౨. విభఙ్గమాతికా

ఇదాని ధమ్మసఙ్గణీమాతికానన్తరం విభఙ్గమాతికాయ అత్థవణ్ణనా అనుప్పత్తా. తస్సా పన –

అత్థతో ధమ్మభేదేన, విభఙ్గనయదస్సనా;

పాళిముత్తనయా చాపి, హోతి సంవణ్ణనానయో.

సా పనేసా అట్ఠారసన్నం విభఙ్గానం ఆదిమ్హి ఠపితా అట్ఠారసవిధా హోతి – ఖన్ధవిభఙ్గమాతికా-ఆయతన-ధాతు-సచ్చ-ఇన్ద్రియ-పచ్చయాకార-సతిపట్ఠాన-సమ్మప్పధాన-ఇద్ధిపాదబోజ్ఝఙ్గ-మగ్గఙ్గఝాన-అప్పమఞ్ఞా-సిక్ఖాపద-పటిసమ్భిదా-ఞాణ-ఖుద్దకవత్థు-ధమ్మహదయవిభఙ్గమాతి

ఖన్ధవిభఙ్గమాతికత్థవణ్ణనా

తత్థ ఆదిభూతాయ ఖన్ధవిభఙ్గమాతికాయ అత్థతో తావ – పఞ్చక్ఖన్ధాతి ఏత్థ పఞ్చాతి గణనపరిచ్ఛేదో, తేన న తతో హేట్ఠా, న ఉద్ధన్తి దస్సేతి. ఖన్ధాతి పరిచ్ఛిన్నధమ్మనిదస్సనం. తత్రాయం ఖన్ధ-సద్దో సమ్బహులేసు ఠానేసు నిపతతి రాసిమ్హి గుణే పణ్ణత్తియం రుళ్హియన్తి. తత్థ ‘‘మహాఉదకక్ఖన్ధో’’తిఆదీసు (సం. ని. ౫.౧౦౩౭; అ. ని. ౪.౫౧; ౫.౪౫; ౬.౩౭) హి రాసితో ఖన్ధో నామ. ‘‘సీలక్ఖన్ధో సమాధిక్ఖన్ధో’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౩.౩౫౫) గుణతో. ‘‘అద్దసా ఖో భగవా మహన్తం దారుక్ఖన్ధ’’న్తిఆదీసు (సం. ని. ౪.౨౪౧) పణ్ణత్తితో. ‘‘విఞ్ఞాణం విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో’’తిఆదీసు (ధ. స. ౬౩) ఏకమ్పి చిత్తం రుళ్హితో ఖన్ధో నామ, స్వాయమిధ రాసితో అధిప్పేతో. రాసట్ఠో హి ఖన్ధ-సద్దో, కోట్ఠాసట్ఠోతిపి వత్తుం వట్టతి. లోకస్మిం హి ఇణం గహేత్వా చోదియమానా ‘‘ద్వీహి ఖన్ధేహి దస్సామ, తీహి ఖన్ధేహి దస్సామా’’తి వదన్తి, తస్మా ఖన్ధోతి కోట్ఠాసోతి వుత్తం హోతి. రూపక్ఖన్ధోతి ఏత్థ రుప్పతీతి రూపం, సీతుణ్హాదీహి పసిద్ధాకారేన రుప్పతి ఘట్టీయతి, పీళియతీతి అత్థో. వుత్తం హేతం భగవతా –

‘‘రుప్పతీతి ఖో, భిక్ఖవే, తస్మా రూపన్తి వుచ్చతి. కేన రుప్పతి? సీతేనపి రుప్పతి, ఉణ్హేనపి రుప్పతి, జిఘచ్ఛాయపి రుప్పతి, పిపాసాయపి రుప్పతీ’’తిఆది (సం. ని. ౩.౭౯).

రూపఞ్చ తం ఖన్ధో చాతి రూపక్ఖన్ధో, రూపరాసి రూపకోట్ఠాసోతి అత్థో. వేదనాక్ఖన్ధాదీసుపి ఏసేవ నయోతి అయం తావేత్థ అత్థతో సంవణ్ణనానయో.

ధమ్మభేదతో పనేత్థ హేట్ఠా కుసలత్తికే విభత్తా అతీతాదిభేదభిన్నా సబ్బే రూపధమ్మా రూపక్ఖన్ధో నామ. తథా చతుభూమకా వేదనాసఞ్ఞాయో వేదనాక్ఖన్ధో నామ, సఞ్ఞాక్ఖన్ధో నామ. వేదనాసఞ్ఞా పన ఠపేత్వా సేసా ఫస్సాదయో పఞ్ఞాస చేతసికా సఙ్ఖారక్ఖన్ధో నామ. పఞ్చసు ఖన్ధేసు నిబ్బానమేవ అసఙ్గహితం, ఉపాదానక్ఖన్ధేసు పన సబ్బే లోకుత్తరధమ్మా. అయమేవ హి ఖన్ధేహి ఉపాదానక్ఖన్ధానం విసేసో. ఖన్ధా అవిసేసతో వుత్తా, ఉపాదానక్ఖన్ధా సాసవోపాదానియభావేన విసేసేత్వా. ఇధ పన అవిసేసేన వుత్తత్తా నిబ్బానం ఠపేత్వా అవసేసా సబ్బే ధమ్మా సఙ్గహం గచ్ఛన్తీతి అయం ధమ్మభేదతో సంవణ్ణనానయో.

విభఙ్గనయదస్సనాతి విభఙ్గపాళియా ఆగతఅత్థనయదస్సనతో. విభఙ్గపాళియం హి సుత్తన్తభాజనీయం అభిధమ్మభాజనీయం పఞ్హాపుచ్ఛకన్తి తీహి నయేహి ఖన్ధవిభఙ్గో విభత్తో. తథా ఆయతనవిభఙ్గాదయో. కేవలం హి ఇన్ద్రియవిభఙ్గే, సిక్ఖాపదవిభఙ్గే చ సుత్తన్తభాజనీయం నత్థి. పచ్చయాకారవిభఙ్గే పఞ్హాపుచ్ఛకం నత్థి. ఞాణవిభఙ్గాదీసు పన తీసు తయోపి నయా న సన్తి. తేసు హి ఞాణవిభఙ్గో ఏకవిధతో పట్ఠాయ యావ దసవిధా విభత్తో, ఖుద్దకవత్థువిభఙ్గో ఏకవిధతో పట్ఠాయ యావ ద్వాసట్ఠిపభేదా విభత్తో, ధమ్మహదయవిభఙ్గో పన సబ్బసఙ్గహాదీహి దసహి వారేహి విభత్తో, తస్మా తేసం తేసం నయానం ముఖమత్తదస్సనవసేన తత్థ తత్థ సంవణ్ణనా భవిస్సన్తి. తత్రిదం ఖన్ధవిభఙ్గే తిణ్ణం నయానం ముఖమత్తదస్సనం. సేయ్యథిదం – సుత్తన్తభాజనీయే తావ రూపక్ఖన్ధో –

‘‘తత్థ కతమో రూపక్ఖన్ధో? యం కిఞ్చి రూపం అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నం అజ్ఝత్తం వా బహిద్ధా వా ఓళారికం వా సుఖుమం వా హీనం వా పణీతం వా యం దూరే సన్తికే వా, తదేకజ్ఝం అభిసఞ్ఞూహిత్వా అభిసఙ్ఖిపిత్వా అయం వుచ్చతి రూపక్ఖన్ధో’’తి (విభ. ౨) –

ఏవం ఉద్దిసిత్వా విత్థారతో విభత్తో, తథా వేదనాక్ఖన్ధాదయోపి. తత్థ నియకజ్ఝత్తం నామ అజ్ఝత్తరూపం అజ్ఝత్తం నామ, తతో అఞ్ఞం పరపుగ్గలగతం, అవిఞ్ఞాణఞ్చ బహిద్ధా నామ, తథా వేదనాదయోపి. పసాదవిసయరూపం పన ఓళారికం నామ, సేసం సుఖుమం నామ. అనిట్ఠరూపం హీనం నామ, ఇట్ఠరూపం పణీతం నామ.

నను ఇట్ఠానిట్ఠం నామ పాటేక్కం పటివిభత్తం నామ నత్థి, ఏకం ఏకచ్చస్స ఇట్ఠం హోతి మనాపం, తదేవ అఞ్ఞస్స చ అనిట్ఠం హోతి. వత్థాదీని హి సూకరాదీనం నప్పియాని హోన్తి, న మనుస్సాదీనం, తేసఞ్చ వత్థాభరణాదీని పియాని, న సూకరాదీనన్తి, తస్మా రుచివసేనేవ ఇట్ఠానిట్ఠతా గహేతబ్బా? న, ఇట్ఠానిట్ఠానం పాటేక్కం విభత్తత్తా. కుసలకమ్మజం హి కుసలవిపాకవిసయోవ ఇట్ఠం నామ, అకుసలకమ్మజం అకుసలవిపాకవిసయోవ అనిట్ఠం నామ, సఞ్ఞావిపల్లాసేన పన కోచి ఇట్ఠమేవ బుద్ధరూపాదిం జవనక్ఖణే అనిట్ఠతో మనసి కరోతి, అనిట్ఠఞ్చ నిరయగ్గిసత్థవిసాదిం ఇట్ఠతో మనసి కరోతి. జవనేహి ఏవ విపల్లాసభావో, న విపాకేహీతి విపాకవసేన ఇట్ఠానిట్ఠం నియతం వేదితబ్బం.

సమ్మోహవినోదనియా పన విభఙ్గట్ఠకథాయ –

‘‘సుఖసమ్ఫస్సం హి గూథకలలం చక్ఖుద్వారఘానద్వారేసు అనిట్ఠం, కాయద్వారే ఇట్ఠం హోతి. చక్కవత్తినో మణిరతనేన పోథియమానస్స, సువణ్ణసూలే ఉత్తాసియమానస్స చ మణిరతనసువణ్ణసూలాని చక్ఖుద్వారే ఇట్ఠాని హోన్తి, కాయద్వారే అనిట్ఠానీ’’తి (విభ. అట్ఠ. ౬) –

ఏవం ద్వారవసేన ఏకస్సేవ వత్థునో ఇట్ఠతా, అనిట్ఠతా చ వుత్తా. సా చ ఏకక్ఖణే న యుత్తా ఏకకలాపగతభూతోపాదాయరూపానం ఏకసామగ్గియముప్పత్తితో. న హి భూతేసు అకుసలవసేన అనిట్ఠేసు ఉప్పజ్జన్తేసు తదుపాదాయరూపాదికుసలేన ఇట్ఠాని ఉప్పజ్జన్తి, భిన్నక్ఖణే పన ఇట్ఠాని మణిరతనాదీని తేహి పోథియమానస్స అకుసలపచ్చయేన ఉతునా అనిట్ఠాని విపరిణమన్తి, కుసలపచ్చయేన అనిట్ఠాని గూథకలలాదీని ఇట్ఠానీతి, అయం నో అత్తనోమతి. ఏవం విభత్తేసు చ ఇట్ఠానిట్ఠేసు తం తం రూపం ఉపాదాయుపాదాయ హీనం, పణీతఞ్చ దట్ఠబ్బం. సుఖుమం పన రూపం దూరేరూపం నామ, ఓళారికం సన్తికేరూపం నామ. తం తం వా పన రూపం ఉపాదాయుపాదాయ రూపం దూరే సన్తికే దట్ఠబ్బం. సేసం వుత్తనయమేవ.

వేదనాదీసు పన అకుసలా వేదనా ఓళారికా, ఇతరా సుఖుమా. కుసలాకుసలా ఓళారికా, అబ్యాకతా సుఖుమా. దుక్ఖా వేదనా ఓళారికా, ఇతరా సుఖుమా. సుఖదుక్ఖా వా ఓళారికా, ఇతరా సుఖుమా. అసమాపన్నస్స వా వేదనా ఓళారికా, సమాపన్నస్స సుఖుమా. సాసవా ఓళారికా, అనాసవా సుఖుమా. తం తం వా పన వేదనం ఉపాదాయుపాదాయ ఓళారికసుఖుమతా దట్ఠబ్బా. అకుసలా వేదనా కుసలాబ్యాకతాహి దూరే, తా చ తాయ దూరేతి ఏవం జాతిసభావపుగ్గలభూమిభేదతో వుత్తనయేన దూరేవేదనా దట్ఠబ్బా, కుసలా వేదనా కుసలాయ సన్తికేతి ఏవం జాతిఆదిసామఞ్ఞతో సన్తికేవేదనా దట్ఠబ్బా. తం తం వా పన వేదనం ఉపాదాయుపాదాయ వేదనా దూరేసన్తికే దట్ఠబ్బా. ఏవం సఞ్ఞాక్ఖన్ధాదీసుపి యథానురూపం ఓళారికసుఖుమతాదయో వేదితబ్బాతి. అయమేత్థ సఙ్ఖేపో, విత్థారో పన విభఙ్గపాళిఅట్ఠకథాసు (విభ. ౮ ఆదయో; విభ. అట్ఠ. ౮ ఆదయో) గహేతబ్బోతి అయం సుత్తన్తభాజనీయనయో.

అభిధమ్మభాజనీయనయే రూపక్ఖన్ధస్స తావ ఏకవిధాదితో యావ ఏకాదసవిధా రూపకణ్డే వుత్తనయేన వేదితబ్బా. వేదనాక్ఖన్ధో పన ఏకవిధో ఫస్ససమ్పయుత్తో, దువిధో సహేతుకదుకవసేన, తివిధో కుసలత్తికవసేన, చతుబ్బిధో చతుభూమకవసేన, పఞ్చవిధో సభావభేదేన, ఛబ్బిధో ఛద్వారికవసేన, సత్తవిధో సత్తవిఞ్ఞాణసమ్పయోగవసేన, అట్ఠవిధో తేసు కాయవిఞ్ఞాణసమ్పయుత్తం సుఖదుక్ఖవసేన ద్విధా భిన్దిత్వా, నవవిధో తేసు మనోవిఞ్ఞాణసమ్పయుత్తం కుసలత్తికవసేన తిధా భిన్దిత్వా, దసవిధో తేసు కాయవిఞ్ఞాణసమ్పయుత్తం దువిధా, మనోవిఞ్ఞాణసమ్పయుత్తఞ్చ తిధా భిన్దిత్వాతి ఏవం సహేతుకదుకమూలం పఠమవారం వత్వా పున కుసలత్తికట్ఠానే వేదనాత్తికపీతిత్తికసనిదస్సనత్తికవజ్జితే సబ్బత్తికే యోజేత్వా యావ దసవిధా, అపరేపి అట్ఠారస వారా వుత్తా. యథా చేత్థ సహేతుకదుకమూలికా సబ్బత్తికయోజనా, ఏవం హేతుసమ్పయుత్తదుకాదీసు అనురూపదుకమూలికాపి సరణదుకపరియోసానా పచ్చేకం సబ్బత్తికయోజనాపి వేదితబ్బాతి అయం దుకమూలకో యోజనానయో. యథా చ ఏకేకదుకేన సబ్బత్తికయోజనావసేన దుకమూలకో నయో వుత్తో, ఏవం ఏకేకత్తికేన యథానురూపం సబ్బదుకయోజనావసేన తికమూలకో, తదుభయమిస్సకవసేన ఉభతోవడ్ఢనకో చ నయో వేదితబ్బో. యథా చేత్థ వేదనాక్ఖన్ధే, ఏవం సఞ్ఞాక్ఖన్ధాదీసుపి యథారహం దుకమూలకాదినయా వేదితబ్బాతి అయం అభిధమ్మభాజనీయనయో.

