౩. ధాతుకథామాతికా

ఇదాని విభఙ్గమాతికానన్తరం –

అయం ధాతుకథాదీనం, సమ్పత్తా అత్థవణ్ణనా;

మాతికానం యతో తస్మా, పఞ్చన్నమ్పి యథారహం.

అనుత్తానత్థతో చేవ, సఙ్ఖేపేనత్థనిచ్ఛయా;

విభఙ్గనయతో చేవ, హోతి సంవణ్ణనానయో.

తత్థ ధాతుకథామాతికాయ తావ సంవణ్ణనా హోతి. సా పనేసా నిక్ఖేపతో పఞ్చధా ఠితా – నయమాతికా అబ్భన్తరమాతికా నయముఖమాతికా లక్ఖణమాతికా బాహిరమాతికాతి. తత్థ ‘‘సఙ్గహో, అసఙ్గహో…పే… విప్పయుత్తేన సఙ్గహితం అసఙ్గహిత’’న్తి అయం చుద్దసహి పదేహి నిక్ఖిత్తా సఙ్గహాదికేన నయేన ధాతుకథాయ ధమ్మా విభత్తాతి దస్సేతుం ఠపితత్తా నయమాతికా నామ, యా ‘‘మూలమాతికా’’తిపి వుచ్చతి.

‘‘పఞ్చక్ఖన్ధా…పే… మనసికారో’’తి అయం పఞ్చవీసాధికేన పదసతేన నిక్ఖిత్తా సఙ్గహాదినయేన విభజితబ్బభావేన ధాతుకథాయ అబ్భన్తరే ఏవ ఠపితత్తా అబ్భన్తరమాతికా నామ, యా ‘‘ధాతుకథామాతికా’’తిపి వుచ్చతి.

‘‘తీహి సఙ్గహో, తీహి అసఙ్గహో, చతూహి సమ్పయోగో, చతూహి విప్పయోగో’’తి అయం చతూహి పదేహి నిక్ఖిత్తా ఖన్ధాదీసు చ కుసలత్తికాదీసు చ మాతికాధమ్మేసు తీహి ఖన్ధాయతనధాతుపదేహేవ సఙ్గహో అసఙ్గహో చ, తథా చతూహి అరూపక్ఖన్ధేహి సమ్పయోగో, విప్పయోగో చాతి ఇమేసం సఙ్గహాసఙ్గహాదీనం నయానం ముఖానీతి దస్సేతుం ఠపితత్తా నయముఖమాతికా నామ.

‘‘సభాగో విసభాగో’’తి అయం ద్వీహి పదేహి నిక్ఖిత్తా సభాగవిసభాగలక్ఖణవసేనేవ సఙ్గహాసఙ్గహనయా చేవ సమ్పయోగవిప్పయోగనయా చ హోన్తీతి దస్సేతుం ఠపితత్తా లక్ఖణమాతికా నామ. సబ్బాపి ధమ్మసఙ్గణీ ధాతుకథాయ మాతికాతి అయం ఛసట్ఠి తికపదాని, ద్వే చ దుకపదసతాని సఙ్ఖిపిత్వా నిక్ఖిత్తా ధాతుకథా మాతికాతో బహి ఠపితత్తా బాహిరమాతికా నామ. ఏవమేతిస్సా పఞ్చవిధాయ మాతికాయ అయమనుత్తానత్థవణ్ణనా.

సఙ్గహోతిఆదీసు హి సఙ్గహో తావ జాతిసఞ్జాతికిరియాగణనవసేన చతుబ్బిధో. తత్థ ‘‘సబ్బే ఖత్తియా ఆగచ్ఛన్తు, యా చావుసో విసాఖ, సమ్మావాచా, యో చ సమ్మాకమ్మన్తో, యో చ సమ్మాఆజీవో, ఇమే ధమ్మా సీలక్ఖన్ధే సఙ్గహితా’’తి (మ. ని. ౧.౪౬౨) అయం జాతిసఙ్గహో నామ. ‘‘సబ్బే కోసలకా ఆగచ్ఛన్తు, యో చావుసో విసాఖ, సమ్మావాయామో, యా చ సమ్మాసతి, యో చ సమ్మాసమాధి, ఇమే ధమ్మా సమాధిక్ఖన్ధే సఙ్గహితా’’తి (మ. ని. ౧.౪౬౨) అయం సఞ్జాతిసఙ్గహో నామ, ఏకట్ఠానే జాతిసమ్బన్ధభావేన సఙ్గహోతి అత్థో. ‘‘సబ్బే హత్థారోహా ఆగచ్ఛన్తు, యా చావుసో విసాఖ, సమ్మాదిట్ఠి, యో చ సమ్మాసఙ్కప్పో, ఇమే ధమ్మా పఞ్ఞాక్ఖన్ధే సఙ్గహితా’’తి (మ. ని. ౧.౪౬౨) అయం కిరియాసఙ్గహో నామ. ‘‘హఞ్చి చక్ఖాయతనం రూపక్ఖన్ధగణనం గచ్ఛతి, తేన వత రే వత్తబ్బే ‘చక్ఖాయతనం రూపక్ఖన్ధేన సఙ్గహిత’’’న్తి (కథా. ౪౭౧) అయం గణనసఙ్గహో నామ, అయమిధ అధిప్పేతో. తప్పటిపక్ఖేన అసఙ్గహో వేదితబ్బో. తేసం వికప్పతో సఙ్గహితేన అసఙ్గహితాదీని, ఏకుప్పాదేకనిరోధఏకవత్థుకఏకారమ్మణతావసేన సమ్పయోగో, తప్పటిపక్ఖతో విప్పయోగో, తేసం వికప్పతో సమ్పయుత్తేన విప్పయుత్తాదీని, తదుభయసంసగ్గవికప్పతో సఙ్గహితేన సమ్పయుత్తం విప్పయుత్తన్తిఆదీని చ వేదితబ్బాని. సేసం వుత్తత్థమేవ. అయం తావేత్థ అనుత్తానపదత్థో.

సఙ్గహాసఙ్గహపదత్థవణ్ణనా

అత్థవినిచ్ఛయతో పన యస్మా అబ్భన్తరమాతికాయ రూపక్ఖన్ధాదీని, బాహిరమాతికాయ కుసలాదీని చ ‘‘సఙ్గహో అసఙ్గహో’’తిఆదికేహి నయమాతికాపదేహి ‘‘తీహి సఙ్గహో, తీహి అసఙ్గహో’’తిఆదినయముఖమాతికావసేన యథారహం నిద్దేసత్థాయ భగవతా ఠపితాని, తస్మా ఖన్ధాదీనం సఙ్గహాదీనం పాళియం వుత్తానుసారేనేవ సఙ్ఖేపతో అత్థవినిచ్ఛయో హోతి. ఇమినా నయేన విభఙ్గనయో సక్కా ఞాతున్తి తం విసుం న వక్ఖామ.

