౨. రట్ఠపాలసుత్తం

౨౯౩. ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం భగవా కురూసు చారికం చరమానో మహతా భిక్ఖుసఙ్ఘేన సద్ధిం యేన థుల్లకోట్ఠికం [థూలకోట్ఠికం (సీ. స్యా. కం. పీ.)] నామ కురూనం నిగమో తదవసరి. అస్సోసుం ఖో థుల్లకోట్ఠికా [థూలకోట్ఠితకా (సీ. స్యా. కం. పీ.)] బ్రాహ్మణగహపతికా – ‘‘సమణో ఖలు, భో, గోతమో సక్యపుత్తో సక్యకులా పబ్బజితో కురూసు చారికం చరమానో మహతా భిక్ఖుసఙ్ఘేన సద్ధిం థుల్లకోట్ఠికం అనుప్పత్తో. తం ఖో పన భవన్తం గోతమం ఏవం కల్యాణో కిత్తిసద్దో అబ్భుగ్గతో – ‘ఇతిపి సో భగవా అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో విజ్జాచరణసమ్పన్నో సుగతో లోకవిదూ అనుత్తరో పురిసదమ్మసారథి సత్థా దేవమనుస్సానం బుద్ధో భగవా’తి. సో ఇమం లోకం సదేవకం సమారకం సబ్రహ్మకం సస్సమణబ్రాహ్మణిం పజం సదేవమనుస్సం సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా పవేదేతి. సో ధమ్మం దేసేతి ఆదికల్యాణం మజ్ఝేకల్యాణం పరియోసానకల్యాణం సాత్థం సబ్యఞ్జనం, కేవలపరిపుణ్ణం పరిసుద్ధం బ్రహ్మచరియం పకాసేతి. సాధు ఖో పన తథారూపానం అరహతం దస్సనం హోతీ’’తి. అథ ఖో థుల్లకోట్ఠికా బ్రాహ్మణగహపతికా యేన భగవా తేనుపసఙ్కమింసు; ఉపసఙ్కమిత్వా అప్పేకచ్చే భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీదింసు; అప్పేకచ్చే భగవతా సద్ధిం సమ్మోదింసు, సమ్మోదనీయం కథం సారణీయం వీతిసారేత్వా ఏకమన్తం నిసీదింసు; అప్పేకచ్చే యేన భగవా తేనఞ్జలిం పణామేత్వా ఏకమన్తం నిసీదింసు; అప్పేకచ్చే భగవతో సన్తికే నామగోత్తం సావేత్వా ఏకమన్తం నిసీదింసు; అప్పేకచ్చే తుణ్హీభూతా ఏకమన్తం నిసీదింసు. ఏకమన్తం నిసిన్నే ఖో థుల్లకోట్ఠికే బ్రాహ్మణగహపతికే భగవా ధమ్మియా కథాయ సన్దస్సేసి సమాదపేసి సముత్తేజేసి సమ్పహంసేసి.

౨౯౪. తేన ఖో పన సమయేన రట్ఠపాలో నామ కులపుత్తో తస్మింయేవ థుల్లకోట్ఠికే అగ్గకులస్స [అగ్గకులికస్స (సీ. స్యా. కం. పీ.)] పుత్తో తిస్సం పరిసాయం నిసిన్నో హోతి. అథ ఖో రట్ఠపాలస్స కులపుత్తస్స ఏతదహోసి – ‘‘యథా యథా ఖ్వాహం భగవతా ధమ్మం దేసితం ఆజానామి [యథా యథా ఖో భగవా ధమ్మం దేసేతి (సీ.)], నయిదం సుకరం అగారం అజ్ఝావసతా ఏకన్తపరిపుణ్ణం ఏకన్తపరిసుద్ధం సఙ్ఖలిఖితం బ్రహ్మచరియం చరితుం. యంనూనాహం కేసమస్సుం ఓహారేత్వా కాసాయాని వత్థాని అచ్ఛాదేత్వా అగారస్మా అనగారియం పబ్బజేయ్య’’న్తి. అథ ఖో థుల్లకోట్ఠికా బ్రాహ్మణగహపతికా భగవతా ధమ్మియా కథాయ సన్దస్సితా సమాదపితా సముత్తేజితా సమ్పహంసితా భగవతో భాసితం అభినన్దిత్వా అనుమోదిత్వా ఉట్ఠాయాసనా భగవన్తం అభివాదేత్వా పదక్ఖిణం కత్వా పక్కమింసు. అథ ఖో రట్ఠపాలో కులపుత్తో అచిరపక్కన్తేసు థుల్లకోట్ఠికేసు బ్రాహ్మణగహపతికేసు యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో రట్ఠపాలో కులపుత్తో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘యథా యథాహం, భన్తే, భగవతా ధమ్మం దేసితం ఆజానామి, నయిదం సుకరం అగారం అజ్ఝావసతా ఏకన్తపరిపుణ్ణం ఏకన్తపరిసుద్ధం సఙ్ఖలిఖితం బ్రహ్మచరియం చరితుం. ఇచ్ఛామహం, భన్తే, కేసమస్సుం ఓహారేత్వా కాసాయాని వత్థాని అచ్ఛాదేత్వా అగారస్మా అనగారియం పబ్బజితుం. లభేయ్యాహం, భన్తే, భగవతో సన్తికే పబ్బజ్జం, లభేయ్యం ఉపసమ్పదం. పబ్బాజేతు మం భగవా’’తి [ఏత్థ ‘‘లభేయ్యాహం…పే… ఉపసమ్పదం’’తి వాక్యద్వయం సబ్బేసుపి మూలపోత్థకేసు దిస్సతి, పారాజికపాళియం పన సుదిన్నభాణవారే ఏతం నత్థి. ‘‘పబ్బాజేతు మం భగవా’’తి ఇదం పన వాక్యం మరమ్మపోత్థకే యేవ దిస్సతి, పారాజికపాళియఞ్చ తదేవ అత్థి]. ‘‘అనుఞ్ఞాతోసి పన త్వం, రట్ఠపాల, మాతాపితూహి అగారస్మా అనగారియం పబ్బజ్జాయా’’తి? ‘‘న ఖోహం, భన్తే, అనుఞ్ఞాతో మాతాపితూహి అగారస్మా అనగారియం పబ్బజ్జాయా’’తి. ‘‘న ఖో, రట్ఠపాల, తథాగతా అననుఞ్ఞాతం మాతాపితూహి పుత్తం పబ్బాజేన్తీ’’తి. ‘‘స్వాహం, భన్తే, తథా కరిస్సామి యథా మం మాతాపితరో అనుజానిస్సన్తి అగారస్మా అనగారియం పబ్బజ్జాయా’’తి.