పఞ్హాపుచ్ఛకనయే పన పఞ్చన్నం ఖన్ధానం కతి కుసలా, కతి అకుసలా, కతి అబ్యాకతా, కతి సుఖాయ వేదనాయ సమ్పయుత్తా…పే… కతి సరణా, కతి అరణాతి? రూపక్ఖన్ధో అబ్యాకతో, చత్తారో ఖన్ధా సియా కుసలా, సియా అకుసలా, సియా అబ్యాకతా, రూపం, వేదనా చ వేదనాత్తికే న వత్తబ్బా, సేసా తిధాపి హోన్తి, రూపం నేవవిపాకనవిపాకధమ్మధమ్మం, సియా ఉపాదిన్నుపాదానియం, సియా అనుపాదిన్నుపాదానియం, అసంకిలిట్ఠసంకిలేసికం, సేసా చత్తారో ఖన్ధా తీహి తికేహి తిధాపి హోన్తి. రూపం అవితక్కఅవిచారం, తయో ఖన్ధా తిధాపి హోన్తి, సఙ్ఖారక్ఖన్ధో తిధా చ న వత్తబ్బో చ. రూపం న వత్తబ్బం, వేదనా సియా పీతిసహగతా, న వత్తబ్బా, తయో తిధా చ న వత్తబ్బా చ. రూపం నేవదస్సనేననభావనాయపహాతబ్బం, నదస్సనేననభావనాయపహాతబ్బహేతుకం, నేవాచయగామినఅపచయగామి, నేవసేఖంనాసేఖం, పరిత్తం, సేసా తిధాపి హోన్తి. పరిత్తారమ్మణత్తికే రూపం అనారమ్మణం, సేసా తిధా చ న వత్తబ్బా చ. రూపం మజ్ఝిమం, అనియతం, సేసా తిధాపి. మగ్గారమ్మణత్తికే చ రూపం అనారమ్మణం, సేసా తిధాపి వా న వత్తబ్బా. ఉప్పన్నాతీతత్తికేసు పఞ్చపి తిధా హోన్తి. అతీతారమ్మణత్తికే రూపం అనారమ్మణం, సేసా తిధా చ న వత్తబ్బా చ. అజ్ఝత్తత్తికే పఞ్చపి తిధా హోన్తి. అజ్ఝత్తారమ్మణత్తికే రూపం అనారమ్మణం, సేసా తిధాపి న వత్తబ్బా చ. చత్తారో ఖన్ధా అనిదస్సనఅప్పటిఘా, రూపక్ఖన్ధో తిధాపి హోతి.

చత్తారో ఖన్ధా నహేతూ, సఙ్ఖారక్ఖన్ధో సియా హేతు, సియా న హేతు. రూపం అహేతుకం, హేతువిప్పయుత్తం, సేసా ద్విధాపి. తయో ఖన్ధా సియా సహేతుకా చేవ న చ హేతూ, సియా న వత్తబ్బా చ, సఙ్ఖారక్ఖన్ధో ద్విధా చ న వత్తబ్బో చ, రూపం న వత్తబ్బమేవ. తథా అనన్తరదుకేపి. రూపం నహేతుఅహేతుకం, తయో ద్విధాపి, సఙ్ఖారక్ఖన్ధో ద్విధా చ న వత్తబ్బో చ. పఞ్చపి సప్పచ్చయా, సఙ్ఖతా, చత్తారో అనిదస్సనా, అప్పటిఘా, రూపం ద్విధాపి. రూపం రూపీ, సేసా అరూపినో. రూపం లోకియం, సేసా ద్విధాపి. పఞ్చపి కేనచి విఞ్ఞేయ్యా, న చ కేనచి విఞ్ఞేయ్యా చ. చత్తారో నో ఆసవా, సఙ్ఖారా ద్విధాపి, న వత్తబ్బా చ. రూపం సాసవో, ఆసవవిప్పయుత్తో, సేసా ద్విధాపి. రూపం సాసవా చేవ నో చ ఆసవా, తయో తథా చ న వత్తబ్బా చ. సఙ్ఖారో ద్విధా చ న వత్తబ్బో చ. రూపం న వత్తబ్బమేవ, తయో సియా ఆసవసమ్పయుత్తా చేవ నో చ ఆసవా, సియా న వత్తబ్బా, సఙ్ఖారో ద్విధా చ న వత్తబ్బో చ. రూపం ఆసవవిప్పయుత్తం సాసవఞ్చ, సేసా ద్విధా చ న వత్తబ్బా చ. ఇమినా నయేన సంయోజనగోచ్ఛకాదీసుపి యోజనా వేదితబ్బా. కేవలం హి పరామాససమ్పయుత్తదుకే రూపం పరామాసవిప్పయుత్తం, తయో ద్విధాపి, సఙ్ఖారో ద్విధాపి, దిట్ఠివసేన న వత్తబ్బో చ. తతియే ఏత్తకమేవ విసేసో. రూపం అనారమ్మణం, సేసా సారమ్మణా. విఞ్ఞాణం చిత్తం, సేసా నో చిత్తా. తయో చేతసికా, ద్వే అచేతసికా. తయో చిత్తసమ్పయుత్తా, రూపం చిత్తవిప్పయుత్తం. విఞ్ఞాణం న వత్తబ్బం. తథా చిత్తసంసట్ఠదుకేపి. తయో చిత్తసముట్ఠానా, విఞ్ఞాణం నో చిత్తసముట్ఠానం. రూపం ద్విధాపి. తథా అనన్తరదుకద్వయేపి. తయో చిత్తసంసట్ఠసముట్ఠానా, ద్వే నో చిత్తసంసట్ఠసముట్ఠానా. తథా అనన్తరదుకద్వయేపి. విఞ్ఞాణం అజ్ఝత్తికం, తయో బాహిరా, రూపం ద్విధాపి. చత్తారో నో ఉపాదా. రూపం ద్విధాపి. పఞ్చపి సియా ఉపాదిన్నా, సియా అనుపాదిన్నా, నో ఉపాదానా.

కిలేసగోచ్ఛకో వుత్తనయోవ. రూపం నేవదస్సనేననభావనాయ పహాతబ్బం, సేసా ద్విధాపి. ఏవం యావపీతిదుకా యోజనా వేదితబ్బా.

రూపం న వేదనా, న సుఖా, న సుఖసహగతా, సేసా ద్విధాపి. తథా అనన్తరదుకేపి. రూపం కామావచరం, సేసా ద్విధాపి. ఏవం యావ సరణదుకా యోజనా వేదితబ్బా. అయం పఞ్హాపుచ్ఛకనయో.

ఇమే పన నయా విత్థారతో పాళిఅట్ఠకథాహి ఞాతబ్బా. అత్థవినిచ్ఛయో చ నేసం ధమ్మసఙ్గణీమాతికత్థసంవణ్ణనాయ వుత్తానుసారేన ఞాతబ్బో. ఇతో పరం అతిరేకం అవత్వా అపుబ్బమేవ వణ్ణయిస్సామాతి అయం విభఙ్గనయదస్సనతో సంవణ్ణనానయో.

ఇదాని పనేత్థ –

కమతోనూనాధికతో, దట్ఠబ్బసమభేదతో;

పాళిముత్తనయో ఞేయ్యో, ఖన్ధకోసల్లమిచ్ఛతా.

తత్థ కమతోతి ఏత్థ ఉప్పత్తిక్కమో పహానక్కమో పటిపత్తిక్కమో భూమిక్కమో దేసనాక్కమోతి బహువిధేసు కమేసు ఖన్ధానం దేసనాక్కమోవ యుజ్జతి, న ఇతరే, అసమ్భవా. అభేదేన హి పఞ్చసు ఖన్ధేసు అత్తగ్గాహపతితం వేనేయ్యజనం సమూహఘనవినిబ్భోగదస్సనేన అత్తగ్గాహతో మోచేతుకామో భగవా హితకామో తస్స తస్స జనస్స సుఖగ్గహణత్థం చక్ఖుఆదీనం విసయభూతం ఓళారికం పఠమం రూపక్ఖన్ధం దేసేసి, తతో ఇట్ఠానిట్ఠవిసయసంవేదకం ఓళారికం వేదనం, యం వేదేతి, తం సఞ్జానాతీతి ఏవం వేదనావిసయస్స ఆకారగ్గాహికం సఞ్ఞం, సఞ్ఞావసేనాభిసఙ్ఖారకే సఙ్ఖారే, తేసం వేదనాదీనం నిస్సయాధిపతిభూతం విఞ్ఞాణన్తి అయం తావేత్థ కమో.

అనూనాధికతోతి కస్మా పన భగవతా పఞ్చేవ ఖన్ధా వుత్తా అనూనా అనధికాతి? సబ్బసఙ్ఖతసభాగేకసఙ్గహతో, అత్తత్తనియగ్గాహవత్థుస్స ఏతప్పరమతో, అఞ్ఞేసఞ్చ తదవరోధతో. అనేకప్పభేదేసు హి సఙ్ఖతధమ్మేసు సభాగవసేన సఙ్గయ్హమానేసు రూపం రూపసభాగేకసఙ్గహవసేన ఏకో ఖన్ధో హోతి, వేదనా వేదనాసభాగేకసఙ్గహవసేన ఏకో ఖన్ధో హోతి. ఏస నయో సఞ్ఞాదీసుపి, తస్మా సబ్బసఙ్ఖతసభాగేకసఙ్గహతో పఞ్చేవ వుత్తా. ఏతపరమఞ్చేతం అత్తత్తనియగ్గాహవత్థు, యదిదం రూపాదయో పఞ్చ, తస్మా అత్తత్తనియగ్గాహవత్థుస్స ఏతపరమతోపి పఞ్చేవ వుత్తా. యేపి చఞ్ఞే సీలాదయో పఞ్చ ధమ్మక్ఖన్ధా వుత్తా, తేపి సఙ్ఖారక్ఖన్ధపరియాపన్నత్తా ఏత్థేవ అవరోధం గచ్ఛన్తి, తస్మా అఞ్ఞేసం తదవరోధతోపి పఞ్చేవ వుత్తాతి అయం అనూనాధికతో.

దట్ఠబ్బసమభేదతోతి దట్ఠబ్బభేదతో, ఉపమాభేదతో చ. తత్థ దట్ఠబ్బభేదతో తావ పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధా సామఞ్ఞతో ఉక్ఖిత్తాసికపచ్చత్థికతో, భారతో, ఖాదకతో, అనిచ్చదుక్ఖఅనత్తసఙ్ఖాతవధకతో చ దట్ఠబ్బా. విసేసతో పన ఫేణపిణ్డం వియ రూపం దట్ఠబ్బం, ఉదకబుబ్బుళమరీచికకదలిక్ఖన్ధమాయా వియ యథాక్కమం వేదనాదయో దట్ఠబ్బా. యథా హి ఫేణపిణ్డో విమద్దాసహో, సో చ పత్తథాలకాదిఅత్థం గహితోపి తమత్థం న సాధేతి, భిజ్జతి, ఏవం రూపమ్పి విమద్దాసహం, తఞ్చ సుభాదివసేన గహితమ్పి న తథా తిట్ఠతి, అసుభాదియేవ హోతి.

యథా వా ఫేణపిణ్డో అనేకసన్ధిఘటితో బహున్నం ఉదకసప్పాదిపాణకానం ఆవాసో, ఆదితో చేస బదరపక్కమత్తో హుత్వా అనుపుబ్బవడ్ఢనకో ఉట్ఠితమత్తోపి చేస భిజ్జతి, థోకం గన్త్వాపి, సముద్దం పత్వా పన అవస్సమేవ భిజ్జతి, ఏవం రూపమ్పి ఛిద్దావఛిద్దం అనేకసన్ధిఘటితం అసీతికిమికులవోకిణ్ణం, ఆదితో చేతం కలలమత్తం హుత్వా అనుపుబ్బవడ్ఢనకం, కలలమత్తేపి చేతం భిజ్జతి, అబ్బుదాదిభావేపి ఆయుక్ఖయం పత్వా అవస్సమేవ భిజ్జతి. ఏవం ఫేణపిణ్డసదిసం దట్ఠబ్బం.

యథా పన బుబ్బుళో ముహుత్తరమణీయో అగయ్హుపగో న చిరట్ఠితికోవ, ఏవం వేదనాపి. యథా చ బుబ్బుళో ఉదకతలం, ఉదకబిన్దుం, ఉదకజల్లకం సఙ్కడ్ఢిత్వా పుటం కత్వా గహణవాతఞ్చాతి చత్తారి కారణాని పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి, ఏవం వేదనాపి వత్థుం, ఆరమ్మణం, కిలేసజల్లం, ఫస్ససఙ్ఘట్టనఞ్చాతి చత్తారి కారణాని పటిచ్చ ఉప్పజ్జతీతి సా బుబ్బుళసదిసా దట్ఠబ్బా.

