౧. ధమ్మసఙ్గణీమాతికా

తికపదత్థవణ్ణనా

తత్థ అభిధమ్మస్స మాతికాతి ఏత్థ కేనట్ఠేన అభిధమ్మో? ధమ్మాతిరేకధమ్మవిసేసట్ఠేన. అతిరేకవిసేసత్థదీపకో హి ఏత్థ అభి-సద్దో ‘‘బాళ్హా మే దుక్ఖా వేదనా అభిక్కమన్తి, నో పటిక్కమన్తి (సం. ని. ౪.౮౭; ౫.౧౯౫, ౧౦౨౨; మ. ని. ౩.౩౮౪, ౩౮౯), అభిక్కన్తవణ్ణా’’తిఆదీసు (సం. ని. ౧.౧; ఖు. పా. ౫.౧; సు. ని. మఙ్గలసుత్త; వి. వ. ౮౫౭) వియ, తస్మా యథా సముస్సితేసు బహూసు ఛత్తేసు చేవ ధజేసు చ యం అతిరేకప్పమాణం, విసేసవణ్ణసణ్ఠానఞ్చ ఛత్తం, తం అతిచ్ఛత్తం, యో అతిరేకప్పమాణో, విసేసవణ్ణసణ్ఠానో చ ధజో, సో అతిద్ధజోతి చ వుచ్చతి, ఏవమేవ అయమ్పి ధమ్మో ధమ్మాతిరేకధమ్మవిసేసట్ఠేన ‘‘అభిధమ్మో’’తి వుచ్చతి. భగవతా హి సుత్తన్తం పత్వా ఖన్ధాయతనధాతుసచ్చఇన్ద్రియపచ్చయాకారాదయో ధమ్మా ఏకదేసేన విభత్తా, న నిప్పదేసేన, అభిధమ్మం పత్వా పన అనేకేహి నయవిసేసేహి నిప్పదేసతోవ విభత్తా. ఏవం ధమ్మాతిరేకధమ్మవిసేసట్ఠేన ‘‘అభిధమ్మో’’తి వేదితబ్బో.

కేనట్ఠేన మాతికా? మాతుసమట్ఠేన. మాతా వియాతి హి మాతికా యథా పదుమికం ముఖన్తి. యథా హి మాతా నానావిధే పుత్తే పసవతి, తే పాలేతి, పోసేతి చ, ఏవమయమ్పి నానావిధే ధమ్మే, అత్థే చ పసవతి, తే చ అవినస్సమానే పాలేతి, పోసేతి చ, తస్మా ‘‘మాతికా’’తి వుచ్చతి. మాతికం హి నిస్సాయ ధమ్మసఙ్గణీఆదిసత్తప్పకరణవసేన విత్థారియమానా అనన్తాపరిమాణా ధమ్మా, అత్థా చ తాయ పసుతా, పాలితా, పోసితా వియ చ హోన్తి. తథా హి ధమ్మసఙ్గణిప్పకరణే చతస్సో విభత్తియో చిత్తవిభత్తి రూపవిభత్తి నిక్ఖేపరాసి అత్థుద్ధారోతి. తత్థ నానానయేహి ఏకూననవుతిచిత్తవిభావినీ చిత్తవిభత్తి విత్థారియమానా అనన్తాపరిమాణభాణవారా హోతి, తదనన్తరం ఏకవిధాదినా రూపవిభావినీ రూపవిభత్తి విత్థారియమానా అనన్తాపరిమాణభాణవారా హోతి, తదనన్తరం మూలఖన్ధద్వారాదీని నిక్ఖిపిత్వా దేసితో నిక్ఖేపరాసి విత్థారియమానో అనన్తాపరిమాణభాణవారో హోతి, తదనన్తరం తేపిటకస్స బుద్ధవచనస్స అట్ఠకథాభూతో అత్థుద్ధారో విత్థారియమానో అనన్తాపరిమాణభాణవారో హోతి. ఏవమిదం ధమ్మసఙ్గణిప్పకరణం వాచనామగ్గతో అతిరేకతేరసమత్తభాణవారమ్పి సమానం విత్థారియమానం అనన్తాపరిమాణభాణవారం హోతి.

తథా విభఙ్గప్పకరణే ఖన్ధవిభఙ్గో ఆయతనధాతుసచ్చఇన్ద్రియపచ్చయాకారసతిపట్ఠానసమ్మప్పధానఇద్ధిపాదబోజ్ఝఙ్గమగ్గఙ్గఝానఅప్పమఞ్ఞాసిక్ఖాపదపటిసమ్భిదాఞాణఖుద్దకవత్థుధమ్మహదయవిభఙ్గాతి అట్ఠారస విభఙ్గా విభత్తా, తే సుత్తన్తభాజనీయఅభిధమ్మభాజనీయాదినానానయేహి విత్థారియమానా పచ్చేకం అనన్తాపరిమాణభాణవారా హోన్తి. ఏవమిదం విభఙ్గప్పకరణం వాచనామగ్గతో పఞ్చతింసమత్తభాణవారమ్పి సమానం విత్థారియమానం అనన్తాపరిమాణభాణవారం హోతి.

తథా ధాతుకథాపకరణం ‘‘సఙ్గహో అసఙ్గహో’’తిఆదినా చుద్దసవిధేన విభత్తం వాచనామగ్గతో అతిరేకఛభాణవారమత్తమ్పి సమానం విత్థారియమానం అనన్తాపరిమాణభాణవారం హోతి.

తథా పుగ్గలపఞ్ఞత్తిప్పకరణం ఖన్ధపఞ్ఞత్తి ఆయతనధాతుసచ్చఇన్ద్రియపుగ్గలపఞ్ఞత్తీతి ఛబ్బిధేన విభత్తం వాచనామగ్గతో అతిరేకపఞ్చభాణవారమత్తమ్పి విత్థారియమానం అనన్తాపరిమాణభాణవారం హోతి.

తథా కథావత్థుప్పకరణం సకవాదే పఞ్చ సుత్తసతాని, పరవాదే పఞ్చ సుత్తసతానీతి సుత్తసహస్సం సమోధానేత్వా విభత్తం వాచనామగ్గతో సఙ్గీతిఆరోపితనయేన దీఘనికాయప్పమాణమ్పి విత్థారియమానం అనన్తాపరిమాణభాణవారం హోతి.

తథా యమకప్పకరణం మూలయమకం ఖన్ధాయతనధాతుసచ్చసఙ్ఖారఅనుసయచిత్తధమ్మఇన్ద్రియయమకన్తి దసవిధేన విభత్తం వాచనామగ్గతో వీసభాణవారసతమ్పి విత్థారియమానం అనన్తాపరిమాణభాణవారం హోతి.

పట్ఠానప్పకరణం హేతుపచ్చయఆరమ్మణపచ్చయాదిచతువీసతిపచ్చయే గహేత్వా తికపట్ఠానాదిచతువీసతివిధేన విభత్తం పచ్చేకం కతిపయభాణవారమ్పి విత్థారియమానం అనన్తాపరిమాణభాణవారం హోతి. ఏవం అనన్తాపరిమాణానం ధమ్మానం, అత్థానఞ్చ పసవనతో, పాలనతో, పోసనతో చ ‘‘మాతా వియాతి మాతికా’’తి వుచ్చతి. పాలనపోసనఞ్చేత్థ సమ్ముట్ఠానం, విరద్ధానఞ్చ పాళిఅత్థానం మాతికానుసారేన సల్లక్ఖేత్వా సమానయనతో, రక్ఖణతో చ వేదితబ్బం. సా పనాయం పరిచ్ఛేదతో ధమ్మసఙ్గణీమాతికా విభఙ్గమాతికా ధాతుకథామాతికా పుగ్గలపఞ్ఞత్తిమాతికా కథావత్థుమాతికా యమకమాతికా పట్ఠానమాతికాతి సత్తన్నం పకరణానం ఆదిమ్హి ఠపితా సత్తవిధా హోతి.

తత్థ ధమ్మసఙ్గణీమాతికా ఆది, సాపి తికమాతికా దుకమాతికాతి దువిధా. తత్థ ద్వావీసతి తికా తికమాతికా నామ. ద్వేచత్తాలీససతదుకా దుకమాతికా నామ, సా పున ఆహచ్చభాసితా సావకభాసితాతి దువిధా. తత్థ ద్వావీసతి తికా చేవ, ‘‘హేతూ ధమ్మా న హేతూ ధమ్మా…పే… సరణా ధమ్మా అరణా ధమ్మా’’తి ఇమే చ సతం దుకాతి అయం ఆహచ్చభాసితా సమ్మాసమ్బుద్ధదేసితా సత్తన్నం పకరణానం మాతికా నామ, తదనన్తరా ‘‘విజ్జాభాగినో ధమ్మా అవిజ్జాభాగినో ధమ్మా…పే… ఖయేఞాణం అనుప్పాదేఞాణ’’న్తి ఇమే ద్వాచత్తాలీస సుత్తన్తికదుకా ధమ్మసేనాపతిసారిపుత్తత్థేరేన ఠపితత్తా సావకభాసితా నామ. ఇమే ఠపేన్తో పన థేరో న సాముక్కంసికేన అత్తనో ఞాణేన ఠపేసి, ఏకుత్తరియం పన ఏకకనిపాతదుకనిపాతసఙ్గీతిసుత్తదసుత్తరసుత్తేహి సమోధానేత్వా ఆభిధమ్మికత్థేరానం సుత్తన్తం పత్వా అకిలమనత్థం ఠపేసి.

సా పున సప్పదేసనిప్పదేసవసేన ద్వే కోట్ఠాసా హోన్తి. ఏత్థ హి నవ తికా, ఏకసత్తతి చ దుకా సప్పదేసానం సావసేసానం నామరూపానం పరిగ్గహితత్తా సప్పదేసా నామ, అవసేసా తేరస తికా, ఏకసత్తతి చ దుకా నిప్పదేసానం నిరవసేసానం నామరూపానం గహితత్తా నిప్పదేసా నామ. తేసం విభాగో తత్థ తత్థేవ ఆవి భవిస్సతి. తథా నామలాభవసేన ద్విధా. సబ్బేవ హి ఏతే తికదుకా ఆదిపదవసేన, సబ్బపదవసేన చాతి ద్విధా నామం లభన్తి. తత్థ ‘‘కుసలా ధమ్మా, అకుసలా ధమ్మా, అబ్యాకతా ధమ్మా’’తి అయం తావ ఆదిపదవసేన లద్ధనామో కుసలత్తికో నామ. ‘‘సుఖాయ వేదనాయ సమ్పయుత్తా ధమ్మా…పే… ధమ్మా’’తి అయం సబ్బపదవసేన లద్ధనామో వేదనాత్తికో నామ. ఏవం సబ్బేసమ్పి తికదుకానం నామం వేదితబ్బం.

సా పనేసా పఞ్చదసహి పరిచ్ఛేదేహి వవత్థితా. తికానం హి ఏకో పరిచ్ఛేదో, దుకానం చుద్దస. ‘‘హేతూ ధమ్మా నహేతూ ధమ్మా’’తిఆదయో హి ఛ దుకా గన్థతో చ అత్థతో చ అఞ్ఞమఞ్ఞసమ్బన్ధేన కణ్ణికా వియ, ఘటా వియ చ హుత్వా ఠితత్తా ‘‘హేతుగోచ్ఛకో’’తి వుచ్చతి. తతో అపరే ‘‘సప్పచ్చయా ధమ్మా’’తిఆదయో సత్త దుకా అఞ్ఞమఞ్ఞం అసమ్బన్ధా కేవలం దుకసామఞ్ఞేన ఉచ్చినిత్వా గోచ్ఛకన్తరే ఠపితత్తా, అఞ్ఞేహి చ అన్తరదుకేహి చూళకత్తా ‘‘చూళన్తరదుకా’’తి వేదితబ్బా. తతో పరం ఆసవదుకాదీనం ఛన్నం దుకానం వసేన ఆసవగోచ్ఛకో నామ. తతో సంయోజనదుకాదీనం ఛన్నం వసేన సంయోజనగోచ్ఛకో నామ. తథా గన్థఓఘయోగనీవరణదుకాదీనం ఛన్నం ఛన్నం వసేన గన్థఓఘయోగనీవరణగోచ్ఛకా నామ. పరామాసదుకాదీనం పఞ్చన్నం వసేన పరామాసగోచ్ఛకో నామ. తతో పరం సారమ్మణదుకాదయో చతుద్దస దుకా మహన్తరదుకా నామ. తతో పరం ఉపాదానదుకాదయో ఛ దుకా ఉపాదానగోచ్ఛకో నామ. తతో కిలేసదుకాదయో అట్ఠదుకా కిలేసగోచ్ఛకో నామ. తతో పరం దస్సనేనపహాతబ్బదుకాదయో అట్ఠారస దుకా అభిధమ్మమాతికాయ పరియోసానే ఠపితత్తా పిట్ఠిదుకా నామ. విజ్జాభాగియదుకాదయో పన ద్వాచత్తాలీస దుకా సుత్తన్తికదుకా నామ. ఏవమేతిస్సా పఞ్చదసహి పరిచ్ఛేదేహి వవత్థితాయ తావ అయం అత్థవణ్ణనా భవిస్సతి.

కుసలత్తికవణ్ణనా

యస్మా పనేత్థ తికమాతికా ఆది, తత్థాపి కుసలత్తికో ఆది, తస్మా కుసలత్తికస్స తావ –

అత్థతో భూమిభేదా చ, పచ్చేకం సమ్పయోగతో;

ఉద్దేసతో చ ధమ్మానం, లక్ఖణాదివిభాగతో.

సఙ్గహా సుఞ్ఞతో చేవ, విసయాదిప్పభేదతో;

యథానురూపం సబ్బత్థ, వేదితబ్బో వినిచ్ఛయో.

తత్థ అత్థతో తావ కుసలా ధమ్మాతి ఏత్థ కుసలసద్దో ఆరోగ్యానవజ్జఛేకసుఖవిపాకేసు దిస్సతి. అయం హి ‘‘కచ్చి ను భోతో కుసలం, కచ్చి భోతో అనామయ’’న్తిఆదీసు (జా. ౧.౧౫.౨౪౬; ౨.౨౦.౧౨౯) ఆరోగ్యే దిస్సతి. ‘‘కతమో పన, భన్తే, కాయసమాచారో కుసలో? యో ఖో, మహారాజ, కాయసమాచారో అనవజ్జో’’తిఆదీసు (మ. ని. ౨.౩౬౧) అనవజ్జే. ‘‘కుసలో త్వం రథస్స అఙ్గపచ్చఙ్గాన’’న్తిఆదీసు (మ. ని. ౨.౮౭) ఛేకే. ‘‘కుసలస్స కమ్మస్స కతత్తా ఉపచితత్తా’’తిఆదీసు (ధ. స. ౪౩౧) సుఖవిపాకే. స్వాయమిధ ఆరోగ్యేపి అనవజ్జేపి సుఖవిపాకేపి వత్తతి. యథేవ హి రూపకాయే నిబ్యాధితాయ ఆరోగ్యట్ఠేన కుసలం వుత్తం, ఏవం అరూపధమ్మేపి కిలేసబ్యాధినో అభావేన ఆరోగ్యట్ఠేన కుసలం వేదితబ్బం. కిలేసవజ్జస్స పన అభావా అనవజ్జట్ఠేన కుసలం.

ధమ్మ-సద్దో పనాయం పరియత్తిహేతుగుణనిస్సత్తనిజ్జీవతాదీసు దిస్సతి. అయం హి ‘‘ధమ్మం పరియాపుణాతి సుత్తం గేయ్య’’న్తిఆదీసు (అ. ని. ౪.౧౦౨) పరియత్తియం దిస్సతి. ‘‘హేతుమ్హి ఞాణం ధమ్మపటిసమ్భిదా’’తిఆదీసు (విభ. ౭౨౦) హేతుమ్హి. ‘‘న హి ధమ్మో అధమ్మో చ, ఉభో సమవిపాకినో’’తిఆదీసు (థేరగా. ౩౦౪) గుణే. ‘‘ధమ్మేసు ధమ్మానుపస్సీ విహరతీ’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౨.౩౭౩) నిస్సత్తనిజ్జీవతాయం, స్వాయమిధాపి నిస్సత్తనిజ్జీవతాయమేవ వట్టతి.

వచనత్థో పనేత్థ – కుచ్ఛితే పాపధమ్మే సలయన్తి చలయన్తి కమ్పేన్తి విద్ధంసేన్తీతి కుసలా. కుచ్ఛితేన వా ఆకారేన సయన్తీతి కుసా, తే కుసే లునన్తి ఛిన్దన్తీతి కుసలా. కుచ్ఛితానం వా సానతో తనుకరణతో ఞాణం కుసం నామ, తేన కుసేన లాతబ్బా పరివత్తేతబ్బాతి కుసలా. అథ వా కోసల్లం వుచ్చతి పఞ్ఞా, తతో కోసల్లతో సమ్భూతత్తా కుసలా. ఇదం పన అనన్తరే వుత్తఞ్చాతి నిబ్బచనద్వయం కిఞ్చాపి నిప్పరియాయతో ఞాణసమ్పయుత్తానమేవ యుజ్జతి, రుళ్హీవసేన పన తంసదిసతాయ ఞాణవిప్పయుత్తానమ్పీతి గహేతబ్బం. యథా వా కుసా ఉభయభాగగతం హత్థప్పదేసం లునన్తి, ఏవమిమేపి ఉప్పన్నానుప్పన్నభావేన ఉభయభాగగతం సంకిలేసపక్ఖం లునన్తి, తస్మా కుసా వియ లునన్తీతి కుసలా. అత్తనో పన సభావం ధారేన్తీతి ధమ్మా, ధారీయన్తి వా పచ్చయేహి, ధారీయన్తి వా యథాసభావతో ఆధారీయన్తీతిపి ధమ్మా. న కుసలా అకుసలా, మిత్తపటిపక్ఖా అమిత్తా వియ కుసలపటిపక్ఖాతి అత్థో. న బ్యాకతాతి అబ్యాకతా, కుసలాకుసలభావేన అకథితాతి అత్థో. తేసు అనవజ్జసుఖవిపాకలక్ఖణా కుసలా, సావజ్జదుక్ఖవిపాకలక్ఖణా అకుసలా, అవిపాకలక్ఖణా అబ్యాకతా.