౨౯౫. అథ ఖో రట్ఠపాలో కులపుత్తో ఉట్ఠాయాసనా భగవన్తం అభివాదేత్వా పదక్ఖిణం కత్వా యేన మాతాపితరో తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా మాతాపితరో ఏతదవోచ – ‘‘అమ్మతాతా, యథా యథాహం భగవతా ధమ్మం దేసితం ఆజానామి, నయిదం సుకరం అగారం అజ్ఝావసతా ఏకన్తపరిపుణ్ణం ఏకన్తపరిసుద్ధం సఙ్ఖలిఖితం బ్రహ్మచరియం చరితుం. ఇచ్ఛామహం కేసమస్సుం ఓహారేత్వా కాసాయాని వత్థాని అచ్ఛాదేత్వా అగారస్మా అనగారియం పబ్బజితుం. అనుజానాథ మం అగారస్మా అనగారియం పబ్బజ్జాయా’’తి. ఏవం వుత్తే, రట్ఠపాలస్స కులపుత్తస్స మాతాపితరో రట్ఠపాలం కులపుత్తం ఏతదవోచుం – ‘‘త్వం ఖోసి, తాత రట్ఠపాల, అమ్హాకం ఏకపుత్తకో పియో మనాపో సుఖేధితో సుఖపరిభతో [సుఖపరిహతో (స్యా. కం. క.) (ఏహి త్వం తాత రట్ఠపాల భుఞ్జ చ పివ చ పరిచారే హి చ, భుఞ్జన్తో పివన్తో పరిచారేన్తో కామే పరిభుఞ్జన్తో పుఞ్ఞాని కరోన్తో అభిరమస్సు, న తం మయం అనుజానామ అగారస్మా అనగారియం పబ్బజ్జాయ,) సబ్బత్థ దిస్సతి, సుదిన్నకణ్డే పన నత్థి, అట్ఠకథాసుపి న దస్సితం]. న త్వం, తాత రట్ఠపాల, కస్సచి దుక్ఖస్స జానాసి. మరణేనపి తే మయం అకామకా వినా భవిస్సామ. కిం పన మయం తం జీవన్తం అనుజానిస్సామ అగారస్మా అనగారియం పబ్బజ్జాయా’’తి? దుతియమ్పి ఖో రట్ఠపాలో కులపుత్తో…పే… తతియమ్పి ఖో రట్ఠపాలో కులపుత్తో మాతాపితరో ఏతదవోచ – ‘‘అమ్మతాతా, యథా యథాహం భగవతా ధమ్మం దేసితం ఆజానామి, నయిదం సుకరం అగారం అజ్ఝావసతా ఏకన్తపరిపుణ్ణం ఏకన్తపరిసుద్ధం సఙ్ఖలిఖితం బ్రహ్మచరియం చరితుం. ఇచ్ఛామహం కేసమస్సుం ఓహారేత్వా కాసాయాని వత్థాని అచ్ఛాదేత్వా అగారస్మా అనగారియం పబ్బజితుం. అనుజానాథ మం అగారస్మా అనగారియం పబ్బజ్జాయా’’తి. తతియమ్పి ఖో రట్ఠపాలస్స కులపుత్తస్స మాతాపితరో రట్ఠపాలం కులపుత్తం ఏతదవోచుం – ‘‘త్వం ఖోసి, తాత రట్ఠపాల, అమ్హాకం ఏకపుత్తకో పియో మనాపో సుఖేధితో సుఖపరిభతో. న త్వం, తాత రట్ఠపాల, కస్సచి దుక్ఖస్స జానాసి. మరణేనపి తే మయం అకామకా వినా భవిస్సామ. కిం పన మయం తం జీవన్తం అనుజానిస్సామ అగారస్మా అనగారియం పబ్బజ్జాయా’’తి?

౨౯౬. అథ ఖో రట్ఠపాలో కులపుత్తో – ‘‘న మం మాతాపితరో అనుజానన్తి అగారస్మా అనగారియం పబ్బజ్జాయా’’తి తత్థేవ అనన్తరహితాయ భూమియా నిపజ్జి – ‘‘ఇధేవ మే మరణం భవిస్సతి పబ్బజ్జా వా’’తి. అథ ఖో రట్ఠపాలో కులపుత్తో ఏకమ్పి భత్తం న భుఞ్జి, ద్వేపి భత్తాని న భుఞ్జి, తీణిపి భత్తాని న భుఞ్జి, చత్తారిపి భత్తాని న భుఞ్జి, పఞ్చపి భత్తాని న భుఞ్జి, ఛపి భత్తాని న భుఞ్జి, సత్తపి భత్తాని న భుఞ్జి. అథ ఖో రట్ఠపాలస్స కులపుత్తస్స మాతాపితరో రట్ఠపాలం కులపుత్తం ఏతదవోచుం – ‘‘త్వం ఖోసి, తాత రట్ఠపాల, అమ్హాకం ఏకపుత్తకో పియో మనాపో సుఖేధితో సుఖపరిభతో. న త్వం, తాత రట్ఠపాల, కస్సచి, దుక్ఖస్స జానాసి [‘‘మరణేనపి తే…పే… పబ్బజ్జాయా’’తి వాక్యద్వయం సీ. స్యా. కం. పీ. పోత్థకేసు దుతియట్ఠానే యేవ దిస్సతి, పారాజికపాళియం పన పఠమట్ఠానే యేవ దిస్సతి. తస్మా ఇధ దుతియట్ఠానే పునాగతం అధికం వియ దిస్సతి]. మరణేనపి తే మయం అకామకా వినా భవిస్సామ. కిం పన మయం తం జీవన్తం అనుజానిస్సామ అగారస్మా అనగారియం పబ్బజ్జాయ. ఉట్ఠేహి, తాత రట్ఠపాల, భుఞ్జ చ పివ చ పరిచారేహి చ; భుఞ్జన్తో పివన్తో పరిచారేన్తో కామే పరిభుఞ్జన్తో పుఞ్ఞాని కరోన్తో అభిరమస్సు. న తం మయం అనుజానామ అగారస్మా అనగారియం పబ్బజ్జాయ [‘‘మరణేనపి తే…పే… పబ్బజాయా’’తి వాక్యద్వయం సీ. స్యా. కం. పీ. పోత్థకేసు దుతియట్ఠానే యేవ దిస్సతి, పారాజికపాళియం పన పఠమట్ఠానే యేవ దిస్సతి. తస్మా ఇధ దుతియట్ఠానే పునాగతం అధికం వియ దిస్సతి]. మరణేనపి తే మయం అకామకా వినా భవిస్సామ. కిం పన మయం తం జీవన్తం అనుజానిస్సామ అగారస్మా అనగారియం పబ్బజ్జాయా’’తి? ఏవం వుత్తే, రట్ఠపాలో కులపుత్తో తుణ్హీ అహోసి. దుతియమ్పి ఖో రట్ఠపాలస్స కులపుత్తస్స మాతాపితరో రట్ఠపాలం కులపుత్తం ఏతదవోచుం…పే… దుతియమ్పి ఖో రట్ఠపాలో కులపుత్తో తుణ్హీ అహోసి. తతియమ్పి ఖో రట్ఠపాలస్స కులపుత్తస్స మాతాపితరో రట్ఠపాలం కులపుత్తం ఏతదవోచుం – ‘‘త్వం ఖోసి, తాత రట్ఠపాల, అమ్హాకం ఏకపుత్తకో పియో మనాపో సుఖేధితో సుఖపరిభతో. న త్వం, తాత రట్ఠపాల, కస్సచి దుక్ఖస్స జానాసి. మరణేనపి తే మయం అకామకా వినా భవిస్సామ, కిం పన మయం తం జీవన్తం అనుజానిస్సామ అగారస్మా అనగారియం పబ్బజ్జాయ. ఉట్ఠేహి, తాత రట్ఠపాల, భుఞ్జ చ పివ చ పరిచారేహి చ; భుఞ్జన్తో పివన్తో పరిచారేన్తో కామే పరిభుఞ్జన్తో పుఞ్ఞాని కరోన్తో అభిరమస్సు. న తం మయం అనుజానామ అగారస్మా అనగారియం పబ్బజ్జాయ. మరణేనపి తే మయం అకామకా వినా భవిస్సామ. కిం పన మయం తం జీవన్తం అనుజానిస్సామ అగారస్మా అనగారియం పబ్బజ్జాయా’’తి? తతియమ్పి ఖో రట్ఠపాలో కులపుత్తో తుణ్హీ అహోసి.