యథా పన మరీచికా జలాసయాదిభావేన విప్పలమ్భికా, ఏవం సఞ్ఞాపి నిచ్చాదిభావేనాతి మరీచిసదిసా దట్ఠబ్బా. యథా పన కదలిక్ఖన్ధో అగయ్హుపగో బహువట్టిసమోధానో, ఏవం సఙ్ఖారక్ఖన్ధోపి అగయ్హుపగోనిచ్చాదిసారవిరహితో, ఫస్సాదిబహుధమ్మసమోధానో చ హోతీతి సో కదలిక్ఖన్ధసదిసో దట్ఠబ్బో. యథా పన మాయా అసువణ్ణరజతాదిరూపానిపి తథా గాహాపేత్వా మహాజనం వఞ్చేతి, ఏవం విఞ్ఞాణమ్పి అనిచ్చాదిరూపం తేనేవ చిత్తేన ఆగచ్ఛన్తం వియ నిచ్చాదితో చ గాహాపేత్వా వఞ్చేతీతి తం మాయాసదిసం దట్ఠబ్బం. వుత్తఞ్చ –

‘‘ఫేణపిణ్డూపమం రూపం, వేదనా బుబ్బుళూపమా;

మరీచికూపమా సఞ్ఞా, సఙ్ఖారా కదలూపమా;

మాయూపమఞ్చ విఞ్ఞాణం, దేసితాదిచ్చబన్ధునా’’తి. (సం. ని. ౩.౯౫);

అయమేత్థ దట్ఠబ్బభేదో.

ఉపమాభేదతో చ పన గిలానసాలూపమో రూపుపాదానక్ఖన్ధో, గేలఞ్ఞూపమో వేదనుపాదానక్ఖన్ధో, గేలఞ్ఞసముట్ఠానూపమో సఞ్ఞుపాదానక్ఖన్ధో, అసప్పాయసేవనూపమో సఙ్ఖారుపాదానక్ఖన్ధో, గిలానూపమో విఞ్ఞాణుపాదానక్ఖన్ధో. అపిచ చారకకారణఅపరాధకారణకారకఅపరాధికూపమా ఏతే భాజనభోజనబ్యఞ్జనపరివేసకభుఞ్జకూపమా చాతి అయమేత్థ ఉపమాభేదో. ఏవం పాళిముత్తకవినిచ్ఛయనయో ఞేయ్యో.

ఖన్ధవిభఙ్గమాతికత్థవణ్ణనా నిట్ఠితా.

ఆయతనవిభఙ్గమాతికత్థవణ్ణనా

ఆయతనవిభఙ్గమాతికాయ పన అత్థతో తావ – ద్వాదసాయతనానీతి ఏత్థ ఆయతనతో, ఆయానం తననతో, ఆయతస్స చ నయనతో ఆయతనాని. చక్ఖురూపాదీసు హి తంతంద్వారారమ్మణా చిత్తచేతసికా ధమ్మా సేన సేన అనుభవనాదినా కిచ్చేన ఆయతన్తి ఉపట్ఠహన్తి ఘటేన్తి వాయమన్తి, తే చ పన ఆయభూతే ధమ్మే ఏతాని తనోన్తి విత్థారేన్తి, ఇదఞ్చ అతీవ ఆయతం సంసారదుక్ఖం నయన్తేవ, పవత్తయన్తీతి వుత్తం హోతి, తస్మా ‘‘ఆయతనానీ’’తి వుచ్చన్తి.

అపిచ నివాసట్ఠానట్ఠేన, ఆకరట్ఠేన, సమోసరణట్ఠానట్ఠేన, సఞ్జాభిదేసట్ఠేన, కారణట్ఠేన చ సాసనే, లోకే చ ‘‘ఆయతన’’న్తి వుచ్చన్తి. చక్ఖుఆదీసు హి తే తే చిత్తచేతసికా ధమ్మా తదాయత్తవుత్తితాయ నివసన్తి, తేసు చ ఆకరభూతేసు ఆకిణ్ణా వత్థారమ్మణవసేన చ సమోసరన్తి, చక్ఖాదయోవ నేసం సఞ్జాతిదేసో, కారణఞ్చ, తస్మా నివాసట్ఠానాదినా అత్థేన చక్ఖాదీని ఆయతనానీతి వేదితబ్బాని.

చక్ఖాయతనన్తిఆదీసు చక్ఖతీతి చక్ఖు, రూపం అస్సాదేతి, విభావేతి చాతి అత్థో. రూపయతీతి రూపం. వణ్ణవికారం ఆపజ్జమానం హదయఙ్గతభావం పకాసేతీతి అత్థో. సుణాతీతి సోతం. సప్పతీతి సద్దో, ఉదాహరీయతీతి అత్థో. ఘాయతీతి ఘానం. గన్ధయతీతి గన్ధో, అత్తనో వత్థుం సూచయతీతి అత్థో. జీవితం అవ్హాయతీతి జివ్హా. రసన్తి తం సత్తాతి రసో, అస్సాదేన్తీతి అత్థో. కుచ్ఛితానం సాసవధమ్మానం ఆయోతి కాయో, ఉప్పత్తిదేసో. ఫుసీయతీతి ఫోట్ఠబ్బం. మనతీతి మనో. అత్తనో లక్ఖణం ధారేన్తీతి ధమ్మా. చక్ఖు చ తం యథావుత్తేనత్థేన ఆయతనఞ్చాతి చక్ఖాయతనం…పే… ధమ్మా చ తే ఆయతనఞ్చాతి ధమ్మాయతనన్తి అయం తావేత్థ పదత్థో.

ధమ్మభేదతో పనేత్థ సబ్బమ్పి విఞ్ఞాణం మనాయతనం నామ. చేతసికసుఖుమరూపనిబ్బానాని ధమ్మాయతనం నామ. సేసాని సువిఞ్ఞేయ్యాని. ఇమేసు చ ఆయతనేసు అతీతాదిభేదభిన్నా, కాలవినిముత్తా చ లోకియలోకుత్తరా సబ్బే నామరూపధమ్మా, పఞ్ఞత్తియో చ సఙ్గహితాతి వేదితబ్బా. ‘‘జాతి ద్వీహి ఖన్ధేహి ఏకేనాయతనేన ఏకాయ ధాతుయా సఙ్గహితా’’తిఆదివచనతో (ధాతు. ౭౧) హి రూపారూపలక్ఖణానం జాతిజరాభఙ్గానం సఙ్ఖారక్ఖన్ధధమ్మాయతనధమ్మధాతూసు సఙ్గహితత్తా ఇతరాసమ్పి పఞ్ఞత్తీనం యథారహం తత్థ సఙ్గహితభావో వేదితబ్బోతి అయమేత్థ ధమ్మభేదో.

విభఙ్గనయతో పనేత్థ సుత్తన్తభాజనీయే తావ ‘‘చక్ఖుం అనిచ్చం దుక్ఖం అనత్తా విపరిణామధమ్మం. రూపా అనిచ్చా దుక్ఖా అనత్తా విపరిణామధమ్మా…పే… ధమ్మా అనిచ్చా దుక్ఖా అనత్తా విపరిణామధమ్మా’’తి (విభ. ౧౫౪) ఏవం విసయివిసయాయతనవసేన ఆయతనాని వుత్తానీతి అయం సుత్తన్తభాజనీయనయో.

అభిధమ్మభాజనీయే పన పసాదవిసయాయతనాని తావ ‘‘తత్థ కతమం చక్ఖాయతనం? యం చక్ఖు చతున్నం మహాభూతానం ఉపాదాయ పసాదో’’తిఆదినా (విభ. ౧౫౬) రూపకణ్డే (ధ. స. ౫౯౭) వుత్తనయేన విభత్తాని. మనాయతనం పన ఏకవిధతో పట్ఠాయ యావదసవిధా వేదనాక్ఖన్ధే వుత్తనయేన విభత్తం. ధమ్మాయతనం పన ‘‘తత్థ కతమం ధమ్మాయతనం? వేదనాక్ఖన్ధో సఞ్ఞాక్ఖన్ధో సఙ్ఖారక్ఖన్ధో, యఞ్చ రూపం అనిదస్సనఅప్పటిఘం ధమ్మాయతనపరియాపన్నం అసఙ్ఖతా చ ధాతూ’’తి (విభ. ౧౬౭) ఉద్దిసిత్వా ‘‘తత్థ కతమో వేదనాక్ఖన్ధో’’తిఆదినా (విభ. ౧౬౭) వేదనాక్ఖన్ధాదీసు వుత్తనయేన విభత్తం. సుఖుమరూపనిబ్బానాని రూపకణ్డే వుత్తనయానేవాతి అయం అభిధమ్మభాజనీయనయో.

పఞ్హాపుచ్ఛకనయం పన ఇతో పరం విత్థారతో అదస్సేత్వా తికదుకానం ఆదిఅన్తేహి చేవ విసేసత్థదీపకేహి చ తికదుకేహి యోజేత్వా దస్సయిస్సామ, సేసేహిపి తికదుకేహి యోజనానయో ఖన్ధే వుత్తనయేన సక్కా ఞాతున్తి. కథం ద్వాదసన్నం ఆయతనానం కతి కుసలా…పే… కతి అరణాతి? దసాయతనా అబ్యాకతా, ద్వాయతనా సియా కుసలా, సియా అకుసలా, సియా అబ్యాకతా. వేదనాత్తికే దసాయతనాని న వత్తబ్బాని, మనాయతనం తిధాపి, ధమ్మాయతనం తిధా న వత్తబ్బఞ్చ…పే… రూపాయతనం సనిదస్సనసప్పటిఘం, నవాయతనాని అనిదస్సనసప్పటిఘాని, మనాయతనధమ్మాయతనాని అనిదస్సనఅప్పటిఘాని, ఏకాదసాయతనాని న హేతూ, ధమ్మాయతనం సియా హేతు, సియా న హేతు…పే… ఏకాదసాయతనాని సప్పచ్చయాని, ధమ్మాయతనం సియా సప్పచ్చయం, సియా అప్పచ్చయం…పే… దసాయతనాని రూపం, మనాయతనం అరూపం, ధమ్మాయతనం ద్విధాపి…పే… దసాయతనాని అరణాని, ద్వాయతనాని సియా సరణాని, సియా అరణానీతి అయం పఞ్హాపుచ్ఛకనయో.

ఇదాని పన –

కమతో తావత్తతో చ, తేసం దట్ఠబ్బభేదతో;

పాళిముత్తనయేనేత్థ, విఞ్ఞాతబ్బో వినిచ్ఛయో.

తత్థ కమతోతి ఇధాపి దేసనాక్కమోవ యుజ్జతి. అజ్ఝత్తికేసు హి ఆయతనేసు సనిదస్సనసప్పటిఘవిసయత్తా చక్ఖాయతనం పాకటన్తి పఠమం దేసితం, తతో అనిదస్సనసప్పటిఘవిసయాని సోతాయతనాదీని. అథ వా దస్సనానుత్తరియసవనానుత్తరియహేతుభావతో బహూపకారత్తా చక్ఖుసోతాయతనాని పఠమం దేసితాని, తతో ఘానాయతనాదీని తీణి, పఞ్చన్నమ్పి పన గోచరవిసయత్తా అన్తే మనాయతనం, చక్ఖాయతనాదీనం గోచరత్తా తేసం అనన్తరం రూపాయతనాదీని. అపిచ విఞ్ఞాణుప్పత్తికారణవవత్థానతోపి అయమేతేసం కమో వేదితబ్బో. వుత్తం హేతం ‘‘చక్ఖుఞ్చ పటిచ్చ రూపే చ ఉప్పజ్జతి చక్ఖువిఞ్ఞాణం…పే… మనఞ్చ పటిచ్చ ధమ్మే చ ఉప్పజ్జతి మనోవిఞ్ఞాణ’’న్తి (మ. ని. ౩.౪౨౧; సం. ని. ౪.౬౦, ౧౧౩; మహాని. ౧౦౭) అయం తావేత్థ కమో.

తావత్తతోతి తావభావతో. ఇదం వుత్తం హోతి – చక్ఖాదయోపి హి ధమ్మా ఏవ, ఏవం సతి ధమ్మాయతనమిచ్చేవ అవత్వా కస్మా ద్వాదసాయతనాని వుత్తానీతి చే? ఛవిఞ్ఞాణకాయుప్పత్తియా ద్వారారమ్మణవవత్థానతో అయమేతేసం భేదో హోతీతి ద్వాదస వుత్తాని. చక్ఖువిఞ్ఞాణవీథిపరియాపన్నస్స హి విఞ్ఞాణకాయస్స చక్ఖాయతనమేవ ఉప్పత్తిద్వారం, రూపాయతనమేవారమ్మణం. తథా ఇతరాని ఇతరేసం. ఛట్ఠస్స పన భవఙ్గమనసఙ్ఖాతో మనాయతనేకదేసోవ ఉప్పత్తిద్వారం, అసాధారణఞ్చ ధమ్మాయతనం ఆరమ్మణన్తి. ఇతి ఛన్నం విఞ్ఞాణకాయానం ఉప్పత్తిద్వారారమ్మణవవత్థానతో ద్వాదస వుత్తానీతి అయమేత్థ తావత్తతా.

దట్ఠబ్బభేదతోతి ఏత్థ పన సబ్బాని చేతాని ఆయతనాని అనాగమనతో, అనిగ్గమనతో చ దట్ఠబ్బాని. న హి తాని పుబ్బే ఉదయా కుతోచి ఆగచ్ఛన్తి, నపి ఉద్ధం వయా కుహిఞ్చి గచ్ఛన్తి, అథ ఖో పుబ్బే ఉదయా అప్పటిలద్ధసభావాని ఉద్ధం వయా పరిభిన్నసభావాని, పుబ్బన్తాపరన్తవేమజ్ఝే పచ్చయాయత్తవుత్తితాయ అవసాని పవత్తన్తి, తస్మా అనాగమనతో, అనిగ్గమనతో చ దట్ఠబ్బాని. తథా నిరీహతో, అబ్యాపారతో చ. న హి చక్ఖురూపాదీనం ఏవం హోతి ‘‘అహో వత అమ్హాకం సామగ్గియం విఞ్ఞాణం నామ ఉప్పజ్జేయ్యా’’తి, న చ తాని విఞ్ఞాణుప్పాదనత్థం ద్వారభావేన, వత్థుభావేన, ఆరమ్మణభావేన వా బ్యాపారమాపజ్జన్తి, అథ ఖో ధమ్మతావేసా యం చక్ఖురూపాదిసామగ్గియం చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీని సమ్భవన్తి, తస్మా నిరీహతో, అబ్యాపారతో చ దట్ఠబ్బాని. అపిచ అజ్ఝత్తికాని సుఞ్ఞో గామో వియ దట్ఠబ్బాని ధువసుభసుఖత్తభావవిరహితత్తా, బాహిరాని గామఘాతకచోరా వియ. తథా అజ్ఝత్తికాని ఛపాణకా వియ దట్ఠబ్బాని, బాహిరాని తేసం గోచరా వియాతి అయమేత్థ దట్ఠబ్బభేదో. ఏవం పాళిముత్తనయేనేత్థ విఞ్ఞాతబ్బో వినిచ్ఛయో.