తత్థ సఙ్గహాసఙ్గహవారే ఖన్ధానం తావ అయం నిద్దేసే నయో – రూపక్ఖన్ధో ఏకేన ఖన్ధేన ఏకాదసహి ఆయతనేహి ఏకాదసహి ధాతూహి సఙ్గహితో. చతూహి ఖన్ధేహి ఏకేనాయతనేన సత్తహి ధాతూహి అసఙ్గహితో. తత్థ ఏకాదసహీతి మనాయతనవజ్జేహి. ధమ్మాయతనేనాపి హి కేచి రూపధమ్మా సఙ్గహితా. ఏకాదసహీతి సత్తవిఞ్ఞాణధాతువజ్జాహి. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

వేదనాదయో తయో ఖన్ధా యథాసకం ఏకేన ఖన్ధేన ఏకేనాయతనేన ఏకాయ ధాతుయా సఙ్గహితా, చతూహి ఖన్ధేహి ఏకాదసహి ఆయతనేహి సత్తరసహి ధాతూహి అసఙ్గహితా, తథా విఞ్ఞాణక్ఖన్ధోపి. కేవలం పనేత్థ సత్తహి విఞ్ఞాణధాతూహి సఙ్గహితో, ఏకాదసహి ధాతూహి అసఙ్గహితోతి ఏత్తకమేవ విసేసో. తత్థ హి వేదనాదీనం తిణ్ణం ఖన్ధానం ఏకేన ధమ్మాయతనేన చ ఏకాయ ధమ్మధాతుయా చ సఙ్గహితతా వేదితబ్బా. పాళియం పనేత్థ ఖన్ధపదనిద్దేసే, ఉపరి ఆయతనాదినిద్దేసేసు చ ‘‘రూపక్ఖన్ధో చ వేదనాక్ఖన్ధో చ ద్వీహి ఖన్ధేహి ఏకాదసహాయతనేహి ఏకాదసహి ధాతూహి సఙ్గహితా’’తిఆదినా (ధాతు. ౧౫) ద్విమూలకాదినయేనాపి విత్థారనయో విభత్తో, సోపి ఇమినా ఏకమూలనయానుసారేన సబ్బత్థ సువిఞ్ఞేయ్యోతి న విత్థారయిమ్హా. అయం ఖన్ధపదనిద్దేసనయో.

ఆయతనధాతుపదానమ్పి ఖన్ధపదే వుత్తానుసారేనేవ తీహి సఙ్గహో, తీహి అసఙ్గహో చ యథాయోగం యోజేత్వా ఞాతబ్బో. కేవలం పనేత్థ ధమ్మాయతనధమ్మధాతూసు అసఙ్ఖతస్స ఖన్ధసఙ్గహాభావా తం ఠపేత్వా సేసానం ఖన్ధేసు సఙ్గహో వేదితబ్బో.

సచ్చేసు దుక్ఖసచ్చం సబ్బేహి ఖన్ధాయతనధాతూహి. సముదయమగ్గసచ్చాని సఙ్ఖారక్ఖన్ధేన, ధమ్మాయతనధమ్మధాతూహి చ సఙ్గహితాని. నిరోధసచ్చం ఖన్ధేన అసఙ్గహితం, ధమ్మాయతనధమ్మధాతూహి ఏవ సఙ్గహితం.

ఇన్ద్రియేసు జీవితిన్ద్రియం ద్వీహి రూపక్ఖన్ధసఙ్ఖారక్ఖన్ధేహి. సుఖిన్ద్రియాదీని పఞ్చ వేదనాక్ఖన్ధేన, సద్ధాదీని సఙ్ఖారక్ఖన్ధేన, సబ్బాని చేతాని జీవితిన్ద్రియాదీని, ఇత్థిన్ద్రియపురిసిన్ద్రియాదీనిపి ధమ్మాయతనధమ్మధాతూహి సఙ్గహితాని. సేసిన్ద్రియాని సువిఞ్ఞేయ్యాని.

పటిచ్చసముప్పాదేసు నామరూపం విఞ్ఞాణవజ్జితేహి చతూహి ఖన్ధేహి, ఏకాదసహి ఆయతనధాతూహి చ సఙ్గహితం. ఏత్థ హి పవత్తియం నామరూపస్సాపి గహితత్తా సద్దాయతనమ్పి గహితన్తి వేదితబ్బం. సళాయతనం ద్వీహి ఖన్ధేహి, పసాదవిఞ్ఞాణభూతేహి ఛహి ఆయతనేహి, ద్వాదసహి ధాతూహి సఙ్గహితం. ఉపపత్తిభవో పన కామభవభూతో పఞ్చహి ఖన్ధేహి, సద్దాయతనవజ్జితేహి ఏకాదసహి ఆయతనేహి, సత్తరసహి ధాతూహి. రూపభవో పఞ్చహి ఖన్ధేహి, సద్దాదిచతుక్కఘానాదిత్తయతబ్బిఞ్ఞాణవజ్జేహి పఞ్చహాయతనేహి, అట్ఠహి ధాతూహి సఙ్గహితో. అసఞ్ఞీభవో ఏకేన రూపక్ఖన్ధేన, రూపధమ్మవసేన ద్వీహి ఆయతనధాతూహి సఙ్గహితో. ఘానాదిత్తయం పనేత్థ ఆయతనాదికిచ్చాకరణతో ఆయతనధాతూహి అసఙ్గహితమ్పి రూపక్ఖన్ధేన సఙ్గహితన్తి దట్ఠబ్బం. భవస్స చ ఏకన్తముపాదిన్నత్తా పవత్తివిపాకానం చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీనం గహణేపి అనుపాదిన్నసద్దాయతనస్స ఇధ అగ్గహణం దట్ఠబ్బం. అరూపభవో చతూహి ఖన్ధేహి ద్వీహి ఆయతనధాతూహి. జాతిజరామరణాని నామరూపధమ్మానం లక్ఖణత్తా ద్వీహి రూపక్ఖన్ధసఙ్ఖారక్ఖన్ధేహి. సోకదుక్ఖదోమనస్సాని వేదనాక్ఖన్ధేన. ఉపాయాసో సఙ్ఖారక్ఖన్ధేన, ధమ్మాయతనధమ్మధాతూహి చ సఙ్గహితో. పరిదేవో రూపక్ఖన్ధసద్దాయతనసద్దధాతూహి. సేసాని పనేత్థ పటిచ్చసముప్పాదఙ్గాని, సతిపట్ఠానసమ్మప్పధానా చ సువిఞ్ఞేయ్యావ.

