.

తత్థ అహేతుకచిత్తవజ్జితాని ఏకసత్తతి చిత్తాని సహేతుకా నామ. తేసు ద్వే మోహమూలాని మోహేనేవ సహేతుకాని, అట్ఠ లోభమూలాని లోభమోహేహి ద్వీహి, ద్వే దోసమూలాని దోసమోహేహి, ద్వాదస ఞాణవిప్పయుత్తకుసలాబ్యాకతాని అలోభాదోసేహి, సేసాని సత్తచత్తాలీస అలోభాదీహి తీహిపి సహేతుకానీతి, మోహమూలేసు పన మోహో, ద్విపఞ్చవిఞ్ఞాణం, మనోధాతు, సన్తీరణత్తయం, వోట్ఠబ్బనం, హసితుప్పాదకాని అట్ఠారస చిత్తాని, రూపనిబ్బానాని చాతి ఇమే ధమ్మా అహేతుకా నామ. చేతసికేసు పన లోభదోసా, విచికిచ్ఛా చ మోహేనేవ సహేతుకా, దిట్ఠిమానో లోభమోహేహి ద్వీహి, ఇస్సామచ్ఛరియకుక్కుచ్చాని దోసమోహేహి, మోహో పన సియా లోభేన, సియా దోసేనాతి ద్వీహి సహేతుకోపి మోహమూలేసు అహేతుకోపి, థినమిద్ధాని సియా లోభమోహేహి, సియా దోసమోహేహీతి తీహిపి సహేతుకాని, అహిరికానోత్తప్పఉద్ధచ్చాని తథా చ కేవలమోహేన చ, అమోహో పన అలోభాదోసేహేవ ద్వీహి, అలోభో సియా అదోసామోహేహి, సియా అదోసేనాతి ద్వీహి, అదోసో సియా అలోభామోహేహి, సియా అలోభేనాతి ద్వీహి, సేసా పన ద్వావీసతి కుసలాబ్యాకతా సియా తీహి, సియా ద్వీహిపి హేతూహి సహేతుకా, ఛన్దో పన యథాయోగం తీహి, పీతిదోసవజ్జితేహి పఞ్చహి సియా సహేతుకాపి అహేతుకాపి, సేసా ఏకాదస తిజాతికా ఛహి హేతూహి సహేతుకాపి అహేతుకాపి, వేదనా చేత్థ దోమనస్సభూతా ద్విహేతుకావ, సోమనస్సఉపేక్ఖా యథాయోగం దోసవజ్జితేహి పఞ్చహి సహేతుకాపి అహేతుకాపి, సుఖదుక్ఖభూతా అహేతుకావ, ఇదఞ్చ నిప్పదేసదుకన్తి. దుతియం.

ఏకుప్పాదాదితాయ హేతునా సమ్పయుత్తాతి హేతుసమ్పయుత్తా. హేతునా విప్పయుత్తాతి హేతువిప్పయుత్తా. అయం హేతుసమ్పయుత్తదుకో అనన్తరే వుత్తసహేతుకదుకేన అత్థతో నిన్నానాకరణో. సహేతుకదుకో ఏవ హి భగవతా దేసనావిలాసేన, తథా బుజ్ఝనకపుగ్గలానం వా అజ్ఝాసయవసేన హేతుసమ్పయుత్తదుకభావేనాపి వుత్తో. ఏవం ఉపరిపి సమానత్థదుకానం వచనే కారణం వేదితబ్బం. తతియం.

చతుత్థాదయో పన యస్మా పఠమదుకదుతియతతియదుకేసు పఠమపదేన యోజేత్వా ద్వే దుకా, పఠమదుకే చ పచ్ఛిమపదం దుతియదుకేన యోజేత్వా ఏకం దుకన్తి తయో దుకా దేసితా, తస్మా తేసం పదత్థో వుత్తనయోవ.

తత్థ చ యథేవ ‘‘హేతూ చేవ ధమ్మా సహేతుకా చ, సహేతుకా చేవ ధమ్మా న చ హేతూ’’తి అయం దుకో సమ్భవతి, తథా ‘‘హేతూ చేవ ధమ్మా అహేతుకా చ, అహేతుకా చేవ ధమ్మా న చ హేతూ’’తి అయమ్పి సమ్భవతి. ఇమినా నయేన హేతుసమ్పయుత్తదుకేన యోజనాయపి ఏకో లబ్భతి. యథా చ ‘‘న హేతూ ఖో పన ధమ్మా సహేతుకాపి, అహేతుకాపీ’’తి అయం లబ్భతి, తథా ‘‘హేతూ ఖో పన ధమ్మా సహేతుకాపి, అహేతుకాపీ’’తి అయమ్పి. యథా చేత్థ సహేతుకదుకే ద్వే దుకా, ఏవం హేతుసమ్పయుత్తదుకేపి ‘‘న హేతూ ఖో పన ధమ్మా హేతుసమ్పయుత్తాపి, హేతువిప్పయుత్తాపీ’’తి చ ‘‘హేతూ ఖో పన ధమ్మా హేతుసమ్పయుత్తాపి, హేతువిప్పయుత్తాపీ’’తి చ ద్వే దుకా లబ్భన్తీతి అపరేపి పఞ్చ దుకా హేతుగోచ్ఛకే యోజేతుం సక్కా. తే పన భగవతా వుత్తానుసారేనేవ సక్కా ఞాతున్తి ఛసు ఏవ సఙ్గహితాతి వేదితబ్బా. తత్థ యే తావ ఏకస్మిం చిత్తే ద్వే తయో హేతూ ఏకతో ఉప్పజ్జన్తి, తే హేతూ చేవ అఞ్ఞోఞ్ఞాపేక్ఖాయ సహేతుకా చ నామ. సహేతుకచిత్తేసు పన హేతుం ఠపేత్వా సేసా చిత్తచేతసికా ధమ్మా సహేతుకా చేవ న చ హేతూ నామ. ఇమస్మిం దుకే సబ్బే అహేతుకధమ్మా న వత్తబ్బా. చేతసికేసు పన హేతువజ్జితా అకుసలా చేవ కుసలాబ్యాకతా చ, ఛన్దో చ సహేతుకో చేవ న హేతు ఏవ, సేసా తిజాతికా, తథా నవత్తబ్బా చ, మోహో పన హేతు చేవ సహేతుకో చ నవత్తబ్బో చ. చతుత్థం.

అనన్తరదుకోపి ఇమినా దుకేన సబ్బథాపి సదిసోవాతి. పఞ్చమం.

సహేతుకచిత్తేసు హేతువజ్జితా చిత్తచేతసికా ధమ్మా నహేతూ సహేతూ నామ, అహేతుకచిత్తరూపనిబ్బానాని నహేతూ అహేతుకా నామ. ఇమస్మిం పన దుకే ఛ హేతూ న వత్తబ్బా. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవాతి. ఛట్ఠం.

హేతుగోచ్ఛకం నిట్ఠితం.

సత్తసు చూళన్తరదుకేసు అత్తనో నిప్ఫాదకేన సహ పచ్చయేనాతి సప్పచ్చయా, చిత్తచేతసికరూపాని. నత్థి ఏతేసం ఉప్పాదే వా ఠితియం వా పచ్చయో అహుత్వా భవనస్సేవాభావాతి అప్పచ్చయా, నిబ్బానమేవ. దేసనాయ పనేత్థ పరమతాయ సోతపతితవసేన బహువచననిద్దేసో కతో. ఏవం సనిదస్సనాదీసుపి. ఇదఞ్చ ఇతో పరాని ఛ చ నిప్పదేసదుకానీతి వేదితబ్బాని. తతో పరఞ్చ యత్థ ‘‘ఇమే న వత్తబ్బా’’తి న వక్ఖామ, తం నిప్పదేసన్తి గహేతబ్బం. సప్పచ్చయదుకం.

పచ్చయేహి సమాగన్త్వా కతాతి సఙ్ఖతా. న సఙ్ఖతాతి అసఙ్ఖతా. ఇదఞ్చ సబ్బథా సప్పచ్చయదుకసదిసమేవ. సప్పచ్చయసఙ్ఖతఉభయదుకం సబ్బథా సదిసమేవ. సఙ్ఖతదుకం.

రూపాయతనం సనిదస్సనం నామ. సేసరూపచిత్తచేతసికనిబ్బానాని అనిదస్సనా నామ. సనిదస్సనదుకం.

పసాదవిసయరూపాని ద్వాదస సప్పటిఘా నామ. సేసరూపచిత్తచేతసికనిబ్బానాని అప్పటిఘా నామ. సప్పటిఘదుకం.

అవినిబ్భోగవసేన రూపం ఏతేసం అత్థీతి రూపినో, రుప్పనలక్ఖణం వా రూపం, తం ఏతేసం అత్థీతి రూపినో, భూతోపాదాయరూపమేవ. న రూపినో అరూపినో, చిత్తచేతసికనిబ్బానాని. రూపిదుకం.

లోకో వుచ్చతి లుజ్జనపలుజ్జనట్ఠేన వట్టం, తస్మిం పరియాపన్నభావేన లోకే నియుత్తాతి లోకియా, పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధా. తతో లోకతో తత్థ అపరియాపన్నభావేన ఉత్తిణ్ణాతి లోకుత్తరా, అరియమగ్గఫలనిబ్బానాని. చేతసికేసు పనేత్థ యం వత్తబ్బం, తం అసేఖత్తికే వుత్తనయేన వేదితబ్బం. లోకియదుకం.