౨౯౭. అథ ఖో రట్ఠపాలస్స కులపుత్తస్స సహాయకా యేన రట్ఠపాలో కులపుత్తో తేనుపసఙ్కమింసు; ఉపసఙ్కమిత్వా రట్ఠపాలం కులపుత్తం ఏతదవోచుం – ‘‘త్వం ఖోసి [త్వం ఖో (సీ. పీ.)], సమ్మ రట్ఠపాల, మాతాపితూనం ఏకపుత్తకో పియో మనాపో సుఖేధితో సుఖపరిభతో. న త్వం, సమ్మ రట్ఠపాల, కస్సచి దుక్ఖస్స జానాసి. మరణేనపి తే మాతాపితరో అకామకా వినా భవిస్సన్తి. కిం పన తే తం జీవన్తం అనుజానిస్సన్తి అగారస్మా అనగారియం పబ్బజ్జాయ. ఉట్ఠేహి, సమ్మ రట్ఠపాల, భుఞ్జ చ పివ చ పరిచారేహి చ; భుఞ్జన్తో పివన్తో పరిచారేన్తో కామే పరిభుఞ్జన్తో పుఞ్ఞాని కరోన్తో అభిరమస్సు. న తం మాతాపితరో అనుజానిస్సన్తి [అనుజానన్తి (సీ. స్యా. కం. పీ.)] అగారస్మా అనగారియం పబ్బజ్జాయ. మరణేనపి తే మాతాపితరో అకామకా వినా భవిస్సన్తి. కిం పన తే తం జీవన్తం అనుజానిస్సన్తి అగారస్మా అనగారియం పబ్బజ్జాయా’’తి? ఏవం వుత్తే, రట్ఠపాలో కులపుత్తో తుణ్హీ అహోసి. దుతియమ్పి ఖో… తతియమ్పి ఖో రట్ఠపాలస్స కులపుత్తస్స సహాయకా రట్ఠపాలం కులపుత్తం ఏతదవోచుం – ‘‘త్వం ఖోసి, సమ్మ రట్ఠపాల, మాతాపితూనం ఏకపుత్తకో పియో మనాపో సుఖేధితో సుఖపరిభతో, న త్వం, సమ్మ రట్ఠపాల, కస్సచి దుక్ఖస్స జానాసి, మరణేనపి తే మాతాపితరో అకామకా వినా భవిస్సన్తి. కిం పన తే తం జీవన్తం అనుజానిస్సన్తి అగారస్మా అనగారియం పబ్బజ్జాయ? ఉట్ఠేహి, సమ్మ రట్ఠపాల, భుఞ్జ చ పివ చ పరిచారేహి చ, భుఞ్జన్తో పివన్తో పరిచారేన్తో కామే పరిభుఞ్జన్తో పుఞ్ఞాని కరోన్తో అభిరమస్సు. న తం మాతాపితరో అనుజానిస్సన్తి అగారస్మా అనగారియం పబ్బజ్జాయ, మరణేనపి తే మాతాపితరో అకామకా వినా భవిస్సన్తి. కిం పన తే తం జీవన్తం అనుజానిస్సన్తి అగారస్మా అనగారియం పబ్బజ్జాయా’’తి? తతియమ్పి ఖో రట్ఠపాలో కులపుత్తో తుణ్హీ అహోసి.

౨౯౮. అథ ఖో రట్ఠపాలస్స కులపుత్తస్స సహాయకా యేన రట్ఠపాలస్స కులపుత్తస్స మాతాపితరో తేనుపసఙ్కమింసు; ఉపసఙ్కమిత్వా రట్ఠపాలస్స కులపుత్తస్స మాతాపితరో ఏతదవోచుం – ‘‘అమ్మతాతా, ఏసో రట్ఠపాలో కులపుత్తో తత్థేవ అనన్తరహితాయ భూమియా నిపన్నో – ‘ఇధేవ మే మరణం భవిస్సతి పబ్బజ్జా వా’తి. సచే తుమ్హే రట్ఠపాలం కులపుత్తం నానుజానిస్సథ అగారస్మా అనగారియం పబ్బజ్జాయ, తత్థేవ [తత్థేవస్స (సీ.)] మరణం ఆగమిస్సతి. సచే పన తుమ్హే రట్ఠపాలం కులపుత్తం అనుజానిస్సథ అగారస్మా అనగారియం పబ్బజ్జాయ, పబ్బజితమ్పి నం దక్ఖిస్సథ. సచే రట్ఠపాలో కులపుత్తో నాభిరమిస్సతి అగారస్మా అనగారియం పబ్బజ్జాయ, కా తస్స [కా చస్స (సీ.)] అఞ్ఞా గతి భవిస్సతి? ఇధేవ పచ్చాగమిస్సతి. అనుజానాథ రట్ఠపాలం కులపుత్తం అగారస్మా అనగారియం పబ్బజ్జాయా’’తి. ‘‘అనుజానామ, తాతా, రట్ఠపాలం కులపుత్తం అగారస్మా అనగారియం పబ్బజ్జాయ. పబ్బజితేన చ పన [పన తే (స్యా. కం. క.)] మాతాపితరో ఉద్దస్సేతబ్బా’’తి. అథ ఖో రట్ఠపాలస్స కులపుత్తస్స సహాయకా యేన రట్ఠపాలో కులపుత్తో తేనుపసఙ్కమింసు; ఉపసఙ్కమిత్వా రట్ఠపాలం కులపుత్తం ఏతదవోచుం – ‘‘ఉట్ఠేహి, సమ్మ రట్ఠపాల [‘‘త్వం ఖోసి సమ్మ రట్ఠపాల మాతాపితూనం ఏకపుత్తకో పియో మనాపో సుఖేధితో సుఖపరిహతో, న త్వం సమ్మ రట్ఠపాల కస్సచి దుక్ఖస్స జానాసి, ఉట్ఠేహి సమ్మ రట్ఠపాల భుఞ్జ చ పివ చ పరిచారేహి చ, భుఞ్జన్తో పివన్తో పరిచారేన్తో కామే పరిభుఞ్జన్తో పుఞ్ఞాని కరోన్తో అభిరమస్సు, (సీ. పీ. క.)], అనుఞ్ఞాతోసి మాతాపితూహి అగారస్మా అనగారియం పబ్బజ్జాయ. పబ్బజితేన చ పన తే మాతాపితరో ఉద్దస్సేతబ్బా’’తి.

౨౯౯. అథ ఖో రట్ఠపాలో కులపుత్తో ఉట్ఠహిత్వా బలం గాహేత్వా యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో రట్ఠపాలో కులపుత్తో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘అనుఞ్ఞాతో అహం, భన్తే, మాతాపితూహి అగారస్మా అనగారియం పబ్బజ్జాయ. పబ్బాజేతు మం భగవా’’తి. అలత్థ ఖో రట్ఠపాలో కులపుత్తో భగవతో సన్తికే పబ్బజ్జం, అలత్థ ఉపసమ్పదం. అథ ఖో భగవా అచిరూపసమ్పన్నే ఆయస్మన్తే రట్ఠపాలే అడ్ఢమాసూపసమ్పన్నే థుల్లకోట్ఠికే యథాభిరన్తం విహరిత్వా యేన సావత్థి తేన చారికం పక్కామి. అనుపుబ్బేన చారికం చరమానో యేన సావత్థి తదవసరి. తత్ర సుదం భగవా సావత్థియం విహరతి జేతవనే అనాథపిణ్డికస్స ఆరామే. అథ ఖో ఆయస్మా రట్ఠపాలో ఏకో వూపకట్ఠో అప్పమత్తో ఆతాపీ పహితత్తో విహరన్తో నచిరస్సేవ – యస్సత్థాయ కులపుత్తా సమ్మదేవ అగారస్మా అనగారియం పబ్బజన్తి తదనుత్తరం – బ్రహ్మచరియపరియోసానం దిట్ఠేవ ధమ్మే సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహాసి. ‘ఖీణా జాతి, వుసితం బ్రహ్మచరియం, కతం కరణీయం, నాపరం ఇత్థత్తాయా’తి అబ్భఞ్ఞాసి. అఞ్ఞతరో ఖో పనాయస్మా రట్ఠపాలో అరహతం అహోసి.