ఇద్ధిపాదా ద్వీహి ఖన్ధేహి, ఆయతనేహి, ధాతూహి సఙ్గహితా. ఏత్థ చ చిత్తిద్ధిపాదస్స ధమ్మధాతుమనోవిఞ్ఞాణధాతునియమతో సోళసహి ధాతూహి అసఙ్గహో వేదితబ్బో. ఝానాని ద్వీహి వేదనాసఙ్ఖారక్ఖన్ధేహి, ఏకేనాయతనేన, ఏకాయ ధాతుయా చ సఙ్గహితాని. అప్పమఞ్ఞా ఏకేన ఖన్ధేన, ఏకేన ఆయతనేన, ఏకాయ ధాతుయా సఙ్గహితా. ఏవం పఞ్చిన్ద్రియాదీనిపి. కేవలం పన చిత్తం సత్తహి విఞ్ఞాణధాతూహి సఙ్గహితన్తి ఏత్తకమేవ విసేసో. సబ్బేసమ్పి చేస వుత్తావసేసేహి ఖన్ధాయతనధాతూహి అసఙ్గహితభావో వేదితబ్బో.

ఇమినా నయేన బాహిరమాతికాయపి ‘‘కుసలా ధమ్మా, అకుసలా ధమ్మా చతూహి ఖన్ధేహి, ద్వీహి ఆయతనేహి, ధాతూహి సఙ్గహితా. అబ్యాకతా పన అసఙ్ఖతం ఖన్ధతో ఠపేత్వా పఞ్చహి ఖన్ధేహి ద్వాదసహి ఆయతనేహి అట్ఠారసహి ధాతూహి సఙ్గహితా’’తిఆదినా యోజేత్వా సఙ్గహాసఙ్గహో ఞాతబ్బోతి అయమేత్థ సఙ్ఖేపో, విత్థారో పన ధాతుకథాపాళిఅట్ఠకథాసు (ధాతు. ౭౭ ఆదయో; ధాతు. అట్ఠ. ౭౭) గహేతబ్బోతి.

నిట్ఠితో ‘‘సఙ్గహో అసఙ్గహో’’తి పదస్స

అత్థవినిచ్ఛయో.

సఙ్గహితేనఅసఙ్గహితపదత్థవణ్ణనా

సఙ్గహితేనఅసఙ్గహితపదే సబ్బేసం రూపక్ఖన్ధాదిపదానం నిద్దేసో న సమ్భవతి. యాని పనేత్థ పదాని రూపేకదేసం, అరూపేన అసమ్మిస్సం విఞ్ఞాణేకదేసఞ్చ అఞ్ఞేన అసమ్మిస్సం దీపేన్తి, తేసమిధ నిద్దేసో. తాని పన మనాయతనధమ్మాయతనవజ్జితానం దసాయతనానం, ధమ్మధాతువజ్జితానం సత్తరసన్నం ధాతూనం, సత్తరూపిన్ద్రియానఞ్చ వసేన వేదితబ్బాని, న రూపక్ఖన్ధాదీనం. తేనేవ పాళియం –

‘‘దసాయతనా సత్తరస ధాతుయో,

సత్తిన్ద్రియా అసఞ్ఞాభవో ఏకవోకారభవో;

పరిదేవో సనిదస్సనసప్పటిఘం,

అనిదస్సనం పునదేవ సప్పటిఘం ఉపాదా’’తి. (ధాతు. ౧౭౮) –

ఏవం ఉద్దానగాథా వుత్తా. రూపక్ఖన్ధేన హి రూపక్ఖన్ధోవ సఙ్గహితో, ఏవం వేదనాక్ఖన్ధాదీహి చ వేదనాక్ఖన్ధాదయోవ. తేపి చ యేహి కేహిచి ఆయతనధాతూహి అసఙ్గహితా నామ నత్థీతి తేసం సఙ్గహితేన అసఙ్గహితత్తాభావా యథావుత్తాయతనానం వసేనేవేత్థ అత్థవినిచ్ఛయో హోతి. ఇదం హేత్థ లక్ఖణం – యం ఖన్ధపదేన సఙ్గహితం హుత్వా ఆయతనధాతుపదేహి అసఙ్గహితం, ఖన్ధాయతనపదేహి వా సఙ్గహితం హుత్వా ధాతుపదేన అసఙ్గహితం, తస్స ఖన్ధాయతనధాతూహి అసఙ్గహో వుచ్చతి. కథం? చక్ఖాయతనేన యే ధమ్మా ఖన్ధసఙ్గహేన సఙ్గహితా, ఆయతనసఙ్గహేన, ధాతుసఙ్గహేన చ అసఙ్గహితా, తే ధమ్మా కతిహి ఖన్ధేహి, ఆయతనేహి, ధాతూహి అసఙ్గహితా? తే ధమ్మా చతూహి ఖన్ధేహి ద్వీహి ఆయతనేహి అట్ఠహి ధాతూహి అసఙ్గహితా. ఏవం రూపాయతనాదీసుపి పసాదవిసయభూతేసు ధాతూసు, రూపిన్ద్రియాదీసు చ యోజనక్కమో వేదితబ్బో.

తత్రాయం నయో – చక్ఖాయతనేన యే రూపధమ్మా ఖన్ధసఙ్గహేన రూపక్ఖన్ధోతి సఙ్గహితా, ఆయతనధాతుసఙ్గహేన చక్ఖాయతనేన అసఙ్గహితా, చక్ఖుధాతుయా అసఙ్గహితా, చక్ఖాయతనచక్ఖుధాతూహి ఏకస్సేవేతస్స చక్ఖుస్స విసుం ఆయతనధాతూసు సఙ్గహితత్తా తే చక్ఖాయతనవిరహితా సబ్బే రూపధమ్మా చతూహి అరూపక్ఖన్ధేహి చక్ఖాయతనం మనాయతనన్తి ద్వీహి ఆయతనేహి చక్ఖుధాతు సత్తవిఞ్ఞాణధాతూతి అట్ఠహి ధాతూహి అసఙ్గహితా. ఉపరి రూపాయతనాదీసుపి ఏసేవ నయో. ఇమస్మిం హి వారే చక్ఖాయతనస్స అత్తనో తీహిపి ఖన్ధాయతనధాతుసఙ్గహేహి సఙ్గహితతాయ అసఙ్గహితత్తాభావా ఖన్ధసఙ్గహేన సఙ్గహితం, ఆయతనసఙ్గహేన అసఙ్గహితం, ధాతుసఙ్గహేన అసఙ్గహితన్తి ఏవం తీహిపి సఙ్గహితాసఙ్గహితవిసేసనేహి విసిట్ఠస్సేవ ‘‘కతిహి ఖన్ధేహీ’’తిఆదినా ఖన్ధాదీహి అసఙ్గహస్స వుచ్చమానత్తా చ అరూపక్ఖన్ధేహి సహ బహిభూతతా వేదితబ్బా. యథా చేత్థ చక్ఖాయతనేన ఉపలక్ఖితానం రూపధమ్మానంయేవ సఙ్గహితేన అసఙ్గహితతా, న చక్ఖాయతనస్స, ఏవం ఉపరి రూపాయతనాదీహి ఉపలక్ఖితవారేపి యథారహం ఞాతబ్బా.