ఆయతనవిభఙ్గమాతికత్థవణ్ణనా నిట్ఠితా.

ధాతువిభఙ్గమాతికత్థవణ్ణనా

ధాతువిభఙ్గమాతికాయ పన అత్థతో తావ – అట్ఠారస ధాతుయోతి ఏత్థ విదహతి, ధీయతే, విధానం, విధీయతే ఏతాయ, ఏత్థ వా ధీయతీతి ధాతు. లోకియా హి ధాతుయో కారణభావేన వవత్థితా. అనేకప్పకారం సంసారదుక్ఖం విదహన్తి నిప్ఫాదేన్తి, సత్తేహి చ ధీయన్తే ధారీయన్తి, దుక్ఖవిధానమత్తమేవ చేతా, ఏతాహి చ కారణభూతాహి సంసారదుక్ఖం సత్తేహి అనువిధీయతి, యథావిహితఞ్చ దుక్ఖం ఏతాస్వేవ ధీయతి ఠపీయతీతి ఏతేహి అత్థేహి యథాసమ్భవం ‘‘ధాతుయో’’తి వుచ్చన్తి.

యథా వా సరీరసఙ్ఖాతస్స సముదాయస్స అవయవభూతేసు రససోణితాదీసు అఞ్ఞమఞ్ఞం విసభాగలక్ఖణపరిచ్ఛిన్నేసు ధాతుసమఞ్ఞా, ఏవమేతేసుపి పఞ్చక్ఖన్ధసఙ్ఖాతస్స అత్తభావస్స చక్ఖాదీసు ధాతుసమఞ్ఞా వేదితబ్బా. లోకియలోకుత్తరసాధారణత్థవసేన పన అత్తనో సభావం ధారేన్తీతి ధాతుయో. నిజ్జీవమత్తానమేతం అధివచనం, తస్మా యథావుత్తేనత్థేన చక్ఖు చ తం ధాతు చాతి చక్ఖుధాతు. ఏవం సేసేసుపీతి అయం తావేత్థ పదత్థో.

ధమ్మభేదతో పనేత్థ ఆయతనేసు వుత్తనయేన వేదితబ్బో. అపిచ పఞ్చద్వారావజ్జనసమ్పటిచ్ఛనద్వయవిఞ్ఞాణం మనోధాతు నామ. పఞ్చవిఞ్ఞాణమనోధాతువజ్జితం పన సబ్బమ్పి విఞ్ఞాణం మనోవిఞ్ఞాణధాతు నామ. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

విభఙ్గనయతో పనేత్థ సుత్తన్తభాజనీయే తావ – ‘‘పథవీధాతు ఆపో తేజో వాయో ఆకాసవిఞ్ఞాణధాతూ’’తి ఛ ధాతుయో ఉద్దిసిత్వా ఆదితో పఞ్చ అజ్ఝత్తికబాహిరవసేన, పచ్ఛిమా చ ఛ విఞ్ఞాణవసేన విభత్తా, అపరాపి ‘‘సుఖధాతు దుక్ఖసోమనస్సదోమనస్సుపేక్ఖాఅవిజ్జాధాతూ’’తి ఛ ధాతుయో ఉద్దిసిత్వా తథా తథా విభత్తా, పున అపరాపి ‘‘కామధాతు బ్యాపాదవిహింసానేక్ఖమ్మఅబ్యాపాదఅవిహింసాధాతూ’’తి ఛ ధాతుయో ఉద్దిసిత్వా, ఏవం తీహి ఛక్కేహి పచ్చేకం తేభూమకా అట్ఠారస ధాతుయో సరూపతో, లక్ఖణాహారతో, నిస్సయవిసయపయోగవినాభావాదితో చ వుత్తాతి వేదితబ్బాతి అయం సుత్తన్తభాజనీయనయో.

అభిధమ్మభాజనీయే పన సరూపేనేవ అట్ఠారస ధాతుయో ఉద్దిసిత్వా పసాదవిసయధాతుయో ఆయతనే వుత్తనయేన విభత్తా, సత్త విఞ్ఞాణధాతుయో పన –

‘‘తత్థ కతమా చక్ఖువిఞ్ఞాణధాతు? చక్ఖుఞ్చ పటిచ్చ రూపే చ ఉప్పజ్జతి చిత్తం…పే… చక్ఖువిఞ్ఞాణధాతు. అయం వుచ్చతి చక్ఖువిఞ్ఞాణధాతు…పే… కాయవిఞ్ఞాణధాతు.

‘‘తత్థ కతమా మనోధాతు? చక్ఖువిఞ్ఞాణధాతుయా…పే… కాయవిఞ్ఞాణధాతుయా…పే… నిరుద్ధసమనన్తరా ఉప్పజ్జతి చిత్తం…పే… సబ్బధమ్మేసు వా పన పఠమసమన్నాహారో ఉప్పజ్జతి చిత్తం…పే… అయం వుచ్చతి మనోధాతు.

‘‘తత్థ కతమా ధమ్మధాతు? వేదనాక్ఖన్ధో సఞ్ఞాక్ఖన్ధో సఙ్ఖారక్ఖన్ధో, యఞ్చ రూపం అనిదస్సనం అప్పటిఘం ధమ్మాయతనపరియాపన్నం, అసఙ్ఖతా చ ధాతు…పే… అయం వుచ్చతి ధమ్మధాతు.

‘‘తత్థ కతమా మనోవిఞ్ఞాణధాతు…పే… మనోధాతుయాపి ఉప్పజ్జిత్వా నిరుద్ధసమనన్తరా ఉప్పజ్జతి చిత్తం…పే… మనఞ్చ పటిచ్చ ధమ్మే చ ఉప్పజ్జతి చిత్తం…పే… అయం వుచ్చతి మనోవిఞ్ఞాణధాతూ’’తి (విభ. ౧౮౪) –

ఏవం విభత్తా. తత్థ సబ్బధమ్మేసు వా పన పఠమసమన్నాహారోతి ఏత్థ పఞ్చవిఞ్ఞాణవిసయేసు సబ్బధమ్మేసూతి ఏవం అత్థో గహేతబ్బో. మనోధాతుయాపి ఉప్పజ్జిత్వా నిరుద్ధసమనన్తరాతి ఏత్థ పన పి-కారో సమ్పిణ్డనత్థో, తస్మా మనోధాతుయాపి సన్తీరణవోట్ఠబ్బనాదిమనోవిఞ్ఞాణధాతుయాపీతి ఏవమత్థో గహేతబ్బో. మనఞ్చ పటిచ్చాతిఆదీసు మనోద్వారే భవఙ్గమనఞ్చేవ చతుభూమకధమ్మారమ్మణఞ్చ పటిచ్చ సహావజ్జనకజవనం నిబ్బత్తతీతి అత్థో. అయం అభిధమ్మభాజనీయనయో.

పఞ్హాపుచ్ఛకనయే పన అట్ఠారసన్నం ధాతూనం కతి కుసలా…పే… కతి అరణాతి? సోళస ధాతుయో అబ్యాకతా, ద్వే ధాతుయో తిధాపి హోన్తి…పే… దస ధాతుయో నేవవిపాకనవిపాకధమ్మధమ్మా, పఞ్చ ధాతుయో విపాకా, మనోధాతు సియా విపాకా, సియా నేవవిపాకనవిపాకధమ్మధమ్మా, ద్వే ధాతుయో తిధాపి హోన్తి. దస ధాతుయో ఉపాదిన్నుపాదానియా, సద్దధాతుయో అనుపాదిన్నుపాదానియా, పఞ్చ ధాతుయో సియా ఉపాదిన్నుపాదానియా, సియా అనుపాదిన్నుపాదానియా, ద్వే ధాతుయో తిధాపి…పే… దస ధాతుయో సియా ఉప్పన్నా, సియా ఉప్పాదినో, సద్దధాతు సియా ఉప్పన్నా, సియా అనుప్పన్నా, సియా న వత్తబ్బా ఉప్పాదినోతి, ఛ ధాతుయో తిధాపి. ధమ్మధాతు తిధావ…పే… రూపధాతు సనిదస్సనసప్పటిఘా, నవ ధాతుయో అనిదస్సనసప్పటిఘా, అట్ఠ ధాతుయో అనిదస్సనఅప్పటిఘా. సత్తరస ధాతుయో న హేతూ, ధమ్మధాతు ద్విధావ…పే… సోళస ధాతుయో అరణా, ద్వే ధాతుయో ద్విధాపీతి అయం పఞ్హాపుచ్ఛకనయో.

ఇదాని పనేతాసం –

కమతావత్తతో దట్ఠబ్బా, పచ్చయానం విభాగతో;

ధాతూనమిధ విఞ్ఞేయ్యో, పాళిముత్తవినిచ్ఛయో.

తత్థ కమతో తావ ఇధాపి దేసనాక్కమోవ యుజ్జతి. సో చ పనాయం హేతుఫలానుపుబ్బవవత్థానవసేన వుత్తో. చక్ఖుధాతు రూపధాతూతి ఇదం హి ద్వయం హేతు, చక్ఖువిఞ్ఞాణధాతూతి ఇదం ఫలం. ఏవం సబ్బత్థ. అయం తావేత్థ కమో.

తావత్తతో పన యా ఇధ సుత్తన్తభాజనీయే తీహి ఛక్కేహి వుత్తా ధాతుయో చేవ, తేసు తేసు సుత్తాభిధమ్మపదేసేసు ‘‘ఆభాధాతు…పే… అనేకధాతునానాధాతులోకో’’తిఆదినా ఆగతా చాతి అఞ్ఞాపి బహుధాతుయో దిస్సన్తి, తాసమ్పి వసేన పరిచ్ఛేదం అవత్వా కస్మా అట్ఠారసేవ వుత్తాతి? తాసమ్పి తదన్తోగధత్తా.

అపిచ విజాననసభావే విఞ్ఞాణే జీవసఞ్ఞీనం తస్సా చక్ఖువిఞ్ఞాణాదిభేదేన అనేకతం, చక్ఖురూపాదిపచ్చయాయత్తవుత్తితాయ అనిచ్చతఞ్చ పకాసేత్వా తస్మిం దీఘరత్తానుసయితజీవసఞ్ఞాసమూహననత్థఞ్చ అట్ఠారసేవ వుత్తా. కిఞ్చ భియ్యో – వేనేయ్యజ్ఝాసయవసేన చ. వేనేయ్యా హి అరూపమూళ్హో రూపమూళ్హో ఉభయమూళ్హోతి తివిధా హోన్తి. తేసం తిణ్ణమ్పి యథాక్కమం నాతిసఙ్ఖేపవిత్థారతో అరూపభేదవిభావినీ ఖన్ధదేసనా, రూపభేదవిభావినీ ఆయతనదేసనా, తదుభయభేదవిభావినీ ధాతుదేసనా సప్పాయాతి వేనేయ్యజ్ఝాసయవసేన అట్ఠారసేవ వుత్తాతి. వుత్తఞ్చ –

‘‘సఙ్ఖేపవిత్థారనయేన తథా తథా హి,

ధమ్మం పకాసయతి ఏస యథా యథాస్స;

సద్ధమ్మతేజవిహతం విలయం ఖణేన,

వేనేయ్యసత్తహదయేసు తమో పయాతీ’’తి. (విభ. అట్ఠ. ౧౮౩);

అయమేత్థ తావత్తతా.

దట్ఠబ్బతో పనేతా సబ్బాపి సఙ్ఖతా ధాతుయో పుబ్బన్తాపరన్తవివిత్తతో, ధువసుభసుఖత్తభావసుఞ్ఞతో, పచ్చయాయత్తవుత్తితో చ దట్ఠబ్బా. విసేసతో పనేత్థ భేరితలం వియ చక్ఖుధాతు దట్ఠబ్బా, దణ్డో వియ రూపధాతు, సద్దో వియ చక్ఖువిఞ్ఞాణధాతు. తథా తిస్సోపి చేతా యథాక్కమం ఆదాసతలముఖముఖనిమిత్తాని వియ. తథా తిలయన్తచక్కతేలాని వియ, అధరారణీఉత్తరారణీఅగ్గీ వియ చ దట్ఠబ్బా. ఏస నయో సోతధాతుఆదీసుపి. మనోధాతు పన యథాసమ్భవతో చక్ఖువిఞ్ఞాణధాతుఆదీనం పురేచరానుచరా వియ దట్ఠబ్బా. ధమ్మధాతుయం పన వేదనా సల్లసూలమివ, సఞ్ఞా రిత్తముట్ఠి వియ, సఙ్ఖారా విసరుక్ఖమివ, సుఖుమరూపం ఖురచక్కం వియ, అసఙ్ఖతా ధాతు ఖేమన్తభూమి వియ చ దట్ఠబ్బా, మనోవిఞ్ఞాణధాతు పన మక్కటో వియ, అస్సఖళుఙ్కో వియ, యత్థకామనిపాతితో వేహాసక్ఖిత్తదణ్డో వియ, రఙ్గనటో వియ చ దట్ఠబ్బా. అయమేత్థ దట్ఠబ్బతా.

పచ్చయానం విభాగతో పనేత్థ చక్ఖువిఞ్ఞాణధాతుయా చక్ఖు నిస్సయపచ్చయో, రూపం ఆరమ్మణపచ్చయో, కిరియామనోధాతు అనన్తరపచ్చయో, తయో అరూపినో ఖన్ధా సహజాతపచ్చయో. ఏవం సోతవిఞ్ఞాణాదీసుపి. మనోవిఞ్ఞాణధాతుయా పన మనోధాతు అనన్తరపచ్చయో, ధమ్మధాతు ఆరమ్మణపచ్చయో, సమ్పయుత్తనిస్సయసహజాతాదిపచ్చయోతి అయం పచ్చయవిభాగో. ఏవం విఞ్ఞేయ్యో పాళిముత్తవినిచ్ఛయో.

ధాతువిభఙ్గమాతికత్థవణ్ణనా నిట్ఠితా.