అథ ఖో ఆయస్మా రట్ఠపాలో యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో ఆయస్మా రట్ఠపాలో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘ఇచ్ఛామహం, భన్తే, మాతాపితరో ఉద్దస్సేతుం, సచే మం భగవా అనుజానాతీ’’తి. అథ ఖో భగవా ఆయస్మతో రట్ఠపాలస్స చేతసా చేతో పరిచ్చ [చేతోపరివితక్కం (సీ. పీ.)] మనసాకాసి. యథా [యదా (సీ. పీ.)] భగవా అఞ్ఞాసి – ‘‘అభబ్బో ఖో రట్ఠపాలో కులపుత్తో సిక్ఖం పచ్చక్ఖాయ హీనాయావత్తితు’’న్తి, అథ ఖో భగవా ఆయస్మన్తం రట్ఠపాలం ఏతదవోచ – ‘‘యస్సదాని త్వం, రట్ఠపాల, కాలం మఞ్ఞసీ’’తి. అథ ఖో ఆయస్మా రట్ఠపాలో ఉట్ఠాయాసనా భగవన్తం అభివాదేత్వా పదక్ఖిణం కత్వా సేనాసనం సంసామేత్వా పత్తచీవరమాదాయ యేన థుల్లకోట్ఠికం తేన చారికం పక్కామి. అనుపుబ్బేన చారికం చరమానో యేన థుల్లకోట్ఠికో తదవసరి. తత్ర సుదం ఆయస్మా రట్ఠపాలో థుల్లకోట్ఠికే విహరతి రఞ్ఞో కోరబ్యస్స మిగచీరే. అథ ఖో ఆయస్మా రట్ఠపాలో పుబ్బణ్హసమయం నివాసేత్వా పత్తచీవరమాదాయ థుల్లకోట్ఠికం పిణ్డాయ పావిసి. థుల్లకోట్ఠికే సపదానం పిణ్డాయ చరమానో యేన సకపితు నివేసనం తేనుపసఙ్కమి. తేన ఖో పన సమయేన ఆయస్మతో రట్ఠపాలస్స పితా మజ్ఝిమాయ ద్వారసాలాయ ఉల్లిఖాపేతి. అద్దసా ఖో ఆయస్మతో రట్ఠపాలస్స పితా ఆయస్మన్తం రట్ఠపాలం దూరతోవ ఆగచ్ఛన్తం. దిస్వాన ఏతదవోచ – ‘‘ఇమేహి ముణ్డకేహి సమణకేహి అమ్హాకం ఏకపుత్తకో పియో మనాపో పబ్బాజితో’’తి. అథ ఖో ఆయస్మా రట్ఠపాలో సకపితు నివేసనే నేవ దానం అలత్థ న పచ్చక్ఖానం; అఞ్ఞదత్థు అక్కోసమేవ అలత్థ. తేన ఖో పన సమయేన ఆయస్మతో రట్ఠపాలస్స ఞాతిదాసీ ఆభిదోసికం కుమ్మాసం ఛడ్డేతుకామా హోతి. అథ ఖో ఆయస్మా రట్ఠపాలో తం ఞాతిదాసిం ఏతదవోచ – ‘‘సచేతం, భగిని, ఛడ్డనీయధమ్మం, ఇధ మే పత్తే ఆకిరా’’తి. అథ ఖో ఆయస్మతో రట్ఠపాలస్స ఞాతిదాసీ తం ఆభిదోసికం కుమ్మాసం ఆయస్మతో రట్ఠపాలస్స పత్తే ఆకిరన్తీ హత్థానఞ్చ పాదానఞ్చ సరస్స చ నిమిత్తం అగ్గహేసి.

౩౦౦. అథ ఖో ఆయస్మతో రట్ఠపాలస్స ఞాతిదాసీ యేనాయస్మతో రట్ఠపాలస్స మాతా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా ఆయస్మతో రట్ఠపాలస్స మాతరం ఏతదవోచ – ‘‘యగ్ఘేయ్యే, జానేయ్యాసి – ‘అయ్యపుత్తో రట్ఠపాలో అనుప్పత్తో’’’తి. ‘‘సచే, జే, సచ్చం భణసి, అదాసిం తం కరోమీ’’తి [సచ్చం వదసి, అదాసీ భవసీతి (సీ. పీ.), సచ్చం వదసి, అదాసీ భవిస్ససి (క.)]. అథ ఖో ఆయస్మతో రట్ఠపాలస్స మాతా యేనాయస్మతో రట్ఠపాలస్స పితా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా ఆయస్మతో రట్ఠపాలస్స పితరం ఏతదవోచ – ‘‘యగ్ఘే, గహపతి, జానేయ్యాసి – ‘రట్ఠపాలో కిర కులపుత్తో అనుప్పత్తో’’’తి? తేన ఖో పన సమయేన ఆయస్మా రట్ఠపాలో తం ఆభిదోసికం కుమ్మాసం అఞ్ఞతరం కుట్టమూలం [కుడ్డం (సీ. స్యా. కం. పీ.)] నిస్సాయ పరిభుఞ్జతి. అథ ఖో ఆయస్మతో రట్ఠపాలస్స పితా యేనాయస్మా రట్ఠపాలో తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా ఆయస్మన్తం రట్ఠపాలం ఏతదవోచ – ‘‘అత్థి నామ, తాత రట్ఠపాల, ఆభిదోసికం కుమ్మాసం పరిభుఞ్జిస్ససి? నను, తాత రట్ఠపాల, సకం గేహం గన్తబ్బ’’న్తి? ‘‘కుతో నో, గహపతి, అమ్హాకం గేహం అగారస్మా అనగారియం పబ్బజితానం? అనగారా మయం, గహపతి. అగమమ్హ ఖో తే, గహపతి, గేహం, తత్థ నేవ దానం అలత్థమ్హ న పచ్చక్ఖానం; అఞ్ఞదత్థు అక్కోసమేవ అలత్థమ్హా’’తి. ‘‘ఏహి, తాత రట్ఠపాల, ఘరం గమిస్సామా’’తి. ‘‘అలం, గహపతి, కతం మే అజ్జ భత్తకిచ్చం’’. ‘‘తేన హి, తాత రట్ఠపాల, అధివాసేహి స్వాతనాయ భత్త’’న్తి. అధివాసేసి ఖో ఆయస్మా రట్ఠపాలో తుణ్హీభావేన. అథ ఖో ఆయస్మతో రట్ఠపాలస్స పితా ఆయస్మతో రట్ఠపాలస్స అధివాసనం విదిత్వా యేన సకం నివేసనం తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా మహన్తం హిరఞ్ఞసువణ్ణస్స పుఞ్జం కారాపేత్వా కిలఞ్జేహి పటిచ్ఛాదేత్వా ఆయస్మతో రట్ఠపాలస్స పురాణదుతియికా ఆమన్తేసి – ‘‘ఏథ తుమ్హే, వధుయో, యేన అలఙ్కారేన అలఙ్కతా పుబ్బే రట్ఠపాలస్స కులపుత్తస్స పియా హోథ మనాపా తేన అలఙ్కారేన అలఙ్కరోథా’’తి.

౩౦౧. అథ ఖో ఆయస్మతో రట్ఠపాలస్స పితా తస్సా రత్తియా అచ్చయేన సకే నివేసనే పణీతం ఖాదనీయం భోజనీయం పటియాదాపేత్వా ఆయస్మతో రట్ఠపాలస్స కాలం ఆరోచేసి – ‘‘కాలో, తాత రట్ఠపాల, నిట్ఠితం భత్త’’న్తి. అథ ఖో ఆయస్మా రట్ఠపాలో పుబ్బణ్హసమయం నివాసేత్వా పత్తచీవరమాదాయ యేన సకపితు నివేసనం తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా పఞ్ఞత్తే ఆసనే నిసీది. అథ ఖో ఆయస్మతో రట్ఠపాలస్స పితా తం హిరఞ్ఞసువణ్ణస్స పుఞ్జం వివరాపేత్వా ఆయస్మన్తం రట్ఠపాలం ఏతదవోచ – ‘‘ఇదం తే, తాత రట్ఠపాల, మాతు మత్తికం ధనం, అఞ్ఞం పేత్తికం, అఞ్ఞం పితామహం. సక్కా, తాత రట్ఠపాల, భోగే చ భుఞ్జితుం పుఞ్ఞాని చ కాతుం. ఏహి త్వం, తాత రట్ఠపాల [రట్ఠపాల సిక్ఖం పచ్చక్ఖాయ (సబ్బత్థ)], హీనాయావత్తిత్వా భోగే చ భుఞ్జస్సు పుఞ్ఞాని చ కరోహీ’’తి. ‘‘సచే మే త్వం, గహపతి, వచనం కరేయ్యాసి, ఇమం హిరఞ్ఞసువణ్ణస్స పుఞ్జం సకటే ఆరోపేత్వా నిబ్బాహాపేత్వా మజ్ఝేగఙ్గాయ నదియా సోతే ఓపిలాపేయ్యాసి. తం కిస్స హేతు? యే ఉప్పజ్జిస్సన్తి హి తే, గహపతి, తతోనిదానం సోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సుపాయాసా’’తి. అథ ఖో ఆయస్మతో రట్ఠపాలస్స పురాణదుతియికా పచ్చేకం పాదేసు గహేత్వా ఆయస్మన్తం రట్ఠపాలం ఏతదవోచుం – ‘‘కీదిసా నామ తా, అయ్యపుత్త, అచ్ఛరాయో యాసం త్వం హేతు బ్రహ్మచరియం చరసీ’’తి? ‘‘న ఖో మయం, భగినీ, అచ్ఛరానం హేతు బ్రహ్మచరియం చరామా’’తి. ‘‘భగినివాదేన నో అయ్యపుత్తో రట్ఠపాలో సముదాచరతీ’’తి తా తత్థేవ ముచ్ఛితా పపతింసు. అథ ఖో ఆయస్మా రట్ఠపాలో పితరం ఏతదవోచ – ‘‘సచే, గహపతి, భోజనం దాతబ్బం, దేథ; మా నో విహేఠేథా’’తి. ‘‘భుఞ్జ, తాత రట్ఠపాల, నిట్ఠితం భత్త’’న్తి. అథ ఖో ఆయస్మతో రట్ఠపాలస్స పితా ఆయస్మన్తం రట్ఠపాలం పణీతేన ఖాదనీయేన భోజనీయేన సహత్థా సన్తప్పేసి సమ్పవారేసి.