సేసేసు పన చక్ఖువిఞ్ఞాణధాతుయా యే ధమ్మా ఖన్ధసఙ్గహేన సఙ్గహితా, ఆయతనసఙ్గహేన సఙ్గహితా, ధాతుసఙ్గహేన అసఙ్గహితా, తే ధమ్మా చతూహి ఖన్ధేహి ఏకాదసహి ఆయతనేహి ద్వాదసహి ధాతూహి అసఙ్గహితా. ఏవం సేసవిఞ్ఞాణధాతూసుపి. పటిచ్చసముప్పాదఙ్గేసు అసఞ్ఞీభవేన యే ధమ్మా…పే… తే ధమ్మా చతూహి ఖన్ధేహి దసహాయతనేహి సోళసహి ధాతూహి అసఙ్గహితా. ఉపాదాధమ్మేహి యే ధమ్మా…పే… తే ధమ్మా చతూహి ఖన్ధేహి ఏకాదసహాయతనేహి సత్తరసహి ధాతూహి అసఙ్గహితాతి ఇమే చత్తారో వారా అపుబ్బవిసేసా సమాయేవ. తత్థ చక్ఖువిఞ్ఞాణవారే ద్వాదసహీతి ఛ విఞ్ఞాణధాతుయో వజ్జేత్వా అవసేసాహి ధాతూహి సేసా ఛ విఞ్ఞాణధాతుయోవ ఖన్ధాయతనసఙ్గహేహి సఙ్గహితా, ధాతుసఙ్గహేనేవ అసఙ్గహితా. అవసేసాహి ద్వాదసహి ధాతూహి అసఙ్గహితాతి. ఏస నయో సేసవిఞ్ఞాణధాతూసుపి.

దుతియే తీహాయతనేహీతి రూపాయతనధమ్మాయతనమనాయతనేహి. అసఞ్ఞిబ్రహ్మలోకే హి రూపాయతనధమ్మాయతనవసేన ద్వే ఆయతనాని ఉపపత్తిభవభావేన పాళియం ఆగతాని, తే పన ఖన్ధేహి సఙ్గహితాని, ఆయతనధాతూసు అసఙ్గహితాని. తదవసేసాని నవ రూపాయతనాని, తాని తేహేవ చ ద్వీహి మనాయతనధమ్మాయతనేహి చ అసఙ్గహితాని నామ హోన్తి. నవహి ధాతూహీతి రూపధాతుధమ్మధాతూహి సద్ధిం సత్తహి విఞ్ఞాణధాతూహి.

తతియే దసహీతి రూపాయతనధమ్మాయతనవజ్జేహి. సోళసహీతి రూపధాతుధమ్మధాతువజ్జాహి. అనిదస్సనసప్పటిఘాని నామ నవ ఓళారికాయతనాని, తాని తేహి ఖన్ధసఙ్గహేన సఙ్గహితాని, ఆయతనధాతుసఙ్గహేహి చ అసఙ్గహితాని, రూపాయతనధమ్మాయతనాని ద్వేపి సేసేహి ఆయతనధాతూహి అసఙ్గహితాని నామ హోన్తి.

చతుత్థే ఏకాదసహీతి ఫోట్ఠబ్బాయతనవజ్జేహి ఫోట్ఠబ్బాయతనస్స ఉపాదాధమ్మేహి ఆయతనాదీసు అసఙ్గహితత్తా. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ. అయం సఙ్గహితేనఅసఙ్గహితపదే నయో.

అసఙ్గహితేనసఙ్గహితపదత్థవణ్ణనా

అసఙ్గహితేనసఙ్గహితపదే పన యాని పదాని విఞ్ఞాణేన వా ఓళారికరూపేన వా అసమ్మిస్సం ధమ్మాయతనేకదేసం దీపేన్తి, తానేవ నిద్దిసీయన్తి, తాని పన వేదనాదీనం తిణ్ణం ఖన్ధానం, దుక్ఖసచ్చవజ్జితానం తిణ్ణం సచ్చానం, పసాదమనోవజ్జితానం సోళసన్నం ఇన్ద్రియానం, అవిజ్జాసఙ్ఖారఫస్సవేదనాతణ్హుపాదానకమ్మభవజాతిజరామరణసోకదుక్ఖదోమనస్సుపాయాసవసేన చుద్దసపచ్చయాకారపదానఞ్చ వసేన వేదితబ్బాని, న రూపక్ఖన్ధాదీనం. తేనేవ అట్ఠకథాయం –

‘‘తయో ఖన్ధా తథా సచ్చా, ఇన్ద్రియాని చ సోళస;

పదాని పచ్చయాకారే, చుద్దసూపరి చుద్దస.

‘‘సమతింస పదా హోన్తి, గోచ్ఛకేసు దసస్వథ;

దువే చూళన్తరదుకా, అట్ఠ హోన్తి మహన్తరా’’తి. (ధాతు. అట్ఠ. ౧౭౯) –

ఏవం ఉద్దానగాథా వుత్తా. ఇదం హేత్థ లక్ఖణం – యం ఖన్ధపదేన అసఙ్గహితం, ఆయతనధాతుపదేహి సఙ్గహితం, తస్సేవ తీహి విసేసనేహి విసిట్ఠస్స ఖన్ధాదీహి సఙ్గహో వుచ్చతి. కథం? వేదనాక్ఖన్ధేన యే ధమ్మా ఖన్ధసఙ్గహేన అసఙ్గహితా, ఆయతనధాతుసఙ్గహేహి సఙ్గహితా, తే ధమ్మా కతిహి ఖన్ధేహి, ఆయతనేహి, ధాతూహి సఙ్గహితా? తే ధమ్మా అసఙ్ఖతం ఖన్ధతో ఠపేత్వా తీహి ఖన్ధేహి ఏకేనాయతనేన ఏకాయ ధాతుయా సఙ్గహితాతి.

తత్రాయం నయో – వేదనాక్ఖన్ధేన హి నిబ్బానం, సుఖుమరూపం, సఞ్ఞాసఙ్ఖారా చ ఖన్ధసఙ్గహేన అసఙ్గహితా హుత్వా ధమ్మాయతనధమ్మధాతుసఙ్గహేన సఙ్గహితా. తేసు నిబ్బానం ఖన్ధసఙ్గహం న గచ్ఛతి, సేసా తీహి రూపసఞ్ఞాసఙ్ఖారక్ఖన్ధేహి సఙ్గహం గచ్ఛన్తి, ఆయతనధాతుయో పనేత్థ ధమ్మాయతనధమ్మధాతూనం వసేనేవ సబ్బత్థ వేదితబ్బా ఇతరాసం అసమ్భవా, ఇమేసు చ నిబ్బానమ్పి సఙ్గహం గచ్ఛతి. తేనేవ హి ‘‘అసఙ్ఖతం ఖన్ధతో ఠపేత్వా’’తి వుత్తం. తస్సాయమత్థో – ఖన్ధసఙ్గహే ఏవ అసఙ్ఖతం ఠపేత్వా, న ఇతరసఙ్గహేసూతి ఏవం సఞ్ఞాక్ఖన్ధాదీసుపి యోజనా వేదితబ్బా. అయం పన విసేసో – జీవితిన్ద్రియేన యే ధమ్మా…పే… తే ధమ్మా ద్వీహి వేదనాసఞ్ఞాక్ఖన్ధేహి సఙ్గహితా, రూపారూపజీవితిన్ద్రియేహి నిబ్బానవేదనాసఞ్ఞావిఞ్ఞాణక్ఖన్ధా ఖన్ధసఙ్గహేన అసఙ్గహితా, తేసు చ నిబ్బానవేదనాసఞ్ఞావ ఆయతనధాతుసఙ్గహేన సఙ్గహితాతి. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ. అయం అసఙ్గహితేనసఙ్గహితపదే నయో.