సచ్చవిభఙ్గమాతికత్థవణ్ణనా

సచ్చవిభఙ్గమాతికాయ పన అత్థతో తావ – చత్తారి అరియసచ్చానీతి ఏత్థాయం సచ్చ-సద్దో అనేకేసు అత్థేసు దిస్సతి. సేయ్యథిదం – ‘‘సచ్చం భణే న కుజ్ఝేయ్యా’’తిఆదీసు (ధ. ప. ౨౨౪) వాచాసచ్చే. ‘‘సచ్చే ఠితా సమణబ్రాహ్మణా’’తిఆదీసు (జా. ౨.౨౧.౪౩౩) విరతిసచ్చే. ‘‘కస్మా ను సచ్చాని వదన్తి నానా, పవాదియాసే కుసలావదానా’’తిఆదీసు (సు. ని. ౮౯౧) దిట్ఠిసచ్చే. ‘‘ఏకం హి సచ్చం, న దుతియమత్థీ’’తిఆదీసు (సు. ని. ౮౯౦) పరమత్థసచ్చే, నిబ్బానే చేవ మగ్గే చ. ‘‘చతున్నం అరియసచ్చానం కతి కుసలా’’తిఆదీసు (విభ. ౨౧౬) అరియసచ్చే. స్వాయమిధాపి అరియసచ్చే వత్తతి. కేనట్ఠేన సచ్చాని? తథట్ఠేన. కోయం తథట్ఠో నామ? యో పఞ్ఞాచక్ఖునా ఉపపరిక్ఖమానానం మాయావ విపరీతో, మరీచీవ విసంవాదకో, తిత్థియానం అత్థా వియ అనుపలబ్భమానసభావో చ న హోతి, అథ ఖో బాధనప్పభవసన్తినియ్యానభూతేన తచ్ఛావిపరీతభూతభావేన అరియఞాణస్స గోచరో హోతి. అయం తథట్ఠో సచ్చట్ఠోతి వేదితబ్బో. వుత్తఞ్చ –

‘‘ఇతి తచ్ఛావిపల్లాసభూతభావం చతూసుపి;

దుక్ఖాదీస్వవిసేసేన, సచ్చట్ఠం ఆహు పణ్డితా’’తి (విభ. అట్ఠ. ౧౮౯; సారత్థ. టీ. మహావగ్గ ౩.౧౪).

అరియాని చ తాని సచ్చాని చాతి అరియసచ్చాని. అరియానీతి ఉత్తమాని, అవిసంవాదకానీతి అత్థో. అరియేహి బుద్ధాదీహి పటివిజ్ఝితబ్బాని సచ్చాని, అరియస్స వా సమ్మాసమ్బుద్ధస్స సన్తకాని సచ్చాని తేన ఉప్పాదితత్తా, పకాసితత్తా చ, అరియభావకరాని వా సచ్చాని తేసం అభిసమ్బుద్ధత్తా అరియభావసిద్ధితోతి అరియసచ్చాని. ‘‘దుక్ఖం అరియసచ్చ’’న్తిఆదీసు పన దు-ఇతి అయం సద్దో కుచ్ఛితే దిస్సతి. కుచ్ఛితం హి పుత్తం ‘‘దుపుత్తో’’తి వదన్తి. ఖం-సద్దో పన తుచ్ఛే. తుచ్ఛం హి ఆకాసం ‘‘ఖ’’న్తి వుచ్చతి. ఇదఞ్చ పఠమసచ్చం కుచ్ఛితం అనేకోపద్దవాధిట్ఠానతో, తుచ్ఛం బాలజనపరికప్పితధువసుభసుఖత్తభావవిరహితతో, తస్మా కుచ్ఛితత్తా, తుచ్ఛత్తా చ ‘‘దుక్ఖ’’న్తి వుచ్చతి. సం-ఇతి చ అయం సద్దో ‘‘సమాగమో, సమేత’’న్తిఆదీసు సంయోగం దీపేతి. ఉ-ఇతి అయం సద్దో ‘‘ఉప్పన్నం ఉదిత’’న్తిఆదీసు ఉప్పత్తిం. అయ-సద్దో పన కారణం దీపేతి. ఇదఞ్చ దుతియసచ్చం అవసేసపచ్చయసమాయోగే సతి దుక్ఖస్సుప్పత్తికారణన్తి ‘‘దుక్ఖసముదయో’’తి వుచ్చతి.

తతియసచ్చం పన యస్మా ని-సద్దో అభావం, రోధ-సద్దో చారకం దీపేతి, తస్మా అభావో ఏత్థ, ఏతస్మిం వా అధిగతే సంసారచారకసఙ్ఖాతస్స దుక్ఖనిరోధస్స సబ్బగతిసుఞ్ఞత్తా, తప్పటిపక్ఖత్తా చాతి ‘‘దుక్ఖనిరోధ’’న్తి వుచ్చతి, దుక్ఖస్స వా అనుప్పాదనిరోధపచ్చయత్తా. చతుత్థం పన యస్మా ఏతం దుక్ఖనిరోధం గచ్ఛతి, సత్తం వా తం గమయతి ఆరమ్మణవసేన తదభిముఖత్తా, పటిపదా చ హోతి దుక్ఖనిరోధప్పత్తియా, తస్మా ‘‘దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా’’తి వుచ్చతి.

అపిచ దుక్ఖాదీనం చత్తారో చత్తారో అత్థా విభత్తా తథా అవితథా అనఞ్ఞథా, యే దుక్ఖాదీని అభిసమేన్తేహి అభిసమేతబ్బా. యథాహ –

‘‘దుక్ఖస్స పీళనట్ఠో సఙ్ఖతట్ఠో సన్తాపట్ఠో విపరిణామట్ఠో, ఇమే చత్తారో దుక్ఖస్స దుక్ఖట్ఠా తథా అవితథా అనఞ్ఞథా. సముదయస్స ఆయూహనట్ఠో నిదానట్ఠో సంయోగట్ఠో పలిబోధట్ఠో …పే… నిరోధస్స నిస్సరణట్ఠో వివేకట్ఠో అసఙ్ఖతట్ఠో అమతట్ఠో…పే… మగ్గస్స నియ్యానట్ఠో హేత్వట్ఠో దస్సనట్ఠో ఆధిపతేయ్యట్ఠో…పే… అనఞ్ఞథా’’తి (పటి. మ. ౨.౮).

ఏవం విభత్తానం చతున్నం చతున్నం అత్థానం వసేన దుక్ఖాదీని వేదితబ్బాని. అయం తావేత్థ పదత్థో.

ధమ్మభేదతో పన తణ్హావజ్జితా సబ్బలోకియధమ్మా, సంకిలేసికవజ్జితా వా దుక్ఖసచ్చం నామ, తణ్హా పన సబ్బా అకుసలా వా లోకియకుసలా వా ధమ్మా సముదయసచ్చం నామ, నిబ్బానం నిరోధసచ్చం నామ, లోకుత్తరకుసలచిత్తసమ్పయుత్తాని అట్ఠమగ్గఙ్గాని దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా అరియసచ్చం నామ. ఇమేహి పన మగ్గఙ్గేహి సమ్పయుత్తా చిత్తచేతసికా ధమ్మా చేవ సామఞ్ఞఫలాని చేత్థ అసఙ్గహితానీతి వేదితబ్బాని. తాని హి ‘‘యదనిచ్చం తం దుక్ఖ’’న్తి (సం. ని. ౩.౧౫) వచనతో సఙ్ఖారదుక్ఖసఙ్గహితానిపి. యాయ పరిఞ్ఞాయ భగవతి బ్రహ్మచరియం వుస్సతి తథత్తేన న హోన్తి, దుక్ఖం అరియసచ్చన్తి న వుచ్చన్తి, తాని ఠపేత్వా సబ్బే లోకియలోకుత్తరధమ్మా సఙ్గహితాతి దట్ఠబ్బా. అయం ధమ్మభేదో.

విభఙ్గనయతో పనేత్థ సుత్తన్తభాజనీయే దుక్ఖసచ్చం తావ –

‘‘తత్థ కతమం దుక్ఖం అరియసచ్చం? జాతిపి దుక్ఖా, జరాపి దుక్ఖా, మరణమ్పి దుక్ఖం, సోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సుపాయాసాపి దుక్ఖా, అప్పియేహి సమ్పయోగో దుక్ఖో, పియేహి విప్పయోగో దుక్ఖో, యమ్పిచ్ఛం న లభతి, తమ్పి దుక్ఖం, సంఖిత్తేన పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధా దుక్ఖా’’తి (విభ. ౧౯౦) –

ఉద్దిసిత్వా విభత్తం. తత్థ దుక్ఖం తివిధం హోతి దుక్ఖదుక్ఖం విపరిణామదుక్ఖం సఙ్ఖారదుక్ఖన్తి. తత్థ దుక్ఖదుక్ఖం దువిధం పరియాయదుక్ఖం నిప్పరియాయదుక్ఖన్తి. తత్థ కాయికచేతసికదుక్ఖదోమనస్సవేదనా నిప్పరియాయదుక్ఖం నామ, తదవసేసా పన దుక్ఖదుక్ఖస్స వత్థుభూతా పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధా పరియాయదుక్ఖం నామ. సుఖసోమనస్సవేదనా విపరిణామదుక్ఖం నామ. సబ్బే పన పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధా, సబ్బసఙ్ఖతా వా సఙ్ఖారదుక్ఖం నామ. ఇమేసం తిణ్ణం దుక్ఖానం వసేన యథాయోగం తీసు భవేసు జాతిఆదీనం దుక్ఖదుక్ఖతా వేదితబ్బా. కామభవస్మిం హి జాతి తావ సయం న దుక్ఖా, అపాయగతిమనుస్సగతిఆదీసు పన నిరయగ్గిసన్తాపాదిమూలకం, గబ్భోక్కన్తికాదిమూలకం, జిఘచ్ఛాపిపాసాదిమూలకఞ్చ దుక్ఖం తస్స సబ్బస్స కాయికచేతసికదుక్ఖస్స వత్థుభావేన పరియాయతో దుక్ఖన్తి. తథా జరామరణాదయోపి. కేవలం జరా కాయదుబ్బలతామూలస్స, పుత్తదారాదిపరిభవమూలస్స చ, మరణం పన మారణన్తికవేదనాభూతస్స, నిరయాదిగతినిమిత్తదస్సనమూలస్స చ దుక్ఖస్స వత్థుభావతో, సోకాదయో సోకాదిమూలస్స కాయికచేతసికదుక్ఖస్స వత్థుభావత్తా చేవ సయం దుక్ఖత్తా చ దుక్ఖాతి వేదితబ్బా. విపరిణామదుక్ఖసఙ్ఖారదుక్ఖతా చేసం పసిద్ధాయేవ. ఏవం కామభవే జాతిఆదీనం తీహిపి దుక్ఖేహి దుక్ఖతా వేదితబ్బా. రూపారూపభవేసు పన యస్మా సోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సుపాయాసా న సన్తి, తస్మా తత్థ జాతిఆదీనం విపరిణామదుక్ఖసఙ్ఖారదుక్ఖవసేన చ దుక్ఖతా వేదితబ్బా, న దుక్ఖదుక్ఖవసేనాతి అయం దుక్ఖసచ్చే నయో.

సముదయసచ్చం పన ‘‘కామతణ్హా భవతణ్హా విభవతణ్హా’’తి (విభ. ౨౦౩) తత్తకమేవ ఉద్దిసిత్వా ‘‘సా ఖో పనేసా తణ్హా కత్థ ఉప్పజ్జమానా ఉప్పజ్జతీ’’తి (విభ. ౨౦౩) పుచ్ఛిత్వా ఛన్నం ఛన్నం ఇన్ద్రియవిసయవిఞ్ఞాణఫస్సవేదనాసఞ్ఞాచేతనాతణ్హావితక్కవిచారానం విసయభూతానం వసేన తణ్హాయ ‘‘ఏత్థేసా తణ్హా ఉప్పజ్జమానా ఉప్పజ్జతీ’’తి ఏవం ఉప్పత్తిం పకాసేత్వా విత్థారతో విభత్తం.

నిరోధసచ్చం పన ‘‘తస్సా ఏవ తణ్హాయ అసేసవిరాగనిరోధో చాగో పటినిస్సగ్గో ముత్తి అనాలయో’’తి (విభ. ౨౦౪) వత్వా పున ‘‘సా ఖో పనేసా తణ్హా కత్థ నిరుజ్ఝమానా నిరుజ్ఝతీ’’తి (విభ. ౨౦౪) పుచ్ఛిత్వా సముదయసచ్చే వుత్తఇన్ద్రియాదీనం వసేన పటిలోమతో తణ్హాయ నిరోధం పకాసేత్వా విత్థారతో విభత్తం. తత్థ అసేసవిరాగనిరోధోతిఆదీని పదాని నిబ్బానవేవచనాని. నిబ్బానం హి ఆగమ్మ తణ్హా అసేసా విరజ్జతి, నిరుజ్ఝతి, చజీయతి, పటినిస్సజ్జీయతి, ముచ్చతి, న అల్లీయతి, తస్మా ‘‘అసేసవిరాగనిరోధో చాగో పటినిస్సగ్గో ముత్తి అనాలయో’’తి వుచ్చతి. ఏకమేవ హి నిబ్బానం, నామాని పనస్స సబ్బసఙ్ఖతానం నామపటిపక్ఖవసేన అనేకాని హోన్తి.

నను పాటేక్కం నిబ్బానం నామ నత్థి, కిలేసక్ఖయమత్తమేవ నిబ్బానం, తేనేవ చ తాసు తాసు సుత్తాభిధమ్మదేసనాసు ‘‘రాగక్ఖయో దోసక్ఖయో’’తిఆదినా (సం. ని. ౪.౩౧౪) వుత్తన్తి చే? న, అరహత్తనిబ్బానానం ఏకతాపజ్జనతో. అరహత్తమ్పి హి ‘‘యో ఖో, ఆవుసో, రాగక్ఖయో దోసక్ఖయో మోహక్ఖయో, ఇదం వుచ్చతి అరహత్త’’న్తి (సం. ని. ౪.౩౧౪) రాగాదీనం పరిక్ఖయన్తే ఉప్పన్నత్తా ఉపచారేన అరహత్తం రాగక్ఖయాదిభావేన వుచ్చతి, తథా రాగాదీనం ఖయహేతుత్తా నిబ్బానమ్పి రాగక్ఖయాదిభావేన వుత్తన్తి గహేతబ్బం. ఇతరథా నిబ్బానస్స బహుత్తం ఆపజ్జతి రాగాదీనం బహున్నం ఖయస్సాపి బహుత్తా. సబ్బకిలేసానమ్పి ఖయస్స ఏకత్తేన పఠమమగ్గేన దిట్ఠిఆదీనం ఖయే సబ్బకిలేసక్ఖయో ఆపజ్జతి, ఓళారికత్తఞ్చస్స సియా తిరచ్ఛానానమ్పి ఉప్పన్నరాగక్ఖయస్స పాకటత్తేన నిబ్బానప్పత్తితో, గోత్రభూక్ఖణేపి చ రాగాదిక్ఖయో హోతి గోత్రభునో నిబ్బానవిసయత్తా, మగ్గస్స పన నిబ్బానారమ్మణతాఅప్పసఙ్గో. న హి అత్తనా ఖేపియమానకిలేసక్ఖయమారబ్భ మగ్గో ఉప్పజ్జతి, అభావో చస్స ఆపజ్జతి రాగాదిక్ఖయభూతస్స పన అభావస్స పక్ఖవసేన తుచ్ఛరూపత్తా, తస్సాపి భావత్తాభావావ వివేకలక్ఖణం న సియా, సఙ్ఖతతా చస్స సియా. న హి కదాచి ఉపలబ్భమానం అసఙ్ఖతం భవితుమరహతి సబ్బేసమ్పి అహేతుకత్తాపత్తితో, సఙ్ఖతత్తేపి చస్స న నిబ్బానత్తం ఉప్పత్తిజరాభఙ్గసమఙ్గితాయ దుక్ఖత్తా, తథా చ అభావస్సాపి అభావో, అనవట్ఠానఞ్చ ఖీణానమ్పి రాగాదీనం పున ఉప్పజ్జనం యేసం తేసమేవ అభావో అభావస్స వినట్ఠత్తా.