౩౦౨. అథ ఖో ఆయస్మా రట్ఠపాలో భుత్తావీ ఓనీతపత్తపాణీ ఠితకోవ ఇమా గాథా అభాసి –

‘‘పస్స చిత్తీకతం బిమ్బం, అరుకాయం సముస్సితం;

ఆతురం బహుసఙ్కప్పం, యస్స నత్థి ధువం ఠితి.

‘‘పస్స చిత్తీకతం రూపం, మణినా కుణ్డలేన చ;

అట్ఠి తచేన ఓనద్ధం, సహ వత్థేభి సోభతి.

‘‘అలత్తకకతా పాదా, ముఖం చుణ్ణకమక్ఖితం;

అలం బాలస్స మోహాయ, నో చ పారగవేసినో.

‘‘అట్ఠాపదకతా కేసా, నేత్తా అఞ్జనమక్ఖితా;

అలం బాలస్స మోహాయ, నో చ పారగవేసినో.

‘‘అఞ్జనీవ నవా [అఞ్జనీవణ్ణవా (క.)] చిత్తా, పూతికాయో అలఙ్కతో;

అలం బాలస్స మోహాయ, నో చ పారగవేసినో.

‘‘ఓదహి మిగవో పాసం, నాసదా వాకరం మిగో;

భుత్వా నివాపం గచ్ఛామ [గచ్ఛామి (స్యా. క.)], కన్దన్తే మిగబన్ధకే’’తి.

అథ ఖో ఆయస్మా రట్ఠపాలో ఠితకోవ ఇమా గాథా భాసిత్వా యేన రఞ్ఞో కోరబ్యస్స మిగచీరం తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా అఞ్ఞతరస్మిం రుక్ఖమూలే దివావిహారం నిసీది.

౩౦౩. అథ ఖో రాజా కోరబ్యో మిగవం ఆమన్తేసి – ‘‘సోధేహి, సమ్మ మిగవ, మిగచీరం ఉయ్యానభూమిం; గచ్ఛామ సుభూమిం దస్సనాయా’’తి. ‘‘ఏవం, దేవా’’తి ఖో మిగవో రఞ్ఞో కోరబ్యస్స పటిస్సుత్వా మిగచీరం సోధేన్తో అద్దస ఆయస్మన్తం రట్ఠపాలం అఞ్ఞతరస్మిం రుక్ఖమూలే దివావిహారం నిసిన్నం. దిస్వాన యేన రాజా కోరబ్యో తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా రాజానం కోరబ్యం ఏతదవోచ – ‘‘సుద్ధం ఖో తే, దేవ, మిగచీరం. అత్థి చేత్థ రట్ఠపాలో నామ కులపుత్తో ఇమస్మింయేవ థుల్లకోట్ఠికే అగ్గకులస్స పుత్తో యస్స త్వం అభిణ్హం కిత్తయమానో అహోసి, సో అఞ్ఞతరస్మిం రుక్ఖమూలే దివావిహారం నిసిన్నో’’తి. ‘‘తేన హి, సమ్మ మిగవ, అలం దానజ్జ ఉయ్యానభూమియా. తమేవ దాని మయం భవన్తం రట్ఠపాలం పయిరుపాసిస్సామా’’తి. అథ ఖో రాజా కోరబ్యో ‘‘యం తత్థ ఖాదనీయం భోజనీయం పటియత్తం తం సబ్బం విస్సజ్జేథా’’తి వత్వా భద్రాని భద్రాని యానాని యోజాపేత్వా భద్రం యానం అభిరుహిత్వా భద్రేహి భద్రేహి యానేహి థుల్లకోట్ఠికమ్హా నియ్యాసి మహచ్చరాజానుభావేన [మహచ్చా రాజానుభావేన (సీ.)] ఆయస్మన్తం రట్ఠపాలం దస్సనాయ. యావతికా యానస్స భూమి యానేన గన్త్వా యానా పచ్చోరోహిత్వా పత్తికోవ ఉస్సటాయ ఉస్సటాయ పరిసాయ యేనాయస్మా రట్ఠపాలో తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా ఆయస్మతా రట్ఠపాలేన సద్ధిం సమ్మోది. సమ్మోదనీయం కథం సారణీయం వీతిసారేత్వా ఏకమన్తం అట్ఠాసి. ఏకమన్తం ఠితో ఖో రాజా కోరబ్యో ఆయస్మన్తం రట్ఠపాలం ఏతదవోచ – ‘‘ఇధ భవం రట్ఠపాల హత్థత్థరే [కట్ఠత్థరే (స్యా. కం.)] నిసీదతూ’’తి. ‘‘అలం, మహారాజ, నిసీద త్వం; నిసిన్నో అహం సకే ఆసనే’’తి. నిసీది రాజా కోరబ్యో పఞ్ఞత్తే ఆసనే. నిసజ్జ ఖో రాజా కోరబ్యో ఆయస్మన్తం రట్ఠపాలం ఏతదవోచ –

౩౦౪. ‘‘చత్తారిమాని, భో రట్ఠపాల, పారిజుఞ్ఞాని యేహి పారిజుఞ్ఞేహి సమన్నాగతా ఇధేకచ్చే కేసమస్సుం ఓహారేత్వా కాసాయాని వత్థాని అచ్ఛాదేత్వా అగారస్మా అనగారియం పబ్బజన్తి. కతమాని చత్తారి? జరాపారిజుఞ్ఞం, బ్యాధిపారిజుఞ్ఞం, భోగపారిజుఞ్ఞం, ఞాతిపారిజుఞ్ఞం. కతమఞ్చ, భో రట్ఠపాల, జరాపారిజుఞ్ఞం? ఇధ, భో రట్ఠపాల, ఏకచ్చో జిణ్ణో హోతి వుడ్ఢో మహల్లకో అద్ధగతో వయోఅనుప్పత్తో. సో ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతి – ‘అహం ఖోమ్హి ఏతరహి జిణ్ణో వుడ్ఢో మహల్లకో అద్ధగతో వయోఅనుప్పత్తో. న ఖో పన మయా సుకరం అనధిగతం వా భోగం అధిగన్తుం అధిగతం వా భోగం ఫాతిం కాతుం [ఫాతికత్తుం (సీ.)]. యంనూనాహం కేసమస్సుం ఓహారేత్వా కాసాయాని వత్థాని అచ్ఛాదేత్వా అగారస్మా అనగారియం పబ్బజేయ్య’న్తి. సో తేన జరాపారిజుఞ్ఞేన సమన్నాగతో కేసమస్సుం ఓహారేత్వా కాసాయాని వత్థాని అచ్ఛాదేత్వా అగారస్మా అనగారియం పబ్బజతి. ఇదం వుచ్చతి, భో రట్ఠపాల, జరాపారిజుఞ్ఞం. భవం ఖో పన రట్ఠపాలో ఏతరహి దహరో యువా సుసుకాళకేసో భద్రేన యోబ్బనేన సమన్నాగతో పఠమేన వయసా. తం భోతో రట్ఠపాలస్స జరాపారిజుఞ్ఞం నత్థి. కిం భవం రట్ఠపాలో ఞత్వా వా దిస్వా వా సుత్వా వా అగారస్మా అనగారియం పబ్బజితో?