సఙ్గహితేనసఙ్గహితపదత్థవణ్ణనా

సఙ్గహితేనసఙ్గహితపదే పన యాని పదాని సఙ్ఖారేకదేసం అఞ్ఞేన అసమ్మిస్సం దీపేన్తి వేదనేకదేసం వా సుఖుమరూపం వా సద్దేకదేసం వా, తానేవ నిద్దిసీయన్తి. ఖన్ధాయతనధాతూసు ఏకమ్పి కోట్ఠాసం సకలేన గహేత్వా ఠితపదాని న యుజ్జన్తి. తాని పన ద్విన్నం సముదయమగ్గసచ్చానం, పన్నరసిన్ద్రియానం, ఏకాదసపటిచ్చపదాదీనఞ్చ వసేన వేదితబ్బాని. ఇదం హేత్థ లక్ఖణం – యం అత్తనా ఖన్ధాదివసేన సఙ్గహితేహి ఖన్ధాదితో సఙ్గహితం, తస్సేవ పఠమం ఉద్ధటపదస్స పున ఖన్ధాదీహి సఙ్గహో వుచ్చతి.

తత్రాయం ఆదిపదే నయో – సముదయసచ్చేన యే ధమ్మా ఖన్ధాదీహి తీహి సఙ్గహేహిపి సఙ్గహితా, తేహి ధమ్మేహి యే ధమ్మా ఖన్ధాదీహి తీహిపి సఙ్గహితా, తే ధమ్మా ఏకేన ఖన్ధేన ఏకేనాయతనేన ఏకాయ ధాతుయా సఙ్గహితాతి. సముదయసచ్చేన హి తణ్హావజ్జా సేసా సఙ్ఖారా ఖన్ధాదీహి సఙ్గహేహి సఙ్గహితా, పున తేహి చ తణ్హావ సఙ్గహితా, సా చ పున సఙ్ఖారక్ఖన్ధధమ్మాయతనధమ్మధాతూహి సఙ్గహితా. సేసేసుపి ఏసేవ నయో. అయం సఙ్గహితేనసఙ్గహితపదే నయో.

అసఙ్గహితేనఅసఙ్గహితపదత్థవణ్ణనా

అసఙ్గహితేనఅసఙ్గహితపదే పన యాని పదాని పఞ్చక్ఖన్ధగాహకేహి దుక్ఖసచ్చాదీహి, విఞ్ఞాణేన సద్ధిం సుఖుమరూపగాహకేహి అచేతసికాదీహి చ పదేహి వివజ్జితాని రూపక్ఖన్ధాదీని, తానేవ నిద్దిసీయన్తి. ఇదం హేత్థ లక్ఖణం – యం పఠమం ఉద్ధటేన రూపక్ఖన్ధాదిపదేన ఖన్ధాదితో అసఙ్గహితం, యం తేహి అసఙ్గహితం, తస్సేవ పున ఖన్ధాదీహి అసఙ్గహో వుచ్చతి.

తత్రాయం ఏకపదయోజనా – రూపక్ఖన్ధేన యే ధమ్మా ఖన్ధాదీహి తీహిపి అసఙ్గహేహి అసఙ్గహితా, తేహి ధమ్మేహి యే ధమ్మా ఖన్ధాదీహి తీహి అసఙ్గహితా, తే ధమ్మా ఏకేన ఖన్ధేన ఏకేనాయతనేన సత్తహి ధాతూహి అసఙ్గహితా. రూపక్ఖన్ధేన హి చత్తారో ఖన్ధా, నిబ్బానఞ్చ ఖన్ధసఙ్గహేన అసఙ్గహితా, ఆయతనాదీహి పన విఞ్ఞాణమేవ ఠపేత్వా వేదనాదయో ధమ్మాయతనేన రూపక్ఖన్ధేకదేసేన సఙ్గహితాతి విఞ్ఞాణమేవ తీహిపి ఖన్ధసఙ్గహాదీహి రూపక్ఖన్ధేన అసఙ్గహితం నామ. తేన పున విఞ్ఞాణేన సద్ధిం సనిబ్బానా చత్తారో ఖన్ధా ఖన్ధాదీహి అసఙ్గహితా, తే సబ్బేపి పున విఞ్ఞాణభూతేన ఏకేన ఖన్ధేన ఏకేనాయతనేన సత్తహి ధాతూహి అసఙ్గహితాతి. అయం అసఙ్గహితేనఅసఙ్గహితపదే నయో.

సమ్పయోగవిప్పయోగపదత్థవణ్ణనా

సమ్పయోగవిప్పయోగపదే పన యాని పదాని నిబ్బానేన, రూపేన వా మిస్సేసు సత్తసు విఞ్ఞాణధాతూసు ఏకాయపి అవిప్పయుత్తే అరూపధమ్మే పకాసేన్తి, తేసం ధమ్మాయతనదుక్ఖసచ్చాదీనం నిద్దేసో న సమ్భవతి. కాహిచి పన విఞ్ఞాణధాతూహి విప్పయుత్తానం రూపమిస్సారూపధమ్మానం, కేవలానారమ్మణానం వా సకలరూపక్ఖన్ధానం వా పకాసకానం రూపభవరూపక్ఖన్ధకుసలాదిపదానం సమ్పయోగపదే ఏవ నిద్దేసో న సమ్భవతి, విప్పయోగపదే పన సమ్భవతి. అరూపక్ఖన్ధానం పన పచ్చేకం, ద్విన్నం, తిణ్ణం, తదేకదేసానం వా తదుభయేపి సమ్భవతి. ‘‘చతూహి సమ్పయోగో, చతూహి విప్పయోగో, సభాగో విసభాగో’’తి హి వచనతో చతూహి అరూపక్ఖన్ధేహేవ సభాగానం ఏకసన్తానే ఏకక్ఖణేవ ఉప్పన్నానం అరూపక్ఖన్ధానం ఏవ అఞ్ఞమఞ్ఞం సమ్పయోగో లబ్భతి. రూపధమ్మానం పన రూపేన, నిబ్బానేన వా, నిబ్బానస్స చ రూపేన సద్ధిం సమ్పయోగో నామ నత్థి, తథా రూపనిబ్బానానం అరూపక్ఖన్ధేహి. విసభాగా హి తే తేసం యథా అరూపక్ఖన్ధానం రూపనిబ్బానేహి, ఏవం భిన్నసన్తానికేహి నానక్ఖణికేహి అరూపధమ్మేహిపి సద్ధిం నత్థియేవ. తేపి హి తేసం సన్తానక్ఖణవిసభాగతాయ విసభాగా ఏవ. అయం పన విసభాగతా ఇధ సామఞ్ఞతో న గహితా తేసం అవిసేసేన సమ్పయోగస్సాపి సమ్భవా. యత్థ పన విసేసేత్వా చక్ఖువిఞ్ఞాణతంసమ్పయుత్తాదయో నిక్ఖిత్తా, తత్థాయమ్పి విసభాగతా గహితా. యత్థ పన యే అనిద్ధారితవిసేసనా, తత్థాపి సబ్బథా సమ్పయోగలక్ఖణం న సమ్భవతి. సో చ తస్స ఏకన్తేన విసభాగోతి ఇధ గయ్హతి.