అపిచ కారణన్తరేన వా భావే ఉప్పన్నే రాగాదీనం న కాచి హాని హోతి. న హి అఞ్ఞస్సుప్పత్తియం అఞ్ఞం విగచ్ఛతి. అభావో భావస్స విరోధి, విరోధిసన్నిధానే చ ఇతరం విగచ్ఛతీతి చే? కిమిదం విగమనం నామ. యది తమ్పి భావరూపం, సమానదోసతా చస్స సియా అనవట్ఠానఞ్చ, న చ అత్థసిద్ధి. యది తుచ్ఛరూపం, కిం పఠమమేవస్స తుచ్ఛరూపతాయ ఉపగతాయ దూరమ్పి గన్త్వా ఉపగన్తబ్బాతి సిద్ధా, రాగాదిక్ఖయభూతస్స నిబ్బానస్స తుచ్ఛరూపతాయ అభావో, న చ అభావో ఏవ నిబ్బానం. అతీతానాగతదోసానమభావే నిబ్బానప్పత్తియా అభావతో వత్తమానానఞ్చ అభావో నామ. అభావో నామ న కిలేసవిగమమత్తో, అపి తు అనుప్పత్తిభావేన. అచ్చన్తవిగమో నిబ్బానేనాపి సమ్పాదీయతీతి చే? న, తస్స కారణభావా. విపస్సనా కారణమితి చే? న, అత్తాదివికప్పజనకసఙ్ఖతధమ్మదస్సనేన వినా అనత్తాదివికప్పభూతాయ విపస్సనాయ అనుప్పత్తితో. యది హి ఉప్పజ్జేయ్య, తాయ సబ్బేపి సత్తా విముత్తా ఏవ సియుం, నో చ కదాచి న పుచ్ఛేయ్య విరుద్ధధమ్మదస్సనాభావా. న హి దస్సనం వినా వికప్పో సమ్భవతి, న చ అత్తాతి వికప్పజనకరూపాదిదస్సనమేవ తబ్బిరుద్ధవికప్పజనకం హోతి. బుద్ధానఞ్చ పరమ్పరోపదేసేన రూపాదీసు విపస్సనావికప్పో ఉప్పజ్జతీతి చే? న, తేసమ్పి విరుద్ధదస్సనాభావేన విపస్సనావికప్పానుప్పత్తితో. న హి యాదిసాయ కారణసామగ్గియా యాదిసం కారియం ఉప్పజ్జతి, తాదిసాయ ఏవ తబ్బిరుద్ధం ఉప్పజ్జతి అహేతుకత్తప్పసఙ్గతో. న చ విరుద్ధదస్సనాభావేన ఏకస్స విపస్సనావికప్పజనకసామత్థియాభావతో తాదిసానం పరమ్పరాయపి తబ్భావో, తదుపదేసో చ సమ్భవతి. తిలక్ఖణూపదేసనానన్తరికతాయ పన బుద్ధానం నిబ్బానసచ్ఛికిరియా సిద్ధి, తేనేవస్స కిలేసానమచ్చన్తప్పహానస్స, విపస్సనోపదేససామత్థియస్స చ సిద్ధీతి నిబ్బానమేవ తదుభయకారణం, నాఞ్ఞన్తి గహేతబ్బం.

కస్మా పన నిబ్బానదస్సనేన రాగాదీనం అచ్చన్తప్పహానం, తిలక్ఖణఞ్చ హోతి. న హి అఞ్ఞస్స దస్సనేన ఇతరరాగప్పహానం, తిలక్ఖణఞాణఞ్చ యుత్తన్తి? న, అసఙ్ఖతదస్సనేన సఙ్ఖతస్స వా దోసస్స వా పాకటత్తా. దిట్ఠఅచ్చన్తసుఖానం హి వట్టసుఖే, తన్నిస్సయారమ్మణాదీసు చ సుఖాభిమానో, వట్టాభిరతి చ పహీయతి దిట్ఠపరతీరస్స నావికస్స నావాయేకదేసే సుఖాభిమానాభిరతియో వియ. అపిచ సఙ్ఖతధమ్మేసు అల్లినా రాగాదయో అసఙ్ఖతధమ్మే సణ్ఠాతుం న సక్కోన్తి అగ్గిక్ఖన్ధే వియ మక్ఖికా, థలే వియ చ జలచరా, నిబ్బానదస్సనేన పహీనదోసస్స చిత్తస్స యాథావతో తేసు సఙ్ఖతేసు తిలక్ఖణదస్సనం సమ్భవతి భేసజ్జాలేపేన విహతకాచతిమిరాదిదోసస్స చక్ఖునో ఘటాదిరూపదస్సనం వియ, దిట్ఠదోసేసు చస్స సఙ్ఖారేసు న పున రాగాదీనముప్పత్తి ఞాతా సుచిభావే వియ వచ్చకూపేతి వేదితబ్బం.

కస్మా పన కేసఞ్చి సత్తానం ఏవ నిబ్బానసచ్ఛికిరియాసమ్భవో, న సబ్బేసన్తి? అనాదిబుద్ధపరమ్పరోపదేససాపేక్ఖత్తా, తేసఞ్చ ఉపదేసకానం సబ్బత్థ సబ్బదా అభావతో, సోతూనఞ్చ ఖణసమ్పత్తియా అచ్చన్తదుల్లభత్తా, చక్కవాళానఞ్చ అనన్తత్తా, తస్మా కేచి ఏవ బుద్ధుప్పాదకాలే తిలక్ఖణోపదేసలాభేన నిబ్బానం సచ్ఛికరోన్తి, న సబ్బేతి గహేతబ్బం.

కథం పనేత్థ రాగాదీనం అచ్చన్తవిగమో నిబ్బానేన సాధీయతీతి? న తావ సో, అతీతానాగతానం తేసమిదాని అభావా, పుబ్బే చ తస్స విజ్జమానత్తా, వత్తమానానం సరసనిరోధతో. కథఞ్చస్స తుచ్ఛరూపస్స నిబ్బానస్స హేతుత్తే యథావుత్తదోసానమవసరోతి చే? న, తస్స భావరూపత్తా. పుబ్బభాగపటిపత్తియా హి నిబ్బానమారబ్భ అనుసయాజననభావేన ఉప్పన్నమగ్గా ఏవ కిలేసానమనుప్పాదనిరోధో తదుప్పత్తియా ఆయతిం ఉప్పజ్జనారహానం అనుప్పత్తితో అగ్గిసన్నిధానే అఙ్కురాజనకభావేన ఉప్పన్నసాలిక్ఖన్ధస్స బీజతాభావరూపతా వియ. న హి అభావో నామ కోచి పరమత్థతో అత్థి, యో కారణేన జనీయతి తబ్బిరుద్ధక్ఖణుప్పాదనభావోవుప్పాదనం అనేకక్ఖణుప్పాదనేన ఖన్ధకారాభావుప్పాదనం వియ, తస్మా కిలేసానం అనుప్పత్తినిరోధసఙ్ఖాతస్స అరియమగ్గస్స ఉపనిస్సయత్తా ఉపనిస్సయోపచారేన నిబ్బానం ‘‘అసేసవిరాగనిరోధో’’తిఆదినా వుత్తం. సరూపేనేవ కస్మా న వుత్తన్తి చే? అభిసుఖుమత్తా, అనుపలద్ధపుబ్బత్తా చ, సుఖుమతా చస్స భగవతో అప్పోస్సుక్కతావచనతో, అరియేన చక్ఖునా పస్సితబ్బతో చ వేదితబ్బా.

ఏత్థ పన పరవాదీ ఆహ – ‘‘నత్థేవ నిబ్బానం అనుపలబ్భనీయతో’’తి. న అనుపలబ్భనీయం తస్స సిద్ధత్తా. ఉపలబ్భతి హి తం తదనురూపపటిపత్తియా అరియేహి. అపిచ నిబ్బానం నత్థీతి న వత్తబ్బం సబ్బసత్తానం విరుద్ధధమ్మానం భావేన అపవగ్గాభావప్పసఙ్గతో. న చ తం యుత్తం ఉణ్హాదిపటిపక్ఖస్స సీతాదినో వియ భవపటిపక్ఖస్స నిబ్బానస్సపి అవస్సంభావా. వుత్తఞ్చ –

‘‘యథాపి ఉణ్హే విజ్జన్తే, అపరం విజ్జతి సీతలం;

ఏవం తివిధగ్గి విజ్జన్తే, నిబ్బానం ఇచ్ఛితబ్బక’’న్తి. (బు. వం. ౨.౧౧) –

ఆది. అచ్చన్తనిరోధహేతునో విపస్సనోపదేసస్స దస్సనతో చ అత్థేవ నిబ్బానం తం వినా తస్సాసమ్భవతోతి వుత్తోవాయమత్థో. తదేతం పురిమాయ కోటియా అభావతో అప్పభవం, తతోవ అజరామరణం, నిచ్చఞ్చ హోతీతి అణుఆదీనమ్పి నిచ్చభావపత్తి నిబ్బానస్సేవ నిచ్చత్తాతి చే? న, భిన్నాధికరణత్తేన హేతులక్ఖణస్సానుపపత్తితో. అణుఆదీనమ్పి అసఙ్ఖతతా ఇతి చే? న, అసఙ్ఖతతాసిద్ధితో అసఙ్ఖతానఞ్చానేకత్తానుపపత్తితో. యది హి అసఙ్ఖతం నామ భవేయ్య, ఏకేనేవ భవితబ్బం దేసకాలసభావభేదస్స కారణభేదకత్తా, భిన్నసభావానమ్పి అహేతుకత్తే అతిప్పసఙ్గతో.

సఙ్ఖతేహి సభావభిన్నస్స నిబ్బానస్స కథం అహేతుకతాతి చే? అసఙ్ఖతసభావేన సఙ్ఖతసభావేహి భిన్నస్స కారణానపేక్ఖత్తా. అసఙ్ఖతత్తే హి సమానే భవసభావభేదో కారణభేదం సూచయతి, తస్మా ఏకమేవ నిచ్చం భవితుమరహతి, తఞ్చ యథావుత్తయుత్తితో, సబ్బఞ్ఞువచనతో చ పరమత్థతో విజ్జమానం నిబ్బానమేవ. వుత్తం హేతం భగవతా ‘‘అత్థి, భిక్ఖవే, అజాతం అభూతం అకతం అసఙ్ఖత’’న్తి (ఇతివు. ౪౩). అయం దుక్ఖనిరోధసచ్చే నయో.

ఇతరం పన ‘‘సమ్మాదిట్ఠి…పే… సమ్మాసమాధీ’’తి ఉద్దిసిత్వా విత్థారతో విభత్తం. వినిచ్ఛయో పనేత్థ మగ్గఙ్గవిభఙ్గే ఆవి భవిస్సతీతి అయం సుత్తన్తభాజనీయనయో.

అభిధమ్మభాజనీయే పన –

‘‘చత్తారి సచ్చాని దుక్ఖం దుక్ఖసముదయో దుక్ఖనిరోధో దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా. తత్థ తణ్హా దుక్ఖసముదయో. అవసేసా సాసవధమ్మా…పే… దుక్ఖం. తణ్హాయ పహానం దుక్ఖనిరోధో. అట్ఠఙ్గికో మగ్గో దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా’’తి (విభ. ౨౦౬) –

వత్వా అట్ఠ మగ్గఙ్గాని విత్థారతో నిద్దిసిత్వా ‘‘అవసేసా ధమ్మా దుక్ఖనిరోధగామినియా పటిపదాయ సమ్పయుత్తా’’తి (విభ. ౨౦౬ ఆదయో) ఏవం పఠమవారే చత్తారి సచ్చాని విభత్తాని. తాని పున అపరేహిపి ‘‘తణ్హా, అవసేసా చ కిలేసా సముదయో, తథా తణ్హా, అవసేసా చ కిలేసా, అవసేసా చ అకుసలా సముదయో, తథా తణ్హా, అవసేసా చ కిలేసా, అవసేసా చ అకుసలా, తీణి చ కుసలమూలాని, సాసవాని సముదయో, తథా తణ్హా, అవసేసా చ కిలేసా, అవసేసా చ అకుసలా, తీణి చ కుసలమూలాని, సాసవాని, అవసేసా చ సాసవకుసలధమ్మా సముదయో. అవసేసా సాసవధమ్మా దుక్ఖం, తస్స తస్స సముదయస్స పహానం నిరోధో, అట్ఠఙ్గికో మగ్గో పటిపదా’’తి ఇమేహి వారేహి విభత్తాని. తత్థ ‘‘అరియసచ్చానీ’’తి అవత్వా నిప్పదేసతో పచ్చయసఙ్ఖాతం సముదయం దస్సేతుం ‘‘సచ్చానీ’’తి వుత్తం. అరియసచ్చేసు హి తణ్హావ సముదయో, న ఇతరే. న చ కేవలం తణ్హావ దుక్ఖం సముదానేతి, అవసేసా కుసలాకుసలాపి పచ్చయం సముదానేన్తియేవాతి తేపి సముదయతో దస్సేతుం ‘‘సచ్చాని’’త్వేవ వుత్తం. తతో పరం యస్మా అట్ఠఙ్గికో మగ్గోవ పటిపదాతి. సమ్పయుత్తా పన ఫస్సాదయో సబ్బేపి ధమ్మా పటిపదా ఏవ, తస్మా తం నయం దస్సేతుం సబ్బసఙ్గాహికవారేపి సబ్బాని విభత్తాని. ఏత్థ హి అరియధనానేవ సఙ్గహితాని. సేసం సదిసమేవాతి అయం అభిధమ్మభాజనీయనయో.