కేనచి విఞ్ఞేయ్యాతి చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీసు కేనచి ఏకేన చక్ఖువిఞ్ఞాణేన వా సోతవిఞ్ఞాణాదినా వా విజానితబ్బా. కేనచి న విఞ్ఞేయ్యాతి తేనేవ చక్ఖువిఞ్ఞాణేన వా సోతవిఞ్ఞాణాదినా వా న కేనచి విజానితబ్బాని. ఏవం హి సతి ద్విన్నమ్పి పదానం అత్థనానత్తతో దుకో హోతి. పదభాజనీయస్మిమ్పి ‘‘యే తే ధమ్మా చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యా, న తే ధమ్మా సోతవిఞ్ఞేయ్యా’’తి (ధ. స. ౧౧౦౧) ఏత్తకం ఏకదుకన్తి అగ్గహేత్వా ‘‘యే తే ధమ్మా చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యా, న తే ధమ్మా సోతవిఞ్ఞేయ్యా, యే వా పన తే ధమ్మా సోతవిఞ్ఞేయ్యా, న తే ధమ్మా చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యా’’తి (ధ. స. ౧౧౦౧) అయమేకో దుకోతి వేదితబ్బో. తస్స పన రూపం చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యం, సద్దో న చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యోతి అయమత్థో. ఏవం సేసేసుపి దుకపరిచ్ఛేదో ఞాతబ్బో. తత్థ రూపాయతనం చక్ఖునా వా చక్ఖువిఞ్ఞాణేన వా విఞ్ఞేయ్యం నామ. సేసరూపారూపధమ్మా తేనేవ చక్ఖునా వా చక్ఖువిఞ్ఞాణేన వా కేనచి నవిఞ్ఞేయ్యా. ఏవం సోతఘానజివ్హాకాయతబ్బిఞ్ఞాణమూలికాసుపి చతూసు యోజనాసు విభాగో యథానురూపం ఞాతబ్బో. రూపాదయో పన పఞ్చవిసయా మనోధాతుత్తయేన కేనచి విఞ్ఞేయ్యా. సేసరూపారూపధమ్మా తేనేవ మనోధాతుత్తయేన కేనచి నవిఞ్ఞేయ్యా. కిఞ్చాపి సామఞ్ఞతో మనోవిఞ్ఞాణేన అవిఞ్ఞేయ్యస్స అభావతో పాళియం మనోవిఞ్ఞాణవిఞ్ఞేయ్యవసేన దుకో న వుత్తో, తథాపి విసేసతో వత్తబ్బోవ. తథా హి ఛబ్బిధాపి కామావచరధమ్మా కామావచరవిపాకాదినా మనోవిఞ్ఞాణేన కేనచి విఞ్ఞేయ్యా, రూపారూపావచరలోకుత్తరపఞ్ఞత్తియో తేనేవ కేనచి నవిఞ్ఞేయ్యా. తథా కామరూపారూపావచరపఞ్ఞత్తియో అకుసలాదినా కేనచి విఞ్ఞేయ్యా, లోకుత్తరా తేనేవ కేనచి నవిఞ్ఞేయ్యా. తథా నిబ్బానం లోకుత్తరేన కేనచి విఞ్ఞేయ్యం, సేసలోకియలోకుత్తరా తేనేవ కేనచి నవిఞ్ఞేయ్యాతి ఇమినా నయేన రూపారూపావచరాదిభేదేన మనోవిఞ్ఞాణేన కేనచి విఞ్ఞేయ్యావిఞ్ఞేయ్యధమ్మా యథాయోగం యోజేతబ్బా. ఏవం సబ్బే ధమ్మా కేనచి విఞ్ఞేయ్యా, కేనచి న విఞ్ఞేయ్యా నామ. ఇమస్మిఞ్చ దుకే పఞ్ఞత్తియోపి లబ్భన్తీతి వేదితబ్బాతి. కేనచివిఞ్ఞేయ్యదుకం.

చూళన్తరదుకా నిట్ఠితా.

ఆసవగోచ్ఛకే ఆసమన్తతో సవన్తీతి ఆసవా, చక్ఖుతోపి…పే… మనతోపి సవన్తి, పవత్తన్తీతి వుత్తం హోతి. ధమ్మతో యావగోత్రభుం, ఓకాసతో యావభవగ్గా సవన్తీతి వా ఆసవా, ఏతే ధమ్మే, ఏతఞ్చ ఓకాసం అన్తోకరిత్వా పవత్తన్తీతి అత్థో. అన్తోకరణత్థో హి అయం ఆ-కారో. చిరపారివాసియట్ఠేన మదిరాదిఆసవా వియాతిపి ఆసవా. యది చ చిరపారివాసియట్ఠేన ఆసవా, ఏతే ఏవ భవితుం అరహన్తి. అనాదిత్తా ఆయతం వా సంసారదుక్ఖం సవన్తి పసవన్తీతిపి ఆసవా. తతో అఞ్ఞే నో ఆసవా నామ.

తత్థ కామాసవో భవాసవో దిట్ఠాసవో అవిజ్జాసవోతి ఇమే చత్తారో ఆసవా నామ. తత్థ అట్ఠసు లోభసహగతచిత్తేసు ఉప్పన్నో సబ్బోపి లోభో కామాసవో నామ. అట్ఠసాలినియం పన ‘‘పఞ్చకామగుణికో రాగో కామాసవో’’తి (ధ. స. అట్ఠ. ౧౧౦౨) చ, ‘‘దిట్ఠిసహజాతో రాగో కామాసవో న హోతి, దిట్ఠిరాగో నామ హోతీ’’తి (ధ. స. అట్ఠ. ౧౧౦౫) చ, ‘‘యో బ్రహ్మానం విమానకప్పరుక్ఖాభరణేసు ఛన్దరాగో ఉప్పజ్జతి, సో కామాసవో న హోతి పఞ్చకామగుణికస్స రాగస్స ఇధేవ పహీనత్తా’’తి చ వుత్తం. పాళియం పన ‘‘కామాసవో అట్ఠసు లోభసహగతేసు చిత్తుప్పాదేసు ఉప్పజ్జతీ’’తి (ధ. స. ౧౪౬౫) చ, ‘‘కామాసవం పటిచ్చ దిట్ఠాసవో అవిజ్జాసవో’’తి (పట్ఠా. ౩.౩.౧) చ వుత్తత్తా భవాసవం ఠపేత్వా అవసేసో సబ్బోపి లోభో కామాసవోతి పఞ్ఞాయతి దిట్ఠిసమ్పయుత్తరాగస్స, బ్రహ్మానం వత్థాభరణాదీసు రాగస్స చ భవాసవత్తాభావా. దిట్ఠివిప్పయుత్తరాగో ఏవ హి రూపారూపభవపత్థనావసేన పవత్తియం భవాసవో హోతి ‘‘రూపధాతుయా అరూపధాతుయా ఏత్థ భవరాగానుసయో అనుసేతీ’’తిఆదివచనతో (యమ. ౨.అనుసయయమక.౨), న చ కామాసవభవాసవవినిముత్తో లోభో అత్థి. యది సియా, ‘‘లోభో సియా ఆసవో, సియా నో ఆసవో’’తి పాళియం వత్తబ్బో భవేయ్య, ‘‘దిట్ఠివిప్పయుత్తలోభేన సమ్పయుత్తో అవిజ్జాసవో సియా ఆసవసమ్పయుత్తో, సియా ఆసవవిప్పయుత్తో’’తి చ వత్తబ్బో సియా. పదభాజనీయే చ కామాసవనిద్దేసే ఆగతస్స ‘‘కామేసు కామచ్ఛన్దో’’తి (ధ. స. ౧౧౦౩) ఇమస్స పదస్స అట్ఠసాలినియం ‘‘పఞ్చకామగుణేసు కామచ్ఛన్దో’’తి (ధ. స. అ. ౧౧౦౩) అత్థో వుత్తో, తస్స పన పదస్స వత్థుకామేసు కిలేసకామోతిపి అత్థయోజనా సక్కా కాతుం తేభుమకస్స ధమ్మస్స వత్థుకామత్తా, తత్థ సబ్బత్థ రాగస్స చ కిలేసకామత్తా. వుత్తం హేతం ధమ్మసేనాపతినా మహానిద్దేసే –

‘‘కతమే వత్థుకామా? మనాపికా రూపా…పే… సబ్బేపి కామావచరా ధమ్మా, సబ్బేపి రూపావచరా ధమ్మా, సబ్బేపి అరూపావచరా ధమ్మా…పే… ఇమే వుచ్చన్తి వత్థుకామా.

‘‘కతమే కిలేసకామా? ఛన్దో కామో రాగో కామో…పే… యో కామేసు కామచ్ఛన్దో కామరాగో కామనన్దీ కామతణ్హా కామస్నేహో కామపరిళాహో కామముచ్ఛా కామజ్ఝోసానం కామోఘో కామయోగో కాముపాదానం కామచ్ఛన్దనీవరణం…పే… ఇమే వుచ్చన్తి కిలేసకామా’’తి (మహాని. ౧).