తత్రాయం నయో – రూపక్ఖన్ధో కేనచి సమ్పయుత్తోతి? నత్థి. కతిహి విప్పయుత్తో? చతూహి ఖన్ధేహి ఏకేనాయతనేన సత్తహి ధాతూహి విప్పయుత్తో, ఏకేనాయతనేన ఏకాయ ధాతుయా కేహిచి విప్పయుత్తో. ఏస నయో చక్ఖాయతనాదిఅనారమ్మణేసుపి. సారమ్మణేసు పన వేదనాక్ఖన్ధో తీహి ఖన్ధేహి ఏకేనాయతనేన సత్తహి ధాతూహి సమ్పయుత్తో, ఏకేనాయతనేన ఏకాయ ధాతుయా కేహిచి సమ్పయుత్తో. ఏకేన ఖన్ధేన దసహి ఆయతనేహి దసహి ధాతూహి విప్పయుత్తో, ఏకేనాయతనేన ఏకాయ ధాతుయా కేహిచి విప్పయుత్తో. ఏస నయో సఞ్ఞాక్ఖన్ధాదీసుపి.

తత్థ ఏకేనాతి మనాయతనేన. సత్తహీతి విఞ్ఞాణధాతూహి. కేహిచీతి ధమ్మాయతనధమ్మధాతుపరియాపన్నేహి వేదనాసఞ్ఞాసఙ్ఖారేహి. దుతియనయే తీహీతి అత్తానం ఠపేత్వా సేసేహి అరూపక్ఖన్ధేహి. కేహిచి విప్పయుత్తోతి ధమ్మాయతనధమ్మధాతూసు సఞ్ఞాసఙ్ఖారేహి. కేహిచి విప్పయుత్తోతి రూపనిబ్బానేహి. ఏవం ఉపరిపి సబ్బత్థ యథానురూపం ఞాతబ్బం. సేసం వుత్తనయమేవ. అయం పన విసేసో ‘‘సముదయమగ్గసచ్చాదయో ఏకాయ మనోవిఞ్ఞాణధాతుయా సమ్పయుత్తా, అధిమోక్ఖో పన మనోధాతుమనోవిఞ్ఞాణధాతూహి ద్వీహేవా’’తి. అయం సమ్పయోగవిప్పయోగపదే నయో.

సమ్పయుత్తేనవిప్పయుత్తపదత్థవణ్ణనా

సమ్పయుత్తేనవిప్పయుత్తపదే పన సమ్పయోగారహపదేసు యాని పదాని ధమ్మధాతుయా సమ్పయుత్తే ధమ్మే, విఞ్ఞాణఞ్చ అఞ్ఞేన అసమ్మిస్సం దీపేన్తి, తేసమేవ నిద్దేసో. తాని పన చతున్నం అరూపక్ఖన్ధపదానం, మనాయతనస్స, సత్తన్నం విఞ్ఞాణధాతూనం, మనోపేక్ఖావసేన ద్విన్నం ఇన్ద్రియానం, విఞ్ఞాణఫస్సవేదనానం తిణ్ణం పటిచ్చసముప్పాదపదానం, ఫస్ససత్తకస్స, అదుక్ఖమసుఖసవితక్కసవిచారఉపేక్ఖాసహగతానం వసేన తిణ్ణం తికపదానం, సత్తమహన్తరదుకపదాదీనఞ్చ వసేన వేదితబ్బాని, న ఇతరేసం అసమ్భవా. తేనేవ అట్ఠకథాయం –

‘‘చత్తారో ఖన్ధాయతనఞ్చ ఏకం,

ద్వే ఇన్ద్రియా ధాతుపదాని సత్త;

తయో పటిచ్చా అథ ఫస్ససత్తకం,

తికే తయో సత్త మహన్తరే చ;

ఏకం సవితక్కం సవిచారమేకం,

యుత్తం ఉపేక్ఖాయ చ ఏకమేవా’’తి. (ధాతు. అట్ఠ. ౩౦౬) –

ఉద్దానగాథా వుత్తా. ఇదం హేత్థ లక్ఖణం – యే ధమ్మా పఠమం ఉద్ధటపదేన సమ్పయుత్తా, తేహి యే ధమ్మా విప్పయుత్తా, తేసం ఖన్ధాదీహి విప్పయోగో వుచ్చతి.

తత్రాయం నయో – వేదనాక్ఖన్ధేన యే ధమ్మా సమ్పయుత్తా, తేహి ధమ్మేహి యే ధమ్మా విప్పయుత్తా, తే ధమ్మా చతూహి ఖన్ధేహి ఏకేనాయతనేన సత్తహి ధాతూహి విప్పయుత్తా, ఏకేనాయతనేన ఏకాయ ధాతుయా కేహిచి విప్పయుత్తా. చక్ఖువిఞ్ఞాణధాతుయా యే ధమ్మా సమ్పయుత్తా, తేహి ధమ్మేహి యే ధమ్మా విప్పయుత్తా, తే ధమ్మా న కేహిచి ఖన్ధాయతనేహి విప్పయుత్తా, ఏకాయ పన ధాతుయా విప్పయుత్తాతి ఏవం సబ్బత్థ యోజనా వేదితబ్బా.

తత్థ తే ధమ్మాతి రూపనిబ్బానధమ్మా, తే వేదనాయ సమ్పయుత్తేహి విప్పయుత్తా. ఏకేనాతి మనాయతనేన. దుతియనయే తే ధమ్మాతి సప్పీతికా తే ధమ్మా. న కేహిచీతి పఠమం ఉద్ధటం చక్ఖువిఞ్ఞాణధాతుం ఠపేత్వా సేసా ఛవిఞ్ఞాణధాతూ, తంసమ్పయుత్తా, రూపం, నిబ్బానఞ్చ. తేహి సబ్బేసం ఖన్ధాయతనానం సఙ్గహితత్తా న కేహిచి ఖన్ధేహి, ఆయతనేహి వా విప్పయుత్తా. న హి సయం అత్తనా విప్పయుజ్జతి, సమ్పయుజ్జతి వాతి. ఏకాయాతి చక్ఖువిఞ్ఞాణధాతుయా. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ. అయం సమ్పయుత్తేనవిప్పయుత్తపదే నయో.