పఞ్హాపుచ్ఛకనయే పన చతున్నం అరియసచ్చానం కతి కుసలా…పే… కతి అరణా? సముదయసచ్చం అకుసలం, నిరోధసచ్చం అబ్యాకతం, దుక్ఖసచ్చం తిధాపి. సముదయో సవితక్కసవిచారో, నిరోధో అవితక్కఅవిచారో, మగ్గో తిధాపి, దుక్ఖం తిధాపి, న వత్తబ్బం చ. తీణి సచ్చాని అనిదస్సనఅప్పటిఘాని, దుక్ఖం తిధాపి. సముదయో హేతు, నిరోధో న హేతు, సేసా ద్విధాపి. ద్వే సచ్చాని లోకియాని, మగ్గనిరోధా లోకుత్తరా. సముదయసచ్చం సరణం, ద్వే సచ్చాని అరణాని, దుక్ఖం దువిధాపి. అయం పఞ్హాపుచ్ఛకనయో. ఇదాని పనేత్థ –

కమతోనూనాధికతో, లక్ఖణాదీహి సుఞ్ఞతో;

ఞాణకిచ్చోపమా ఞేయ్యో, పాళిముత్తవినిచ్ఛయో.

తత్థ కమతో తావ ఇధాపి దేసనాక్కమోవ యుజ్జతి. ఏత్థ ఓళారికత్తా, సబ్బసత్తసాధారణత్తా చ సువిఞ్ఞేయ్యన్తి దుక్ఖసచ్చం పఠమం వుత్తం, తతో తస్సేవ హేతుదస్సనత్థం సముదయసచ్చం, తతో ‘‘హేతునిరోధా భవనిరోధో’’తి ఞాపనత్థం నిరోధసచ్చం, తదధిగముపాయదస్సనత్థం అన్తే మగ్గసచ్చం. భవసుఖస్సాదగధితానం సంవేగజననత్థం పఠమం దుక్ఖమాహ, తతో ‘‘భవం నేవ అహేతుకం ఆగచ్ఛతి, న ఇస్సరనిమ్మానాదినా హోతి, ఇతో పన హోతీ’’తి ఞాపనత్థం సముదయసచ్చం, తతో సహేతుకేన దుక్ఖేన అభిభూతత్తా సంవిగ్గమానసానం తన్నిస్సరణదస్సనేన అస్సాసజననత్థం నిరోధం, తతో నిరోధసమ్పాపకం మగ్గన్తి అయమేత్థ కమో.

అనూనాధికతో పన కస్మా చత్తారి ఏవ సచ్చానీతి చే? తతో అఞ్ఞస్స అసమ్భవతో, అఞ్ఞతరస్స చ అనపనేయ్యతో. అపిచ పవత్తిమాచిక్ఖన్తో భగవా సహేతుకం ఆచిక్ఖతి, నివత్తిఞ్చ సఉపాయం. ఇతి పవత్తినివత్తితదుభయహేతూనం ఏతపరమతో చత్తారి ఏవ వుత్తానీతి అయమేత్థానూనాధికతో.

లక్ఖణాదీహి పనేత్థ లక్ఖణతో బాధనలక్ఖణం దుక్ఖసచ్చం, సన్తాపనరసం, పవత్తిపచ్చుపట్ఠానం. పభవలక్ఖణం సముదయసచ్చం, అనుపచ్ఛేదకరణరసం, పలిబోధపచ్చుపట్ఠానం. సన్తిలక్ఖణం నిరోధసచ్చం, అచ్చుతిరసం, అనిమిత్తపచ్చుపట్ఠానం. నియ్యానలక్ఖణం మగ్గసచ్చం, కిలేసపహానకరణరసం, వుట్ఠానపచ్చుపట్ఠానం. అపిచ పవత్తిపవత్తకనివత్తినివత్తకలక్ఖణాని పటిపాటియా, తథా సఙ్ఖతతణ్హాఅసఙ్ఖతదస్సనలక్ఖణాని చాతి ఇమానేత్థ లక్ఖణాని.

సుఞ్ఞతో పనేతాని యథాక్కమం వేదకకారకనిబ్బుతగమకాభావతో సుఞ్ఞాని. వుత్తఞ్చ –

‘‘దుక్ఖమేవ హి, న కోచి దుక్ఖితో,

కారకో న, కిరియావ విజ్జతి;

అత్థి నిబ్బుతి, న నిబ్బుతో పుమా,

మగ్గమత్థి, గమకో న విజ్జతీ’’తి. (విభ. అట్ఠ. ౧౮౯);

అథ వా –

ధువసుభసుఖత్తసుఞ్ఞం,

పురిమద్వయమత్తసుఞ్ఞమమతపదం;

ధువసుభసుఖఅత్తవిరహితో,

మగ్గో ఇతి సుఞ్ఞతో తేసు. (విభ. అట్ఠ. ౧౮౯);

నిరోధసుఞ్ఞాని వా తీణి. నిరోధో చ సేసత్తయసుఞ్ఞో. ఫలసుఞ్ఞో వా హేత్థ హేతు సముదయమగ్గేసు దుక్ఖనిరోధానం అభావా పకతివాదీనం పకతి వియ. హేతుసుఞ్ఞఞ్చ ఫలం దుక్ఖసముదయానం, నిరోధమగ్గానఞ్చ అసమవాయా, న హేతుసమవేతం హేతుఫలం. హేతుఫలసమవాయవాదీనం ద్విఅణుకాదీని వియాతి అయమేత్థ సుఞ్ఞతా.

ఞాణకిచ్చతోతి ఏత్థ దువిధం సచ్చఞాణం అనుబోధఞాణం, పటివేధఞాణఞ్చ. తత్థ అనుబోధఞాణం లోకియం, తం అనుస్సవాదివసేన నిరోధే, మగ్గే చ పవత్తతి. పటివేధఞాణం లోకుత్తరం, తం సచ్చావబోధపటిపక్ఖకిలేసే ఖేపేన్తం నిరోధమారమ్మణం కత్వా కిచ్చతో చత్తారిపి సచ్చాని పటివిజ్ఝతి. యం పనేతం లోకియం, తత్థ దుక్ఖఞాణం పరియుట్ఠానాభిభవనవసేన పవత్తమానం సక్కాయదిట్ఠిం నివత్తేతి, సముదయఞాణం ఉచ్ఛేదదిట్ఠిం, నిరోధఞాణం సస్సతదిట్ఠిం, మగ్గఞాణం అకిరియదిట్ఠిం. దుక్ఖఞాణం వా తేసు ధువసుభసుఖత్తభావరహితేసు ఖన్ధేసు ధువసుభసుఖత్తభావసఞ్ఞాసఙ్ఖాతం ఫలే విప్పటిపత్తిం, సముదయఞాణం ‘‘ఇస్సరపధానకాలసభావాదీహి లోకో పవత్తతీ’’తి అకారణే కారణాభిమానప్పవత్తం హేతుమ్హి విప్పటిపత్తిం, నిరోధఞాణం అరూపలోకాదీసు అపవగ్గగ్గాహభూతం నిరోధే విప్పటిపత్తిం, మగ్గఞాణం కామసుఖల్లికఅత్తకిలమథానుయోగప్పభేదే అవిసుద్ధిమగ్గే విసుద్ధిమగ్గగ్గాహవసేన పవత్తం ఉపాయే విప్పటిపత్తిం నివత్తేతి. ఇదమేత్థ ఞాణకిచ్చం.

ఉపమాతో పనేత్థ భారో వియ హి దుక్ఖసచ్చం దట్ఠబ్బం, భారాదానమివ సముదయసచ్చం, భారనిక్ఖేపనమివ నిరోధసచ్చం, భారనిక్ఖేపనుపాయో వియ మగ్గసచ్చం. అపిచ రోగతన్నిదానతదుపసమభేసజ్జేహి, ఓరిమతీరమహోఘపారిమతీరతంసమ్పాపకోపాయేహి చాతి ఏవమాదీహి యథాక్కమం యోజేత్వాపి ఏతాని ఉపమాతో వేదితబ్బాని. అయమేత్థ ఉపమా. ఏవం ఞేయ్యో పాళిముత్తవినిచ్ఛయో.

సచ్చవిభఙ్గమాతికత్థవణ్ణనా నిట్ఠితా.

ఇన్ద్రియవిభఙ్గమాతికత్థవణ్ణనా

ఇన్ద్రియవిభఙ్గమాతికాయ పన అత్థతో తావ – ద్వావీసతి ఇన్ద్రియానీతి ఏత్థ ఇన్ద్రియట్ఠసమ్భవతో ఇన్ద్రియాని. కో పనేస ఇన్ద్రియట్ఠో నామాతి? ఇన్దలిఙ్గట్ఠో, ఇన్దదేసితట్ఠో, ఇన్దదిట్ఠట్ఠో, ఇన్దసిట్ఠట్ఠో, ఇన్దజుట్ఠట్ఠో చ, సో సబ్బోపి ఇధ యథాయోగం యుజ్జతి. కుసలాకుసలం కమ్మం ఇన్దో నామ కమ్మేసు కస్సచి ఇస్సరియాభావతో, తేనేవేత్థ కమ్మసఞ్జనితాని తావ ఇన్ద్రియాని అత్తనో జనకకమ్మం ఉల్లిఙ్గేన్తి, తేన చ సిట్ఠానీతి ఇన్దలిఙ్గట్ఠేన, ఇన్దసిట్ఠట్ఠేన చ ఇన్ద్రియాని. సమ్మాసమ్బుద్ధో పన పరమిస్సరియభావతో ఇన్దో, తతో సబ్బానిపేతాని ఇన్ద్రియాని భగవతా యథాభూతతో పకాసితాని, అభిసమ్బుద్ధాని చాతి ఇన్దదేసితట్ఠేన, ఇన్దదిట్ఠట్ఠేన చ ఇన్ద్రియాని. తేనేవ భగవతా కానిచి గోచరాసేవనాయ, కానిచి భావనాసేవనాయ సేవితానీతి ఇన్దజుట్ఠట్ఠేనపి ఇన్ద్రియాని. అపిచ ఆధిపచ్చసఙ్ఖాతేన ఇస్సరియట్ఠేనాపి ఏతాని ఇన్ద్రియాని.

చక్ఖున్ద్రియన్తిఆదీసు చక్ఖాదీనం పదత్థో హేట్ఠా పకాసితో. పచ్ఛిమేసు పన తీసు పుబ్బభాగే అనఞ్ఞాతం అమతం పదం, చతుసచ్చధమ్మం వా జానిస్సామీతి ఏవం పటిపన్నస్స ఉప్పజ్జనతో, ఇన్ద్రియట్ఠసమ్భవతో చ అనఞ్ఞాతఞ్ఞస్సామీతిన్ద్రియం. ఆజాననతో అఞ్ఞా ఏవ ఇన్ద్రియన్తి అఞ్ఞిన్ద్రియం. అఞ్ఞాతావినో చతూసు సచ్చేసు నిట్ఠితఞాణకిచ్చస్స ఖీణాసవస్స ఇన్ద్రియన్తి అఞ్ఞాతావిన్ద్రియం. తత్థ చ పసాదిన్ద్రియానన్తరం చక్ఖువిఞ్ఞాణాదివీథిచిత్తప్పవత్తియం రూపాదీనం నియతభావస్స, అత్తనో తిక్ఖమన్దతానువిధానస్స చ ఆపాదనతో ఆధిపచ్చం వేదితబ్బం. మనిన్ద్రియాదీనం పన అత్తనో అత్తనో విజాననాదిలక్ఖణే ఆధిపచ్చం వేదితబ్బం. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ. అయం తావేత్థ పదత్థో.

ధమ్మభేదతో పనేత్థ జీవితిన్ద్రియం రూపారూపవసేన ద్విధా. సుఖిన్ద్రియాదీని పఞ్చ వేదనాభావతో ఏకధమ్మో, తథా పఞ్ఞిన్ద్రియాదీని చత్తారి అమోహభావతో. సేసాని పన ఇన్ద్రియాని ఏకేకధమ్మా ఏవాతి ఏవం పరమత్థతో సోళస ధమ్మావ ద్వావీసతిన్ద్రియభావేన దేసితాని. సేసాని పనేత్థ చేతసికరూపనిబ్బానాని అసఙ్గహితానీతి అయం ధమ్మభేదో.

విభఙ్గనయతో పనేత్థ సుత్తన్తభాజనీయం నామ న గహితం. కస్మా? సుత్తన్తే ఇమాయ పటిపాటియా ద్వావీసతియా ఇన్ద్రియానం అనాగతత్తా. సుత్తన్తస్మిం హి కత్థచి ద్వే ఇన్ద్రియాని కథితాని, కత్థచి తీణి, కత్థచి పఞ్చ, ఏవం పన నిరన్తరం ద్వావీసతి ఆగతాని నామ నత్థి. అభిధమ్మభాజనీయేపి విసేసో నత్థి.