అపిచేత్థ ‘‘కామోఘో కామయోగో’’తిఆదినా కిలేసకామస్స కామోఘాదిభావం వదతా ధమ్మసేనాపతినా వత్థుకామత్తవిసయస్స రాగస్స ఆసవాదిభావో అనుఞ్ఞాతో, న పఞ్చకఆమగుణికస్సేవ రాగస్స. న చ ఓఘాసవేసు కోచి విసేసో అత్థి. అట్ఠసాలినియమ్పి హి ఉపాదానగోచ్ఛకస్స పదభాజనీయే ‘‘కామేసు కామచ్ఛన్దో’’తి (ధ. స. ౧౨౨౦) ఇమస్స ‘‘వత్థుకామేసు కామచ్ఛన్దో’’తి (ధ. స. అ. ౧౨౨౦) అయమేవత్థో వుత్తో. తతో అఞ్ఞేసు హేతుగన్థకిలేసగోచ్ఛకేసు లోభస్సేవ అనవసేసపరియాదానం వుత్తం, న ఇతరగోచ్ఛకేసు. తేసు చ లోభస్స పాళిఅనుసారతో ఓలోకియమానే కిలేసకామమత్తకో. అనవసేసలోభపరియాదానం పఞ్ఞాయతి. వీమంసిత్వా గహేతబ్బం.

చతూసు పన దిట్ఠిగతవిప్పయుత్తచిత్తేసు ఉప్పన్నో రూపారూపభవేసు ఛన్దరాగభావేన, కామజ్ఝోసాననికన్తిభావేన చ పవత్తో లోభో భవాసవో నామ. అట్ఠసాలినియం పన ‘‘సస్సతదిట్ఠిసహజాతో రాగో భవాసవో’’తి (ధ. స. అట్ఠ. ౧౧౦౨) వుత్తం. పాళియం పన ‘‘భవాసవో చతూసు దిట్ఠిగతవిప్పయుత్తలోభసహగతేసూ’’తి (ధ. స. ౧౪౬౫) నియమితత్తా న సక్కా గహేతుం, అధిప్పాయో పన గవేసితబ్బో. ద్వాసట్ఠిపభేదా సబ్బాపి దిట్ఠి దిట్ఠాసవో నామ. అట్ఠవత్థుకో సబ్బోపి మోహో అవిజ్జాసవో నామ. తేసు దిట్ఠాసవో పఠమేన మగ్గేన పహీయతి, కామాసవో చతూహిపీతి వత్తుం యుత్తం, ‘‘తతియేనా’’తి పన వుత్తం. భవాసవో, అవిజ్జాసవో చ చతుత్థేన పహీయతి. ఇమేసఞ్చ కామాసవభవాసవానం లోభసభావత్తా సభావతో తయో ధమ్మా విభాగతో చత్తారో ఆసవా నామ జాతా. ఇమే ఠపేత్వా సేసా లోకియలోకుత్తరా సబ్బే ధమ్మా నో ఆసవా నామ. ఆసవదుకం పఠమం.

అత్తానం ఆరమ్మణం కత్వా పవత్తేహి సహ ఆసవేహీతి సాసవా, సబ్బే లోకియధమ్మా. ఏవం పవత్తమానా నత్థి ఏతేసం ఆసవాతి అనాసవా, నవ లోకుత్తరధమ్మావ. చేతసికా పనేత్థ లోకియదుకే వుత్తసదిసావ. సాసవదుకం దుతియం.

తతియాదీనం చతున్నం దుకానం పదత్థో వుత్తనయోవ. సేసమేత్థ హేతుగోచ్ఛకే వుత్తనయేన వేదితబ్బం. అయం పన విసేసో – యథా తత్థ ‘‘న హేతూ ఖో పన ధమ్మా సహేతుకాపి, అహేతుకాపీ’’తి అయం ఓసానదుకో పఠమదుకే దుతియపదం దుతియదుకేన యోజేత్వా వుత్తో, ఏవమిధ ‘‘నో ఆసవా ఖో పన ధమ్మా సాసవాపి, అనాసవాపీ’’తి న వుత్తో. అయఞ్చ తత్థ తత్థ వుత్తనయేన ఇహ సఙ్గహితోతి వేదితబ్బో. యథా చేత్థ, ఏవం సఞ్ఞోజనగోచ్ఛకాదీసుపి యథానురూపం ఞాతబ్బం.

తత్థ ద్వాదస అకుసలచిత్తుప్పాదా ఆసవసమ్పయుత్తా నామ. దోసమోహమూలచిత్తేసు మోహో, కుసలాబ్యాకతచిత్తరూపనిబ్బానాని చ ఆసవవిప్పయుత్తా నామ. చేతసికేసు పన మోహం ఠపేత్వా సేసా అకుసలా ఆసవసమ్పయుత్తావ, మోహో పన తిజాతికో చ ద్విధాపి హోతి, సేసా ఆసవవిప్పయుత్తా ఏవాతి. తతియం.

చత్తారో ఆసవా ఆసవా చేవ సాసవా చ నామ. తదవసేసా లోకియధమ్మా సాసవా చేవ నో చ ఆసవా నామ. ఇధ పన లోకుత్తరా న వత్తబ్బా. చేతసికేసు పన ఆసవాతి వుత్తేహి సేసా అకుసలా, కరుణాముదితా చ సాసవా చేవ నో చ ఆసవా ఏవ, సేసా తథా చ న వత్తబ్బా చ. చతుత్థం.

యే పన లోభమూలేసు లోభమోహా, లోభదిట్ఠిమోహో చాతి ద్వే తయో ఏకతో కత్వా ఉప్పజ్జన్తి, తే ఆసవా చేవ ఆసవసమ్పయుత్తా చ నామ. ద్వాదస అకుసలచిత్తాని చేవ ఆసవవజ్జితా తంసమ్పయుత్తా చ ఆసవసమ్పయుత్తా చేవ నో చ ఆసవా నామ. ఇధ పన ఆసవవిప్పయుత్తా న వత్తబ్బా. చేతసికేసు పన ఆసవవజ్జితా అకుసలా ఆసవసమ్పయుత్తా చేవ నో చ ఆసవా ఏవ, మోహో సియా ఆసవో చేవ ఆసవసమ్పయుత్తో చ, సియా న వత్తబ్బో, తిజాతికా సియా ఆసవసమ్పయుత్తా చేవ నో చ ఆసవా, సియా న వత్తబ్బా, కుసలాబ్యాకతా న వత్తబ్బావ. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ. పఞ్చమం.

లోకుత్తరవజ్జితా ఆసవవిప్పయుత్తా సాసవా నామ. లోకుత్తరా ఆసవవిప్పయుత్తా అనాసవా నామ. ఇధ పన ఆసవసమ్పయుత్తా న వత్తబ్బావ. చేతసికేసు పన కరుణాముదితా ఆసవవిప్పయుత్తా సాసవా ఏవ, మోహో తథా చ న వత్తబ్బో చ, సేసకుసలాబ్యాకతా ద్విధాపి హోన్తి, తిజాతికా ద్విధాపి న వత్తబ్బావ, మోహవజ్జితా పన అకుసలా న వత్తబ్బావ. ఛట్ఠం.

ఆసవగోచ్ఛకం నిట్ఠితం.

సంయోజనగోచ్ఛకే యస్స సంవిజ్జన్తి, తం పుగ్గలం వట్టస్మిం సంయోజేన్తి బన్ధన్తీతి సంయోజనా. తతో అఞ్ఞే నో సంయోజనా.

తత్థ కామరాగసంయోజనం భవరాగపటిఘమానదిట్ఠివిచికిచ్ఛాసీలబ్బతపరామాసఇస్సామచ్ఛరియఅవిజ్జాసంయోజనన్తి ఇమే దస ధమ్మా సంయోజనా నామ. తేసు కామభవదిట్ఠిఅవిజ్జాసంయోజనాని ఆసవగోచ్ఛకే వుత్తనయానేవ. ‘‘అనత్థం మే అచరి, చరతి, చరిస్సతి, పియస్స మే అనత్థం అచరి, చరతి, చరిస్సతి, అప్పియస్స మే అత్థం అచరి, చరతి, చరిస్సతీ’’తి (ధ. స. ౧౦౬౬) ఏవం వుత్తేహి నవహి ఆకారేహి సత్తేసు, అట్ఠానకోపవసేన సఙ్ఖారేసు చ ఉప్పజ్జమానో సబ్బోపి దోసో పటిఘసంయోజనం నామ.

‘‘సేయ్యోహమస్మి, సదిసోహమస్మి, హీనోహమస్మీ’’తి ఏవం తీహి ఆకారేహి పవత్తో సబ్బో మానో మానసంయోజనం నామ. తత్థ సేయ్యస్సేవ సతో పుగ్గలస్స ‘‘సేయ్యోహమస్మి, సదిసో, హీనో’’తి చ తిధా మానో ఉప్పజ్జతి, తథా సదిసహీనానమ్పి. తత్థ సేయ్యస్స సేయ్యమానోవ యాథావమానో. తథా సదిసస్స సదిసమానో, హీనస్స హీనమానో చ. తిణ్ణమ్పి ఇతరే ద్వే ద్వే మానా అయాథావమానాతి ఞాతబ్బా.