విప్పయుత్తేనసమ్పయుత్తపదత్థవణ్ణనా

విప్పయుత్తేనసమ్పయుత్తపదే పన విప్పయుత్తేన సమ్పయుత్తో నామ ధమ్మో నత్థి, దేసనాసమ్పదమత్తాయ పన మోఘమ్పేతం పదం ఉద్ధటం, తేనేవ పాళియం సబ్బవారేసుపి ‘‘నత్థి నత్థి’’ ఇచ్చేవ వుత్తం. రూపక్ఖన్ధాదిఅనారమ్మణధమ్మేహి విప్పయుత్తా చత్తారో ఖన్ధా, తేసఞ్చ అఞ్ఞేహి సమ్పయోగో నత్థి. వేదనాదీహిపి రూపనిబ్బానాదీని విప్పయుత్తాని, తేసఞ్చ కేనచి సమ్పయోగోవ నత్థీతి. అయం విప్పయుత్తేనసమ్పయుత్తపదే నయో.

సమ్పయుత్తేనసమ్పయుత్తపదత్థవణ్ణనా

సమ్పయుత్తేనసమ్పయుత్తపదే పన యాని పదాని రూపేన అసమ్మిస్సం అరూపక్ఖన్ధేకదేసమేవ దీపేన్తి, తేసమేవ నిద్దేసో, న రూపారూపసమ్మిస్సానం, సబ్బరూపక్ఖన్ధదీపకానం తేసం సమ్పయుత్తతాయోగాభావా. సబ్బారూపక్ఖన్ధేనాపి హి కుసలాదినా అఞ్ఞో సమ్పయుత్తో నామ నత్థి. ఇదం హేత్థ లక్ఖణం – యే ధమ్మా పఠమం ఉద్ధటా, అత్తనా సమ్పయుత్తేన పున సమ్పయుత్తా, తేసఞ్ఞేవ ఖన్ధాదీహి సమ్పయోగో వుచ్చతి.

తత్రాయం నయో – వేదనాక్ఖన్ధేన యే ధమ్మా సమ్పయుత్తా, తేహి ధమ్మేహి యే ధమ్మా సమ్పయుత్తా, తే ధమ్మా తీహి ఖన్ధేహి ఏకేనాయతనేన సత్తహి ధాతూహి సమ్పయుత్తా, ఏకేనాయతనేన…పే… కేహిచి సమ్పయుత్తా. సముదయసచ్చేన యే ధమ్మా సమ్పయుత్తా, తేహి ధమ్మేహి యే ధమ్మా సమ్పయుత్తా, తే ధమ్మా తీహి ఖన్ధేహి ఏకేనాయతనేన ఏకాయ మనోవిఞ్ఞాణధాతుయా సమ్పయుత్తా, ఏకేన ఖన్ధేన ఏకేనాయతనేన ఏకాయ ధాతుయా కేహిచి సమ్పయుత్తాతి. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ. అయం సమ్పయుత్తేనసమ్పయుత్తపదే నయో.

విప్పయుత్తేనవిప్పయుత్తపదత్థవణ్ణనా

విప్పయుత్తేనవిప్పయుత్తపదే పన సమ్పయోగపదే వుత్తపదానేవ నిద్దిసీయన్తి. ఇదం హేత్థ లక్ఖణం – యే ధమ్మా పఠమం ఉద్ధటపదేన విప్పయుత్తేహి పున విప్పయుత్తా, తేసం ఖన్ధాదీహి విప్పయోగో వుచ్చతి.

తత్రాయం నయో – రూపక్ఖన్ధేన యే ధమ్మా విప్పయుత్తా, తేహి ధమ్మేహి యే ధమ్మా విప్పయుత్తా, తే ధమ్మా చతూహి ఖన్ధేహి ఏకేనాయతనేన సత్తహి ధాతూహి విప్పయుత్తా, ఏకేనాయతనేన…పే… కేహిచి విప్పయుత్తా. వేదనాక్ఖన్ధేన యే ధమ్మా విప్పయుత్తా, తేహి ధమ్మేహి యే ధమ్మా విప్పయుత్తా, తే ధమ్మా ఏకేన ఖన్ధేన దసహాయతనేహి దసహి ధాతూహి విప్పయుత్తా, ఏకేన…పే… కేహిచి విప్పయుత్తాతి. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ. అయం విప్పయుత్తేనవిప్పయుత్తపదే నయో.

సఙ్గహితేనసమ్పయుత్తవిప్పయుత్తపదత్థవణ్ణనా

సఙ్గహితేనసమ్పయుత్తవిప్పయుత్తపదే పన సఙ్గహితేనసఙ్గహితపదే నిద్దిట్ఠాని సముదయసచ్చాదిపదానేవ నిద్దిసీయన్తి. ఇదం హేత్థ లక్ఖణం – యే ధమ్మా పఠమం ఉద్ధటపదేన ఖన్ధాదీహి తీహిపి సఙ్గహితా, తేసం ఖన్ధాదీహి సమ్పయోగో, విప్పయోగో చ వుచ్చతి.

తత్రాయం నయో – సముదయసచ్చేన యే ధమ్మా ఖన్ధాదీహి తీహిపి సఙ్గహేహి సఙ్గహితా, తే ధమ్మా తీహి ఖన్ధేహి ఏకేనాయతనేన సత్తహి ధాతూహి సమ్పయుత్తా, ఏకేన ఖన్ధేన ఏకేనాయతనేన ఏకాయ ధాతుయా కేహిచి సమ్పయుత్తా. ఏకేన ఖన్ధేన దసహాయతనధాతూహి విప్పయుత్తా, ఏకేనాయతనేన ఏకాయ ధాతుయా కేహిచి విప్పయుత్తా. ఇత్థిన్ద్రియేన యే ధమ్మా ఖన్ధాదీహి తీహిపి సఙ్గహితా, తే ధమ్మా న కేహిచి సమ్పయుత్తా, చతూహి ఖన్ధేహి ఏకేనాయతనేన సత్తహి ధాతూహి విప్పయుత్తా, ఏకేన…పే… కేహిచి విప్పయుత్తాతి.

తత్థ ఏకేనాతి మనాయతనేన. ఏకేన ఖన్ధేనాతి సఙ్ఖారక్ఖన్ధేన. కేహిచీతి సఙ్ఖారక్ఖన్ధే తణ్హాయ ధమ్మాయతనధమ్మధాతూసు తణ్హావేదనాసఞ్ఞాహి. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ. అయం సఙ్గహితేనసమ్పయుత్తవిప్పయుత్తపదే నయో.