కిం పనేతాని కుసలాతి వా ధమ్మాతి వాతిఆదీని ఏకత్థాని, ఉదాహు నానత్థానీతి? కిఞ్చేత్థ యది తావ ఏకత్థాని, ‘‘కుసలా ధమ్మా’’తి ఇదం ‘‘కుసలా కుసలా’’తి వుత్తసదిసం హోతి. అథ నానత్థాని, తికదుకానం ఛక్కచతుక్కభావో ఆపజ్జతి, పదానఞ్చ అసమ్బన్ధో ‘‘కుసలా రూపం చక్ఖుమా’’తిఆదీనం వియ. అథాపి యది ఏతాని ఏకత్థాని, కుసలాకుసలాబ్యాకతపదానం తిణ్ణమ్పి ధమ్మానం ధమ్మసభావేన ఏకత్తా కుసలాదీనమ్పి ఏకత్తం ఆపజ్జతి. అథ ‘‘కుసలపదతో అకుసలాదిపదస్స అఞ్ఞత్తం సియా’’తి వదథ, న ఏతాని ఏకత్థాని. తదా ధమ్మో నామ భావో. భావతో చ అఞ్ఞో అభావోతి. ఏవం అఞ్ఞోఞ్ఞాపేక్ఖాయ అభావత్తమాపన్నేహి ధమ్మేహి అనఞ్ఞే కుసలాదయోపి అభావా ఏవ సియున్తి? సబ్బమేతం అకారణం, కస్మా? యథానుమతివోహారసిద్ధితో, న హి ‘‘కుసలా ధమ్మా’’తిఆదీని పదాని యథా కుసలా కుసలాతి, ఏవం అత్థవిసేసాభావేన పణ్డితేహి అనుమతాని, నాపి కుసలా రూపం చక్ఖుమా-సద్దా వియ అఞ్ఞమఞ్ఞం అనోలోకితత్థభావేన, అథ ఖో అనవజ్జఇట్ఠవిపాకత్తాదిసఙ్ఖాతస్స అత్థవిసేసస్స, సభావసాధారణాదిఅత్థసామఞ్ఞస్స చ జోతకత్తేన యథాక్కమం అనుమతాని. కుసల-సద్దో హి ధమ్మ-సద్దస్స పురతో వుచ్చమానో కుసలాకుసలాదిసబ్బసాధారణసామఞ్ఞత్థదీపకం ధమ్మ-సద్దం అకుసలాదితో నివత్తేత్వా అత్తనో అత్తనో అత్థవిసేసవిసిట్ఠత్థదీపకం కరోతి. ఏవం పచ్చేకం భిన్నవిసయానమ్పి నేసం విసేసనవిసేసితబ్బభావేన పవత్తియం ఏకత్థతాయ పణ్డితానుమతతాయ యథావుత్తదోసారోపనే కారణం వుత్తం, సబ్బమేతం అకారణం. ఏవం తతో పరేసుపి సబ్బత్థ యథానురూపతో ఞాతబ్బం. అయం తావ పదత్థతో వినిచ్ఛయో.

కుసలపదత్థో

భూమిభేదాతి తేసు కుసలాకుసలాబ్యాకతేసు ధమ్మేసు కుసలా తావ ధమ్మా భూమిభేదతో చతుబ్బిధా హోన్తి – కామావచరా రూపావచరా అరూపావచరా లోకుత్తరాతి. అయం భూమిభేదతో వినిచ్ఛయో.

సమ్పయోగతోతి ఏవం భూమిభేదతో చతుబ్బిధానమ్పి నేసం పచ్చేకం సమ్పయోగతో వినిచ్ఛయో వేదితబ్బో. తత్థ కామావచరా తావ సమ్పయోగతో అట్ఠవిధా హోన్తి. సేయ్యథిదం? సోమనస్ససహగతం ఞాణసమ్పయుత్తం అసఙ్ఖారం, తథా ససఙ్ఖారం. ఉపేక్ఖాసహగతం ఞాణసమ్పయుత్తం అసఙ్ఖారం, తథా ససఙ్ఖారం. సోమనస్ససహగతం ఞాణవిప్పయుత్తం అసఙ్ఖారం, తథా ససఙ్ఖారం. ఉపేక్ఖాసహగతం ఞాణవిప్పయుత్తం అసఙ్ఖారం, తథా ససఙ్ఖారన్తి. తత్థ ఇట్ఠారమ్మణతా, సద్ధాబాహుల్లతా, విసుద్ధదిట్ఠితా, ఆనిసంసదస్సావితా చ ఏకాదస పీతిసమ్బోజ్ఝఙ్గకారణాని చాతి ఇమేహి తావ కారణేహి సోమనస్ససహగతభావో వేదితబ్బో. ఞాణసమ్పత్తిం పన పత్థేత్వా కతకమ్మతో, బ్రహ్మాదిఉపపత్తితో, పఞ్ఞాదసకవసేన ఇన్ద్రియపరిపాకతో, విక్ఖమ్భనేన కిలేసదూరిభావతో చ సత్తవిధధమ్మవిచయసమ్బోజ్ఝఙ్గకారణతో చ ఞాణసమ్పయుత్తతా వేదితబ్బా. అత్తనో వా పరేసం వా వసేన పవత్తో పుబ్బపయోగో సఙ్ఖారో నామ.

తేన ఉప్పన్నం ససఙ్ఖారం, తదభావా అసఙ్ఖారఞ్చ వేదితబ్బం. ఏతేసు హి యథావుత్తసోమనస్సఞాణహేతుం ఆగమ్మ పహట్ఠో ‘‘అత్థి దిన్న’’న్తి ఆదినయప్పవత్తం సమ్మాదిట్ఠిం పురక్ఖత్వా అసంసీదన్తో, పరేహి చ అనుస్సాహితో దానాదీని పుఞ్ఞాని కరోతి, తదాస్స సోమనస్ససహగతం ఞాణసమ్పయుత్తం పఠమం కుసలం ఉప్పజ్జతి. యదా పన వుత్తనయేన హట్ఠతుట్ఠో సమ్మాదిట్ఠిం పురక్ఖత్వా అముత్తచాగితాదివసేన సంసీదమానో, అత్తనో పటిసఙ్ఖారేన వా పరేహి వా ఉస్సాహితో కరోతి, తదాస్స తదేవ ససఙ్ఖారం దుతియం కుసలం హోతి. యదా పన ఞాతిజనాదిపటిపత్తిదస్సనేన జాతపరిచయా బాలదారకాదయో భిక్ఖుఆదిదస్సనేన సోమనస్సజాతా సహసా దానవన్దనాదీని కరోన్తి, తదా ఞాణవిప్పయుత్తం తతియం కుసలం ఉప్పజ్జతి. యదా పన ఞాతిఆదీహి ఉస్సాహితా ఏవం పటిపజ్జన్తి, తదా తదేవ చతుత్థం ససఙ్ఖారచిత్తం హోతి. యదా పన సోమనస్సహేతునో అభావేన విసుం చతూసుపి వికప్పేసు సోమనస్సరహితా హోన్తి, తదా సేసాని చత్తారి ఉపేక్ఖాసహగతాని కుసలాని ఉప్పజ్జన్తి. ఏవం పచ్చేకం సమ్పయోగతో వినిచ్ఛయో వేదితబ్బో.

ఉద్దేసతో చ ధమ్మానన్తి ఏవం సమ్పయోగతో అట్ఠవిధేసు కుసలేసు పచ్చేకం ధమ్మానం ఉద్దేసతోపి వినిచ్ఛయో వేదితబ్బో. తత్థ పఠమకుసలే తావ పాళియా సరూపేన ఆగతా తింస ధమ్మా, యేవాపనకా నవాతి ఏకూనచత్తాలీస ధమ్మా హోన్తి. సేయ్యథిదం – ఫస్సో వేదనా సఞ్ఞా చేతనా చిత్తం వితక్కో విచారో పీతి వీరియం చిత్తేకగ్గతా జీవితం సద్ధా సతి హిరీ ఓత్తప్పం అలోభో అదోసో అమోహో కాయపస్సద్ధి చిత్తపస్సద్ధి కాయలహుతా చిత్తలహుతా కాయముదుతా చిత్తముదుతా కాయకమ్మఞ్ఞతా చిత్తకమ్మఞ్ఞతా కాయపాగుఞ్ఞతా చిత్తపాగుఞ్ఞతా కాయుజుకతా చిత్తుజుకతాతి ఇమే సరూపేన ఆగతా తింసధమ్మా. ఛన్దో అధిమోక్ఖో మనసికారో తత్రమజ్ఝత్తతా కరుణా ముదితా కాయదుచ్చరితవిరతి వచీదుచ్చరితవిరతి మిచ్ఛాజీవవిరతీతి ఇమే యేవాపనకా నవాతి.

పదభాజనీయే పన –

‘‘యస్మిం సమయే కామావచరం కుసలం చిత్తం ఉప్పన్నం హోతి…పే… తస్మిం సమయే ఫస్సో హోతి, వేదనా…పే… సఞ్ఞా చేతనా చిత్తం వితక్కో విచారో పీతి సుఖం చిత్తస్సేకగ్గతా సద్ధిన్ద్రియం వీరియిన్ద్రియం సతిన్ద్రియం సమాధిన్ద్రియం పఞ్ఞిన్ద్రియం మనిన్ద్రియం సోమనస్సిన్ద్రియం జీవితిన్ద్రియం సమ్మాదిట్ఠి సమ్మాసఙ్కప్పో సమ్మావాయామో సమ్మాసతి సమ్మాసమాధి సద్ధాబలం వీరియబలం సతిబలం సమాధిబలం పఞ్ఞాబలం హిరిబలం ఓత్తప్పబలం అలోభో అదోసో అమోహో అనభిజ్ఝా అబ్యాపాదో సమ్మాదిట్ఠి హిరీ ఓత్తప్పం కాయపస్సద్ధి చిత్తపస్సద్ధి కాయలహుతా చిత్తలహుతా కాయముదుతా చిత్తముదుతా కాయకమ్మఞ్ఞతా చిత్తకమ్మఞ్ఞతా కాయపాగుఞ్ఞతా చిత్తపాగుఞ్ఞతా కాయుజుకతా చిత్తుజుకతా సతి సమ్పజఞ్ఞం సమథో విపస్సనా పగ్గాహో అవిక్ఖేపో హోతీ’’తి (ధ. స. ౧) –

ఏవం సరూపతో ఉద్దిట్ఠా ఛపఞ్ఞాస ధమ్మా ‘‘యే వా పన తస్మిం సమయే అఞ్ఞేపి అత్థి పటిచ్చసముప్పన్నా అరూపినో ధమ్మా’’తి (ధ. స. ౧) ఏవం యేవాపనకవసేన సామఞ్ఞతో ఉద్దిట్ఠా, అట్ఠకథాయం చస్సా తేసు తేసు సుత్తప్పదేసేసు ఆగతే గహేత్వా సరూపతో నిద్దిట్ఠా ఛన్దాదయో నవాతి పఞ్చసట్ఠి ధమ్మా ఆగతా. యస్మా పన తేసు సరూపేన ఆగతా ఝానఙ్గఇన్ద్రియమగ్గఙ్గబలమూలాదీనం వసేన ఏకస్సేవ బహుకిచ్చతాదస్సనత్థం పునప్పునం గహేత్వా పరియాయేన ఛపఞ్ఞాసవిధేన దేసితాపి అగహితగ్గహణేన యథావుత్తా సమతింసేవ ధమ్మా హోన్తి, తే పన సవిభత్తికా అవిభత్తికాతి దువిధా. తత్థ ఫస్సాదయో అట్ఠారస ఏకకత్తా అవిభత్తికా. వేదనాదయో ద్వాదస ధమ్మా అట్ఠతింసప్పభేదేన యథాయోగం విభత్తత్తా సవిభత్తికా, యేవాపనకా పన అవిభత్తికా ఏవ. తస్మా తే సబ్బేపి నిప్పరియాయేన ఏకూనచత్తాలీస ధమ్మావ హోన్తి. హోన్తి చేత్థ –

ఫస్సాదిపఞ్చకం పఞ్చఝానఙ్గానిన్ద్రియట్ఠకం;

మగ్గఙ్గపఞ్చకం సత్తబలం మూలత్తికమ్పి చ.

కమ్మపథత్తికఞ్చేవ, లోకపాలదుకం తథా;

పస్సద్ధిఆదీ ఛ దుకా, తీణి పిట్ఠిదుకానితి.

సత్తరసహి రాసీహి, ఛపఞ్ఞాసేవ పాళియం;

వుత్తా సభావతో తింస, ధమ్మా అగహితగ్గహే.

ఫస్సో జీవితసఞ్ఞా చ, చేతనా చారపీతియో;

ఛ దుకా కాయపస్సద్ధి-పముఖాట్ఠారసేకకా.

చిత్తం వితక్కో సద్ధా చ, హిరిఓత్తప్పియమ్పి చ;

అలోభో చ అదోసో చ, సత్త ద్విధా విభావితా.

వేదనా తివిధా వీరియం, సతి చ చతుధా మతా;

ఛద్ధా ఏకగ్గతా పఞ్ఞా, సత్తధావ విభావితా.

విరతీ అప్పమఞ్ఞాయో, మనక్కారో ఛన్దమజ్ఝత్తా;

ధిమోక్ఖో యేవాపనకా, నవేతే పఠమే మనే.

పఞ్చసట్ఠివిధేనేవ, పరియాయేన దేసితా;

నవాధికా చ తేత్తింస, ధమ్మావ పరమత్థతోతి.

ఏత్థ చ సరూపేన ఆగతా తింస ధమ్మా, యేవాపనకేసు చత్తారో చాతి చతుత్తింస ధమ్మా ఏకక్ఖణే నియతా లబ్భన్తి, సేసా పన కరుణాదయో పఞ్చ కరుణాపుబ్బభాగముదితాపుబ్బభాగవసేన, కాయదుచ్చరితవచీదుచ్చరితమిచ్ఛాజీవేహి విరమణవసేన చ చిత్తస్స పవత్తికాలేసు ఏవ ఉప్పజ్జిత్వా అఞ్ఞథానుప్పజ్జనతో అనియతా. తే చ యస్మా దుక్ఖితసుఖితసత్తవసేన, కాయదుచ్చరితాదిత్తయవసేన చ పచ్చేకం భిన్నవిసయత్తా ఏకతో న ఉప్పజ్జన్తి, తస్మా కరుణాపుబ్బభాగాదివసేన పవత్తేసు పఞ్చసు చిత్తక్ఖణేసు నియతా చతుత్తింస, కరుణాదీసు ఏకన్తి పఞ్చతింస ధమ్మా ఉప్పజ్జన్తి, కేవలం పన దానాదివసేన పవత్తియం నియతా చతుత్తింసేవ ఉప్పజ్జన్తీతి వేదితబ్బం. అయం ధమ్ముద్దేసతో వినిచ్ఛయో.

లక్ఖణాదివిభాగతోతి ఏవం ఉద్దిట్ఠానం ధమ్మానం లక్ఖణరసాదితో వినిచ్ఛయో వేదితబ్బో. ఫుసతీతి ఫస్సో. స్వాయం ఫుసనలక్ఖణో, సఙ్ఘట్టనరసో, సన్నిపాతపచ్చుపట్ఠానో, ఆపాథగతవిసయపదట్ఠానో. అయం హి అరూపధమ్మోపి సమానో ఆరమ్మణే ఫుసనాకారేన పవత్తతీతి ఫుసనలక్ఖణో, సా చస్స ఫుసనాకారప్పవత్తి అమ్బిలాదిదస్సనే ఖేళుప్పాదాదినా ఞాతబ్బా. ఏకదేసేన పన అనల్లీయమానోపి రూపం వియ చక్ఖుం, సద్దో వియ చ సోతం చిత్తమారమ్మణఞ్చ సఙ్ఘట్టేతీతి సఙ్ఘట్టనరసో. తికసన్నిపాతసఙ్ఖాతస్స పన అత్తనో కారణస్స వసేన పవేదితత్తా సన్నిపాతపచ్చుపట్ఠానో, ఫలట్ఠేన పచ్చుపట్ఠానేన పనేస వేదనాపచ్చుపట్ఠానో నామ హోతి. తజ్జాసమన్నాహారేన చేవ ఇన్ద్రియేన చ పరిక్ఖతే విసయే అనన్తరాయేన ఉప్పజ్జనతో ఆపాథగతవిసయపదట్ఠానోతి వుచ్చతి. వేదనాధిట్ఠానభావతో పనేస నిచ్చమ్మా గావీ వియ దట్ఠబ్బో. లక్ఖణాదీసు చ తేసం తేసం ధమ్మానం సభావో వా సామఞ్ఞం వా లక్ఖణం నామ, కిచ్చం వా సమ్పత్తి వా రసో నామ, ఉపట్ఠానాకారో వా ఫలం వా పచ్చుపట్ఠానం నామ, ఆసన్నకారణం పదట్ఠానం నామ. ఏవం ఉపరిపి సబ్బత్థ లక్ఖణాదీనం నానత్తం వేదితబ్బం.

వేదయతీతి వేదనా, సా వేదయితలక్ఖణా, సభావభేదతో పనేసా పఞ్చవిధా హోతి – సుఖం దుక్ఖం సోమనస్సం దోమనస్సం ఉపేక్ఖాతి. తత్థ ఇట్ఠఫోట్ఠబ్బానుభవనలక్ఖణం సుఖం, సమ్పయుత్తానం ఉపబ్రూహనరసం, కాయికఅస్సాదపచ్చుపట్ఠానం, కాయిన్ద్రియపదట్ఠానం. అనిట్ఠఫోట్ఠబ్బానుభవనలక్ఖణం దుక్ఖం, సమ్పయుత్తానం మిలాపనరసం, కాయికాబాధపచ్చుపట్ఠానం, కాయిన్ద్రియపదట్ఠానం. ఇట్ఠారమ్మణానుభవనలక్ఖణం సోమనస్సం, యథా తథా వా ఇట్ఠాకారసమ్భోగరసం, సమ్పయుత్తానం ఉపబ్రూహనరసం వా, చేతసికఅస్సాదపచ్చుపట్ఠానం, ఇట్ఠాకారదస్సనపదట్ఠానం. అనిట్ఠారమ్మణానుభవనలక్ఖణం దోమనస్సం, యథా తథా వా అనిట్ఠాకారసమ్భోగరసం, సమ్పయుత్తానం మిలాపనరసం వా, చేతసికాబాధపచ్చుపట్ఠానం, ఏకన్తేన హదయవత్థుపదట్ఠానం. మజ్ఝత్తవేదయితలక్ఖణా ఉపేక్ఖా, సమ్పయుత్తానం నాతిఉపబ్రూహనమిలాపనరసా, సన్తభావపచ్చుపట్ఠానా, నిప్పీతికచిత్తపదట్ఠానా. ఏత్థ చ సుఖం, దుక్ఖఞ్చ ఏకన్తమబ్యాకతం, దోమనస్సమేకన్తమకుసలం, సోమనస్సుపేక్ఖా పన సియా కుసలా, సియా అకుసలా, సియా అబ్యాకతా. ఇధ పన కుసలా సోమనస్సవేదనా అధిప్పేతా.