పఞ్హాపుచ్ఛకనయే పన ద్వావీసతియా ఇన్ద్రియానం కతి కుసలా…పే… కతి అరణాతి? అనఞ్ఞాతఞ్ఞస్సామీతిన్ద్రియం కుసలం, దోమనస్సిన్ద్రియం అకుసలం, సద్ధాసతిపఞ్ఞాఅఞ్ఞిన్ద్రియాని చత్తారి కుసలాబ్యాకతాని, మనజీవితసోమనస్సఉపేక్ఖావీరియసమాధిన్ద్రియాని ఛ తిధాపి, సేసాని దస అబ్యాకతాని. ఛ ఇన్ద్రియాని సియా సుఖాయ వేదనాయ సమ్పయుత్తా, సియా అదుక్ఖమసుఖాయ వేదనాయ సమ్పయుత్తాతి, తీణి తిధాపి, జీవితం తిధా చ న వత్తబ్బఞ్చ, ద్వాదసిన్ద్రియాని న వత్తబ్బాని ఏవ. తీణి విపాకాని, ద్వే విపాకధమ్మధమ్మాని, రూపిన్ద్రియాని సత్త నేవవిపాకనవిపాకధమ్మధమ్మాని, అఞ్ఞిన్ద్రియం సియా విపాకం, సియా విపాకధమ్మధమ్మం, నవిన్ద్రియాని తిధాపి. నవిన్ద్రియాని ఉపాదిన్నుపాదానియాని, దోమనస్సిన్ద్రియం అనుపాదిన్నుపాదానియం, తీణి అనుపాదిన్నఅనుపాదానియాని, నవ తిధాపి. దోమనస్సిన్ద్రియం సవితక్కసవిచారం, ఉపేక్ఖిన్ద్రియం తథా చ అవితక్కఅవిచారఞ్చ, నవ అవితక్కఅవిచారాని, ఏకాదస తిధాపి. సత్త రూపిన్ద్రియాని చేవ సుఖదుక్ఖదోమనస్సిన్ద్రియాని చాతి దస పరిత్తాని, పచ్ఛిమాని తీణి అప్పమాణాని, సేసాని నవ తిధావ. తత్థ చ సోమనస్సిన్ద్రియం రూపావచరవసేనేవ మహగ్గతం, తదవసేసాని అరూపావచరవసేనాపీతి వేదితబ్బం. పఞ్చిన్ద్రియాని అనిదస్సనసప్పటిఘాని, సత్తరస అనిదస్సనఅప్పటిఘానేవ.

పఞ్ఞిన్ద్రియాదీని చత్తారి హేతూ, సేసా న హేతూ…పే… దోమనస్సిన్ద్రియం సరణం, మనజీవితసోమనస్సఉపేక్ఖావీరియసమాధిన్ద్రియాని ద్విధాపి, సేసాని పన్నరస అరణానేవాతి అయం పఞ్హాపుచ్ఛకనయో.

ఇన్ద్రియేసు పనేతేసు, పాళిముత్తవినిచ్ఛయో;

కమతో దాని విఞ్ఞేయ్యో, తత్థ కోసల్లమిచ్ఛతా.

కమతోతి అయమ్పి దేసనాక్కమోవ. తత్థ అజ్ఝత్తధమ్మే పరిఞ్ఞాయ అరియభూమిపటిలాభో హోతీతి అత్తభావపరియాపన్నాని చక్ఖున్ద్రియాదీని పఠమం దేసితాని. సో మనుస్సత్తభావో యం ధమ్మం ఉపాదాయ ‘‘ఇత్థీ’’తి వా ‘‘పురిసో’’తి వా సఙ్ఖం గచ్ఛతి, ‘‘అయం సో’’తి నిదస్సనత్థం తతో ఇత్థిన్ద్రియం, పురిసిన్ద్రియఞ్చ. సో దువిధోపి జీవితిన్ద్రియపటిబద్ధవుత్తీతి ఞాపనత్థం తతో జీవితిన్ద్రియం. యావ తస్స పవత్తి, తావ ఏతేసం వేదయితానం అనివత్తి. యఞ్చ కిఞ్చి వేదయితం, సబ్బం తం సుఖం దుక్ఖన్తి ఞాపనత్థం తతో సుఖిన్ద్రియాదీని. తన్నిరోధత్థం పన ఏతే ధమ్మా భావేతబ్బాతి పటిపత్తిదస్సనత్థం తతో సద్ధాదీని. ‘‘ఇమాయ పటిపత్తియా ఏస ధమ్మో పఠమం అత్తని పాతుభవతీ’’తి పటిపత్తియా అమోఘభావదస్సనత్థం తతో అనఞ్ఞాతఞ్ఞస్సామీతిన్ద్రియం. తస్సేవ ఫలత్తా, తతో అనన్తరం భావేతబ్బత్తా చ తతో అఞ్ఞిన్ద్రియం. ఇతో పరం భావనాయ ఇమస్స అధిగమో, అధిగతే చ పన ఇమస్మిం నత్థి కిఞ్చి ఉత్తరి కరణీయన్తి ఞాపనత్థం అన్తే పరమస్సాసభూతం అఞ్ఞాతావిన్ద్రియం దేసితన్తి ఏవం కమతో పాళిముత్తవినిచ్ఛయనయో విఞ్ఞేయ్యో.

ఇన్ద్రియవిభఙ్గమాతికత్థవణ్ణనా నిట్ఠితా.

పచ్చయాకారవిభఙ్గమాతికత్థవణ్ణనా

పచ్చయాకారవిభఙ్గమాతికాయ పన అత్థతో తావ – అవిజ్జాపచ్చయాతిఆదీసు అవిన్దియం కాయదుచ్చరితాదిం విన్దతి పటిలభతి, విన్దియం వా కాయసుచరితాదిం న విన్దతి, ధమ్మానం వా యథాసభావం అవిదితం కరోతి, అన్తవిరహితే వా సంసారే సత్తే జవాపేతి, అవిజ్జమానేసు వా జవతి, విజ్జమానేసు వా న జవతీతి అవిజ్జా. పటిచ్చ ఫలమేతి ఏతస్మాతి పచ్చయో, ధమ్మానం ఉప్పత్తియా, ఠితియా చ ఉపకారకో ధమ్మో. అవిజ్జా చ సా పచ్చయో చాతి అవిజ్జాపచ్చయో, తస్మా అవిజ్జాపచ్చయా. సఙ్ఖతమభిసఙ్ఖరోన్తీతి సఙ్ఖారా.

ఇతో పరం సఙ్ఖారపచ్చయా విఞ్ఞాణన్తిఆదీసు వుత్తం వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. అవుత్తేసు పన విజానాతీతి విఞ్ఞాణం. నమతీతి నామం, రుప్పతీతి రూపం, నామఞ్చ రూపఞ్చ నామరూపఞ్చ నామరూపన్తి ఏకదేససరూపేకసేసనయేన వేదితబ్బం. ఆయే తనోతి, ఆయతఞ్చ నయతీతి ఆయతనం, ఛట్ఠాయతనఞ్చ సళాయతనఞ్చ సళాయతనన్తి ఏకసేసనయేన వేదితబ్బం. ఫుసతీతి ఫస్సో. వేదయతీతి వేదనా. పరితస్సతీతి తణ్హా. ఉపాదియతీతి ఉపాదానం. భవతి, భావయతి చాతి భవో. జననం జాతి. జీరణం జరా. మరన్తి ఏతేనాతి మరణం. సోచనం సోకో. పరిదేవనం పరిదేవో. దుక్ఖయతి, ఉప్పాదట్ఠితివసేన ద్విధా ఖణతీతిపి దుక్ఖం. దుమ్మనస్స భావో దోమనస్సం. భుసో ఆయాసో ఉపాయాసో. సమ్భవన్తీతి నిబ్బత్తన్తి. న కేవలఞ్చ సోకాదీహేవ, అథ ఖో అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా సమ్భవన్తీతిఆదినా సబ్బపదేహిపి సమ్భవన్తి-సద్దస్స యోజనా కాతబ్బా. ఏవం హి పచ్చయపచ్చయుప్పన్నవవత్థానం కతం హోతి.

ఏవన్తి నిద్దిట్ఠనయనిదస్సనం, తేన అవిజ్జాదీహేవ కారణేహి, న ఇస్సరనిమ్మానాదీహీతి దస్సేతి. ఏతస్సాతి యథావుత్తస్స. కేవలస్సాతి అసమ్మిస్సస్స, సకలస్స వా, దుక్ఖక్ఖన్ధస్సాతి దుక్ఖసమూహస్స, న సత్తస్స, న సుఖసుభాదీనం. సముదయోతి నిబ్బత్తి, హోతీతి సమ్భవతి. అయం తావేత్థ పదత్థో.

ధమ్మభేదతో పనేత్థ అవిజ్జాతి సుత్తన్తపరియాయేన దుక్ఖాదీసు చతూసు, అభిధమ్మపరియాయేన పుబ్బన్తాదీహి సద్ధిం అట్ఠసు వా ఠానేసు అఞ్ఞాణం. సఙ్ఖారా పన పుఞ్ఞాపుఞ్ఞానేఞ్జాభిసఙ్ఖారా తయో, కాయవచీచిత్తసఙ్ఖారా తయో చాతి ఛబ్బిధా. తత్థ అట్ఠ కామావచరకుసలచేతనా, పఞ్చ రూపావచరకుసలచేతనా చేతి తేరస చేతనా పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారో నామ. ద్వాదస అకుసలచేతనా అపుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారో నామ. చతస్సో అరూపావచరకుసలచేతనా ఆనేఞ్జాభిసఙ్ఖారో నామ. ఇమేసం పన తిణ్ణం సఙ్ఖారానం ఏవ ద్వారతో పవత్తిదస్సనత్థం అయం సఙ్ఖారాదిత్తికో వుత్తో.

అట్ఠ కామావచరకుసలచేతనా చేవ ద్వాదసాకుసలచేతనా చ కాయద్వారే పవత్తియం కాయసఙ్ఖారో, వచీద్వారే పవత్తియం వచీసఙ్ఖారో, ఏతా చేవ మనోద్వారే పవత్తియం, మనోద్వారే ఏవ పవత్తనకా రూపారూపకుసలచేతనా చ చిత్తసఙ్ఖారోతి వుచ్చన్తి. అభిఞ్ఞాచేతనా, పనేత్థ ఉద్ధచ్చచేతనా చ పరతో పటిసన్ధివిఞ్ఞాణపచ్చయభావే అపనేతబ్బాపి అవిజ్జాపచ్చయా సమ్భవతో ఇధ గహేతబ్బావాతి అయం తికో పురిమత్తికమేవ పవిసతీతి అత్థతో లోకియకుసలాకుసలచేతనావ అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారాతి వేదితబ్బం. ఇదఞ్చ సుత్తన్తభాజనీయనయేన, అభిధమ్మభాజనీయనయేన పన లోకియలోకుత్తరే ఏకేకచిత్తక్ఖణే ద్వాదసఙ్గస్స పటిచ్చసముప్పాదస్స గహణతో సబ్బాపి చేతనా సఙ్ఖారాతి వేదితబ్బం. ఏవం విఞ్ఞాణనామరూపాదీసుపి సబ్బచిత్తసమ్పయుత్తవసేన చ ధమ్మభేదో వేదితబ్బో. సుత్తన్తభాజనీయనయేనేవ పన దస్సయిస్సామ.

సఙ్ఖారపచ్చయా విఞ్ఞాణఞ్చ చక్ఖువిఞ్ఞాణాదిఛబ్బిధం బాత్తింసలోకియవిపాకవిఞ్ఞాణమేవ హోతి, లోకుత్తరాని పన వట్టకథాయ న యుజ్జన్తీతి న గహితాని. విఞ్ఞాణపచ్చయా నామరూపం పన సబ్బలోకియవిఞ్ఞాణసమ్పయుత్తా తయో అరూపినో ఖన్ధా. రూపం సబ్బాని భూతుపాదాయరూపాని. సళాయతనం మనచ్ఛట్ఠాని ఇన్ద్రియాని. ఫస్సో చక్ఖుసమ్ఫస్సాదికో ఛవిపాకఫస్సో, తథా వేదనాపి. తణ్హా రూపతణ్హాదిభేదతో ఛబ్బిధో లోభో. ఉపాదానం కాముపాదానాదితో చతుబ్బిధా లోభదిట్ఠియోవ. భవో పన దువిధో కమ్మభవో, ఉపపత్తిభవోతి. తత్థ కమ్మభవో తేభూమకకుసలాకుసలచేతనా చ తంసమ్పయుత్తా అభిజ్ఝాదయో చ. ఉపపత్తిభవో పన కమ్మాభినిబ్బత్తా పఞ్చపి ఖన్ధా. సో పభేదతో కామరూపారూపభవా తయో, సఞ్ఞా అసఞ్ఞా నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞా భవా తయో, ఏకచతుపఞ్చవోకారభవా తయోతి నవవిధో నిద్దిట్ఠో. జాతిఆదీని పుబ్బే వుత్తాని. తేసు జాతిగ్గహణేన విఞ్ఞాణనామరూపసళాయతనఫస్సవేదనావ గహితా తదవినాభావతో. తథా జరామరణగ్గహణేనాపి తేసఞ్ఞేవ పాకభేదత్తా. సోకాదయో పన జరామరణేన ద్వాదసమేన అఙ్గేన ఏకసఙ్ఖేపం కత్వా వుత్తా, న విసుం అఙ్గభావేన. కిమత్థన్తి చే? భవచక్కస్స అవిచ్ఛేదదస్సనత్థం. సోకాదితో హి అవిజ్జా సిద్ధా హోతి అవిజ్జావిప్పయోగతో, అవిజ్జాసముప్పత్తితో చ. జరామరణబ్భాహతస్స హి బాలస్సేవ తే సమ్భవన్తి, తేహి చ అవిజ్జాయ సిద్ధాయ పున అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారాతి ఏవం హేతుఫలపరమ్పరాయ భవచక్కం అవిచ్ఛిన్నం, అనాదికం, అపరియన్తం, అపరియోసానఞ్చ హోతి.

యది ఏవం, కస్మా అవిజ్జా ఆదితో వుత్తాతి? పధానదస్సనత్థం పన ఆదితో వుత్తా. తిణ్ణం హి వట్టానం అవిజ్జా పధానో హేతు తస్సా భావే భావతో, నిరోధేన చ నిరుజ్ఝనతో. ఏవం అవిజ్జాదీహి ద్వాదసహి అఙ్గేహి సుత్తన్తభాజనీయనయేన సబ్బే లోకియధమ్మావ పచ్చయపచ్చయుప్పన్నభావేన వుత్తాతి వేదితబ్బా. అభిధమ్మపరియాయేన పన లోకుత్తరాపీతి అయమేత్థ ధమ్మభేదో.

విభఙ్గనయతో పనేత్థ పఞ్హాపుచ్ఛకనయో నత్థి, సుత్తన్తభాజనీయనయాపి ధమ్మభేదే వుత్తనయేనేవ విత్థారతో విభత్తాతి వేదితబ్బో. అభిధమ్మభాజనీయే పన –

‘‘అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారో, సఙ్ఖారపచ్చయా విఞ్ఞాణం, విఞ్ఞాణపచ్చయా నామం, నామపచ్చయా ఛట్ఠాయతనం, ఛట్ఠాయతనపచ్చయా ఫస్సో, ఫస్సపచ్చయా వేదనా, వేదనాపచ్చయా తణ్హా, తణ్హాపచ్చయా ఉపాదానం, ఉపాదానపచ్చయా భవో, భవపచ్చయా జాతి, జాతిపచ్చయా జరామరణం, ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స సముదయో హోతి.