సత్థుధమ్మసఙ్ఘసిక్ఖాసు, పుబ్బన్తాపరన్తతదుభయపటిచ్చసముప్పన్నేసు చ కఙ్ఖతావసేన పవత్తా సబ్బాపి విచికిచ్ఛా విచికిచ్ఛాసంయోజనం నామ.

గోసీలగోవతాదీహి సుద్ధీతి గహణాకారప్పవత్తా దిట్ఠి ఏవ సీలబ్బతపరామాససంయోజనం నామ.

తదవసేసా దిట్ఠి దిట్ఠిసంయోజనన్తి గహేతబ్బం.

పరలాభసక్కారగరుకారమాననవన్దనపూజనాదీసు అసహనాకారేన పవత్తా ఇస్సా ఇస్సాసంయోజనం నామ. ఆవాసమచ్ఛరియం కులలాభవణ్ణధమ్మమచ్ఛరియన్తి పఞ్చవిధం మచ్ఛరియం మచ్ఛరియసంయోజనం నామ. సకలారామేపి హి పరివేణోవరకాదీసు వా వసన్తో తత్థ అఞ్ఞస్స వత్తసమ్పన్నస్స పేసలస్స భిక్ఖునో ఆగమనం న ఇచ్ఛతి, ఆగతస్సాపి ఖిప్పం గమనఞ్ఞేవ ఇచ్ఛతి, ఇదం ఆవాసమచ్ఛరియం నామ. భణ్డనకారకాదీనం పన తత్థ వాసం అనిచ్ఛతో ఆవాసమచ్ఛరియం నామ న హోతి.

అత్తనో పన ఉపట్ఠాకకులే వా ఞాతికులే వా అఞ్ఞస్స పేసలస్స ఉపసఙ్కమనం అనిచ్ఛతో కులమచ్ఛరియం హోతి, పాపపుగ్గలస్స అనిచ్ఛతో పన న హోతి. సో హి తేసం పసాదభేదాయ పటిపజ్జతీతి.

అత్తనా లభనట్ఠానే చతుపచ్చయం లభన్తే సీలవన్తే దిస్వా ‘‘మా లభన్తూ’’తి చిన్తేన్తస్స లాభమచ్ఛరియం హోతి. యో పన సద్ధాదేయ్యం వినిపాతేతి, పూతిభావమ్పి గచ్ఛన్తం అఞ్ఞస్స న దేతి, తం లభన్తం దిస్వా ‘‘సచే ఇమం అఞ్ఞో సీలవా లభేయ్య, పరిభోగం గచ్ఛేయ్యా’’తి చిన్తేన్తస్స మచ్ఛరియం నామ నత్థి.

వణ్ణో నామ అత్తనా సదిసో సరీరవణ్ణోపి గుణవణ్ణోపి. తత్థ ‘‘రూపవా పాసాదికో’’తి పరస్స సరీరవణ్ణం, ‘‘సీలవా, ధుతవా’’తిఆదినా గుణవణ్ణఞ్చ అత్తనో వణ్ణభణనట్ఠానే వుచ్చమానం అసహన్తస్స దువిధం వణ్ణమచ్ఛరియం నామ హోతి, అపేసలం పన విపన్నం పసంసిత్వా పరిసాసు ఉపత్థమ్భేన్తం దిస్వా పాపగరహితాయ అసహన్తస్స న హోతి.

ధమ్మోతి పరియత్తియేవ, న పటివేధో అరియానం తత్థ మచ్ఛరియాభావా. పరియత్తిం పన గుళ్హగన్థం అఞ్ఞేసం అకథేతుకామస్స ధమ్మమచ్ఛరియం నామ హోతి, ధమ్మానుగ్గహేన పన లోలస్స, కాలేన సమణో, కాలేన నిగణ్ఠాది చ హుత్వా విచరన్తస్స పవేణిఆగతం తన్తిం ‘‘సణ్హసుఖుమం ధమ్మన్తరం భిన్దిత్వా ఆలుళిస్సతి, అమ్హాకం సమయం భిన్దిస్సతీ’’తి చ న దేన్తస్స, పుగ్గలానుగ్గహేన వా పకతియా సఠస్స మాయావినో ‘‘సణ్హసుఖుమధమ్మం ఉగ్గణ్హిత్వా అఞ్ఞం బ్యాకరిత్వా నస్సిస్సతీ’’తి న దేన్తస్స చ ధమ్మమచ్ఛరియం న హోతి. యథా చ భిక్ఖూనం, ఏవం గహట్ఠానమ్పి పఞ్చవిధం మచ్ఛరియం యథానురూపం ఞాతబ్బం. సఙ్ఖేపతో పన గహట్ఠపబ్బజితానం అత్తసమ్పత్తినిగూహనలక్ఖణం మచ్ఛరియం నామాతి గహేతబ్బం.

ఇమేసు చ సంయోజనేసు దిట్ఠివిచికిచ్ఛాసీలబ్బతపరామాసఇస్సామచ్ఛరియాని సోతాపత్తిమగ్గేన పహీయన్తి, పటిఘో అనాగామిమగ్గేన, కామరాగో చతూహిపీతి వత్తబ్బం, ‘‘తతియేనా’’తి పన వుత్తం. మానభవరాగఅవిజ్జా అరహత్తమగ్గేన. తత్థ చ అయాథావమానో పఠమమగ్గేన పహీయతీతి దట్ఠబ్బో, ఇమేసం కామరాగభవరాగానం లోభసభావత్తా దిట్ఠిసీలబ్బతపరామాసానం మిచ్ఛాదిట్ఠిసభావత్తా సభావతో అట్ఠేవ ధమ్మా దస సంయోజనా నామ జాతా. ఇమే దస ఠపేత్వా సేసా లోకియలోకుత్తరధమ్మా నో సంయోజనా నామ. సేసం ఆసవదుకసదిసం. సంయోజనదుకం పఠమం.

ఆరమ్మణభావం ఉపగన్త్వా సంయోజనసంవడ్ఢనేన సంయోజనానం హితాతి సంయోజనియా, సాసవధమ్మా ఏవ. తథా నీవరణియాతి ఏత్థాపి. న సంయోజనియా అసంయోజనియా, అనాసవా. సేసం సాసవదుకసదిసమేవ. దుతియం.

తతియాదయోపి ఆసవగోచ్ఛకే తతియాదిసదిసా ఏవ, విసేసమత్తమేవేత్థ వక్ఖామ. తత్థ హి ద్వాదసాకుసలచిత్తాని సంయోజనసమ్పయుత్తా నామ, ఉద్ధచ్చసహగతో మోహో, సేసచిత్తరూపనిబ్బానాని సంయోజనవిప్పయుత్తా నామ. సేసం సమమేవ. తతియం.

దస సంయోజనాని సంయోజనా చేవ సంయోజనియా చ నామ. తదవసేసలోకియధమ్మా సంయోజనియా చేవ నో చ సంయోజనా నామ. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ. చతుత్థం.

యే పన ఉద్ధచ్చవిరహితేసు ఏకాదససు అకుసలచిత్తేసు విచికిచ్ఛామోహా దోసమోహా దోసఇస్సామోహా దోసమచ్ఛరియమోహా లోభమానమోహా లోభదిట్ఠిమోహా చాతి ద్వే తయో ఏకతో ఉప్పజ్జన్తి, తే సంయోజనా చేవ సంయోజనసమ్పయుత్తా చ నామ. ద్వాదసాకుసలచిత్తాని చేవ సంయోజనవజ్జితతంసమ్పయుత్తా చ సంయోజనసమ్పయుత్తా చేవ నో చ సంయోజనా నామ. సేసమిధ అనన్తరదుకఞ్చ ఆసవగోచ్ఛకే పఞ్చమఛట్ఠదుకసదిసమేవ. కేవలం ఆసవపదట్ఠానే సంయోజనపదమేవ విసేసో. పఞ్చమఛట్ఠదుకాని.

సంయోజనగోచ్ఛకం నిట్ఠితం.

గన్థగోచ్ఛకే యస్స సంవిజ్జన్తి, తం చుతిపటిసన్ధివసేన వట్టస్మిం గన్థేన్తి ఘటేన్తీతి గన్థా. తతో అఞ్ఞే నో గన్థా.

తత్థ అభిజ్ఝాకాయగన్థో, బ్యాపాదో, సీలబ్బతపరామాసో, ఇదంసచ్చాభినివేసో కాయగన్థోతి ఇమే చత్తారో ధమ్మా గన్థా నామ. తత్థ అభిజ్ఝా ఏవ నామకాయం వుత్తనయేన గన్థేతీతి అభిజ్ఝాకాయగన్థో. ఏవం సేసేసుపి. సబ్బఞ్ఞుభాసితమ్పి పటిక్ఖిపిత్వా ‘‘సస్సతో లోకో, ఇదమేవ సచ్చం, మోఘమఞ్ఞ’’న్తి ఇమినా ఆకారేన అభినివిసనతో సీలబ్బతపరామాసవిరహితా సబ్బాపి దిట్ఠి ఇదంసచ్చాభినివేసో నామ. సేసా వుత్తత్థావ. ఇమేసు చ పచ్ఛిమా ద్వే గన్థా పఠమేన మగ్గేన పహీయన్తి, బ్యాపాదో తతియేన, అభిజ్ఝా చతూహిపి. ఇమే చ సభావతో తయో ధమ్మా చత్తారో గన్థా నామ జాతా. ఇమే పన ఠపేత్వా సేసా సబ్బే ధమ్మా నో గన్థా నామ. గన్థదుకం పఠమం.