నీలాదిభేదం ఆరమ్మణం సఞ్జానాతీతి సఞ్ఞా. సా సఞ్జాననలక్ఖణా, పచ్చాభిఞ్ఞాణరసా, పునసఞ్జాననపచ్చయనిమిత్తకరణరసా వా దారుఆదీసు తచ్ఛకాదయో వియ, యథాగహితనిమిత్తవసేన అభినివేసకరణపచ్చుపట్ఠానా హత్థిదస్సకఅన్ధా వియ, ఆరమ్మణే అనోగాళ్హవుత్తితాయ అచిరట్ఠానపచ్చుపట్ఠానా వా విజ్జు వియ, యథాఉపట్ఠితవిసయపదట్ఠానా తిణపురిసేసు మిగపోతకానం పురిసాతి ఉప్పన్నసఞ్ఞా వియ.

చేతేతీతి చేతనా, సద్ధిం అత్తనా సమ్పయుత్తధమ్మే ఆరమ్మణే అభిసన్దహతీతి అత్థో. సా చేతనాభావలక్ఖణా, ఆయూహనరసా, సా చ కుసలాకుసలేసు ఏవ హోతి. ఇతరేసు పన తంసదిసతాయ సంవిదహనపచ్చుపట్ఠానా సకిచ్చపరకిచ్చసాధకా జేట్ఠసిస్సమహావడ్ఢకిఆదయో వియ. అచ్చాయికకమ్మానుస్సరణాదీసు పనాయం సమ్పయుత్తేసు ఉస్సాహనభావేన పవత్తమానా పాకటా హోతి.

ఆరమ్మణం చిన్తేతీతి చిత్తం, విఞ్ఞాణం. విత్థారతో పనస్స వచనత్థో చిత్తదుకే ఆవి భవిస్సతి. తదేతం విజాననలక్ఖణం చిత్తం, పుబ్బఙ్గమరసం, నిరన్తరప్పవత్తితో సన్ధానపచ్చుపట్ఠానం, నామరూపపదట్ఠానం.

వితక్కేతి ఊహేతి, వితక్కనమత్తమేవ వా సోతి వితక్కో. స్వాయమారమ్మణే చిత్తస్స అభిరోపనలక్ఖణో, ఆహననపరియాహననరసో, ఆరమ్మణే చిత్తస్స ఆనయనపచ్చుపట్ఠానో.

ఆరమ్మణే తేన చిత్తం విచరతి, విచరణమత్తమేవ వా సోతి విచారో. స్వాయమారమ్మణానుమజ్జనలక్ఖణో, తత్థ సహజాతానుయోజనరసో, చిత్తస్స అనుప్పబన్ధనపచ్చుపట్ఠానో. అభినిరోపనానుమజ్జనవసేన పనేసం యథాక్కమం ఓళారికసుఖుమతాయ ఘణ్టాభిఘాతో వియ చేతసో పఠమాభినిపాతో వితక్కో, ఘణ్టానురవో వియ అనుప్పబన్ధో విచారో. విప్ఫారవా చేత్థ వితక్కో ఆకాసే ఉప్పతితుకామపక్ఖినో పక్ఖవిక్ఖేపో వియ, సన్తవుత్తి విచారో ఆకాసే ఉప్పతితస్స పక్ఖినో పక్ఖపసారణం వియ. సో పన నేసం విసేసో పఠమదుతియజ్ఝానేసు పాకటో హోతి. ఉభోపి పనేతే సమ్పయుత్తధమ్మపదట్ఠానా.

పిణయతీతి పీతి. సా సమ్పియాయనలక్ఖణా, కాయచిత్తపీణనరసా, ఫరణరసా వా, ఓదగ్యపచ్చుపట్ఠానా, సోమనస్ససహగతచిత్తపదట్ఠానా.

వీరానం భావో, కమ్మం వా వీరియం, వివిధేన వా ఉపాయేన ఈరయితబ్బం పవత్తయితబ్బన్తి వీరియం. తఞ్చ ఉస్సాహలక్ఖణం, సహజాతానం ఉపత్థమ్భనరసం, అసంసీదనభావపచ్చుపట్ఠానం, ‘‘సంవిగ్గో యోనిసో పదహతీ’’తి (అ. ని. ౪.౧౧౩) వచనతో సంవేగపదట్ఠానం, వీరియారమ్భవత్థుపదట్ఠానం వా. ఇదం పన కుసలపక్ఖే పదట్ఠానం, అకుసలాదిపక్ఖే పన సాధారణవసేన యథా తథా వా దుక్ఖవినోదనకామతాపదట్ఠానం, సమ్పయుత్తధమ్మపదట్ఠానం వా. తం సమారద్ధం సబ్బాసం సమ్పత్తీనం మూలం హోతీతి దట్ఠబ్బం.

ఏకో అగ్గో విసయో అస్సాతి ఏకగ్గం, చిత్తం, తస్స భావో ఏకగ్గతా, చిత్తస్స ఏకగ్గతా చిత్తేకగ్గతా, సమాధిస్సేతం నామం. సా అవిసారణలక్ఖణా, సహజాతానం సమ్పిణ్డనరసా నహానీయచుణ్ణానం ఉదకం వియ, ఉపసమపచ్చుపట్ఠానా, ఞాణపచ్చుపట్ఠానా వా, సుఖపదట్ఠానా, అకుసలాదిసాధారణవసేన పనేత్థాపి పచ్చుపట్ఠానపదట్ఠానాని వుత్తనయేన యోజేత్వా ఞాతబ్బాని. నివాతే దీపచ్చీనం ఠితి వియ చేతసో ఠితీతి దట్ఠబ్బా.

ఏత్థ చ కిఞ్చాపి ఆరమ్మణం భిన్దిత్వా అనుపవిసన్తా వియ కుసలపక్ఖే చత్తారో ధమ్మా ఆరమ్మణం ఓగాహన్తి సద్ధా సతి ఏకగ్గతా పఞ్ఞాతి, తేనేవ సద్ధా ‘‘ఓకప్పనా’’తి వుత్తా, సతి చ ‘‘అపిలాపనా’’తి, ఏకగ్గతా ‘‘అవట్ఠితీ’’తి, పఞ్ఞా ‘‘పరియోగాహనా’’తి చ వుత్తా. అకుసలపక్ఖే చ తయో తణ్హా దిట్ఠి అవిజ్జాతి. తేన తే ఏవ ‘‘ఓఘా’’తి వుత్తా. తథాపి నేసం లక్ఖణాదితో నానత్తమ్పి సిద్ధమేవ. అకుసలపక్ఖే పన ఏకగ్గతా ఉద్ధచ్చసమాగతత్తా ‘‘ఓగాహనా’’తి న వుత్తా. అకుసలధమ్మా హి ఏకవిసయే సమ్పిణ్డనకిచ్చేన సమాధినా యుత్తాపి ఉదకసిత్తరజుట్ఠానం వియ తఙ్ఖణఞ్ఞేవ వికిరణసభావా హోన్తి. తేనేవ హేత్థ ఉపచారప్పనాప్పత్తి న హోతి, కుసలధమ్మా పన యస్మా ఉదకం ఆసిఞ్చిత్వా ఆసిఞ్చిత్వా ఆకోటనమజ్జనాదీని కత్వా ఉపలిత్తట్ఠానం వియ సకలమ్పి దివసం నిచ్చలపవత్తనసమత్థాతి ఉపచారప్పనాప్పత్తాపి హోతి, తస్మా తత్థ ఓగాహనాతి వుత్తాతి గహేతబ్బం.

జీవన్తి తేన, జీవనమత్తం వా తన్తి జీవితం, తం సహజాతానుపాలనలక్ఖణం, తేసం పవత్తనరసం, తేసఞ్ఞేవ ఠపనపచ్చుపట్ఠానం, యాపయితబ్బధమ్మపదట్ఠానం. అత్తనో ఠితిక్ఖణే ఏవ చేతం తే ధమ్మే అనుపాలేతి ఉదకం వియ ఉప్పలాదీని, న భఙ్గక్ఖణే. సయం భిజ్జమానత్తా సయం పవత్తితధమ్మసమ్బన్ధేనేవ పవత్తతి నియామకో వియాతి దట్ఠబ్బం.

సద్దహన్తి ఏతాయ, సయం వా సద్దహతి, సద్దహనమత్తం వా ఏసాతి సద్ధా. సా సద్దహనలక్ఖణా, ఓకప్పనలక్ఖణా వా, పసాదనరసా ఉదకప్పసాదకమణి వియ, పక్ఖన్దనరసా వా ఓఘుత్తారకవీరపురిసో వియ, అకాలుసియపచ్చుపట్ఠానా, అధిముత్తిపచ్చుపట్ఠానా వా, సద్ధేయ్యవత్థుపదట్ఠానా, సద్ధమ్మసవనాదిసోతాపత్తియఙ్గపదట్ఠానా వా, హత్థవిత్తబీజాని వియ దట్ఠబ్బా.

సరన్తి తాయ, సయం వా సరతి, సరణమత్తమేవ వా ఏసాతి సతి. సా అపిలాపనలక్ఖణా, అసమ్మోసనరసా, ఆరక్ఖపచ్చుపట్ఠానా, విసయాభిముఖభావపచ్చుపట్ఠానా వా, థిరసఞ్ఞాపదట్ఠానా, కాయాదిసతిపట్ఠానపదట్ఠానా వా. ఆరమ్మణే దళ్హపతిట్ఠితత్తా పన ఏసికా వియ, చక్ఖుద్వారాదిరక్ఖణతో దోవారికో వియ చ దట్ఠబ్బా.

కాయదుచ్చరితాదీహి హిరీయతీతి హిరీ, లజ్జాయేతం అధివచనం. తేహియేవ ఓత్తప్పతీతి ఓత్తప్పం, పాపతో ఉబ్బేగస్సేతం అధివచనం. తత్థ పాపతో జిగుచ్ఛనలక్ఖణా హిరీ, ఉత్తాసలక్ఖణం ఓత్తప్పం. లజ్జనాకారేన పాపకానం అకరణరసా హిరీ, ఉత్తాసాకారేన ఓత్తప్పం. అసుచిమక్ఖితస్స, అగ్గిసన్తత్తస్స చ అయోగుళస్స గహేతుం అవిసహనం వియ ఏతేసం యథాక్కమం జిగుచ్ఛనసన్తాసాకారేహి పాపాకరణం వేదితబ్బం. వుత్తాకారేనేవ చ పాపతో సంకోచనపచ్చుపట్ఠానాని ఏతాని, అత్తపరగారవపదట్ఠానాని కులవధూవేసియా భావో వియ, లోకపాలకాని చాతి దట్ఠబ్బాని. ఉభిన్నమ్పి పనేసం సముట్ఠానం అధిపతి సభావో లక్ఖణేన చాతి మాతికం ఠపేత్వా యథాక్కమం అజ్ఝత్తబహిద్ధాసముట్ఠానతా, అత్తలోకాధిపతితా, లజ్జాభయసభావసణ్ఠితతా, సప్పతిస్సవవజ్జభయదస్సావితాలక్ఖణతా చ అట్ఠసాలినియం (ధ. స. అట్ఠ. ౧ బలరాసివణ్ణనా) విత్థారతో విభత్తా, అత్థికేహి తం తత్థేవ గహేతబ్బం.

న లుబ్భతి ఏతేన, సయం వా న లుబ్భతి, అలుబ్భనమత్తమేవ వా తన్తి అలోభో. అదోసామోహేసుపి ఏసేవ నయో. తేసు అలోభో ఆరమ్మణే చిత్తస్స అగేధలక్ఖణో, అలగ్గభావలక్ఖణో వా కమలదలే జలబిన్దు వియ, అపరిగ్గహరసో ముత్తభిక్ఖు వియ, అనల్లీనభావపచ్చుపట్ఠానో అసుచిమ్హి పతితపురిసో వియ.

అదోసో అచణ్డిక్కలక్ఖణో, అవిరోధలక్ఖణో వా అనుకూలమిత్తో వియ, ఆఘాతవినయనరసో, పరిళాహవినయనరసో వా చన్దనం వియ, సోమ్మభావపచ్చుపట్ఠానో పుణ్ణచన్దో వియ.

అమోహో యథాసభావప్పటివేధలక్ఖణో, అక్ఖలితప్పటివేధలక్ఖణో వా కుసలిస్సాసక్ఖిత్తఉసుప్పటివేధో వియ, విసయోభాసనరసో అనుద్ధటో పదీపో వియ, అసమ్మోహపచ్చుపట్ఠానో అరఞ్ఞగతసుదేసకో వియ. తయోపి చేతే సబ్బకుసలానం మూలభూతాతి దట్ఠబ్బా.

అపిచ అలోభో చేత్థ దానహేతు, అదోసో సీలహేతు, అమోహో భావనాహేతు. తీహిపి చేతేహి యథాపటిపాటియా నేక్ఖమ్మసఞ్ఞా అబ్యాపాదసఞ్ఞా అవిహింసాసఞ్ఞా హోన్తి, తథా అధికఊనవిపరీతగ్గహణానం అభావో, తథా పియవిప్పయోగఅప్పియసమ్పయోగఇచ్ఛితాలాభదుక్ఖానం, జాతిజరామరణదుక్ఖానం, పేతనిరయతిరచ్ఛానగతిదుక్ఖానఞ్చ అభావో, తథా భోగమిత్తఅత్తసమ్పత్తిపచ్చయభావో, తథా కామసుఖపరిచ్చాగఅత్తకిలమథపరిచ్చాగమజ్ఝిమపటిపత్తీనం సమ్భవో, తథా అసుభఅప్పమాణధాతుసఞ్ఞానం, అనిచ్చదుక్ఖఅనత్తసఞ్ఞానం, దిబ్బబ్రహ్మఅరియవిహారానఞ్చ సమ్భవో హోతీతి ఏవమాదీహి నయేహి తేసం విత్థారో వేదితబ్బో.

ఏత్థ చ అమోహో నామ పఞ్ఞా, సా పజాననలక్ఖణా. విఞ్ఞాణం విజాననలక్ఖణం. సఞ్ఞా సఞ్జాననలక్ఖణా. కిం పనేతాసం సఞ్ఞావిఞ్ఞాణపఞ్ఞానం నానత్తన్తి? సఞ్జాననవిజాననపజాననమేవ. ఏతాసం హి సమానేపి జాననభావే సఞ్ఞాయ ‘‘నీలం పీత’’న్తిఆదినా పున సఞ్ఞుప్పాదకమత్తేన ఆకారేన సఞ్జాననమత్తమేవ హోతి, అజాతబుద్ధిదారకస్స వియ చిత్తవట్టాదిభావమత్తాకారేన కహాపణాదిదస్సనం, న తతో ఉద్ధం. విఞ్ఞాణస్స పన యథావుత్తేన చ తతో విసిట్ఠేన చ అనిచ్చాదినా ఆకారేన జాననం హోతి, గామికపురిసస్స వియ యథావుత్తేన చేవ ఉపభోగారహతాదినా చ ఆకారేన కహాపణాదిదస్సనం, న తతో ఉద్ధం. పఞ్ఞాయ పన తేహి చ యథావుత్తేహి నానప్పకారేహి చ మగ్గపాతుభావాదిహేతూహి సబ్బేహి ఆకారేహి పజాననం హోతి, హేరఞ్ఞికస్స వియ యథావుత్తేహి చేవ ఛేకకూటఅద్ధసారాదిసబ్బేహి ఆకారేహి చ కహాపణాదిదస్సనం. పఞ్ఞాయ హి అజానితబ్బం నామ నత్థి. ఏవం సఞ్జాననవిజాననపజాననాకారేహి ఏతాసం నానత్తం వేదితబ్బం. ఏత్థ చ చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీని వితక్కవీరియాదిసహజాతపచ్చయవిరహతో రూపాదీసు సఞ్ఞాకిచ్చతో అధికవిజాననకిచ్చం కాతుం న సక్కోన్తి, బలపరిణాయకాని వియ సేనఙ్గాని పఞ్ఞానువత్తకానేవ హోన్తీతి వేదితబ్బాని. తేనాహ భగవా ‘‘పఞ్చహి విఞ్ఞాణేహి న కఞ్చి ధమ్మం పటివిజానాతి అఞ్ఞత్ర అభినిపాతమత్తా’’తిఆది (విభ. ౭౬౬).

కాయపస్సమ్భనం కాయపస్సద్ధి. చిత్తపస్సమ్భనం చిత్తపస్సద్ధి. కాయోతి పనేత్థ వేదనాదయో తయో ఖన్ధా. ఉభోపి పనేతా కాయచిత్తదరథవూపసమలక్ఖణా, కాయచిత్తదరథనిమ్మద్దనరసా, కాయచిత్తానం అపరిప్ఫన్దసీతిభావపచ్చుపట్ఠానా, కాయచిత్తపదట్ఠానా. కాయచిత్తానఞ్చ అవూపసమకరఉద్ధచ్చాదికిలేసపటిపక్ఖభూతాతి దట్ఠబ్బా.

కాయలహుభావో కాయలహుతా. చిత్తలహుభావో చిత్తలహుతా. ఏవం ఉపరిపి పదత్థో దట్ఠబ్బో. కాయచిత్తానం గరుభావవూపసమలక్ఖణా కాయలహుతా, చిత్తలహుతా చ, తేసం గరుభావనిమ్మద్దనరసా, తేసం అదన్ధతాపచ్చుపట్ఠానా, తేసం గరుభావకరథినమిద్ధాదికిలేసపటిపక్ఖభూతాతి దట్ఠబ్బా.

కాయచిత్తానం థద్ధభావవూపసమలక్ఖణా కాయముదుతా, చిత్తముదుతా చ, తేసం థద్ధభావనిమ్మద్దనరసా, అప్పటిఘాతపచ్చుపట్ఠానా, కాయచిత్తపదట్ఠానా, తేసం థద్ధభావకరదిట్ఠిమానాదికిలేసపటిపక్ఖభూతాతి దట్ఠబ్బా.