‘‘కతమఞ్చ, భో రట్ఠపాల, బ్యాధిపారిజుఞ్ఞం? ఇధ, భో రట్ఠపాల, ఏకచ్చో ఆబాధికో హోతి దుక్ఖితో బాళ్హగిలానో. సో ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతి – ‘అహం ఖోమ్హి ఏతరహి ఆబాధికో దుక్ఖితో బాళ్హగిలానో. న ఖో పన మయా సుకరం అనధిగతం వా భోగం అధిగన్తుం అధిగతం వా భోగం ఫాతిం కాతుం. యంనూనాహం కేసమస్సుం ఓహారేత్వా కాసాయాని వత్థాని అచ్ఛాదేత్వా అగారస్మా అనగారియం పబ్బజేయ్య’న్తి. సో తేన బ్యాధిపారిజుఞ్ఞేన సమన్నాగతో కేసమస్సుం ఓహారేత్వా కాసాయాని వత్థాని అచ్ఛాదేత్వా అగారస్మా అనగారియం పబ్బజతి. ఇదం వుచ్చతి, భో రట్ఠపాల, బ్యాధిపారిజుఞ్ఞం. భవం ఖో పన రట్ఠపాలో ఏతరహి అప్పాబాధో అప్పాతఙ్కో సమవేపాకినియా గహణియా సమన్నాగతో నాతిసీతాయ నాచ్చుణ్హాయ. తం భోతో రట్ఠపాలస్స బ్యాధిపారిజుఞ్ఞం నత్థి. కిం భవం రట్ఠపాలో ఞత్వా వా దిస్వా వా సుత్వా వా అగారస్మా అనగారియం పబ్బజితో?

‘‘కతమఞ్చ, భో రట్ఠపాల, భోగపారిజుఞ్ఞం? ఇధ, భో రట్ఠపాల, ఏకచ్చో అడ్ఢో హోతి మహద్ధనో మహాభోగో. తస్స తే భోగా అనుపుబ్బేన పరిక్ఖయం గచ్ఛన్తి. సో ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతి – ‘అహం ఖో పుబ్బే అడ్ఢో అహోసిం మహద్ధనో మహాభోగో. తస్స మే తే భోగా అనుపుబ్బేన పరిక్ఖయం గతా. న ఖో పన మయా సుకరం అనధిగతం వా భోగం అధిగన్తుం అధిగతం వా భోగం ఫాతిం కాతుం. యంనూనాహం కేసమస్సుం ఓహారేత్వా కాసాయాని వత్థాని అచ్ఛాదేత్వా అగారస్మా అనగారియం పబ్బజేయ్య’న్తి. సో తేన భోగపారిజుఞ్ఞేన సమన్నాగతో కేసమస్సుం ఓహారేత్వా కాసాయాని వత్థాని అచ్ఛాదేత్వా అగారస్మా అనగారియం పబ్బజతి. ఇదం వుచ్చతి, భో రట్ఠపాల, భోగపారిజుఞ్ఞం. భవం ఖో పన రట్ఠపాలో ఇమస్మింయేవ థుల్లకోట్ఠికే అగ్గకులస్స పుత్తో. తం భోతో రట్ఠపాలస్స భోగపారిజుఞ్ఞం నత్థి. కిం భవం రట్ఠపాలో ఞత్వా వా దిస్వా వా సుత్వా వా అగారస్మా అనగారియం పబ్బజితో?

‘‘కతమఞ్చ, భో రట్ఠపాల, ఞాతిపారిజుఞ్ఞం? ఇధ, భో రట్ఠపాల, ఏకచ్చస్స బహూ హోన్తి మిత్తామచ్చా ఞాతిసాలోహితా. తస్స తే ఞాతకా అనుపుబ్బేన పరిక్ఖయం గచ్ఛన్తి. సో ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతి – ‘మమం ఖో పుబ్బే బహూ అహేసుం మిత్తామచ్చా ఞాతిసాలోహితా. తస్స మే తే అనుపుబ్బేన పరిక్ఖయం గతా. న ఖో పన మయా సుకరం అనధిగతం వా భోగం అధిగన్తుం అధిగతం వా భోగం ఫాతిం కాతుం. యంనూనాహం కేసమస్సుం ఓహారేత్వా కాసాయాని వత్థాని అచ్ఛాదేత్వా అగారస్మా అనగారియం పబ్బజేయ్య’న్తి. సో తేన ఞాతిపారిజుఞ్ఞేన సమన్నాగతో కేసమస్సుం ఓహారేత్వా కాసాయాని వత్థాని అచ్ఛాదేత్వా అగారస్మా అనగారియం పబ్బజతి. ఇదం వుచ్చతి, భో రట్ఠపాల, ఞాతిపారిజుఞ్ఞం. భోతో ఖో పన రట్ఠపాలస్స ఇమస్మింయేవ థుల్లకోట్ఠికే బహూ మిత్తామచ్చా ఞాతిసాలోహితా. తం భోతో రట్ఠపాలస్స ఞాతిపారిజుఞ్ఞం నత్థి. కిం భవం రట్ఠపాలో ఞత్వా వా దిస్వా వా సుత్వా వా అగారస్మా అనగారియం పబ్బజితో?

‘‘ఇమాని ఖో, భో రట్ఠపాల, చత్తారి పారిజుఞ్ఞాని, యేహి పారిజుఞ్ఞేహి సమన్నాగతా ఇధేకచ్చే కేసమస్సుం ఓహారేత్వా కాసాయాని వత్థాని అచ్ఛాదేత్వా అగారస్మా అనగారియం పబ్బజన్తి. తాని భోతో రట్ఠపాలస్స నత్థి. కిం భవం రట్ఠపాలో ఞత్వా వా దిస్వా వా సుత్వా వా అగారస్మా అనగారియం పబ్బజితో’’తి?

౩౦౫. ‘‘అత్థి ఖో, మహారాజ, తేన భగవతా జానతా పస్సతా అరహతా సమ్మాసమ్బుద్ధేన చత్తారో ధమ్ముద్దేసా ఉద్దిట్ఠా, యే అహం [యమహం (స్యా. కం. క.)] ఞత్వా చ దిస్వా చ సుత్వా చ అగారస్మా అనగారియం పబ్బజితో. కతమే చత్తారో? ‘ఉపనియ్యతి లోకో అద్ధువో’తి ఖో, మహారాజ, తేన భగవతా జానతా పస్సతా అరహతా సమ్మాసమ్బుద్ధేన పఠమో ధమ్ముద్దేసో ఉద్దిట్ఠో, యమహం ఞత్వా చ దిస్వా సుత్వా చ అగారస్మా అనగారియం పబ్బజితో. ‘అతాణో లోకో అనభిస్సరో’తి ఖో, మహారాజ, తేన భగవతా జానతా పస్సతా అరహతా సమ్మాసమ్బుద్ధేన దుతియో ధమ్ముద్దేసో ఉద్దిట్ఠో, యమహం ఞత్వా చ దిస్వా సుత్వా చ అగారస్మా అనగారియం పబ్బజితో. ‘అస్సకో లోకో, సబ్బం పహాయ గమనీయ’న్తి ఖో, మహారాజ, తేన భగవతా జానతా పస్సతా అరహతా సమ్మాసమ్బుద్ధేన తతియో ధమ్ముద్దేసో ఉద్దిట్ఠో, యమహం ఞత్వా చ దిస్వా సుత్వా చ అగారస్మా అనగారియం పబ్బజితో. ‘ఊనో లోకో అతిత్తో తణ్హాదాసో’తి ఖో, మహారాజ, తేన భగవతా జానతా పస్సతా అరహతా సమ్మాసమ్బుద్ధేన చతుత్థో ధమ్ముద్దేసో ఉద్దిట్ఠో, యమహం ఞత్వా చ దిస్వా సుత్వా చ అగారస్మా అనగారియం పబ్బజితో. ఇమే ఖో, మహారాజ, తేన భగవతా జానతా పస్సతా అరహతా సమ్మాసమ్బుద్ధేన చత్తారో ధమ్ముద్దేసా ఉద్దిట్ఠా, యే అహం ఞత్వా చ దిస్వా సుత్వా చ అగారస్మా అనగారియం పబ్బజితో’’తి.