ఆరమ్మణకరణవసేన గన్థేహి గన్థితబ్బాతి గన్థనియా. న గన్థనియా అగన్థనియా. సేసం సాసవదుకసదిసమేవ. దుతియం.

మోహమూలవజ్జితాని దస అకుసలచిత్తాని, దిట్ఠివిప్పయుత్తచిత్తేసు లోభం, దోసమూలేసు చ దోసం ఠపేత్వా తంసమ్పయుత్తా చ గన్థసమ్పయుత్తా నామ. యథావుత్తో లోభో, దోసో, మోహమూలాని, కుసలాబ్యాకతాని చిత్తాని, రూపనిబ్బానాని చ గన్థవిప్పయుత్తా నామ. చేతసికేసు పన దిట్ఠిమానఇస్సామచ్ఛరియకుక్కుచ్చథినమిద్ధాని గన్థసమ్పయుత్తా ఏవ. దోసవిచికిచ్ఛా, కుసలాబ్యాకతా చ గన్థవిప్పయుత్తా ఏవ, సేసా ద్విధాపి హోన్తి. తతియం.

చత్తారో గన్థా గన్థా చేవ గన్థనియా చ నామ. తదవసేసా లోకియా గన్థనియా చేవ నో చ గన్థా నామ. తథా చేతసికేసు గన్థవజ్జితా అకుసలా, అప్పమఞ్ఞా చ, సేసా చేతసికా పన తథా చ న వత్తబ్బా చ, ఇధ పన లోకుత్తరా న వత్తబ్బా. చతుత్థం.

దిట్ఠి గన్థాచేవ గన్థసమ్పయుత్తా చ నామ. లోభో తథా చ న వత్తబ్బో చ, గన్థసమ్పయుత్తేసు గన్థే ఠపేత్వా సేసా గన్థసమ్పయుత్తా చేవ నో చ గన్థా నామ. ఇధ పన గన్థవిప్పయుత్తా న వత్తబ్బా. చేతసికేసు పన మానఇస్సామచ్ఛరియకుక్కుచ్చథినమిద్ధాని గన్థసమ్పయుత్తా చేవ నో చ గన్థా ఏవ, మోహాహిరికానోత్తప్పఉద్ధచ్చాని తిజాతికా చ సియా, తథా నవత్తబ్బా చ, సేసా న వత్తబ్బా. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ. పఞ్చమం.

లోకుత్తరవజ్జితా గన్థవిప్పయుత్తా గన్థనియా నామ. లోకుత్తరా పన గన్థవిప్పయుత్తా అగన్థనియా నామ. ఇధ పన గన్థసమ్పయుత్తా న వత్తబ్బా. చేతసికేసు పన దోసో విచికిచ్ఛా కరుణా ముదితా గన్థవిప్పయుత్తా గన్థనియా ఏవ, మోహాహిరికానోత్తప్పఉద్ధచ్చలోభా తథా న వత్తబ్బా చ, సేసా కుసలాబ్యాకతా ద్విధాపి హోన్తి, తిజాతికా పన ద్విధాపి న వత్తబ్బా చ, సేసా అకుసలాపి న వత్తబ్బా చ. ఛట్ఠం.

గన్థగోచ్ఛకం నిట్ఠితం.

ఓఘయోగగోచ్ఛకాని సబ్బథా ఆసవగోచ్ఛకసదిసాని. పదత్థమత్తమేవ, హేత్థ నామమత్తఞ్చ విసేసో. తత్థ యస్స సంవిజ్జన్తి, తం వట్టస్మిం ఓహనన్తి ఓసీదాపేన్తీతి ఓఘా. ఆరమ్మణం కత్వా అతిక్కమనీయతో ఓఘేహి అతిక్కమితబ్బాతి ఓఘనియా. తథా యోగనియాతి ఏత్థాపి. వట్టస్మిం యోజేన్తీతి యోగా. సేసం తాదిసమేవ.

ఓఘయోగగోచ్ఛకాని నిట్ఠితాని.

నీవరణగోచ్ఛకే చిత్తం నీవరన్తి పరియోనన్ధన్తీతి నీవరణా. తత్థ కామచ్ఛన్దనీవరణం బ్యాపాదనీవరణం థినమిద్ధనీవరణం ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చనీవరణం విచికిచ్ఛానీవరణం అవిజ్జానీవరణన్తి ఇమే ఛ నీవరణా నామ. తత్థ థినన్తి సప్పిపిణ్డో వియ అవిప్ఫారికతాయ చిత్తస్స ఘనభావో, థద్ధతాతి అత్థో. మేధతీతి మిద్ధం, అకమ్మఞ్ఞభావో, పచలాయికభావకరోతి అత్థో. ఇదఞ్చ సేఖపుథుజ్జనానం నిద్దాయ పుబ్బభాగే, అపరభాగే చ పచలాయనహేతుకం ఉప్పజ్జతి, న నిద్దోక్కమనకాలే. ఖీణాసవానమ్పి హి కరజకాయస్స దుబ్బలభావేన అసమ్మిస్సభవఙ్గసన్తతివసేన నిద్దోక్కమనం హోతి, తం పన తేసం థినమిద్ధహేతుకం న హోతి, ఇతరేసమేవ హోతి.

కేచి పన రూపమేవ ‘‘మిద్ధ’’న్తి వదన్తి, తం న యుత్తం, ‘‘థినమిద్ధనీవరణం అవిజ్జానీవరణేన నీవరణఞ్చేవ నీవరణసమ్పయుత్తఞ్చా’’తి అరూపధమ్మేహి సమ్పయోగవచనతో అరూపమేవ. అకుసలఞ్చ ‘‘థినమిద్ధనీవరణస్స పహీనత్తా’’తిఆదిపహానవచనతో. అకుసలా ఏవ హి పహాతబ్బా, తస్మా ఆరుప్పేపి చేతం ఉప్పజ్జతి. ‘‘నీవరణం ధమ్మం పటిచ్చ నీవరణో ధమ్మో ఉప్పజ్జతి న పురేజాతపచ్చయా’’తి (పట్ఠా. ౩.౮.౮) ఏతస్స విభఙ్గే ‘‘ఆరుప్పే కామచ్ఛన్దనీవరణం పటిచ్చ థినమిద్ధఉద్ధచ్చఅవిజ్జానీవరణ’’న్తి (పట్ఠా. ౩.౮.౮) సబ్బం విత్థారేతబ్బం. ‘‘సోప్పం పచలాయికా’’తి (ధ. స. ౧౧౬౩) పదభాజనీయే పనస్స ఫలూపచారేన వుత్తన్తి వేదితబ్బం. థినం మిద్ధఞ్చాతి ఇదం ద్వయం నీవరణట్ఠానే ఏకనీవరణం వుత్తం, తథా ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చఞ్చాతి ఇదం ద్వయం. తత్థ కుక్కుచ్చన్తి ‘‘అకతం వత మే కల్యాణం, కతం పాప’’న్తిఆదినా ఉప్పజ్జమానో విప్పటిసారో. తేనేవస్స పదభాజనీయే ‘‘చేతసో విప్పటిసారో మనోవిలేఖో’’తి చ వుత్తం. ‘‘అకప్పియే కప్పియసఞ్ఞితా’’తిఆది పన కుక్కుచ్చమూలదస్సనత్థం. ఏవంసఞ్ఞితాయ హి కతే వీతిక్కమే పచ్ఛా ‘‘దుట్ఠు మయా కత’’న్తి సుదిన్నాదీనం వియ విప్పటిసారో ఉప్పజ్జతి. యం పన వినయే ‘‘అథ ఖో ఆయస్మా సారిపుత్తో…పే… కుక్కుచ్చాయన్తో న పటిగ్గహేసీ’’తి (పాచి. ౨౦౪) కుక్కుచ్చం ఆగతం, తం నీవరణకుక్కుచ్చం. న హి అరహతో నీవరణం అత్థి, నీవరణవతిరూపకం పన ‘‘కప్పతి, న కప్పతీ’’తి వీమంసనసఙ్ఖాతం వినయకుక్కుచ్చం నామేతన్తి వేదితబ్బం. సేసనీవరణాని వుత్తత్థాని ఏవ. ఇమేసు చ కుక్కుచ్చవిచికిచ్ఛా పఠమేన మగ్గేన పహీయన్తి, బ్యాపాదో తతియేన, థినమిద్ధుద్ధచ్చావిజ్జా చతుత్థేన, కామచ్ఛన్దో చతూహిపీతి వత్తబ్బం, ‘‘తతియేనా’’తి పన వుత్తం. ఇమే చ సభావతో అట్ఠ ధమ్మా ఛ నీవరణా నామ జాతా, ఇమే పన ఠపేత్వా సేసా నో నీవరణా నామ. నీవరణదుకం పఠమం.

దుతియం సాసవదుకసదిసమేవ. ద్వాదస అకుసలచిత్తాని నీవరణసమ్పయుత్తా నామ. సేసచిత్తరూపనిబ్బానాని నీవరణవిప్పయుత్తా నామ. చేతసికేసు అకుసలా నీవరణసమ్పయుత్తావ, కుసలాబ్యాకతా నీవరణవిప్పయుత్తావ, సేసా ద్విధాపి హోన్తి. తతియం.