కాయచిత్తానం అకమ్మఞ్ఞభావవూపసమలక్ఖణా కాయకమ్మఞ్ఞతా, చిత్తకమ్మఞ్ఞతా చ, తేసం అకమ్మఞ్ఞభావనిమ్మద్దనరసా, కాయచిత్తానం ఆరమ్మణకరణసమ్పత్తిపచ్చుపట్ఠానా, తేసం అకమ్మఞ్ఞభావకరావసేసనీవరణపటిపక్ఖభూతాతి దట్ఠబ్బా. పసాదనీయవత్థూసు పసాదావహా, హితకిరియాసు వినియోగక్ఖమభావావహా సువణ్ణవిసుద్ధి వియాతి దట్ఠబ్బా.

కాయచిత్తానం అగేలఞ్ఞభావలక్ఖణా కాయపాగుఞ్ఞతా, చిత్తపాగుఞ్ఞతా చ, తేసం గేలఞ్ఞనిమ్మద్దనరసా, నిరాదీనవపచ్చుపట్ఠానా, తేసం గేలఞ్ఞకరఅస్సద్ధియాదికిలేసపటిపక్ఖభూతాతి దట్ఠబ్బా. కాయచిత్తానం అజ్జవలక్ఖణా కాయుజుకతా, చిత్తుజుకతా చ, తేసం కుటిలభావనిమ్మద్దనరసా, అజిమ్హతాపచ్చుపట్ఠానా, తేసం కుటిలభావకరమాయాసాఠేయ్యాదిపటిపక్ఖభూతాతి దట్ఠబ్బా. సబ్బేపేతే పస్సద్ధిఆదయో ధమ్మా కాయచిత్తపదట్ఠానాతి వేదితబ్బా.

కిం పనేత్థ పస్సద్ధాదయో ధమ్మా ఉద్ధచ్చాదిం వినోదేతుం న సక్కోన్తి, యేన ఇమే పస్సద్ధాదయో ధమ్మా న విసుం విభత్తాతి? నో న సక్కోన్తి, ఇమే పన సహితా ఏవ సక్కోన్తి, ఇతరథా తేసం ఉప్పత్తియా ఏవ అసమ్భవతో. యథా వా పస్సద్ధాదీసు విజ్జమానేసు మోహాహిరికాదీనం ఉజుపటిపక్ఖభావేన అమోహహిరిఆదయో హోన్తి, ఏవమేతేపి ఉద్ధచ్చాదిఉజుపటిపక్ఖభావేన ఇచ్ఛితబ్బాతి గహేతబ్బా. యస్మా చేత్థ ద్వీహి ద్వీహి ఏవ యథాసకం పటిపక్ఖా హరితబ్బా, తస్మా తే ఏతే ఏవ ద్విధా విభత్తా, న అమోహాదయోతి ఞాతబ్బా.

యేవాపనకేసు ఛన్దోతి కత్తుకామతాయేతం అధివచనం, తస్మా సో కత్తుకామతాలక్ఖణో, ఆరమ్మణపరియేసనరసో, ఆరమ్మణేన అత్థికతాపచ్చుపట్ఠానో, తదేవస్స పదట్ఠానం. ఆరమ్మణగ్గహణే చాయం చేతసో హత్థప్పసారణం వియ దట్ఠబ్బో. అయఞ్చ యస్మా విరజ్జితబ్బాదీసుపి నేక్ఖమ్మాదినా సహ లోభవిసదిసేన కత్తుకామతాకారేన పవత్తతి, తస్మా అసేఖానమ్పి ఉప్పజ్జతి. లోభో పన సుభసుఖాదివిపల్లాసపుబ్బకేన అభిసఙ్గాకారేనేవ పవత్తతీతి అయమేతేసం విసేసో. ఏవం మేత్తాకరుణాదీనమ్పి లోభాదీహి విసేసో యథానురూపం ఞాతబ్బో.

అధిముచ్చనం అధిమోక్ఖో. సో సన్నిట్ఠానలక్ఖణో, అసంసప్పనరసో, నిచ్ఛయపచ్చుపట్ఠానో, సన్నిట్ఠాతబ్బధమ్మపదట్ఠానో, ఆరమ్మణే నిచ్చలభావేన ఇన్దఖీలో వియ దట్ఠబ్బో. నను చ సద్ధాపి అధిమోక్ఖోతి వుచ్చతి. తథా హి అధిమోక్ఖలక్ఖణే ఇన్దట్ఠం కారేతీతి సద్ధిన్ద్రియన్తి వుచ్చతీతి? సచ్చం, సా చ ఖో సమ్పసాదనభావేన అధిమోక్ఖో, అయం పన యథా తథా వా నిచ్ఛయభావేనాతి న కోచి విరోధో.

కిరియా కారో, మనస్మిం కారో మనసికారో, పురిమమనతో విసదిసం మనం కరోతీతిపి మనసికారో, స్వాయం ఆరమ్మణపటిపాదకో వీథిపటిపాదకో జవనపటిపాదకోతి తిప్పకారో, తత్థ ఆరమ్మణపటిపాదకో ఇధ మనసికారో. సో సారణలక్ఖణో, సమ్పయుత్తానం ఆరమ్మణేసు పయోజనరసో, ఆరమ్మణాభిముఖభావపచ్చుపట్ఠానో, ఆరమ్మణపదట్ఠానో, సఙ్ఖారక్ఖన్ధపరియాపన్నో. ఆరమ్మణపటిపాదకత్తేన సమ్పయుత్తానం సారథి వియ దట్ఠబ్బో. వీథిపటిపాదకోతి పన పఞ్చద్వారావజ్జనస్సేతం అధివచనం. జవనపటిపాదకోతి మనోద్వారావజ్జనస్స, న తే ఇధ అధిప్పేతా. ఏత్థ చాయం మనసికారో సమన్నాహారమత్తాకారేన ఆరమ్మణే సమ్పయుత్తానం పయోజకో, చేతనా చేతోకిరియాభావేన, వితక్కో పన సఙ్కప్పాకారేన, ఉపనిజ్ఝాయనాకారేన చ అభినిరోపకో. తేనేవ హేత్థ పదభాజనీయే ‘‘తక్కో సఙ్కప్పోతి చ, ఝానఙ్గ’’న్తి చ వుచ్చతీతి అయమేతేసం విసేసో.

తేసు తేసు ధమ్మేసు మజ్ఝత్తతా తత్రమజ్ఝత్తతా. సా చిత్తచేతసికానం సమవాహితలక్ఖణా, ఊనాధికతానివారణరసా, పక్ఖపాతుపచ్ఛేదనరసా వా, మజ్ఝత్తభావపచ్చుపట్ఠానా, సమప్పవత్తసమ్పయుత్తధమ్మపదట్ఠానా. సమ్పయుత్తధమ్మానం అజ్ఝుపేక్ఖణేన సమప్పవత్తానం ఆజానీయానం అజ్ఝుపేక్ఖకసారథి వియ దట్ఠబ్బా.

పరదుక్ఖే సతి సాధూనం హదయకమ్పనం కరోతీతి కరుణా, కిరతి వా పరదుక్ఖం హింసతి చ, కిరీయతి వా దుక్ఖితేసు పసారీయతీతి కరుణా. సా పరదుక్ఖాపనయనాకారప్పవత్తిలక్ఖణా, పరదుక్ఖాసహనరసా, అవిహింసాపచ్చుపట్ఠానా, దుక్ఖాభిభూతానం అనాథభావదస్సనపదట్ఠానా. మోదన్తి తాయ తంసమఙ్గినో, సయం వా మోదతి, మోదనమత్తమేవ వా తన్తి ముదితా. సా పమోదలక్ఖణా, అనిస్సాయనరసా, అరతివిఘాతపచ్చుపట్ఠానా, సత్తానం సమ్పత్తిదస్సనపదట్ఠానా.

కస్మా పనేత్థ మేత్తుపేక్ఖా న వుత్తాతి? పుబ్బే గహితత్తా. అదోసో ఏవ హి సత్తేసు హితఫరణవసేన పవత్తియం మేత్తా. తత్రమజ్ఝత్తతా ఏవ చ ఇట్ఠానిట్ఠసత్తేసు మజ్ఝత్తాకారేన పవత్తియం ఉపేక్ఖా. తే చ ధమ్మా నియతా, కేవలం పన నేసం సత్తేసు మేత్తుపేక్ఖాభావేన పవత్తి అనియతాతి. కాయదుచ్చరితతో విరతి కాయదుచ్చరితవిరతి. సేసపదద్వయేపి ఏసేవ నయో. లక్ఖణాదితో పనేతా తిస్సోపి కాయదుచ్చరితాదివత్థూనం అవీతిక్కమలక్ఖణా, తతో సంకోచనరసా, తేసం అకిరియపచ్చుపట్ఠానా, సద్ధాహిరోత్తప్పఅప్పిచ్ఛతాదిగుణపదట్ఠానా, పాపకిరియతో చిత్తస్స విముఖభావభూతాతి దట్ఠబ్బా. ఏవం లక్ఖణాదితో వినిచ్ఛయో వేదితబ్బో.

సఙ్గహాతి ఏవం యే ఇమే ఇమస్మిం కామావచరపఠమకుసలే విభత్తా ఏకూనచత్తాలీస ధమ్మా, సబ్బేతే ఖన్ధతో చతుబ్బిధా హోన్తి – వేదనాక్ఖన్ధో సఞ్ఞాక్ఖన్ధో సఙ్ఖారక్ఖన్ధో విఞ్ఞాణక్ఖన్ధోతి. తత్థ రాసట్ఠేన సోమనస్సవేదనా వేదనాక్ఖన్ధో, తథా సఞ్ఞా సఞ్ఞాక్ఖన్ధో, చిత్తం విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో, అవసేసా ఫస్సాదయో ఛత్తింస ధమ్మా సఙ్ఖారక్ఖన్ధోతి వేదితబ్బా.

నను చ యది రాసట్ఠేన ఖన్ధో, ఫస్సాదీనం తావ అనేకత్తా సఙ్ఖారక్ఖన్ధతా యుత్తా, కథం పన వేదనాదీనం తిణ్ణం ఖన్ధతాతి? ఉపచారతో. పచ్చేకం హి అతీతాదిభేదభిన్నేసు వేదనాసఞ్ఞావిఞ్ఞాణేసు నిరుళ్హోపి ఖన్ధ-సద్దో తదేకదేసేసు ఏకేకవేదనాదీసుపి సముదాయోపచారేన వోహరీయతీతి తదేకదేసేపి తబ్బోహారో, యథా రుక్ఖస్స సాఖాయ ఛిజ్జమానాయ ‘‘రుక్ఖో ఛిజ్జతీ’’తిఆదీసు వియాతి. ఏవం ఖన్ధతో చతుబ్బిధా హోన్తి.

తే పున ఆయతనతో దువిధా హోన్తి – మనాయతనం ధమ్మాయతనన్తి. సఞ్జాతిసమోసరణట్ఠానట్ఠేన హేత్థ చిత్తం మనాయతనం, సేసా పన అట్ఠతింస ధమ్మా ధమ్మాయతనన్తి. ఏవం ఆయతనతో దువిధా హోన్తి. తే పున ధాతువసేన దువిధా మనోవిఞ్ఞాణధాతు ధమ్మధాతూతి. నిస్సత్తనిజ్జీవట్ఠేన హేత్థ చిత్తం మనోవిఞ్ఞాణధాతు, సేసా ధమ్మధాతూతి. ఏవం ధాతువసేన దువిధా.

తథా ఆహారానాహారవసేన. తత్థ ఫస్సో చేతనా చిత్తన్తి ఇమే తయో ధమ్మా విసేసపచ్చయత్తేన యథాక్కమం ‘‘ఫస్సాహారో మనోసఞ్చేతనాహారో విఞ్ఞాణాహారో’’తి వుచ్చన్తి, అవసేసా న ఆహారాతి. కిం పనేతే పచ్చయా న హోన్తి, యే న ఆహారాతి వుచ్చేయ్యున్తి? నో న హోన్తి, విసేసపచ్చయా పన న హోన్తి, ఫస్సాదయో పన తేసం ధమ్మానం విసేసపచ్చయా హోన్తి, విసేసతో వేదనాదయో చ ఆహరన్తి. ఫస్సాహారో హి తిస్సో వేదనాయో ఆహరతి, మనోసఞ్చేతనాహారో తయో భవే, విఞ్ఞాణాహారో పటిసన్ధినామరూపం. నను చ సో విపాకో, ఇదం పన కుసలవిఞ్ఞాణన్తి? కిఞ్చాపి ఏవం, తంసరిక్ఖతాయ పన విఞ్ఞాణాహారోత్వేవ వుత్తం. యస్మా వా ఇమే ‘‘అరూపినో ఆహారా సమ్పయుత్తకానం ధమ్మానం తంసముట్ఠానానఞ్చ రూపానం ఆహారపచ్చయేన పచ్చయో’’తి (పట్ఠా. ౧.౧.౧౫) వచనతో కబళీకారాహారో వియ రూపకాయస్స ఉపత్థమ్భకట్ఠేన నామకాయస్స ఆహారపచ్చయా హోన్తి, తస్మా ఇమేవ ‘‘ఆహారా’’తి వుత్తాతి వేదితబ్బం. ఏవం ఆహారానాహారవసేన దువిధా.

తథా ఇన్ద్రియానిన్ద్రియతో. తత్థ సద్ధా వీరియం సతి ఏకగ్గతా అమోహో చిత్తం సోమనస్సవేదనా జీవితన్తి ఇమే అట్ఠ ధమ్మా అధిపతియట్ఠేన యథాక్కమం ‘‘సద్ధిన్ద్రియం వీరియిన్ద్రియం సతిన్ద్రియం సమాధిన్ద్రియం పఞ్ఞిన్ద్రియం మనిన్ద్రియం సోమనస్సిన్ద్రియం జీవితిన్ద్రియ’’న్తి వుచ్చన్తి, అవసేసా న ‘‘ఇన్ద్రియానీ’’తి. ఏవం ఇన్ద్రియానిన్ద్రియతో దువిధా.

తథా ఝానఙ్గాఝానఙ్గవసేన. తత్థ వితక్కో విచారో పీతి సోమనస్సం ఏకగ్గతాతి ఇమే పఞ్చ ధమ్మా ఉపనిజ్ఝాయనట్ఠేన ‘‘ఝానఙ్గానీ’’తి వుచ్చన్తి, ఇతరే ‘‘అఝానఙ్గానీ’’తి. ఏవం ఝానఙ్గాఝానఙ్గవసేన దువిధా.

తథా మగ్గఙ్గామగ్గఙ్గవసేన. తత్థ అమోహో వితక్కో విరతిత్తయం వీరియం సతి ఏకగ్గతాతి ఇమే అట్ఠ ధమ్మా నియ్యానట్ఠేన, విమోక్ఖట్ఠేన చ యథాక్కమం ‘‘సమ్మాదిట్ఠి సమ్మాసఙ్కప్పో సమ్మావాచా సమ్మాకమ్మన్తో సమ్మాఆజీవో సమ్మావాయామో సమ్మాసతి సమ్మాసమాధీ’’తి నామేన ‘‘మగ్గఙ్గానీ’’తి వుచ్చన్తి, ఇతరే ‘‘అమగ్గఙ్గానీ’’తి. పాళియం పన లోకియచిత్తే విరతీనం అనియతత్తా, యేవాపనకత్తా చ తా వజ్జేత్వా ‘‘పఞ్చఙ్గికో మగ్గో హోతీ’’తి (ధ. స. ౫౮, ౧౨౧) వుచ్చతి. ఏవం మగ్గఙ్గామగ్గఙ్గవసేన దువిధా.

తథా బలాబలవసేన. తత్థ సద్ధావీరియం సతి సమాధి పఞ్ఞా హిరీ ఓత్తప్పన్తి ఇమే సత్త ధమ్మా అకమ్పియట్ఠేన బలానీతి వుచ్చన్తి, ఇతరే అబలానీతి. ఏవం బలాబలవసేన దువిధా.

తథా హేతునహేతువసేన. తత్థ అలోభో అదోసో అమోహోతి ఇమే తయో ధమ్మా మూలట్ఠేన హేతూతి వుచ్చన్తి, ఇతరే నహేతూతి. ఏవం హేతునహేతువసేన దువిధా. ఏవం ఫస్సాఫస్సవేదనావేదనా సఞ్ఞాసఞ్ఞాచిత్తాచిత్తాదివసేనపి వుత్తనయానుసారేన యథాయోగం సఙ్గహవిభాగో వేదితబ్బో. అయమేత్థ సఙ్ఖేపో, విత్థారో పన పదభాజనీయసఙ్గహవారే (ధ. స. ౧౦౩ ఆదయో), తదట్ఠకథాయఞ్చ (ధ. స. అట్ఠ. ౫౮-౧౨౦) గహేతబ్బో. ఏవం సఙ్గహతో వినిచ్ఛయో వేదితబ్బో.

సుఞ్ఞతో చేవాతి ఏవం ఖన్ధాదీహి సఙ్గహితేసు తేసు ధమ్మేసు తబ్బినిముత్తో కారకవేదకాదిసభావో అత్తా వా సస్సతో వా భావో న ఉపలబ్భతి. సుఞ్ఞా తే ధమ్మా అత్తేన వా అత్తనియేన వా, కేవలం పటిచ్చసముప్పన్నా, సలక్ఖణధారణతో ధమ్మమత్తా, నిచ్చసుఖాదిసారవిరహతో అసారా, పవత్తకనియామకాభావతో అపరిణాయకా అనిచ్చా, దుక్ఖా, అనత్తా, అనత్తనియా చ హుత్వా పవత్తన్తీతి అయమేత్థ సఙ్ఖేపో, విత్థారో పన పదభాజనీయసుఞ్ఞతవారే, తదట్ఠకథాయఞ్చ గహేతబ్బోతి. ఏవం సుఞ్ఞతో వినిచ్ఛయో వేదితబ్బో.

నిట్ఠితా పఠమకుసలస్స అత్థవణ్ణనా.