సమ్పయుత్తేనసఙ్గహితాసఙ్గహితపదత్థవణ్ణనా

సమ్పయుత్తేనసఙ్గహితాసఙ్గహితపదే పన సమ్పయుత్తేనసమ్పయుత్తపదే నిద్దిట్ఠాని వేదనాక్ఖన్ధాదిపదానేవ నిద్దిసీయన్తి. ఇదం హేత్థ లక్ఖణం – యే ధమ్మా పఠమం ఉద్ధటపదేన సమ్పయుత్తా, తేసం ఖన్ధాదీహి సఙ్గహో, అసఙ్గహో చ వుచ్చతి.

తత్రాయం నయో – వేదనాక్ఖన్ధేన యే ధమ్మా సమ్పయుత్తా, తే ధమ్మా తీహి ఖన్ధేహి ద్వీహి ఆయతనేహి అట్ఠహి ధాతూహి సఙ్గహితా, సేసేహి అసఙ్గహితా. విఞ్ఞాణక్ఖన్ధేన యే ధమ్మా సమ్పయుత్తా, తే ధమ్మా తీహి ఖన్ధేహి ఏకేనాయతనేన ఏకాయ ధాతుయా సఙ్గహితా, సేసేహి అసఙ్గహితాతి.

తత్థ తీహీతి సఞ్ఞాక్ఖన్ధాదీహి తీహి. తేహి వేదనాయ సమ్పయుత్తా. ద్వీహీతి ధమ్మాయతనమనాయతనేహి. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ. అయం సమ్పయుత్తేనసఙ్గహితాసఙ్గహితపదే నయో.

అసఙ్గహితేనసమ్పయుత్తవిప్పయుత్తపదత్థవణ్ణనా

అసఙ్గహితేనసమ్పయుత్తవిప్పయుత్తపదే పన యాని పదాని సుఖుమరూపం అవిఞ్ఞాణం, అరూపం సవిఞ్ఞాణం వా, కేవలం అరూపం వా థూలరూపస్సపి కేవలం వా, సుఖుమరూపం దీపేన్తి, తేసమేవ నిద్దేసో. ఇదం హేత్థ లక్ఖణం – యే ధమ్మా పఠమం ఉద్ధటధమ్మేహి ఖన్ధాదీహి తీహిపి అసఙ్గహితా, తేసం ఖన్ధాదీహి సమ్పయోగో, విప్పయోగో చ వుచ్చతి.

తత్రాయం నయో – రూపక్ఖన్ధేన యే ధమ్మా ఖన్ధాదీహి అసఙ్గహితా, తే ధమ్మా తీహి ఖన్ధేహి సమ్పయుత్తా, ఏకేనాయతనేన ఏకాయ ధాతుయా కేహిచి సమ్పయుత్తా, ఏకేన ఖన్ధేన దసహి ఆయతనధాతూహి విప్పయుత్తా, ఏకేనాయతనేన ఏకాయ ధాతుయా కేహిచి విప్పయుత్తా. ఏవం ధమ్మాయతనఇత్థిన్ద్రియాదీసుపి యోజనా.

అరూపభవేన యే ధమ్మా ఖన్ధాదీహి అసఙ్గహితా, తే సమ్పయుత్తాతి నత్థి. తే చతూహి ఖన్ధేహి ఏకేనాయతనేన సత్తహి ధాతూహి విప్పయుత్తా, ఏకేనాయతనేన ఏకాయ ధాతుయా కేహిచి విప్పయుత్తా. ఏవం ఇద్ధిపాదకుసలాదిపదేసుపి యోజనా.

తత్థ రూపక్ఖన్ధేన విఞ్ఞాణస్సేవ తీహిపి అసఙ్గహితత్తా తస్స తీహి వేదనాదీహి సమ్పయోగో, ఇతరేహి చ విప్పయోగో ఞాతబ్బో. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ. అయం అసఙ్గహితేనసమ్పయుత్తవిప్పయుత్తపదే నయో.

విప్పయుత్తేనసఙ్గహితాసఙ్గహితపదత్థవణ్ణనా

విప్పయుత్తేనసఙ్గహితాసఙ్గహితపదే పన యాని పదాని కేవలానం సారమ్మణానం, అనారమ్మణానం వా ధమ్మానం పకాసకాని చ సభావజాతిభూమికాలసన్తానవసేన భిన్నతాయ కేహిచి అరూపక్ఖన్ధేహి విప్పయుత్తానం అనారమ్మణధమ్మమిస్సారూపక్ఖన్ధానం పకాసకాని దుక్ఖసచ్చఅబ్యాకతపరిత్తఅతీతఅజ్ఝత్తాదిపదాని, తేసమేవ నిద్దేసో ఇతరేసం ధమ్మాయతనజీవితిన్ద్రియనామరూపసళాయతనజాతిజరామరణఅజ్ఝత్తబహిద్ధాఅనిదస్సనఅప్పటిఘనహేతుఆదీనం తేసం కేనచి విప్పయోగాసమ్భవా. ఇదం హేత్థ లక్ఖణం – యే ధమ్మా పఠమం ఉద్ధటపదేన విప్పయుత్తా, తేసం ఖన్ధాదీహి సఙ్గహో, అసఙ్గహో చ వుచ్చతి.

తత్రాయం నయో – రూపక్ఖన్ధేన యే ధమ్మా విప్పయుత్తా, తే ధమ్మా చతూహి ఖన్ధేహి ద్వీహాయతనేహి అట్ఠహి ధాతూహి సఙ్గహితా, ఏకేన ఖన్ధేన దసహి ఆయతనధాతూహి అసఙ్గహితా. దుక్ఖసచ్చేన యే ధమ్మా విప్పయుత్తా, తే ధమ్మా చతూహి ఖన్ధేహి ద్వీహాయతనేహి ద్వీహి ధాతూహి సఙ్గహితా. తత్థ దుక్ఖసచ్చేన విప్పయుత్తా నామ లోకుత్తరచిత్తచేతసికాని, తే చ ధమ్మా వేదనాక్ఖన్ధాదిచతుక్ఖన్ధేహి మనోవిఞ్ఞాణధమ్మధాతువసేన ద్వీహి ధాతూహి సఙ్గహితాతి. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ. అయం విప్పయుత్తేనసఙ్గహితాసఙ్గహితపదే నయో. అయమేత్థ సఙ్ఖేపతో విభఙ్గనయేన సద్ధిం అత్థనిచ్ఛయో, విత్థారో పన ధాతుకథాపాళిఅట్ఠకథాసు (ధాతు. ౧౨; ధాతు. అట్ఠ. ౧-౨) గహేతబ్బోతి.

మోహవిచ్ఛేదనియా అభిధమ్మమాతికత్థవణ్ణనాయ

ధాతుకథామాతికత్థవణ్ణనా నిట్ఠితా.