ఛ నీవరణా నీవరణా చేవ నీవరణియా చ నామ. సేసా లోకియా నీవరణియా చేవ నో చ నీవరణా నామ. లోకుత్తరా న వత్తబ్బా. సేసం ఆసవగోచ్ఛకే చతుత్థసదిసమేవ. చతుత్థం.

ఛ నీవరణా నీవరణా చేవ నీవరణసమ్పయుత్తా చ నామ. తదఞ్ఞే నీవరణసమ్పయుత్తా పన నీవరణసమ్పయుత్తా చేవ నో చ నీవరణా నామ. తథా చేతసికేసు నీవరణవిరహితా అకుసలా, తిజాతికా పన తథా చ న వత్తబ్బా చ, కుసలాబ్యాకతా న వత్తబ్బావ. ఇధ పన నీవరణవిప్పయుత్తా సబ్బే న వత్తబ్బా. పఞ్చమం.

లోకుత్తరవజ్జితా నీవరణవిప్పయుత్తా నీవరణియా నామ. లోకుత్తరా నీవరణవిప్పయుత్తా అనీవరణియా నామ. ఇధ పన నీవరణసమ్పయుత్తా న వత్తబ్బా. చేతసికేసు పన కరుణాముదితా నీవరణవిప్పయుత్తా నీవరణియావ, కుసలాబ్యాకతా ద్విధాపి హోన్తి, తిజాతికా తథా చ న వత్తబ్బా చ, అకుసలా పన న వత్తబ్బావ. ఛట్ఠం.

నీవరణగోచ్ఛకం నిట్ఠితం.

పరామాసగోచ్ఛకే ధమ్మానం యథాభూతం అనిచ్చాదిఆకారం అతిక్కమిత్వా ‘‘నిచ్చ’’న్తిఆదివసేన పవత్తమానా పరతో ఆమసన్తీతి పరామాసా. మిచ్ఛాదిట్ఠి. బహువచననిద్దేసే కారణం వుత్తమేవ. తదఞ్ఞే సబ్బే ధమ్మా నో పరామాసా నామ. పరామాసదుకం పఠమం.

పరామాసేహి ఆరమ్మణకరణవసేన పరామట్ఠత్తా పరామట్ఠా. సేసం ఆసవదుకసదిసమేవ. దుతియం.

దిట్ఠిసమ్పయుత్తచిత్తేసు దిట్ఠివిరహితా ధమ్మా పరామాససమ్పయుత్తా నామ. సేసచిత్తరూపనిబ్బానాని పరామాసవిప్పయుత్తా నామ. ఇధ పన దిట్ఠి న వత్తబ్బా, సేసచేతసికేసు పన మానదోసఇస్సామచ్ఛరియకుక్కుచ్చవిచికిచ్ఛా, కుసలాబ్యాకతా చ పరామాసవిప్పయుత్తా ఏవ, సేసా ద్విధాపి హోన్తి. తతియం.

దిట్ఠి ఏవ పరామాసా చేవ పరామట్ఠా చ నామ. సేసలోకియా పరామట్ఠా చేవ నో చ పరామాసా నామ. ఇధ పన లోకుత్తరా న వత్తబ్బా. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ. చతుత్థం.

ఇమస్మిం పన గోచ్ఛకే ‘‘పరామాసా చేవ ధమ్మా పరామాససమ్పయుత్తా చా’’తి అయం దుకో న లబ్భతి. న హి దిట్ఠి దిట్ఠియా సమ్పయుజ్జతి. పచ్ఛిమదుకే లోకుత్తరవజ్జితా పరామాసవిప్పయుత్తా పరామట్ఠా నామ. లోకుత్తరా పరామాసవిప్పయుత్తా అపరామట్ఠా నామ. ఇధ పన పరామాసో, తంసమ్పయుత్తా చ న వత్తబ్బా. సేసం వుత్తనయమేవ.

పరామాసగోచ్ఛకం నిట్ఠితం.

మహన్తరదుకేసు ఆరమ్మణం అగ్గహేత్వా అప్పవత్తితో సహ ఆరమ్మణేనాతి సారమ్మణా, చిత్తచేతసికా. నత్థి ఆరమ్మణమేతేసన్తి అనారమ్మణా, రూపనిబ్బానాని. సారమ్మణదుకం.

చిన్తనట్ఠేన చిత్తం, చిత్తతాయ వా చిత్తం. తం హి వత్థుద్వారారమ్మణకిచ్చాదిభేదతో, అతీతాదిభేదతో చ అత్తనో విచిత్తతాయ చిత్తన్తి వుచ్చతి చిత్తకరణతాయ వా. లోకస్మిం హి చిత్తకమ్మతో ఉత్తరితరం చిత్తం నామ నత్థి, తస్మిమ్పి చరణం నామ చిత్తం అతిచిత్తం హోతి. యం వా పనఞ్ఞమ్పి లోకే సిప్పజాతం, సబ్బం తం చిత్తేనేవ కరీయతి. ఏవం తస్స తస్స చిత్తస్స నిప్ఫాదకం చిత్తమ్పి తథేవ చిత్తం హోతి. యథా చిన్తితస్స వా అనవసేసస్స అనిప్ఫజ్జనతో తతోపి చిత్తమేవ చిత్తతరం, తథా యదేతం దేవమనుస్సనిరయతిరచ్ఛానభేదాసు గతీసు కుసలాకుసలకమ్మనానత్తం, తేన తాసు గతీసు అపదద్విపదాదిఉచ్చత్తనీచత్తాదినానత్తం, తస్మిం తస్మిం అత్తభావే దీఘరస్సథూలాథూలసువణ్ణదుబ్బణ్ణాదిలాభాలాభాది చాతి ఏవమాది అజ్ఝత్తం చిత్తం, బహిద్ధా చ పథవీపబ్బతతిణరుక్ఖలతాదిదేవబ్రహ్మవిమానకప్పరుక్ఖాదిభూతం కమ్మపచ్చయం చిత్తం, తమ్పి చిత్తేనేవ కతం, తతో చిత్తమేవ చిత్తతరం చిన్తితనియామేన సబ్బాకారస్స అసమ్భవతో. ఏవం చిన్తనట్ఠేన, చిత్తవిచిత్తట్ఠేన, చిత్తకరణట్ఠేన చ ‘‘చిత్త’’న్తి విఞ్ఞాణం వేదితబ్బం, తదేవ విఞ్ఞాణం చిత్తం నామ. చేతసికరూపనిబ్బానాని నో చిత్తా నామ. చిత్తదుకం.

అవిప్పయోగవసేన చేతసి నియుత్తా చేతసికా, ఫస్సాదయో ద్విపఞ్ఞాస ధమ్మా. చిత్తరూపనిబ్బానాని అచేతసికా నామ. చేతసికదుకం.

చేతసికా ఏవ చిత్తసమ్పయుత్తా నామ. రూపనిబ్బానాని చిత్తవిప్పయుత్తా నామ, ఇధ పన చిత్తం న వత్తబ్బం. చిత్తసమ్పయుత్తదుకం.

నిరన్తరభావూపగమనతాయ ఉప్పాదతో యావ భఙ్గాచిత్తేన సంసట్ఠాతి చిత్తసంసట్ఠా. ఏకతో వత్తమానాపి నిరన్తరభావం అనుపగమనతాయ చిత్తేన విసంసట్ఠాతి చిత్తవిసంసట్ఠా. సేసం అనన్తరదుకసదిసమేవ. చిత్తసంసట్ఠదుకం.

సముట్ఠహన్తి ఏతేనాతి సముట్ఠానం, చిత్తం సముట్ఠానం ఏతేసన్తి చిత్తసముట్ఠానా, చేతసికాని చేవ చిత్తజరూపకలాపా చ. చిత్తం, పన అచిత్తజరూపకలాపా, నిబ్బానఞ్చ నో చిత్తసముట్ఠానా నామ. చిత్తసముట్ఠానదుకం.

సహ భవన్తీతి సహభునో, చిత్తేన సహభునో చిత్తసహభునో, చేతసికాని చేవ కాయవచీవిఞ్ఞత్తియో చ. చిత్తం, పన విఞ్ఞత్తివజ్జితరూపనిబ్బానాని చ నో చిత్తసహభునో నామ. చిత్తసహభుదుకం.

అనుపరివత్తన్తీతి అనుపరివత్తినో, కిం అనుపరివత్తన్తి? చిత్తం, చిత్తస్స అనుపరివత్తినో చిత్తానుపరివత్తినో. సేసం అనన్తరదుకసదిసమేవ. చిత్తానుపరివత్తిదుకం.

ఇతో పరే పన తయో దుకా చేతసికదుకసదిసావ, కేవలం పదత్థమత్తమేవ విసేసో. తత్థ చిత్తసంసట్ఠా చ తే చిత్తసముట్ఠానా ఏవ చాతి చిత్తసంసట్ఠసముట్ఠానా. చిత్తసంసట్ఠా చ తే చిత్తసముట్ఠానా చ చిత్తసహభునో ఏవ చాతి చిత్తసంసట్ఠసముట్ఠానసహభునో, చిత్తసంసట్ఠా చ తే చిత్తసముట్ఠానా చ చిత్తానుపరివత్తినో ఏవ చాతి చిత్తసంసట్ఠసముట్ఠానానుపరివత్తినో. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

తదనన్తరే పన అజ్ఝత్తికదుకే అజ్ఝత్తజ్ఝత్తం అజ్ఝత్తత్తికే వుత్తవసేన అజ్ఝత్తావ అజ్ఝత్తికా. పసాదరూపచిత్తసఙ్ఖాతాని ఛ అజ్ఝత్తికాని ఆయతనాని. తతో బహిభూతా బాహిరా. సేసరూపచేతసికనిబ్బానపఞ్ఞత్తిసఙ్ఖాతాని ఛ బాహిరాయతనాని, ఇధ పన పఞ్ఞత్తియోపి లబ్భన్తి. అజ్ఝత్తికదుకం.