దుతియాదీసుపి పఠమకుసలే వుత్తనయేన ధమ్ముద్దేసాదినా సబ్బో వినిచ్ఛయో వేదితబ్బో. న కేవలఞ్చ ఏత్థేవ, ఇతో పరేసుపి సబ్బత్థ హేట్ఠా వుత్తసదిసానం పదానం, ధమ్మానఞ్చ అత్థో, సబ్బో చ వినిచ్ఛయో ఏత్థ వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో. ఇతో పరం పన అపుబ్బమేవ వణ్ణయిస్సామ. దుతియచిత్తే తావ ససఙ్ఖారభావమత్తమేవ పఠమచిత్తతో విసేసో, సేసం తాదిసమేవ. దుతియకుసలం.

తతియేపి ధమ్ముద్దేసే అమోహాభావా ఇన్ద్రియమగ్గఙ్గబలమూలసఙ్గహేసు పఞ్ఞిన్ద్రియసమ్మాదిట్ఠిమగ్గఙ్గపఞ్ఞాబలఅమోహమూలానం పరిహానియా సద్ధిన్ద్రియాదీనం భావోవ విసేసో, సేసం తాదిసమేవ. తథా చతుత్థే ససఙ్ఖారభావమత్తమేవ విసేసో. తతియచతుత్థాని.

పఞ్చమఛట్ఠసత్తమట్ఠమేసు పన సుఖసోమనస్సట్ఠానేసు ఉపేక్ఖాభావో, పీతియా చ అభావో. తేనేవ ఝానఙ్గసఙ్గహవారే చతురఙ్గజ్ఝానతావ విసేసో, సేసం పఠమదుతియతతియచతుత్థచిత్తసదిసమేవ. ఉపేక్ఖాసహగతేసు చేత్థ చతూసు కరుణాముదితా న ఉప్పజ్జన్తీతి కేచి వదన్తి, పరికమ్మభూతానం పనేత్థ తాసం ఉప్పత్తియా మహాఅట్ఠకథాయం అనుఞ్ఞాతత్తా ఉపచారప్పత్తా పన ఉప్పజ్జన్తి, న ఇతరాతి గహేతబ్బం. పఞ్చమఛట్ఠసత్తమట్ఠమాని.

విసయాదిప్పభేదతోతి ఏవం ధమ్ముద్దేసాదినా విభత్తాని అట్ఠ కామావచరకుసలాని ఆరమ్మణవిభాగతో పచ్చేకం ఛబ్బిధాని హోన్తి రూపారమ్మణం…పే… ధమ్మారమ్మణన్తి. తత్థ నీలాదిభేదభిన్నా, అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నఅజ్ఝత్తికబాహిరఓళారికసుఖుమాదిభేదభిన్నా చ వణ్ణధాతు రూపారమ్మణం నామ. ఏవం సద్దారమ్మణాదీసుపి యథానురూపం భేదో వేదితబ్బో.

ఏత్థ చ ఫోట్ఠబ్బన్తి ఆపోధాతువజ్జితభూతత్తయం, ధమ్మారమ్మణన్తి పఞ్చారమ్మణాని వజ్జేత్వా అవసేసా రూపారూపపఞ్ఞత్తియో వేదితబ్బా, సేసం తాదిసమేవ. కేచి పనేత్థ ‘‘చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీనమాపాథగతాని ఏతానారమ్మణాని రూపారమ్మణాదివోహారం లభన్తి, అనాపాథగతాని పన అతీతానాగతదూరసుఖుమాదిభేదభిన్నాని ధమ్మారమ్మణానేవా’’తి వదన్తి, తం న యుత్తం దిబ్బచక్ఖాదీనం రూపారమ్మణతాదివచనతో.

అనాపాథగతా ఏవ హి తాని దిబ్బచక్ఖుఆదీనం ఆరమ్మణం, న చ తాని ధమ్మారమ్మణాని. రూపాదయో హి పఞ్చ పచ్చేకం ద్వీసు ద్వీసు ద్వారేసు ఏకస్మిం ఖణే ఆపాథమాగన్త్వా తంతంద్వారికజవనానం, తదనన్తరే మనోద్వారికానఞ్చ అపరభాగే చ దిట్ఠసుతాదివసేనానుస్సరన్తస్స సుద్ధమనోద్వారికానఞ్చ ఆరమ్మణాని హోన్తి. తథా హి నానావణ్ణవిచిత్తచేతియాదిదస్సనం కరోన్తస్స, ధమ్మం సుణన్తస్స, భేరిసద్దాదీహి వా పూజాదిం కరోన్తస్స చ గన్ధమాలాదీని ఘాయిత్వా, ఖాదనీయభోజనీయాదిఞ్చ సాయిత్వా, సుఖసమ్ఫస్సాని అత్థరణపావురణాదీని చ ఫుసిత్వా మనాపభావం ఞత్వా తేహి చేతియపూజం కరోన్తస్స, తత్థ తత్థ అకుసలం వా ఉప్పాదేన్తస్స, తస్మిం తస్మిం ఖణే గయ్హమానాని రూపాదిపఞ్చారమ్మణాని సాఖాయ అక్కమనం, పథవియం ఛాయాఫరణఞ్చ ఏకక్ఖణే కురుమానం రుక్ఖగ్గే నిలీయమానం పక్ఖినో సరీరం వియ యథాసకం పసాదఞ్చ ఘట్టేత్వా తస్మింయేవ ఖణే భవఙ్గచలనపచ్చయభావేన మనోద్వారేపి ఆపాథమాగన్త్వా తతో భవఙ్గం విచ్ఛిన్దిత్వా ఉప్పన్నానం ఆవజ్జనాదివోట్ఠబ్బనపరియోసానానం, వీథిచిత్తానం, తదనన్తరానఞ్చ కుసలాకుసలాదిజవనానం ఆరమ్మణం హుత్వా తదనన్తరాసు మనోద్వారవీథీసు చ అపరభాగే తథారూపం పచ్చయం ఆగమ్మ అత్తనా పూజాదికరణకాలేసు, దిట్ఠసుతఘాయితసాయితఫుట్ఠవసేనానుస్సరన్తస్స, పచ్చక్ఖతో అనుభుయ్యమానాని వియ మనోద్వారే చ ఆరమ్మణాని హోన్తి.

అథాపి పఞ్చహి ద్వారేహి అగహితపుబ్బాని బుద్ధరూపాదీని, దిబ్బరూపాదీని చ పఞ్చారమ్మణాని సవనవసేన సల్లక్ఖేత్వా జవనక్ఖణే వా అపరభాగే సుతవసేనేవ అనుస్సరిత్వా వా పసాదం, కమ్మఫలసద్ధాదిం, లోభాదిఞ్చ ఉప్పాదేన్తస్సాపి మనోద్వారే ఆపాథమాగచ్ఛన్తి. అభిఞ్ఞానం పన సుద్ధమనోద్వారే ఏవ, తస్మా ఏవం పఞ్చద్వారే, మనోద్వారే, సుద్ధమనోద్వారే చ ఆపాథగతాని అతీతాదిభేదభిన్నాని సబ్బానిపి పఞ్చారమ్మణాని కదాచిపి ధమ్మారమ్మణం న హోన్తి, తదితరా నామరూపపఞ్ఞత్తియో ధమ్మారమ్మణన్తి గహేతబ్బం. నను చేతాని ఇట్ఠకన్తమనాపాని ఆరమ్మణాని లోభస్స వత్థు, కథమేత్థ కుసలం ఉప్పజ్జతీతి? నియమాదికారణతో. చిత్తం హి ‘‘కుసలమేవ మయా కత్తబ్బ’’న్తి పుబ్బే నియమితవసేన సబ్బత్థ అకుసలప్పవత్తిం నివత్తేత్వా కుసలే పరిణామనవసేన చ అభిణ్హం ఆసేవితకుసలసముదాచారవసేన చ సప్పురిసూపనిస్సయాదిఉపనిస్సయవసేన చ యోనిసోఆభుజితవసేన చాతి ఇమేహి కారణేహి కుసలం హుత్వా ఉప్పజ్జతీతి వేదితబ్బం. ఏవమిమేసు ఛసు ఆరమ్మణేసు ఉప్పజ్జనతో పచ్చేకం ఛబ్బిధాని హోన్తి. ఆరమ్మణవవత్థానకథా.

ఏవం ఆరమ్మణభేదభిన్నేసు రూపారమ్మణం తావ కుసలం దసపుఞ్ఞకిరియవత్థువసేన దసవిధం హోతి. తత్థ ఏకేకం పన కాయకమ్మం వచీకమ్మం మనోకమ్మన్తి తివిధం. తత్థ కాయద్వారే పవత్తం కాయకమ్మం, వచీద్వారే పవత్తం వచీకమ్మం, మనోద్వారే పవత్తం మనోకమ్మం. తత్థ కాయద్వారన్తి కాయవిఞ్ఞత్తి. వచీద్వారన్తి వచీవిఞ్ఞత్తి. తాసం విభాగో రూపవిభత్తియం ఆవి భవిస్సతి. మనోద్వారన్తి సబ్బం చేతనాసమ్పయుత్తం చిత్తం వుచ్చతి, విసేసతో కుసలాకుసలం. తం హి సహజాతానం చేతనానం, కాయఙ్గవాచఙ్గచోపనం అసమ్పాపుణిత్వా పవత్తానం సుద్ధమనోకమ్మానం పవత్తిఓకాసదానతో ద్వారన్తి వుచ్చతి, ఇమేసు పన తీసు ద్వారేసు పవత్తా చేతనా కాయకమ్మాదయో నామ. అపిచ పాణాతిపాతాదయో, పాణాతిపాతావేరమణిఆదయో చ కాయకమ్మం నామ, ముసావాదాదయో, ముసావాదావేరమణిఆదయో చ వచీకమ్మం నామ, అభిజ్ఝాదయో, అనభిజ్ఝాదయో చ మనోకమ్మం నామ.

కుసలపక్ఖే పన దానాదిదసపుఞ్ఞకిరియవత్థూని చ యథారహం కాయవచీమనోకమ్మాని హోన్తి. ఏవం యేభుయ్యవుత్తితో చేస కాయకమ్మాదిభావో వుత్తో పాణాతిపాతాదీనమ్పి వచీద్వారాదీసు పవత్తితో కేసఞ్చి పురిసానం వనచరకాదిభావో వియ, ద్వారానఞ్చ కాయకమ్మద్వారాదిభావో కేసఞ్చి గామానం బ్రాహ్మణగామాదిభావో వియ. అకుసలే తావ ఏత్థ పాణాతిపాతాదికాయకమ్మం కాయద్వారే, వచీద్వారే చ యథారహం సముట్ఠాతి, నో మనోద్వారే. తథా ముసావాదాదివచీకమ్మం. పాణాతిపాతాదినిప్ఫాదనత్థం హి మనోద్వారే ఏవ చిన్తేన్తస్స చేతనాబ్యాపాదాదీసు కమ్మపథప్పత్తేసు వా కమ్మపథం అప్పత్తేసు వా మనోకమ్మేసు ఏవ పవిసనతో కాయకమ్మాదిభావం న పాపుణాతి. నను విజ్జామయేనాపి కేవలం మనోకమ్మేన పాణాతిపాతాదిం కరోన్తీతి? న అలోణభోజనదబ్భసయనమన్తపరిజప్పనాదికాయవచీపయోగం వినా తస్సాసిజ్ఝనతో. అభిజ్ఝాదిమనోకమ్మం పన తీసుపి ద్వారేసు సముట్ఠాతి. అభిజ్ఝాయ హి కాయేన పరభణ్డగ్గాహాదీనం, బ్యాపాదేన దణ్డపరామసనాదీనం, మిచ్ఛాదిట్ఠియా తిత్థియవన్దనాదీనం కరణకాలే, వాచాయ పరసమ్పత్తిపత్థనాయ ‘‘హఞ్ఞన్తు బజ్ఝన్తూ’’తి అనత్థపత్థనాయ చ తిత్థియత్థుతితదత్థదీపనాదీనఞ్చ యథాక్కమం పవత్తికాలే చ తస్స మనోకమ్మస్స కాయవాచాసు పవత్తి వేదితబ్బా.

కామావచరకుసలం పన పాణాతిపాతావేరమణిఆదికం కాయవచీమనోకమ్మం పచ్చేకం ద్వారత్తయేపి పవత్తతి. తత్థ పాణాతిపాతాదీహి సమ్ఫప్పలాపపరియోసానేహి సత్తహి విరమన్తస్స తావ హత్థముద్దాయ, వచీభేదేన చ సమాదియనకాలే, మనసా విరమణకాలే చ తేసం కాయవచీకమ్మానం తీసు ద్వారేసు పవత్తి వేదితబ్బా. అనభిజ్ఝాదీహి సహగతేన చేతసా తజ్జస్స కాయపయోగస్స, ‘‘పరవిత్తుపకరణం చిరట్ఠితికం హోతు, సబ్బే సత్తా అవేరా హోన్తు, సో భగవా అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో’’తిఆదినా వచీపయోగస్స, కేవలం మనోపయోగస్స చ కరణకాలే మనోకమ్మస్స తీసుపి ద్వారేసు పవత్తి వేదితబ్బా. ఏత్థ చ పఞ్చద్వారే ఉప్పన్నాని జవనాని కాయవచీకమ్మాని న హోన్తి, మనోకమ్మాని ఏవ. తాని చ న కమ్మపథప్పత్తాని, కేవలం కుసలాదీని హోన్తి. మనోద్వారే పటుతరప్పవత్తాని ఏవ హి కమ్మపథప్పత్తాని మనోకమ్మాని హోన్తి, రూపారూపజవనాని పన ఏకన్తం భావనామయం మనోకమ్మమేవ మనోద్వారే ఏవ చ పవత్తన్తి.

కిఞ్చాపి అభిఞ్ఞాఞాణాని విఞ్ఞత్తిద్వయజనకాని, తథాపి కాయవచీకమ్మవోహారం న లభన్తి, లోకుత్తరకుసలం పన కాయవచీద్వారేసు అనుప్పజ్జమానమ్పి మిచ్ఛావాచాకమ్మన్తాజీవానం సముచ్ఛేదప్పహానకారీనం విరతీనం వసేన కాయవచీకమ్మమ్పి హోతి, తదితరమగ్గఙ్గవసేన మనోకమ్మమ్పీతి ఏకక్ఖణే తీణిపి కమ్మాని హోన్తి, తఞ్చ భావనామయం, ద్వారం పనస్స మనోద్వారమేవ. యథా చ పాణాతిపాతావేరమణియాదీనం వసేన కుసలస్స ద్వారత్తయే పవత్తి వుత్తా, ఏవం దసపుఞ్ఞకిరియవత్థూనమ్పి వసేన వత్తబ్బా. అట్ఠకథాసు పన న విచారితా, తథాపి నయతో ఏవం వేదితబ్బా.

తేసు దానం కాయకమ్మమేవ, వచీకమ్మమ్పి వా. పత్తానుప్పదానం, అబ్భనుమోదనం, దేసనా వచీకమ్మమేవ. సీలం అపచితిసహగతం, వేయ్యావచ్చసహగతఞ్చ కాయకమ్మమ్పి అత్థి, వచీకమ్మమ్పి అత్థి. తత్థ సీలస్స కాయవచీకమ్మభావో సిద్ధో ఏవ. అపచితియా పన పుప్ఫపూజాదినా, వన్దనాదినా వా పవత్తికాలే కాయకమ్మభావో, థుతిమయపూజాదినా పవత్తికాలే వచీకమ్మభావో చ వేదితబ్బో. వేయ్యావచ్చస్సాపి సహత్థా కరణకాలే కాయకమ్మభావో, గిలానాదీనం చతుపచ్చయసమాదాపనాదివసేన, గరూహి ఆణత్తసద్దేన ఆరోచనపక్కోసనాదివసేన వచీకమ్మభావో చ వేదితబ్బో. భావనా, సవనం, దిట్ఠిజుకమ్మఞ్చ మనోకమ్మమేవ, అబ్భనుమోదనమ్పీతి కేచి. సవనమ్పి హి సోతద్వారానుసారేన మనోద్వారే ఏవ ధమ్మత్థసల్లక్ఖణవసేన పవత్తికాలే మనోకమ్మమేవ.

తత్థ దానం అపచితి వేయ్యావచ్చం పత్తానుప్పదానం దేసనాతి ఇమాని పఞ్చ కాయవచీద్వారేసు ఏవ పవత్తన్తి, న మనోద్వారే. ఏత్థ చ పత్తానుప్పదానదేసనానం కాయవికారేన పత్తిం దేన్తస్స, ధమ్మం దేసేన్తస్స చ కాయద్వారేపి పవత్తి వేదితబ్బా. సీలం భావనా అబ్భనుమోదనం సవనం దిట్ఠిజుకమ్మన్తి ఇమాని పన పఞ్చ తీసుపి ద్వారేసు పవత్తన్తి, ‘‘న పునేవం కరిస్సామీ’’తి చేత్థ మనసావ దుచ్చరితతో విరమన్తస్స, అబ్భనుమోదన్తస్స చ వసేన సీలబ్భనుమోదనానం మనోద్వారేపి పవత్తి వేదితబ్బా. యం పన అట్ఠసాలినియం ‘‘దానమయం కాయవచీమనోకమ్మవసేన తివిధం హోతీ’’తిఆది వుత్తం, తం పుబ్బచేతనావసేన మనోద్వారే పవత్తం గహేత్వా పరియాయతో వుత్తం, నిప్పరియాయతో కాయవచీద్వారప్పవత్తా సన్నిట్ఠానచేతనావ. తేనేవ హి తత్థేవ వుత్తం ‘‘వినయపరియాయం పత్వా హి ‘దస్సామి కరిస్సామీ’తి వాచా భిన్నా హోతీతి. ఇమినా లక్ఖణేన దానం నామ హోతి, అభిధమ్మపరియాయం పత్వా పన విజ్జమానకవత్థుం ఆరబ్భ మనసా చిన్తితకాలతో పట్ఠాయ కుసలం హోతి. అపరభాగే కాయేన వా వాచాయ వా కత్తబ్బం కరిస్సతీ’’తి (ధ. స. అట్ఠ. ౧). ఇతరథా ‘‘దస్సామీ’’తి చిన్తితమత్తేనాపి దానం నామ భవేయ్య, తథా చ తాదిసం వత్థుం యథాచిన్తితనియామేన అదేన్తస్స ధురనిక్ఖేపే అదిన్నాదానమ్పి సియా. ఏవం మనసా పాణాతిపాతాదయోపి సియుం, తఞ్చ న యుత్తం, తస్మా వుత్తనయేనేవ గహేతబ్బం. అథ వా ‘‘సబ్బం సాపతేయ్యం దిన్నఞ్ఞేవ హరతూ’’తి పరిచ్చజనసమ్భవతో దానస్స మనోద్వారేపి పవత్తి వేదితబ్బా.