౩౦౬. ‘‘‘ఉపనియ్యతి లోకో అద్ధువో’తి – భవం రట్ఠపాలో ఆహ. ఇమస్స, భో రట్ఠపాల, భాసితస్స కథం అత్థో దట్ఠబ్బో’’తి? ‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, మహారాజ, త్వం వీసతివస్సుద్దేసికోపి పణ్ణవీసతివస్సుద్దేసికోపి హత్థిస్మిమ్పి కతావీ అస్సస్మిమ్పి కతావీ రథస్మిమ్పి కతావీ ధనుస్మిమ్పి కతావీ థరుస్మిమ్పి కతావీ ఊరుబలీ బాహుబలీ అలమత్తో సఙ్గామావచరో’’తి? ‘‘అహోసిం అహం, భో రట్ఠపాల, వీసతివస్సుద్దేసికోపి పణ్ణవీసతివస్సుద్దేసికోపి హత్థిస్మిమ్పి కతావీ అస్సస్మిమ్పి కతావీ రథస్మిమ్పి కతావీ ధనుస్మిమ్పి కతావీ థరుస్మిమ్పి కతావీ ఊరుబలీ బాహుబలీ అలమత్తో సఙ్గామావచరో. అప్పేకదాహం, భో రట్ఠపాల, ఇద్ధిమావ మఞ్ఞే న [ఇద్ధిమా మఞ్ఞే న (స్యా. కం.), ఇద్ధిమా చ మఞ్ఞే (సీ.), న వియ మఞ్ఞే (క.)] అత్తనో బలేన సమసమం సమనుపస్సామీ’’తి. ‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, మహారాజ, ఏవమేవ త్వం ఏతరహి ఊరుబలీ బాహుబలీ అలమత్తో సఙ్గామావచరో’’తి? ‘‘నో హిదం, భో రట్ఠపాల. ఏతరహి జిణ్ణో వుడ్ఢో మహల్లకో అద్ధగతో వయోఅనుప్పత్తో ఆసీతికో మే వయో వత్తతి. అప్పేకదాహం, భో రట్ఠపాల, ‘ఇధ పాదం కరిస్సామీ’తి అఞ్ఞేనేవ పాదం కరోమీ’’తి. ‘‘ఇదం ఖో తం, మహారాజ, తేన భగవతా జానతా పస్సతా అరహతా సమ్మాసమ్బుద్ధేన సన్ధాయ భాసితం – ‘ఉపనియ్యతి లోకో అద్ధువో’తి, యమహం ఞత్వా చ దిస్వా సుత్వా చ అగారస్మా అనగారియం పబ్బజితో’’తి. ‘‘అచ్ఛరియం, భో రట్ఠపాల, అబ్భుతం, భో రట్ఠపాల! యావ సుభాసితం చిదం తేన భగవతా జానతా పస్సతా అరహతా సమ్మాసమ్బుద్ధేన – ‘ఉపనియ్యతి లోకో అద్ధువో’తి. ఉపనియ్యతి హి, భో రట్ఠపాల, లోకో అద్ధువో.

‘‘సంవిజ్జన్తే ఖో, భో రట్ఠపాల, ఇమస్మిం రాజకులే హత్థికాయాపి అస్సకాయాపి రథకాయాపి పత్తికాయాపి, అమ్హాకం ఆపదాసు పరియోధాయ వత్తిస్సన్తి. ‘అతాణో లోకో అనభిస్సరో’తి – భవం రట్ఠపాలో ఆహ. ఇమస్స పన, భో రట్ఠపాల, భాసితస్స కథం అత్థో దట్ఠబ్బో’’తి? ‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, మహారాజ, అత్థి తే కోచి అనుసాయికో ఆబాధో’’తి? ‘‘అత్థి మే, భో రట్ఠపాల, అనుసాయికో ఆబాధో. అప్పేకదా మం, భో రట్ఠపాల, మిత్తామచ్చా ఞాతిసాలోహితా పరివారేత్వా ఠితా హోన్తి – ‘ఇదాని రాజా కోరబ్యో కాలం కరిస్సతి, ఇదాని రాజా కోరబ్యో కాలం కరిస్సతీ’’’తి. ‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, మహారాజ, లభసి త్వం తే మిత్తామచ్చే ఞాతిసాలోహితే – ‘ఆయన్తు మే భోన్తో మిత్తామచ్చా ఞాతిసాలోహితా, సబ్బేవ సన్తా ఇమం వేదనం సంవిభజథ, యథాహం లహుకతరికం వేదనం వేదియేయ్య’న్తి – ఉదాహు త్వంయేవ తం వేదనం వేదియసీ’’తి? ‘‘నాహం, భో రట్ఠపాల, లభామి తే మిత్తామచ్చే ఞాతిసాలోహితే – ‘ఆయన్తు మే భోన్తో మిత్తామచ్చా ఞాతిసాలోహితా, సబ్బేవ సన్తా ఇమం వేదనం సంవిభజథ, యథాహం లహుకతరికం వేదనం వేదియేయ్య’న్తి. అథ ఖో అహమేవ తం వేదనం వేదియామీ’’తి. ‘‘ఇదం ఖో తం, మహారాజ, తేన భగవతా జానతా పస్సతా అరహతా సమ్మాసమ్బుద్ధేన సన్ధాయ భాసితం – ‘అతాణో లోకో అనభిస్సరో’తి, యమహం ఞత్వా చ దిస్వా సుత్వా చ అగారస్మా అనగారియం పబ్బజితో’’తి. ‘‘అచ్ఛరియం, భో రట్ఠపాల, అబ్భుతం, భో రట్ఠపాల! యావ సుభాసితం చిదం తేన భగవతా జానతా పస్సతా అరహతా సమ్మాసమ్బుద్ధేన – ‘అతాణో లోకో అనభిస్సరో’తి. అతాణో హి, భో రట్ఠపాల, లోకో అనభిస్సరో.

‘‘సంవిజ్జతి ఖో, భో రట్ఠపాల, ఇమస్మిం రాజకులే పహూతం హిరఞ్ఞసువణ్ణం భూమిగతఞ్చ వేహాసగతఞ్చ. ‘అస్సకో లోకో, సబ్బం పహాయ గమనీయ’న్తి – భవం రట్ఠపాలో ఆహ. ఇమస్స పన, భో రట్ఠపాల, భాసితస్స కథం అత్థో దట్ఠబ్బో’’తి? ‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, మహారాజ, యథా త్వం ఏతరహి పఞ్చహి కామగుణేహి సమప్పితో సమఙ్గీభూతో పరిచారేసి, లచ్ఛసి త్వం పరత్థాపి – ‘ఏవమేవాహం ఇమేహేవ పఞ్చహి కామగుణేహి సమప్పితో సమఙ్గీభూతో పరిచారేమీ’తి, ఉదాహు అఞ్ఞే ఇమం భోగం పటిపజ్జిస్సన్తి, త్వం పన యథాకమ్మం గమిస్ససీ’’తి? ‘‘యథాహం, భో రట్ఠపాల, ఏతరహి పఞ్చహి కామగుణేహి సమప్పితో సమఙ్గీభూతో పరిచారేమి, నాహం లచ్ఛామి పరత్థాపి – ‘ఏవమేవ ఇమేహేవ పఞ్చహి కామగుణేహి సమప్పితో సమఙ్గీభూతో పరిచారేమీ’తి. అథ ఖో అఞ్ఞే ఇమం భోగం పటిపజ్జిస్సన్తి; అహం పన యథాకమ్మం గమిస్సామీ’’తి. ‘‘ఇదం ఖో తం, మహారాజ, తేన భగవతా జానతా పస్సతా అరహతా సమ్మాసమ్బుద్ధేన సన్ధాయ భాసితం – ‘అస్సకో లోకో, సబ్బం పహాయ గమనీయ’న్తి, యమహం ఞత్వా చ దిస్వా చ సుత్వా చ అగారస్మా అనగారియం పబ్బజితో’’తి. ‘‘అచ్ఛరియం, భో రట్ఠపాల, అబ్భుతం, భో రట్ఠపాల! యావ సుభాసితం చిదం తేన భగవతా జానతా పస్సతా అరహతా సమ్మాసమ్బుద్ధేన – ‘అస్సకో లోకో, సబ్బం పహాయ గమనీయ’న్తి. అస్సకో హి, భో రట్ఠపాల, లోకో సబ్బం పహాయ గమనీయం.