ఉపాదియన్తేవ భూతాని, న భూతా వియ ఉపాదియన్తీతి ఉపాదా, చతువీసతి ఉపాదారూపాని ఏవ. న ఉపాదియన్తీతి నో ఉపాదా, చతుమహాభూతచిత్తచేతసికనిబ్బానాని. ఉపాదాదుకం.

ద్వత్తింస లోకియవిపాకచిత్తాని, కమ్మజరూపఞ్చ ఉపాదిన్నా నామ. సేసలోకియలోకుత్తరాని, నిబ్బానఞ్చ అనుపాదిన్నా నామ. సేసం ఉపాదిన్నుపాదానియత్తికే వుత్తానుసారేన ఞాతబ్బం. ఉపాదిన్నదుకం.

మహన్తరదుకా నిట్ఠితా.

ఉపాదానగోచ్ఛకేభుసం ఆదియన్తీతి ఉపాదానా, దళ్హగ్గాహం గణ్హన్తీతి అత్థో. దళ్హత్థో హి ఏత్థ ఉప-సద్దో ‘‘ఉపాయాసో’’తిఆదీసు వియ. తతో అఞ్ఞే నో ఉపాదానా. తత్థ కాముపాదానం దిట్ఠుపాదానం సీలబ్బతుపాదానం అత్తవాదుపాదానన్తి ఇమే ఉపాదానా నామ. తత్థ వత్థుకామేసు ఉప్పన్నో కిలేసకామోవ వుత్తనయేన ఉపాదానన్తి కాముపాదానం. ఏవం సేసేసుపి. తత్థ వీసతివత్థుకా సక్కాయదిట్ఠి అత్తవాదుపాదానం నామ. సేసాని పుబ్బే వుత్తానేవ. పచ్ఛిమాని పనేత్థ తీణి ఉపాదానాని తథాపవత్తదిట్ఠి ఏవ. తాని చ పఠమేన మగ్గేన పహీయన్తి, కాముపాదానం చతూహిపి. ఇమే చ సభావతో ద్వే ధమ్మా విభాగతో చతురుపాదానా నామ జాతా. ఇమే పన ఠపేత్వా సేసా సబ్బే ధమ్మా నో ఉపాదానా నామ. ఉపాదానదుకం పఠమం.

ఉపాదానియదుకో సంయోజనియదుకసదిసోవ. దుతియం.

అట్ఠలోభసహగతచిత్తాని, తంసమ్పయుత్తేసు దిట్ఠివిప్పయుత్తలోభం ఠపేత్వా సేసా చ ఉపాదానసమ్పయుత్తా నామ. దిట్ఠివిప్పయుత్తలోభదోసమోహమూలాని, కుసలాబ్యాకతాని చ చిత్తాని, రూపనిబ్బానాని చ ఉపాదానవిప్పయుత్తా నామ. చేతసికేసు పన దిట్ఠిమానా ఉపాదానసమ్పయుత్తావ, దోసఇస్సామచ్ఛరియకుక్కుచ్చవిచికిచ్ఛా, కుసలాబ్యాకతా చ ఉపాదానవిప్పయుత్తా ఏవ. సేసా దువిధాపి హోన్తి. తతియం.

చత్తారి ఉపాదానాని ఉపాదానా చేవ ఉపాదానియా చ నామ. తదవసేసా లోకియా ఉపాదానియా చేవ నోచ ఉపాదానా నామ. ఇధ పన లోకుత్తరా న వత్తబ్బా. సేసం వుత్తనయమేవ. చతుత్థం.

పఞ్చమఛట్ఠదుకా పాఠతో గన్థగోచ్ఛకే పఞ్చమఛట్ఠదుకసదిసావ, కేవలం పఞ్చమదుకే ‘‘చేతసికేసు మానో ఉపాదానసమ్పయుత్తో చేవ నో చ ఉపాదానో ఏవ, మోహాహిరికానోత్తప్పఉద్ధచ్చథినమిద్ధాని తిజాతికాని తథా చ న వత్తబ్బా చా’’తి ఇదఞ్చ, ఛట్ఠదుకే ‘‘చేతసికేసు దోసఇస్సామచ్ఛరియకుక్కుచ్చవిచికిచ్ఛా అప్పమఞ్ఞా ఉపాదానవిప్పయుత్తా ఉపాదానియా ఏవ, మోహాహిరికానోత్తప్పఉద్ధచ్చలోభథినమిద్ధాని తథా చ న వత్తబ్బాని చా’’తి ఏత్తకమేవ పాఠతో విసేసో, అత్థతో పన నామమత్తకోవ విసేసో. సేసో సువిఞ్ఞేయ్యోవ. పఞ్చమఛట్ఠాని.

ఉపాదానగోచ్ఛకం నిట్ఠితం.

కిలేసగోచ్ఛకే సంకిలిట్ఠత్తికే వుత్తనయేన పదత్థో వేదితబ్బో. లోభో దోసో మోహో మానో దిట్ఠి విచికిచ్ఛా థినం ఉద్ధచ్చం అహిరికం అనోత్తప్పన్తి ఇమే దస ధమ్మా కిలేసా నామ. ఇమే చ వుత్తత్థా ఏవ, ఇధ పన లోభో, హేతుగన్థనీవరణఉపాదానగోచ్ఛకేసు లోభో చ నిప్పదేసతో చతుమగ్గవజ్ఝోపి ఏకేనేవ కోట్ఠాసేన ఠితో, సేసగోచ్ఛకేసు సో సబ్బోపి లోభో ‘‘కామాసవో భవాసవో’’తిఆదినా ద్వే ద్వే కోట్ఠాసా హుత్వా ఠితో, ఇమినా పన అట్ఠకథావచనేనాపి భవాసవాదిబ్యతిరిత్తో సబ్బో చతుమగ్గవజ్ఝోపి రాగో కామాసవాదీసు సఙ్గహితో. కామచ్ఛన్దనీవరణం పన భవరాగోపి న పఞ్చకామగుణికరాగమత్తోవాతి పఞ్ఞాయతి, ‘‘ఆరుప్పే కామచ్ఛన్దనీవరణం పటిచ్చ థినమిద్ధనీవరణ’’న్తిఆదిపాళితో (పట్ఠా. ౩.౮.౮) చేతం దట్ఠబ్బం పఞ్చకామగుణికరాగస్స రూపారూపభూమీసు అనుప్పజ్జనతో. ఇమేసు చ కిలేసేసు దిట్ఠివిచికిచ్ఛా పఠమేన మగ్గేన పహీయన్తి, దోసో తతియేన, లోభాదయో చతూహిపి. ఇమే పన దస ధమ్మే ఠపేత్వా సేసా నో కిలేసా నామ. కిలేసదుకం పఠమం.

సంకిలేసికదుకో సాసవదుకసదిసోవ. దుతియం.

సంకిలిట్ఠదుకో, కిలేససమ్పయుత్తదుకో చాతి ద్వేపి సమానత్థావ. తే చ నీవరణగోచ్ఛకే తతియదుకసదిసావ. తతియచతుత్థాని.

దస కిలేసా కిలేసా చేవ సంకిలేసికా చ నామ. సేసా లోకియధమ్మా సంకిలేసికా చేవ నో చ కిలేసా నామ. ఇధ పన లోకుత్తరా న వత్తబ్బా. సేసం నీవరణగోచ్ఛకే చతుత్థదుకసదిసమేవ. పఞ్చమం.

ఛట్ఠసత్తమదుకానిపి అఞ్ఞమఞ్ఞం సమానత్థానేవ. తాని ఛట్ఠసత్తమాని నీవరణగోచ్ఛకే యథాక్కమం పాఠతో పఞ్చమఛట్ఠదుకసదిసాని, అత్థతో పన నామమత్తకోవ విసేసో. సేసో సువిఞ్ఞేయ్యో. ఛట్ఠసత్తమఅట్ఠమాని.

కిలేసగోచ్ఛకం నిట్ఠితం.

పిట్ఠిదుకేసు ఆదితో చత్తారో దుకా దస్సనేనపహాతబ్బత్తికే, దస్సనేనపహాతబ్బహేతుకే చ వుత్తనయేన వేదితబ్బా. కేవలం పన తత్థ పఠమత్తికే వుత్తేసు దస్సనేనపహాతబ్బే ధమ్మే ఠపేత్వా సేసా ఇధ పఠమదుకస్స దుతియపదే దస్సనేనపహాతబ్బేసు పవిసన్తి, భావనాయపహాతబ్బే ఠపేత్వా సేసా ఇధ దుతియదుకే నభావనాయపహాతబ్బేసు పవిసన్తి. తత్థ చ దుతియత్తికే వుత్తేసు దస్సనేనపహాతబ్బహేతుకే ఠపేత్వా సేసా ఇధ తతియదుకే నదస్సనేనపహాతబ్బహేతుకే, భావనాయపహాతబ్బహేతుకే చ ఠపేత్వా సేసా ఇధ చతుత్థదుకే నభావనాయపహాతబ్బహేతుకేసు పవిసన్తి.