ఏత్థ చ దానసీలాదికాయకమ్మానం కాయద్వారే పవత్తియం కమ్మం కాయకమ్మమేవ, ద్వారమ్పి కాయద్వారమేవ. వచీద్వారే పవత్తియం కమ్మం కాయకమ్మమేవ, ద్వారం పన వచీద్వారం. మనోద్వారే పవత్తియమ్పి కమ్మం కాయకమ్మం, ద్వారం పన మనోద్వారం. దేసనాబ్భనుమోదనాదీనం వచీకమ్మానం వచీద్వారే పవత్తియం కమ్మమ్పి వచీకమ్మం, ద్వారమ్పి వచీద్వారమేవ. కాయద్వారే పవత్తియమ్పి కమ్మం వచీకమ్మమేవ, ద్వారం పన కాయద్వారం. మనోద్వారే పవత్తియమ్పి కమ్మం వచీకమ్మం, ద్వారం పన మనోద్వారం. భావనాదిమనోకమ్మానం మనోద్వారే పవత్తియం కమ్మమ్పి మనోకమ్మం, ద్వారమ్పి మనోద్వారమేవ. కాయద్వారే పవత్తియమ్పి కమ్మం మనోకమ్మమేవ, ద్వారం పన కాయద్వారం. వచీద్వారే పవత్తియమ్పి కమ్మం మనోకమ్మమేవ, ద్వారం పన వచీద్వారం. ఏవం పాణాతిపాతాదీనం, పాణాతిపాతావేరమణిఆదీనఞ్చ వుత్తానుసారేన కమ్మవవత్థానం, ద్వారవవత్థానఞ్చ యథానురూపం యోజేత్వా అసఙ్కరతో ఞాతబ్బం.

ద్వారకమ్మవవత్థానకథా నిట్ఠితా.

ఇదాని యస్మా దసవిధాని చేతాని పుఞ్ఞకిరియవత్థూని తీసు ఏవం సఙ్గయ్హన్తి దానమయే సీలమయే భావనామయేతి. పత్తానుప్పదానం హి దానమయే సఙ్గయ్హతి, ‘‘అబ్భనుమోదనమ్పీ’’తి (ధ. స. అట్ఠ. ౧౫౬-౧౫౯ పుఞ్ఞకిరియవత్థాదికథా) అట్ఠకథాయం. అపచితివేయ్యావచ్చాని సీలమయే. దేసనాసవనదిట్ఠిజుకమ్మాని భావనామయే, తస్మా రూపారమ్మణస్స కుసలస్స దానసీలభావనావసేన ద్వారత్తయప్పవత్తిం యోజేత్వా దస్సేస్సామ. తదనుసారేనేవ ఇతరేసం వసేనాపి సక్కా ఞాతున్తి. కుసలం హి వణ్ణారమ్మణం హుత్వా ఉప్పజ్జమానం దానసీలభావనావసేనేవ తీసు ద్వారేసు పవత్తతి. కథం? యదా హి నీలపీతాదివణ్ణవిచిత్తం పుప్ఫవత్థాదిదేయ్యధమ్మం లభిత్వా ‘‘వణ్ణదానం మే భవిస్సతీ’’తి వణ్ణవసేన ఆభుజిత్వా చేతియాదీసు సహత్థేన పూజేతి, తదా రూపారమ్మణం దానమయం కాయద్వారే పవత్తతి, తఞ్చ పుబ్బచేతనా సన్నిట్ఠానచేతనా అపరచేతనాతి తివిధం హోతి. ఏవం ఉపరిపి సబ్బవారేసు తివిధతా వేదితబ్బా. యదా పన తదేవ యథావుత్తవత్థుం వాచాయ ఆణాపేత్వా పుత్తదారాదీహి దాపేతి, తదారూపారమ్మణం దానమయం వచీద్వారే పవత్తతి. యదా పన తదేవ విజ్జమానకవత్థుం ‘‘దస్సామీ’’తి చిన్తేతి, పచ్చాసీసతి, యథాధిప్పాయం నిప్ఫాదేస్సతి, తదా పుబ్బచేతనావసేన పరియాయతో దానమయం మనోద్వారే పవత్తతి నామ. ఏవం రూపారమ్మణం దానమయం ద్వారవసేన తివిధం హోతి.

యదా పన వుత్తప్పకారవణ్ణం దేయ్యధమ్మం లభిత్వా ‘‘ఏవం మనాపవణ్ణానం పరిచ్చజనం నామ మయ్హం కులవంసాగతవత్తమేత’’న్తి సహత్థా పూజేతి, తాదిసవణ్ణవన్తం వా పరపరిగ్గహితాదిభోగసమ్పత్తిం పరిచ్చజిత్వా సీలం రక్ఖతి, తదా రూపారమ్మణం సీలం కాయద్వారే చ పవత్తతి. యదా పన వుత్తప్పకారవణ్ణం దేయ్యధమ్మం కులవంసాదివసేన వాచాయ ఆణాపేత్వా పరేహి దాపేతి, తాదిసం వా పరపరిగ్గహితాదిం వాచాయ అపనేత్వా సీలం రక్ఖతి, తదా రూపారమ్మణం సీలం వచీద్వారే పవత్తతి. యదా పన తాదిసం విజ్జమానకవత్థుం కులవంసాదివసేన ‘‘దస్సామీ’’తి, తాదిసం పరపరిగ్గహితాదికం అనామసిత్వా ‘‘సీలం రక్ఖిస్సామీ’’తి వా చిన్తేతి, తదా రూపారమ్మణం సీలం మనోద్వారే పవత్తతి. ఏవం రూపారమ్మణం సీలమయం ద్వారవసేన తివిధం హోతి.

యదా పన వుత్తప్పకారం వణ్ణవన్తం దత్వా తదేవ వణ్ణం, సబ్బం వా రూపాయతనం చఙ్కమన్తో అనిచ్చాదితో విపస్సతి, తదా రూపారమ్మణం భావనామయం కాయద్వారే పవత్తతి. తదేవ వచీభేదం కత్వా సమ్మసన్తస్స రూపారమ్మణం భావనామయం వచీద్వారే పవత్తతి. తదేవ కాయఙ్గవాచఙ్గం అచోపేత్వా సమ్మసన్తస్స రూపారమ్మణం భావనామయం మనోద్వారే పవత్తతి. ఏవం రూపారమ్మణం భావనామయం ద్వారవసేన తివిధం హోతి. ఇతి రూపారమ్మణస్స కుసలస్స తివిధపుఞ్ఞకిరియవత్థువసేన నవసు కమ్మద్వారేసు పవత్తివిభాగో వేదితబ్బో. ఇమినావ నయేన రూపారమ్మణస్స కుసలస్స దసపుఞ్ఞకిరియవత్థువసేనాపి తింసాయ కమ్మద్వారేసు పవత్తివిభాగో యోజేత్వా ఞాతబ్బో. యథా చ రూపారమ్మణస్స, ఏవం సద్దారమ్మణాదీనమ్పి పఞ్చన్నం కుసలానం పుఞ్ఞకిరియవత్థుద్వారేహి విభాగో, యోజనానయో చ యథానురూపం ఞాతబ్బో.

అపిచ సద్దం నామ కన్దమూలం వియ హత్థేన గహేత్వా దాతుం న సక్కా. యదా పన ‘‘సద్దదానం మే’’తి ఆభుజిత్వా భేరిఆదితూరియే తిణ్ణం రతనానం దేతి, తేహి ఉపహారం వా కరోతి, ధమ్మకథికాదీనం సరభేసజ్జాదిం దేతి, ధమ్మస్సవనం ఘోసేతి, సరభఞ్ఞధమ్మకథాదిం వా కరోతి, తదా కుసలం సద్దారమ్మణం హోతి. ఏవం గన్ధాదివత్థుపరిచ్చాగేపి గన్ధాదిఆరమ్మణం. ధమ్మారమ్మణం పన ఓజాజీవితిన్ద్రియతదాయత్తానం వసేన ఞాతబ్బం. యదా హి ఓజవన్తాని అన్నపానసప్పినవనీతాదీని ‘‘ఓజదానం మే భవిస్సతీ’’తి దేతి, గిలానానం భేసజ్జం వా వేజ్జం వా ఉపనేత్వా, పాణోపరోధకం ఆవుధజాలకుమినాదిం వినాసేత్వా వా, వజ్ఝప్పత్తే పాణినో మోచేత్వా వా ‘‘జీవితదానం మే భవిస్సతి జీవితాయత్తవుత్తితాయ, పఞ్చపసాదసోళససుఖుమరూపచిత్తచేతసికానం వసేన పసాదాదిదానం మే భవిస్సతీ’’తి చ మనసి కరోతి, తదా కుసలం ధమ్మారమ్మణం హోతి. సేసం తాదిసమేవ.

అయం నానావత్థూసు ఠితారమ్మణానం యోజనా. ఏకవత్థుస్మిమ్పి ఛారమ్మణం లబ్భతేవ. పిణ్డపాతస్మిం హి మనాపో వణ్ణో, ఖాదనకాలే మురుమురాయనసద్దో, గన్ధో, రసో, ఫోట్ఠబ్బం, ఓజా, తదాయత్తా వా జీవితపసాదాదయో, తబ్బిసయాని చ విఞ్ఞాణాదీనీతి ఛారమ్మణమ్పి వేదితబ్బం. ఏవం చీవరాదీసు చేవ వత్థాదీసు చ యథానురూపం ఞాతబ్బం. ఏత్థపి దానసీలభావనామయతా, కాయవచీమనోకమ్మభావో చ వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో. యథా చ కుసలానం, ఏవం అకుసలానమ్పి ఆరమ్మణకమ్మద్వారవవత్థానం, అపుఞ్ఞకిరియవత్థూసు యోజనానయో చ వుత్తానుసారేన యథాయోగం ఞాతబ్బో.

ఏవం ఆరమ్మణతో, పుఞ్ఞకిరియవత్థుతో, కమ్మతో, ద్వారతో చ అనేకసహస్సప్పభేదేసు చేతేసు కుసలేసు ఉపడ్ఢాని పన ఞాణసమ్పయుత్తాని చతున్నం అధిపతీనం వసేన పచ్చేకం చతుబ్బిధాని, ఞాణవిప్పయుత్తాని పన ఉపడ్ఢాని వీమంసాధిపతివజ్జితాధిపతిత్తయవసేన పచ్చేకం తివిధాని, తదుభయాని పున హీనత్తికవసేన పచ్చేకం తివిధాని, తాని పున అపరిమాణేసు పన చక్కవాళేసు పచ్చేకం అపరిమాణేసు సత్తేసు ఏకేకస్మిం అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నఓళారికసుఖుమతాదీహి అనన్తేహి పకారేహి ఉప్పజ్జనతో అనన్తాపరిమాణాని హోన్తి. తాని సబ్బాని సమ్బుద్ధో అనన్తేన బుద్ధఞాణేన మహాతులాయ తులయమానో వియ, మహాతుమ్బే పక్ఖిపిత్వా మినయమానో వియ సబ్బాకారతో పరిచ్ఛిన్దిత్వా మహాకరుణాయ కామావచరట్ఠేన సరిక్ఖతాయ ఏకత్తం ఉపనేత్వా, పున సోమనస్సుపేక్ఖాసహగతట్ఠేన, ఞాణసమ్పయుత్తవిప్పయుత్తట్ఠేన, అసఙ్ఖారికససఙ్ఖారికట్ఠేన చ కోట్ఠాసే కత్వా దేసేసి, యథా తం లోకవిదూ సత్థా దేవమనుస్సానన్తి. అయమేత్థ సఙ్ఖేపో, విత్థారో పన ఆదితో పట్ఠాయ ధమ్మసఙ్గణియా (ధ. స. ౧), తదట్ఠకథాయ చ అట్ఠసాలినియా (ధ. స. అట్ఠ. ౧) సబ్బాకారతో ఞాతబ్బోతి. ఏవం విసయాదిప్పభేదతో వినిచ్ఛయో వేదితబ్బో.

కామావచరకుసలధమ్మా నిట్ఠితా.

రూపావచరధమ్మా పన కుసలా ఝానఙ్గసమ్పయోగభేదతో పఞ్చవిధా హోన్తి. సేయ్యథిదం – వితక్కవిచారపీతిసుఖేకగ్గతాసమ్పయుత్తం పఠమజ్ఝానికం, తతో వూపసన్తం అతిక్కన్తవితక్కం విచారపీతిసుఖేకగ్గతాసమ్పయుత్తం దుతియజ్ఝానికం, తతో వూపసన్తం అతిక్కన్తవిచారం పీతిసుఖేకగ్గతాసమ్పయుత్తం తతియజ్ఝానికం, తతో వూపసన్తం విరత్తపీతికం సుఖేకగ్గతాసమ్పయుత్తం చతుత్థజ్ఝానికం, తతో వూపసన్తం అత్థఙ్గతసుఖం ఉపేక్ఖేకగ్గతాసమ్పయుత్తం పఞ్చమజ్ఝానికన్తి. ఏవం సమ్పయోగభేదతో వినిచ్ఛయో వేదితబ్బో.

ధమ్ముద్దేసాదితో పన పఠమజ్ఝానే తావ కామావచరపఠమకుసలే వుత్తేసు ఠపేత్వా విరతిత్తయం సేసా ఛత్తింస ధమ్మా హోన్తి. తత్థ ఛన్దాదయో చత్తారో, కరుణా, ముదితా చాతి ఛ యేవాపనకా. సేసం సుఞ్ఞతవారపరియోసానం సబ్బం కామావచరపఠమకుసలే వుత్తసదిసమేవ. కేవలం హి విరతీనం అభావో, సఙ్గహవారే పఞ్చమగ్గఙ్గభావో, భూమన్తరవసేన రూపావచరభావో చ విసేసో, సేసం తాదిసమేవ. పఠమజ్ఝానం.

తథా దుతియజ్ఝానేపి కేవలం ధమ్ముద్దేసే వితక్కాభావో, సఙ్గహవారే చతుక్కజ్ఝానఙ్గమగ్గఙ్గభావో చ విసేసో, సేసం పఠమసదిసమేవ. దుతియం.

తథా తతియజ్ఝానేపి కేవలం ధమ్ముద్దేసే విచారాభావో, సఙ్గహవారే తివఙ్గికజ్ఝానతా చ విసేసో, సేసం దుతియసదిసమేవ. తతియం.

తథా చతుత్థే కేవలం ధమ్ముద్దేసే పీతియా అభావో, కోట్ఠాసవారే దువఙ్గికజ్ఝానభావో చ విసేసో, సేసం తతియసదిసమేవ. చతుత్థం.

తథా పఞ్చమే కేవలం ధమ్ముద్దేసే కరుణాముదితాదీనం అభావో, సోమనస్సట్ఠానే ఉపేక్ఖాభావో, కోట్ఠాసవారే ఝానిన్ద్రియేసు ఉపేక్ఖాఝానఙ్గభావో, ఉపేక్ఖిన్ద్రియభావో చ విసేసో, సేసం చతుత్థసమమేవ. పఞ్చమం.

పదభాజనీయే పన వితక్కవిచారానం వూపసమా దుతియం, పీతియా చ విరాగా తతియం, సోమనస్సస్స చ అత్థఙ్గమా చతుత్థన్తి చతుక్కనయోపి ఆగతో, సో తిక్ఖపఞ్ఞానం ఏకప్పహారేనేవ వితక్కవిచారసమతిక్కమసమ్భవతో వుత్తో. తత్థ దుతియాదీనం సబ్బసో పఞ్చకనయే తతియాదిసమత్తా తత్థ వుత్తనయేనేవ సబ్బో వినిచ్ఛయో వేదితబ్బో తత్థేవ అన్తోగధభావో చాతి. చతుక్కనయో.

విసయాదిప్పభేదతో పన వినిచ్ఛయం పఞ్చకనయేనేవ వక్ఖామ, తదనుసారతో ఏవ చతుక్కనయవసేనాపి సక్కా ఞాతున్తి. ఏవం ఉపరి లోకుత్తరేపి. పఞ్చవిధాపి చేతే రూపావచరకుసలధమ్మా కసిణారమ్మణభేదతో పచ్చేకం అట్ఠవిధా హోన్తి పథవీకసిణం ఆపోతేజోవాయోనీలపీతలోహితోదాతకసిణఞ్చాతి, ఆలోకాకాసకసిణేహి సద్ధిం దసవిధా హోన్తి. పదభాజనీయే (ధ. స. ౨౦౨) పన ఆలోకకసిణస్స ఓదాతకసిణేన సఙ్గహితత్తా అగ్గహణం దట్ఠబ్బం, ఆకాసకసిణస్స పన ఉగ్ఘాటనాసమ్భవతో అనారుప్పజ్ఝానికత్తా. తం హి పునప్పునం ఉగ్ఘాటియమానమ్పి ఆకాసమేవ హోతి, తస్మా తత్థుప్పన్నం రూపావచరపఞ్చమజ్ఝానం భవవిసేసాయ, దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారాయ చ సంవత్తతి, అభిఞ్ఞాయ, విపస్సనాయ చ పాదకమ్పి హోతి, అనారుప్పత్తా పన నిరోధపాదకం న హోతి. సేసాని పన నవ కసిణాని నిరోధపాదకానిపీతి అయమేతేసం విసేసో. ఆనాపానజ్ఝానస్సాపి పనేత్థ వాయోకసిణే సఙ్గహో దట్ఠబ్బోతి. కసిణకథా.