‘‘‘ఊనో లోకో అతిత్తో తణ్హాదాసో’తి – భవం రట్ఠపాలో ఆహ. ఇమస్స, భో రట్ఠపాల, భాసితస్స కథం అత్థో దట్ఠబ్బో’’తి? ‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, మహారాజ, ఫీతం కురుం అజ్ఝావససీ’’తి? ‘‘ఏవం, భో రట్ఠపాల, ఫీతం కురుం అజ్ఝావసామీ’’తి. ‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, మహారాజ, ఇధ పురిసో ఆగచ్ఛేయ్య పురత్థిమాయ దిసాయ సద్ధాయికో పచ్చయికో. సో తం ఉపసఙ్కమిత్వా ఏవం వదేయ్య – ‘యగ్ఘే, మహారాజ, జానేయ్యాసి, అహం ఆగచ్ఛామి పురత్థిమాయ దిసాయ? తత్థద్దసం మహన్తం జనపదం ఇద్ధఞ్చేవ ఫీతఞ్చ బహుజనం ఆకిణ్ణమనుస్సం. బహూ తత్థ హత్థికాయా అస్సకాయా రథకాయా పత్తికాయా; బహు తత్థ ధనధఞ్ఞం [దన్తాజినం (సీ. స్యా. కం. పీ.)]; బహు తత్థ హిరఞ్ఞసువణ్ణం అకతఞ్చేవ కతఞ్చ; బహు తత్థ ఇత్థిపరిగ్గహో. సక్కా చ తావతకేనేవ బలమత్తేన [బలత్థేన (సీ. స్యా. కం. పీ.), బహలత్థేన (క.)] అభివిజినితుం. అభివిజిన, మహారాజా’తి, కిన్తి నం కరేయ్యాసీ’’తి? ‘‘తమ్పి మయం, భో రట్ఠపాల, అభివిజియ అజ్ఝావసేయ్యామా’’తి. ‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, మహారాజ, ఇధ పురిసో ఆగచ్ఛేయ్య పచ్ఛిమాయ దిసాయ… ఉత్తరాయ దిసాయ… దక్ఖిణాయ దిసాయ… పరసముద్దతో సద్ధాయికో పచ్చయికో. సో తం ఉపసఙ్కమిత్వా ఏవం వదేయ్య – ‘యగ్ఘే, మహారాజ, జానేయ్యాసి, అహం ఆగచ్ఛామి పరసముద్దతో? తత్థద్దసం మహన్తం జనపదం ఇద్ధఞ్చేవ ఫీతఞ్చ బహుజనం ఆకిణ్ణమనుస్సం. బహూ తత్థ హత్థికాయా అస్సకాయా రథకాయా పత్తికాయా; బహు తత్థ ధనధఞ్ఞం; బహు తత్థ హిరఞ్ఞసువణ్ణం అకతఞ్చేవ కతఞ్చ; బహు తత్థ ఇత్థిపరిగ్గహో. సక్కా చ తావతకేనేవ బలమత్తేన అభివిజినితుం. అభివిజిన, మహారాజా’తి, కిన్తి నం కరేయ్యాసీ’’తి? ‘‘తమ్పి మయం, భో రట్ఠపాల, అభివిజియ అజ్ఝావసేయ్యామా’’తి. ‘‘ఇదం ఖో తం, మహారాజ, తేన భగవతా జానతా పస్సతా అరహతా సమ్మాసమ్బుద్ధేన సన్ధాయ భాసితం – ‘ఊనో లోకో అతిత్తో తణ్హాదాసో’తి, యమహం ఞత్వా చ దిస్వా సుత్వా చ అగారస్మా అనగారియం పబ్బజితో’’తి. ‘‘అచ్ఛరియం, భో రట్ఠపాల, అబ్భుతం, భో రట్ఠపాల! యావ సుభాసితం చిదం తేన భగవతా జానతా పస్సతా అరహతా సమ్మాసమ్బుద్ధేన – ‘ఊనో లోకో అతిత్తో తణ్హాదాసో’తి. ఊనో హి, భో రట్ఠపాల, లోకో అతిత్తో తణ్హాదాసో’’తి.

ఇదమవోచ ఆయస్మా రట్ఠపాలో. ఇదం వత్వా అథాపరం ఏతదవోచ –

౩౦౭. ‘‘పస్సామి లోకే సధనే మనుస్సే,

లద్ధాన విత్తం న దదన్తి మోహా;

లుద్ధా ధనం [లద్ధా ధనం (క.)] సన్నిచయం కరోన్తి,

భియ్యోవ కామే అభిపత్థయన్తి.

‘‘రాజా పసయ్హా పథవిం విజిత్వా,

ససాగరన్తం మహిమావసన్తో [మహియా వసన్తో (సీ. క.)];

ఓరం సముద్దస్స అతిత్తరూపో,

పారం సముద్దస్సపి పత్థయేథ.

‘‘రాజా చ అఞ్ఞే చ బహూ మనుస్సా,

అవీతతణ్హా [అతిత్తతణ్హా (క.)] మరణం ఉపేన్తి;

ఊనావ హుత్వాన జహన్తి దేహం,

కామేహి లోకమ్హి న హత్థి తిత్తి.

‘‘కన్దన్తి నం ఞాతీ పకిరియ కేసే,

అహోవతా నో అమరాతి చాహు;

వత్థేన నం పారుతం నీహరిత్వా,

చితం సమాదాయ [సమాధాయ (సీ.)] తతోడహన్తి.

‘‘సో డయ్హతి సూలేహి తుజ్జమానో,

ఏకేన వత్థేన పహాయ భోగే;

న మీయమానస్స భవన్తి తాణా,

ఞాతీధ మిత్తా అథ వా సహాయా.

‘‘దాయాదకా తస్స ధనం హరన్తి,

సత్తో పన గచ్ఛతి యేన కమ్మం;

న మీయమానం ధనమన్వేతి కిఞ్చి,

పుత్తా చ దారా చ ధనఞ్చ రట్ఠం.

‘‘న దీఘమాయుం లభతే ధనేన, న చాపి విత్తేన జరం విహన్తి;

అప్పం హిదం జీవితమాహు ధీరా, అసస్సతం విప్పరిణామధమ్మం.

‘‘అడ్ఢా దలిద్దా చ ఫుసన్తి ఫస్సం,

బాలో చ ధీరో చ తథేవ ఫుట్ఠో;

బాలో చ బాల్యా వధితోవ సేతి,

ధీరో చ [ధీరోవ (క.)] న వేధతి ఫస్సఫుట్ఠో.

‘‘తస్మా హి పఞ్ఞావ ధనేన సేయ్యో,

యాయ వోసానమిధాధిగచ్ఛతి;

అబ్యోసితత్తా [అసోసితత్తా (సీ. పీ.)] హి భవాభవేసు,

పాపాని కమ్మాని కరోన్తి మోహా.

‘‘ఉపేతి గబ్భఞ్చ పరఞ్చ లోకం,

సంసారమాపజ్జ పరమ్పరాయ;

తస్సప్పపఞ్ఞో అభిసద్దహన్తో,

ఉపేతి గబ్భఞ్చ పరఞ్చ లోకం.

‘‘చోరో యథా సన్ధిముఖే గహితో,

సకమ్మునా హఞ్ఞతి పాపధమ్మో;

ఏవం పజా పేచ్చ పరమ్హి లోకే,

సకమ్మునా హఞ్ఞతి పాపధమ్మో.

‘‘కామాహి చిత్రా మధురా మనోరమా,

విరూపరూపేన మథేన్తి చిత్తం;

ఆదీనవం కామగుణేసు దిస్వా,

తస్మా అహం పబ్బజితోమ్హి రాజ.

‘‘దుమప్ఫలానేవ పతన్తి మాణవా,

దహరా చ వుడ్ఢా చ సరీరభేదా;

ఏతమ్పి దిస్వా [ఏవమ్పి దిస్వా (సీ.), ఏతం విదిత్వా (స్యా. కం.)] పబ్బజితోమ్హి రాజ,

అపణ్ణకం సామఞ్ఞమేవ సేయ్యో’’తి.

రట్ఠపాలసుత్తం నిట్ఠితం దుతియం.