పదత్థో చ దస్సనేన పహాతబ్బో హేతు ఏతేసం అత్థీతి దస్సనేనపహాతబ్బహేతుకా. ఏవం భావనాయపహాతబ్బహేతుకాతి ఏత్థాపి అత్థో వేదితబ్బో. ఏవం హి సతి అహేతుకానం అగ్గహణం సియాతి ఏత్తకమేవ విసేసో. తికద్వయమేవ హి భగవా దేసనావిలాసేన చత్తారో దుకే కత్వా దేసేసి. సేసం తాదిసమేవ. చత్తారో దుకా నిట్ఠితా.

పఞ్చపఞ్ఞాససవితక్కచిత్తేసు వితక్కవిరహితా చిత్తచేతసికా ధమ్మా సవితక్కా నామ. వితక్కో, పన సేసచిత్తరూపనిబ్బానాని చ అవితక్కా నామ. పఞ్చమం.

ఛసట్ఠియా సవిచారచిత్తేసు విచారవిరహితా ధమ్మా సవిచారా నామ. విచారో, పన సేసచిత్తరూపనిబ్బానాని చ అవిచారా నామ. సేసం ఇధ, అనన్తరే వుత్తదుకే చ వితక్కత్తికే వుత్తానుసారేన ఞాతబ్బం. ఛట్ఠం.

ఇతో పరేసు సప్పీతికదుకో, పీతిసహగతదుకో చ సమానత్థావ, తే చ సుఖసహగతఉపేక్ఖాసహగతదుకా చాతి చత్తారోపి దుకా పీతిత్తికే వుత్తనయావ. కేవలం పనేతేసం దుకానం పఠమం పదం తత్థ పవిసతి, పీతిత్తికే ఇతరీతరపదద్వయసఙ్గహితా, అసఙ్గహితా చ సబ్బే అత్థా హేట్ఠా వుత్తనయేనేత్థ దుకానం దుతియపదేసు అత్థతో సఙ్గహితా, ఇమే చ నిప్పదేసదుకాతి అయమేవ విసేసో. సత్తమఅట్ఠమనవమదసమా.

తదనన్తరేసు కామావచరాతి ఏత్థ ‘‘హేట్ఠతో అవీచినిరయం పరియన్తం కరిత్వా ఉపరితో పరనిమ్మితవసవత్తీ దేవే అన్తో కరిత్వా యం తస్మిం అన్తరే ఏత్థావచరా ఏత్థ పరియాపన్నా’’తి ఏవం (ధ. స. ౧౨౮౭) పాళియం పరిచ్ఛిన్నానం చతున్నం అపాయానం, మనుస్సానం, ఛన్నం దేవలోకానఞ్చ వసేన ఓకాసతో ఏకాదసవిధో కామభవో ‘‘కామో’’తి వుచ్చతి ఉత్తరపదలోపేన యథా ‘‘రూపూపపత్తియా’’తిఆదీసు రూపభవో ‘‘రూప’’న్తి. తస్మిం కామే అవచరన్తి పవత్తన్తీతి కామావచరా. యేభుయ్యతో చేతం వుత్తం రూపారూపేసు చేతేసఞ్చ ఇధ పవత్తితో ‘‘థలచరా’’తిఆదీసు వియ. కామభవసఙ్ఖాతే వా కామే పటిసన్ధిం అవచారేన్తీతిపి కామావచరా, కుసలాకుసలాని. ఉద్ధచ్చసహగతచిత్తం పన అబ్యాకతచిత్తసదిసం. తదాయత్తతాయ, ఆరమ్మణకరణవసేన వా కిలేసకామో ఏత్థ అవచరతీతిపి కామావచరం. కామఞ్చేస రూపారూపావచరధమ్మేసుపి అవచరతి, రుళ్హితో పన ‘‘వదతీతి వచ్ఛో’’తిఆదీసు వియ ఇమే ఏవ ‘‘కామావచరా’’తి వుచ్చన్తి. అపిచ కామతణ్హా రూపతణ్హా అరూపతణ్హాతి ఏత్థ వుత్తకామతణ్హాసఙ్ఖాతో కామో ఏత్థ అవచరతీతిపి కామావచరా. ఏవం బ్రహ్మానం విమానాభరణాదీసు ఛన్దరాగస్సాపి కామతణ్హాభావో సిద్ధో, రూపతణ్హావిసయానమ్పి చ బ్రహ్మానం కమ్మజరూపాదీనం కామతణ్హాయపి విసయతాయ కామావచరతా సిద్ధా హోతి. న రూపారూపావచరానం తదభావతో తదఞ్ఞే న కామావచరా. ఇమినా నయేన రూపావచరాదిదుకానమ్పి పదత్థో యథారహం ఞాతబ్బో. తత్థ చతుపఞ్ఞాస కామావచరచిత్తాని, సబ్బఞ్చ రూపం కామావచరా నామ. సేసచిత్తనిబ్బానాని న కామావచరా నామ. చేతసికేసు వత్తబ్బం పరియాపన్నదుకే ఏవ ఆవి భవిస్సతి. ఏకాదసమం.

పన్నరస రూపావచరచిత్తాని రూపావచరా నామ. సేసచిత్తరూపనిబ్బానాని న రూపావచరా నామ. ద్వాదసమం.

ద్వాదస అరూపావచరచిత్తాని అరూపావచరా నామ. సేసచిత్తరూపనిబ్బానాని న అరూపావచరా నామ. తేరసమం.

తేభూమకవట్టే పరియాపన్నా అన్తోగధాతి పరియాపన్నా, లోకియధమ్మావ. తత్థ న పరియాపన్నాతి అపరియాపన్నా, లోకుత్తరా. చేతసికేసు పన కామావచరాదిదుకానం చతున్నమ్పి సాధారణో వినిచ్ఛయో ఏవం వేదితబ్బో – అకుసలచేతసికా కామావచరావ, అప్పమఞ్ఞా కామరూపావచరా, విరతియో పన కామావచరపరియాపన్నా, వితక్కవిచారపీతియో పన కామరూపావచరపరియాపన్నా, సేసా చతుభూమకాతి. చుద్దసమం.

వట్టమూలం ఛిన్దన్తా నిబ్బానం ఆరమ్మణం కత్వా వట్టతో నీయన్తీతి నియ్యానికా, చత్తారి లోకుత్తరమగ్గచిత్తాని. ఇమినా లక్ఖణేన న నియ్యన్తీతి అనియ్యానికా, సేసచిత్తరూపనిబ్బానాని. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ. పఞ్చదసమం.

చుతియా వా అత్తనో వా పవత్తియా అనన్తరం ఫలదానే నియతత్తా నియతా, మిచ్ఛత్తనియతా, సమ్మత్తనియతా చ. తథా అనియతత్తా అనియతా, సేసధమ్మా. సేసం వుత్తనయమేవ. సోళసమం.

అఞ్ఞే ధమ్మే ఉత్తరన్తి అతిక్కమన్తీతి ఉత్తరా, అత్తానం ఉత్తరితుం సమత్థేహి సహ ఉత్తరేహీతి సఉత్తరా, లోకియావ. నత్థి ఏతేసం ఉత్తరాతి అనుత్తరా, లోకుత్తరా. సత్తరసమం.

రణన్తి కన్దన్తి ఏతేహీతి రణా, యేహి అభిభూతా సత్తా నానప్పకారతో పరిదేవన్తి, తేసం అకుసలమూలానం ఏతం అధివచనం, తేహి సమ్పయోగవసేన, పహానేకట్ఠతావసేన చ సహ రణేహీతి సరణా. ఏతేనాకారేన నత్థి ఏతేసం రణాతి అరణా.

తత్థ ద్వాదస అకుసలచిత్తాని సరణా నామ. సరణధమ్మేసు చేత్థ లోభదోసమోహా రణా చేవ సరణా చ, తేసు లోభదోసా మోహేనేవ సమ్పయోగతో సరణా, తథా విచికిచ్ఛుద్ధచ్చసహగతచిత్తం, తంసమ్పయుత్తా చ. మోహో పన తేసు సమ్పయోగతో సరణో, దిట్ఠిసమ్పయుత్తరాగేన, పన భవరాగేన చ రణభూతేన పహానేకట్ఠతావసేనేవ సరణో. లోభదోసమోహమూలసమ్పయుత్తేసు పన మోహో లోభేన చేవ దోసేన చ, సేసా లోభమోహేన చేవ దోసమోహేన చ సమ్పయోగతో సరణాతి వేదితబ్బా. సబ్బాని కుసలాబ్యాకతచిత్తాని, రూపనిబ్బానాని చ అరణా నామ. చేతసికేసు పన అకుసలా సరణావ, కుసలాబ్యాకతా అరణావ, తిజాతికా పన ద్విధాపి హోన్తీతి. అట్ఠారసమం.

పిట్ఠిదుకా నిట్ఠితా.

అభిధమ్మదుకమాతికత్థవణ్ణనా నిట్ఠితా.