ఏవం కసిణవసేన అట్ఠవిధా చేతే అభిభాయతనవసేన పన పచ్చేకం అట్ఠవిధా హోన్తి. భగవతా హి –

‘‘అజ్ఝత్తం అరూపసఞ్ఞీ బహిద్ధా రూపాని పస్సతి పరిత్తాని, తాని అభిభుయ్య…పే… అప్పమాణాని. తాని అభిభుయ్య …పే… పరిత్తాని సువణ్ణదుబ్బణ్ణాని…పే… అప్పమాణాని సువణ్ణదుబ్బణ్ణాని సువిసుద్ధం నీలం పీతం లోహితం ఓదాత’’న్తి (ధ. స. ౨౧౧ ఆదయో) –

అట్ఠ అభిభాయతనాని దేసితాని, తాని చ కసిణేస్వేవ అభిభవిత్వా సమాపజ్జనవసేన ఝానుప్పత్తివిసేసతో, అనారమ్మణవిసేసతో. తత్థ హి అజ్ఝత్తం అరూపసఞ్ఞీతి అలాభితాయ వా అనత్థికతాయ వా అజ్ఝత్తరూపే కసిణవసేన పరికమ్మసఞ్ఞావిరహితోవ. బహిద్ధా రూపాని పస్సతీతి బహిద్ధా అట్ఠ కసిణరూపాని పరికమ్మవసేన చేవ అప్పనావసేన చ పస్సతి. పరిత్తానీతి ఖుద్దకపరిమాణాని, తాని అభిభుయ్య పస్సన్తో చ సమ్పన్నగహణికో కటచ్ఛుమత్తం భత్తం లభిత్వా ‘‘కిం ఏత్థ భుఞ్జితబ్బం అత్థీ’’తి సఙ్కడ్ఢిత్వా సబ్బం ఏకకబళమేవ కరోతి, ఏవమేవ ఞాణుత్తరికో ‘‘కిమేత్థ పరిత్తకే ఆరమ్మణే సమాపజ్జితబ్బం అత్థి, నాయం మమ భారో’’తి తాని అభిభవిత్వా సహ నిమిత్తుప్పాదేనేవ అప్పనం నిబ్బత్తేతి, తస్మా తం ఝానం ‘‘అభిభాయతన’’న్తి వుచ్చతి. అప్పమాణానీతి మహన్తాని. తాని అభిభుయ్యాతి మహగ్ఘసో ఏకం భత్తపాతిం లభిత్వా వియ ఞాణుత్తరో అప్పమాణం లభిత్వా ‘‘ఏతం వా హోతు అఞ్ఞం వా, కిమేత్థ సమాపజ్జితబ్బ’’న్తి అప్పనం నిబ్బత్తేతి. సువణ్ణదుబ్బణ్ణానీతి పరిసుద్ధాపరిసుద్ధవణ్ణాని. పరిసుద్ధాని హి నీలాదీని, అపరిసుద్ధాని చ సువణ్ణదుబ్బణ్ణానీతి ఇధ అధిప్పేతాని, ఏతానిపి ‘‘సువణ్ణాని వా హోన్తు దుబ్బణ్ణాని వా, పరిత్తఅప్పమాణవసేనేవ అభిభాయతనానీ’’తి ఆగమట్ఠకథాసు (దీ. ని. అట్ట. ౨.౧౭౩; మ. ని. అట్ఠ. ౨.౨౪౯; అ. ని. అట్ఠ. ౩.౮.౬౫) వణ్ణితాని. వణ్ణాభోగస్స హి అత్థితాయ పురిమాని అభిభాయతనాని వణ్ణాభోగరహితసహితతాయ ఏత్థ కేవలతో విసేససబ్భావా చతుధా వుత్తాని, నీలాదీని పన చత్తారి సువిసుద్ధవణ్ణవసేన సుఖారోహతాయ ఞాణుత్తరికో అభిభవిత్వా అప్పనం నిబ్బత్తేతి, తస్మా ఆరమ్మణవిసేసాభావేపి ఝానుప్పత్తివిసేసతో ఇమేసం అట్ఠన్నం అభిభాయతనానం వసేన పచ్చేకం అట్ఠవిధా హోన్తీతి వేదితబ్బా. అభిభాయతనకథా.

తాని పున యథా చ అభిభాయతనవసేన, ఏవం విమోక్ఖవసేనాపి పచ్చేకం తివిధా హోన్తి. భగవతా హి ‘‘రూపీ రూపాని పస్సతి, అజ్ఝత్తం అరూపసఞ్ఞీ బహిద్ధా రూపాని పస్సతి, సుభన్త్వేవ అధిముత్తో హోతీ’’తి (ధ. స. ౨౪౦ ఆదయో; దీ. ని. ౩.౩౩౯, ౩౫౮; అ. ని. ౮.౬౬) తయో విమోక్ఖా దేసితా. తే చ కసిణేస్వేవ అధిముచ్చనవసేన ఝానుప్పత్తివిసేసతో, భావనారమ్మణవిసేసతో కిమిదం అధిముచ్చనం నామ? పచ్చనీకధమ్మేహి సుట్ఠు విముచ్చనం, ఆరమ్మణేసు చ సుట్ఠు అభిరతి, పితు మాతు అఙ్కే విస్సట్ఠఙ్గపచ్చఙ్గస్స దారకస్స సయనం వియ అనిగ్గహితభావేన నిరాసఙ్కతాయ ఆరమ్మణే పవత్తీతి వుత్తం హోతి. తత్థ రూపీతి అజ్ఝత్తం కేసాదీసు ఉప్పాదితం రూపజ్ఝానం రూపం నామ, తదస్స అత్థీతి రూపీ. అజ్ఝత్తమ్పి హి కేసాదీసు నీలం, మేదాదీసు పీతం, మంసాదీసు లోహితం, దన్తాదీసు ఓదాతఞ్చ వణ్ణకసిణవసేన ఆభుజిత్వా పరికమ్మం కరోన్తస్స రూపజ్ఝానాని, కసిణం ఉగ్ఘాటేత్వా చ అరూపజ్ఝానాని ఉప్పజ్జన్తేవ. రూపాని పస్సతీతి బహిద్ధాపి నీలకసిణాదిరూపాని ఝానచక్ఖునా పస్సతి, ఇమినా అజ్ఝత్తబహిద్ధవత్థుకేసు కసిణేసు ఝానప్పటిలాభో దస్సితో. అజ్ఝత్తం అరూపసఞ్ఞీతి అత్తనో కేసాదీసు అనుప్పాదితరూపావచరజ్ఝానో, ఇమినా బహిద్ధా పటిలద్ధజ్ఝానతా దస్సితా. సుభన్త్వేవ అధిముత్తో హోతీతి ఇమినా సువిసుద్ధేసు నీలాదివణ్ణకసిణేసు ‘‘సుభ’’న్తి అధిముత్తివసేన పటిలద్ధజ్ఝానతా దస్సితా. ఏవం ఆరమ్మణవిసేసాభావేపి అధిముత్తివసేన ఝానుప్పత్తివిసేసతో ఇమేసం తిణ్ణం విమోక్ఖానం వసేన పచ్చేకం తివిధా హోన్తీతి వేదితబ్బా. విమోక్ఖకథా.

యథా చ విమోక్ఖతో, ఏవం పటిపదాభేదతో పచ్చేకం చతుబ్బిధా హోన్తి దుక్ఖపటిపదం దన్ధాభిఞ్ఞం, దుక్ఖపటిపదం ఖిప్పాభిఞ్ఞం, సుఖపటిపదం దన్ధాభిఞ్ఞం, సుఖపటిపదం ఖిప్పాభిఞ్ఞన్తి. తత్థ పఠమసమన్నాహారతో పట్ఠాయ యావ ఉపచారం ఉప్పజ్జతి, తావ పవత్తా ఝానభావనా ‘‘పటిపదా’’తి వుచ్చతి. సా ఏకచ్చస్స దుక్ఖా నీవరణాదిపచ్చనీకధమ్మసముదాచారగహనతాయ అసుఖసేవనా హోతి, ఏకచ్చస్స తదభావతో సుఖా. ఉపచారతో పన పట్ఠాయ యావ అప్పనా, తావ పవత్తా పఞ్ఞా ‘‘అభిఞ్ఞా’’తి వుచ్చతి. సా ఏకచ్చస్స దన్ధా అసీఘప్పవత్తినీ, ఏకచ్చస్స ఖిప్పా. అసప్పాయసేవినో దుక్ఖా పటిపదా హోతి దన్ధా చ అభిఞ్ఞా, సప్పాయసేవినో సుఖా పటిపదా హోతి ఖిప్పా చ అభిఞ్ఞా. పుబ్బాపరకాలేసు సప్పాయాసప్పాయసేవనవసేన వోమిస్సతా చ వేదితబ్బా. తథా పలిబోధుపచ్ఛేదాదికం పుబ్బకిచ్చం అసమ్పాదేన్తస్స పటిపదా దుక్ఖా, సమ్పాదేన్తస్స సుఖా పటిపదా. అప్పనాకోసల్లం అసమ్పాదేన్తస్స దన్ధాభిఞ్ఞా, సమ్పాదేన్తస్స ఖిప్పా. కిలేసిన్ద్రియానం వా తిక్ఖముదుతాయ పఠమా, విపరియాయేన చతుత్థా, వోమిస్సతాయ మజ్ఝిమా ద్వేతి వేదితబ్బా. తణ్హావిజ్జాభిభవనానభిభవనవసేన వా సమథవిపస్సనాసు కతాధికారాకతాధికారతావసేన వాపి ఏతాసం పభేదో వేదితబ్బో. పఠమజ్ఝానాదిఆగమనవసేనాపి దుతియాదీనం పటిపదాభిఞ్ఞాభేదో హోతియేవాతి దట్ఠబ్బం. ఏవం పటిపదావసేన పచ్చేకం చతుబ్బిధా హోన్తీతి వేదితబ్బా. పటిపదాకథా.

యథా చ పటిపదాహి, ఏవం ఆరమ్మణభేదతోపి పచ్చేకం చతుబ్బిధా హోన్తి పరిత్తం పరిత్తారమ్మణం, పరిత్తం అప్పమాణారమ్మణం, అప్పమాణం పరిత్తారమ్మణం, అప్పమాణం అప్పమాణారమ్మణన్తి. తత్థ యం అప్పగుణం, ఉపరిజ్ఝానస్స పచ్చయో భవితుం న సక్కోతి, ఇదం పరిత్తం. యం పన అవడ్ఢితే ఆరమ్మణే పవత్తం, తం పరిత్తం ఆరమ్మణం అస్సాతి పరిత్తారమ్మణం. విపరియాయతో అప్పమాణం అప్పమాణారమ్మణం. తదుభయవోమిస్సతాయ మజ్ఝే ఇతరద్వయం వేదితబ్బం. ఏవం ఆరమ్మణభేదతో చతుబ్బిధా హోన్తీతి వేదితబ్బా. ఆరమ్మణకథా.

యథా చ పటిపదారమ్మణేహి, ఏవం అధిపతీనం వసేన పచ్చేకం చతుబ్బిధతా, హీనత్తికవసేన పున తివిధతా చ యోజేత్వా వేదితబ్బా.

దసకసిణమూలవిభాగకథా నిట్ఠితా.

యథా కసిణమూలేసు, ఏవం బ్రహ్మవిహారమూలేసుపి యథాయోగం విభాగో వేదితబ్బో – మేత్తాకరుణాముదితావసేన హి ఆదితో చత్తారి ఝానాని పచ్చేకం తివిధా హోన్తి మేత్తాసహగతం, కరుణాసహగతం, ముదితాసహగతన్తి. పఞ్చమజ్ఝానం పన ఉపేక్ఖాబ్రహ్మవిహారవసేన ఏకవిధం ఉపేక్ఖాసహగతన్తి. పురిమేసు హి తీసు పఞ్చమజ్ఝానం నుప్పజ్జతి. కస్మా? సోమనస్సావిప్పయోగతో, సోమనస్ససముట్ఠితానం బ్యాపాదవిహింసారతీనం యథాక్కమం నిస్సరణత్తా, పచ్ఛిమే చ తికచతుక్కజ్ఝానం నుప్పజ్జతి. కస్మా? ఉపేక్ఖావేదనాసమ్పయోగతో, తస్సా చ పటిఘానునయనిస్సరణతో మజ్ఝత్తాకారేన పవత్తితో, తాని పున పటిపదారమ్మణాధిపతిహీనత్తికభేదేహి పుబ్బే వుత్తనయేన యోజేత్వా వేదితబ్బాని. ఏత్థ చ అప్పసత్తారమ్మణవసేన పరిత్తారమ్మణతా, బహుసత్తారమ్మణవసేన అప్పమాణారమ్మణతా చ ఏకస్మిం సత్తే అప్పనం పాపేత్వా అనుక్కమేన ఏకావాసఏకవీథిగామాదిగతసత్తేసు పాపనవసేన వడ్ఢనా చ వేదితబ్బా. ధమ్ముద్దేసే పనేత్థ కరుణాసహగతే ముదితావిరహితా పఞ్చతింస ధమ్మా, తేసు ఛన్దాదయో చత్తారో, కరుణా చాతి పఞ్చేవ యేవాపనకా, కరుణా చ నియతాతి వేదితబ్బా. ఏవం ముదితాసహగతేపి. కేవలం కరుణావిరహితా ముదితా నియతా పవత్తాతి అయమేత్థ విసేసో. అవసేసబ్రహ్మవిహారద్వయే, పన కసిణాసుభాదీసు చ సబ్బత్థ కరుణాముదితావిరహితా చ చతుత్తింస ధమ్మా, తత్థ చ ఛన్దాదయో చత్తారోవ యేవాపనకా వేదితబ్బాతి. బ్రహ్మవిహారమూలవిభాగకథా.

అసుభభేదతో పన పఠమజ్ఝానమేవేకం దసవిధం హోతి ఉద్ధుమాతకసఞ్ఞాసహగతం వినీలకవిపుబ్బకవిచ్ఛిద్దకవిక్ఖాయితకవిక్ఖిత్తకహతవిక్ఖిత్తకలోహితకపుళవకఅట్ఠికసఞ్ఞాసహగతన్తి, దసవిధేపి చేతస్మిం అసుభే పటికూలత్తా, దుబ్బలత్తా చ వితక్కబలేనేవ ఝానం తిట్ఠతి, న వినా వితక్కేన సీఘసోతాయ నదియా అరిత్తబలేనేవ నావా వియ, తస్మా పఠమజ్ఝానమేవేత్థ ఉప్పజ్జతి, సమథవిపస్సనాదిఆనిసంసదస్సావితాయ, పనేత్థ నీవరణప్పహానేన చ పీతిసోమనస్సం ఉప్పజ్జతి బహువేతనలాభదస్సనేన పుప్ఫఛడ్డకస్స గూథరాసిమ్హి వియ, ఉపసన్తబ్యాధిదుక్ఖస్స చ రోగినో వమనవిరేచనప్పవత్తియం వియాతి దట్ఠబ్బం. తం పన దసవిధమ్పి పఠమజ్ఝానం పటిపదారమ్మణాధిపతిహీనత్తికవసేన పచ్చేకం యోజేత్వా వేదితబ్బం. ఏత్థ చ అసుభారమ్మణస్స అవడ్ఢనీయతాయ ఖుద్దకే ఉద్ధుమాతకాదిట్ఠానే ఉప్పన్నం నిమిత్తం పరిత్తారమ్మణం, మహన్తే అప్పమాణారమ్మణం వేదితబ్బం. ఏతేసు పన దససు అసుభేసు సామఞ్ఞతో ద్వత్తింసాకారవసేన, నవసివథికపబ్బవసేన చ పవత్తా కాయగతాసతి సఙ్గహితా, వణ్ణకసిణేసు చ కేసాదీనం కోట్ఠాసానం నీలాదివణ్ణారమ్మణా, చతుక్కపఞ్చకజ్ఝానవసేన ఉప్పన్నా కాయగతాసతి చ సఙ్గహితా. పదభాజనీయే విసుం న వుత్తా, తస్మా తేసం వసేనాపి విభాగో వేదితబ్బో. అసుభమూలవిభాగకథా.

ఏవం ఆరమ్మణాదిభేదతో చ భిన్నానం రూపావచరకుసలధమ్మానం కాలదేసాదిభేదేన అనన్తతా, భగవతా చ ఏకత్తం ఉపనేత్వా దేసితభావో, విత్థారనయాతిదేసో చ కామావచరకుసలే వుత్తానుసారేన యథానురూపం ఞాతబ్బో. ఇతో పరం అరూపావచరాదీసుపి విసేసమత్తమేవ వక్ఖామ. ఏవం విసయాదిప్పభేదతో వినిచ్ఛయో వేదితబ్బో.

రూపావచరకుసలధమ్మా నిట్ఠితా.

అరూపావచరా పన కుసలధమ్మా సమ్పయోగతో న భిన్నా, సబ్బేపి ఉపేక్ఖేకగ్గతాసమ్పయుత్తావ, ధమ్ముద్దేసాదితోపి సబ్బసో రూపావచరపఞ్చమజ్ఝానసదిసా. అరూపావచరభావో ఏవ హేత్థ విసేసో. విసయాదిప్పభేదతోతి ఏత్థ పన ఆరమ్మణతో తే చతుబ్బిధా హోన్తి. సేయ్యథిదం – ఆకాసానఞ్చాయతనం విఞ్ఞాణఞ్చాయతనం ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనన్తి. తత్థ హి కసిణుగ్ఘాటిమాకాసే ‘‘అనన్తో ఆకాసో’’తి పవత్తం పఠమం, తస్మిం పఠమారుప్పవిఞ్ఞాణే ‘‘అనన్తం విఞ్ఞాణ’’న్తి పవత్తం దుతియం, తస్స పఠమారుప్పవిఞ్ఞాణస్స అభావే ‘‘నత్థి కిఞ్చీ’’తి పవత్తం తతియం, తస్మిం తతియే ‘‘సన్తమేతం పణీతమేత’’న్తి పవత్తం చతుత్థం. పురిమపురిమేహి పచ్ఛిమపచ్ఛిమం సన్తసన్తతరసన్తతమన్తి చ వేదితబ్బం.

నను రూపావచరేసు వితక్కాదిఅఙ్గసమతిక్కమతో ఉపరూపరిఝానానం సన్తతరాదిభావో వుత్తో, అఙ్గాతిక్కమరహితేసు పన ఆరుప్పేసు కథన్తి? ఆరమ్మణాతిక్కమతో. ఏతేసు హి కసిణరూపసమతిక్కమతో పఠమం ఝానం రూపావచరపఞ్చమజ్ఝానతో సన్తం, తతోపి కసిణుగ్ఘాటిమాకాసాతిక్కమతో దుతియం, తతోపి ఆకాసే పవత్తవిఞ్ఞాణాతిక్కమతో తతియం, తతోపి ఆకాసే పవత్తవిఞ్ఞాణస్స సమతిక్కమతో చతుత్థన్తి. ఏవం అఙ్గసమత్తేపి థూలథూలాతిక్కమేన సుఖుమసుఖుమారమ్మణతాయ ఉపరూపరిజ్ఝానానం సన్తతరాదిభావో వేదితబ్బో సమాయామవిత్థారానమ్పి వత్థానం సుత్తసుఖుమతరాదిభావో వియ. నను అభావారమ్మణతాయ తతియారుప్పం సన్తపణీతతో మనసి కరోన్తస్స చతుత్థారుప్పస్స కథం తత్థ నికన్తిపరియాదానం, కథం చ సమతిక్కమో వా హోతీతి? అసమాపజ్జితుకామతాయ, సా చ అత్తనో సన్తపణీతతాయ. యథా హి రాజా దన్తకారాదిసిప్పికానం అతిసుఖుమమనాపసిప్పం దిస్వా ‘‘ఛేకా వతిమే ఆచరియా’’తి తేసం ఛేకతాయ తుస్సన్తోపి న తం సిప్పికభావం పత్థేతి, తం సమతిక్కమ్మ రాజభావే ఏవ తిట్ఠతి, ఏవంసమ్పదమిదం దట్ఠబ్బం. ఏవం ఆరమ్మణభేదతో చతుబ్బిధానమ్పేతేసం పున పటిపదారమ్మణాధిపతిహీనత్తికభేదేహి పుబ్బే వుత్తనయేనేవ పచ్చేకం భేదో వేదితబ్బో.

ఏత్థ చ రూపావచరచతుత్థజ్ఝాననికన్తి పరియాదానదుక్ఖతాయ పఠమారుప్పస్స, పఠమారుప్పాదినికన్తిపరియాదానదుక్ఖతాయ దుతియారుప్పాదీనఞ్చ దుక్ఖపటిపదతా, పరియాదిణ్ణనికన్తికస్స తదప్పనాపరివాసదన్ధతాయ దన్ధాభిఞ్ఞతా, విపరియాయేన ఇతరా చ వేదితబ్బా. పరిత్తకసిణుగ్ఘాటిమాకాసమూలకానం పన చతున్నం పరిత్తారమ్మణతా, విపరియాయానం అప్పమాణారమ్మణతా వేదితబ్బా. రూపారూపావచరా పనేత్థ అధిపతిసహితావ ఉప్పజ్జన్తి, న వినా అధిపతీహి. కామావచరా తు అధిపతిరహితాపి ఉప్పజ్జన్తి, తే చ ఆరమ్మణాధిపతి సహజాతాధిపతీతి ద్వేపి లబ్భన్తి. రూపారూపావచరా పన సహజాతాధిపతిమేవ, నేతరం. తత్థ చ ఛన్దాధిపతినా సహజాతా ధమ్మా ఛన్దాధిపతేయ్యా, ఛన్దో పన అధిపతి ఏవ, న ఛన్దాధిపతేయ్యో. ఇతరే పన అధిపతేయ్యావ, నాధిపతయో అఞ్ఞస్స అత్తనా సహజాతస్స ఛన్దస్స, ఇతరేసఞ్చ అధిపతియత్థస్స అభావా. ఏకస్మిం హి చిత్తుప్పాదే ఛన్దాదీసు చతూసుపి విజ్జమానేసు యథాపచ్చయం సహజాతాధిపతి ఏకోవ లబ్భతి. ఏవం వీరియాధిపతియాదీసుపి యథానురూపం ఞాతబ్బం. ఏవం విసయాదిప్పభేదతో వినిచ్ఛయో ఞాతబ్బో.

అరూపావచరకుసలధమ్మా నిట్ఠితా.

లోకుత్తరా పన కుసలా మగ్గసమ్పయోగభేదతో చతుబ్బిధా. సేయ్యథిదం – సోతాపత్తిమగ్గసమ్పయుత్తం సకదాగామిమగ్గసమ్పయుత్తం అనాగామిమగ్గసమ్పయుత్తం అరహత్తమగ్గసమ్పయుత్తన్తి. నను చతూసుపి చేతేసు మగ్గసమ్పయోగో సమానో అట్ఠన్నమ్పి మగ్గఙ్గానం సబ్బత్థ ఉప్పత్తితో కథం తత్థ భేదోతి? అనుసయప్పహానసఙ్ఖాతస్స మగ్గకిచ్చస్స భేదతో. అనుసయే మారేన్తో గచ్ఛతీతి హి మగ్గో. మగ్గా హి యథాసకం అనుసయే పజహన్తి ఏవ, నిమిత్తా వుట్ఠహన్తి, పవత్తఞ్చ ఛిన్దన్తి నామాతి వుచ్చన్తి. నిమిత్తన్తి చ పఞ్చక్ఖన్ధా, పవత్తన్తిపి తే ఏవ. తం దువిధం ఉపాదిన్నకం, అనుపాదిన్నకఞ్చ.

తత్థపి సోతాపత్తిమగ్గో దిట్ఠానుసయం, విచికిచ్ఛానుసయం, తదేకట్ఠే చ కిలేసే, తంసహజాతాని దిట్ఠిసమ్పయుత్తాని, విచికిచ్ఛాసమ్పయుత్తఞ్చాతి పఞ్చాకుసలచిత్తాని చ ఉప్పజ్జమానోవ సముగ్ఘాతేతి, సముగ్ఘాతేన్తో చ అపాయభవతో చేవ సుగతిభవతో చ ఠపేత్వా సత్త భవే తదవసేసతో వుట్ఠాతి. తత్థ యదేతం పఠమమగ్గానుప్పత్తియం ఉప్పజ్జమానారహం దిట్ఠివిచికిచ్ఛాసమ్పయుత్తపఞ్చచిత్తసముట్ఠానం రూపం, తం రూపక్ఖన్ధో, తాని పఞ్చ చిత్తాని విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో, తంసమ్పయుత్తా వేదనాదయో ఇతరే తయో ఖన్ధా. ఇమే అనుపాదిన్నపఞ్చక్ఖన్ధా అనుపాదిన్ననిమిత్తం, అనుపాదిన్నప్పవత్తం నామ. తతో పఠమమగ్గో వుట్ఠాతి, తం ఛిన్దతి నామ. యదేతం అపాయభవే, సుగతియఞ్చ ఠపేత్వా సత్త భవే తదవసేసే చ పఠమమగ్గానుప్పత్తియం ఆయతిం ఉప్పజ్జమానారహం కమ్మజక్ఖన్ధపఞ్చకం, తం ఉపాదిన్ననిమిత్తం, ఉపాదిన్నప్పవత్తం నామ. తతో పఠమమగ్గో వుట్ఠాతి, తఞ్చ ఛిన్దతి నామ. తతోవ పఠమమగ్గో అనుసయం పజహన్తోవ నిమిత్తా వుట్ఠహతి, పవత్తఞ్చ ఛిన్దతి నామాతి వేదితబ్బం. ఏవం ఇతరమగ్గేసుపి ఉపాదిన్నానుపాదిన్ననిమిత్తప్పవత్తం వుట్ఠానం ఛిన్దనం యథానురూపం ఞాతబ్బం.

సకదాగామిమగ్గో పన ఓళారికకామరాగానుసయం, పటిఘానుసయం, తదేకట్ఠే చ కిలేసే, తంసహజాతాని చ తథా పవత్తాని చత్తారి దిట్ఠివిప్పయుత్తాని, ద్వే చ దోమనస్ససహగతానీతి ఛ అకుసలచిత్తాని చ ఉప్పజ్జమానోవ సముగ్ఘాతేతి, సముగ్ఘాతేన్తో చ కామసుగతితో ఠపేత్వా ఏకభవం తదవసేసతో వుట్ఠాతి, పతనుభూతావ తంసమఙ్గినో కామరాగబ్యాపాదా అధిమత్తా, తే చ కదాచి విరళావ ఉప్పజ్జన్తీతి వేదితబ్బా.

అనాగామిమగ్గోపి తానేవ తనుసహగతకామరాగప్పటిఘానుసయవసేన ఉప్పన్నాని ఛ చిత్తాని ఉప్పజ్జమానోవ సముగ్ఘాతేతి, సముగ్ఘాతేన్తో చ కామభవతో వుట్ఠాతి. అరహత్తమగ్గో పన రూపరాగఅరూపరాగమానావిజ్జానుసయే, ఉద్ధచ్చం, తదేకట్ఠే సబ్బే కిలేసే చ తంసహజాతాని చత్తారి దిట్ఠివిప్పయుత్తాని, ఉద్ధచ్చసహగతఞ్చాతి పఞ్చాకుసలచిత్తాని చ ఉప్పజ్జమానోవ సముగ్ఘాతేతి, సముగ్ఘాతేన్తో చ రూపారూపతో, సబ్బభవతోపి వుట్ఠాతి. సేసం పఠమమగ్గే వుత్తానుసారతో వేదితబ్బం. ఏవం అనుసయప్పహానసఙ్ఖాతకిచ్చభేదతో చతున్నం మగ్గానం భేదో వేదితబ్బో.

తదేవం మగ్గసమ్పయోగభేదతో చతుబ్బిధం, పున ఝానఙ్గసమ్పయోగభేదతో పచ్చేకం పఞ్చవిధా హోన్తి. కథం? పఠమమగ్గసమ్పయుత్తం తావ వితక్కవిచారపీతిసుఖేకగ్గతాసమ్పయుత్తం పఠమజ్ఝానికం, విచారపీతిసుఖేకగ్గతాసమ్పయుత్తం దుతియజ్ఝానికం, పీతిసుఖేకగ్గతాసమ్పయుత్తం తతియజ్ఝానికం, సుఖేకగ్గతాసమ్పయుత్తం చతుత్థజ్ఝానికం, ఉపేక్ఖేకగ్గతాసమ్పయుత్తం పఞ్చమజ్ఝానికఞ్చాతి పఞ్చవిధం హోతి. ఏవం దుతియమగ్గాదిసమ్పయుత్తా చాతి వీసతివిధా హోన్తి, ఏత్థ చ చతుక్కనయవసేన సోళసవిధతాపి యోజేతబ్బా. కిం పనేత్థ ఏవం ఝానఙ్గయోగభేదస్స నియామకం కారణన్తి? సఙ్ఖారుపేక్ఖాఞాణం. తస్మిం హి వుట్ఠానగామినివిపస్సనాభూతే సోమనస్ససహగతే అరియమగ్గా పఞ్చమజ్ఝానికా న ఉప్పజ్జన్తి, సోమనస్ససహగతా చతుక్కజ్ఝానికావ ఉప్పజ్జన్తి, ఉపేక్ఖాసహగతే చ చతుక్కజ్ఝానికా న ఉప్పజ్జన్తి, ఉపేక్ఖాసహగతా పఞ్చమజ్ఝానికావ ఉప్పజ్జన్తి.

నను చేత్థ సఙ్ఖారుపేక్ఖాఞాణం సోమనస్సుపేక్ఖాసహగతత్తా చతుక్కపఞ్చమజ్ఝానికానం సోమనస్సుపేక్ఖాసహగతభావస్స నియామకహేతు, వితక్కాదిఅఙ్గసమతిక్కమతో పన నేసం దుతియాదిజ్ఝానభావస్స నియామకేన అఞ్ఞేన భవితబ్బం. న హి సఙ్ఖారుపేక్ఖాఞాణం వితక్కాదివికలం ఉప్పజ్జతి. యేన తం నియామకం భవేయ్య, కిం తం నియామకకారణన్తి? పాదకజ్ఝానం, సమ్మసితజ్ఝానం వా. రూపారూపావచరేసు హి యం యం ఝానం సమాపజ్జిత్వా తతుట్ఠాయ యే కేచి పకిణ్ణకసఙ్ఖారే సమ్మసిత్వా యే మగ్గే ఉప్పాదేతి, తే సబ్బే తంతంఝానసదిసావ హోన్తి. యం యం వా పన ఝానం, తంసమ్పయుత్తే చ అనిచ్చాదితో విపస్సిత్వా యే యే మగ్గే ఉప్పాదేతి, తే చ తంతంఝానసదిసావ హోన్తి భూమివణ్ణసదిసవణ్ణా గోధా వియ. తత్థ చ సుక్ఖవిపస్సకస్స ఉప్పన్నమగ్గాపి, సమాపత్తిలాభినా ఝానం పాదకం అకత్వా అసమ్మసిత్వావ ఉప్పాదితమగ్గాపి పఠమజ్ఝానం పాదకం కత్వా తం తం వా సమ్మసిత్వా ఉప్పాదితమగ్గాపి సబ్బే ఏకసదిసా పఠమజ్ఝానికావ హోన్తి. న హి లోకుత్తరమగ్గో అప్పనం అప్పత్తో నామ అత్థి. దుతియతతియచతుత్థజ్ఝానాని పాదకాని కత్వా వా తత్థ గతే ధమ్మే సమ్మసిత్వా వా ఉప్పాదితమగ్గా యథాక్కమం చతురఙ్గికా, తివఙ్గికా, దువఙ్గికా చ హోన్తి. పఞ్చమజ్ఝానం, పన ఆరుప్పజ్ఝానాని చ పాదకం కత్వా వా తత్థ గతే ధమ్మే సమ్మసిత్వా వా ఉప్పాదితమగ్గా ఉపేక్ఖేకగ్గతావసేన దువఙ్గికావ హోన్తి. ఏతేసఞ్చ పఞ్చన్నం ఝానికానమ్పి పుబ్బభాగే విపస్సనా సోమనస్ససహగతాపి హోతి ఉపేక్ఖాసహగతాపి, వుట్ఠానగామినీ పన విపస్సనా చతుక్కజ్ఝానికానం సోమనస్ససహగతా హోతి. పఞ్చమజ్ఝానికానం పన ఉపేక్ఖాసహగతావాతి తదేవ పాదకజ్ఝానం, సమ్మసితజ్ఝానం వా నియామకకారణన్తి వేదితబ్బం. ఏవం సమ్పయోగతో వినిచ్ఛయో.

ధమ్ముద్దేసాదితో పన పఠమజ్ఝానికేసు తావ చతూసు కామావచరపఠమకుసలే వుత్తధమ్మేసు ఠపేత్వా కరుణాముదితా సత్తతింస ధమ్మా హోన్తి. విరతియో పనేత్థ నియతా, పాళియఞ్చ (ధ. స. ౨౭౭) రూపేన నిద్దిట్ఠా, ఛన్దాదయో చ చత్తారో యేవాపనకాతి వేదితబ్బా.

సఙ్గహవారే పన బోధిపక్ఖియధమ్మేసు పుబ్బే సఙ్గహితావసేసానం సతిపట్ఠానసమ్మప్పధానఇద్ధిపాదబోజ్ఝఙ్గానం వసేన అతిరేకా చత్తారో సఙ్గహా వేదితబ్బా. పఠమజ్ఝానికమగ్గసమ్పయుత్తేసు హి ధమ్మేసు సతి ఉపట్ఠానట్ఠేన సతిపట్ఠానం, సా విసయభేదేన చతుబ్బిధా, ఇతరే అస్సతిపట్ఠానాతి సబ్బేవ తే ద్విధా హోన్తి. తథా వీరియం పదహనట్ఠేన సమ్మప్పధానం, తం కిచ్చభేదేన చతుబ్బిధం, ఇతరే అసమ్మప్పధానాతి. తథా ఛన్దో వీరియం చిత్తం అమోహోతి చత్తారో ధమ్మా ఇజ్ఝనకట్ఠేన యథాక్కమం ‘‘ఛన్దిద్ధిపాదో వీరియచిత్తవీమంసిద్ధిపాదో’’తి నామేన ‘‘ఇద్ధిపాదా’’తి వుచ్చన్తి, ఇతరే ‘‘అనిద్ధిపాదా’’తి. తథా సతి అమోహో వీరియం పీతి పస్సద్ధి సమాధి తత్రమజ్ఝత్తతాతి ఇమే సత్త ధమ్మా బుజ్ఝనట్ఠేన యథాక్కమం ‘‘సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గో ధమ్మవిచయసమ్బోజ్ఝఙ్గో వీరియపీతిపస్సద్ధిసమాధిఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గో’’తి వుచ్చన్తి, ఇతరే అబోజ్ఝఙ్గాతి ఏవం చత్తారో సఙ్గహా.

సేసం సబ్బం లక్ఖణాదితో పట్ఠాయ సుఞ్ఞతవారపరియోసానం కామావచరపఠమకుసలే వుత్తసదిసమేవ, కేవలం పన మగ్గఙ్గసఙ్గహే ‘‘అట్ఠఙ్గికో మగ్గో హోతీ’’తి (ధ. స. ౩౩౭) పదభాజనీయే సరూపేనేవ నిద్దిట్ఠం, ఇన్ద్రియసఙ్గహే పఞ్ఞిన్ద్రియట్ఠానే పఠమమగ్గస్స అనఞ్ఞాతఞ్ఞస్సామీతిన్ద్రియం గహేత్వా ఇతరమగ్గానం అఞ్ఞిన్ద్రియం గహేత్వావ అట్ఠిన్ద్రియన్తి అట్ఠిన్ద్రియతా, సబ్బత్థ లోకుత్తరతా చ విసేసో, సేసం తాదిసమేవ. పఠమజ్ఝానికా చత్తారో మగ్గా.

తథా దుతియజ్ఝానికేసుపి కేవలం ధమ్ముద్దేసే వితక్కాభావో, సఙ్గహవారే చతురఙ్గజ్ఝానతా, సత్తఙ్గమగ్గతా చ విసేసో, సేసం పఠమజ్ఝానికసదిసమేవ. దుతియజ్ఝానికమగ్గా.

తథా తతియజ్ఝానికేసుపి కేవలం ధమ్ముద్దేసే విచారాభావో, సఙ్గహవారే తివఙ్గికజ్ఝానతా చ విసేసో, సేసం దుతియజ్ఝానికసదిసమేవ. తతియజ్ఝానికమగ్గా.

తథా చతుత్థజ్ఝానికేసుపి కేవలం ధమ్ముద్దేసే పీతియా అభావో, కోట్ఠాసవారే దువఙ్గికజ్ఝానతా, ఛళఙ్గికబోజ్ఝఙ్గతా చ విసేసో, సేసం తతియజ్ఝానికసదిసమేవ. చతుత్థజ్ఝానికమగ్గా.

తథా పఞ్చమజ్ఝానికేసుపి కేవలం సబ్బత్థ వేదనాపరివత్తనమేవ విసేసో, సేసం చతుత్థజ్ఝానికసదిసమేవ. పఞ్చమజ్ఝానికమగ్గా. ఏవం ధమ్ముద్దేసాదితో వినిచ్ఛయో.