౪. రాజవగ్గో

౧. ఘటికారసుత్తం

౨౮౨. ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం భగవా కోసలేసు చారికం చరతి మహతా భిక్ఖుసఙ్ఘేన సద్ధిం. అథ ఖో భగవా మగ్గా ఓక్కమ్మ అఞ్ఞతరస్మిం పదేసే సితం పాత్వాకాసి. అథ ఖో ఆయస్మతో ఆనన్దస్స ఏతదహోసి – ‘‘కో ను ఖో హేతు, కో పచ్చయో భగవతో సితస్స పాతుకమ్మాయ? న అకారణేన [న అకారణే (సీ.)] తథాగతా సితం పాతుకరోన్తీ’’తి. అథ ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో ఏకంసం చీవరం [ఉత్తరాసఙ్గ (స్యా. కం.)] కత్వా యేన భగవా తేనఞ్జలిం పణామేత్వా భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘కో ను ఖో, భన్తే, హేతు, కో పచ్చయో భగవతో సితస్స పాతుకమ్మాయ? న అకారణేన తథాగతా సితం పాతుకరోన్తీ’’తి. ‘‘భూతపుబ్బం, ఆనన్ద, ఇమస్మిం పదేసే వేగళిఙ్గం [వేహలిఙ్గం (సీ.), వేభలిగం (స్యా. కం.), వేభలిఙ్గం (పీ.)] నామ గామనిగమో అహోసి ఇద్ధో చేవ ఫీతో చ బహుజనో ఆకిణ్ణమనుస్సో. వేగళిఙ్గం ఖో, ఆనన్ద, గామనిగమం కస్సపో భగవా అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో ఉపనిస్సాయ విహాసి. ఇధ సుదం, ఆనన్ద, కస్సపస్స భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స ఆరామో అహోసి. ఇధ సుదం, ఆనన్ద, కస్సపో భగవా అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో నిసిన్నకో భిక్ఖుసఙ్ఘం ఓవదతీ’’తి. అథ ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో చతుగ్గుణం సఙ్ఘాటిం పఞ్ఞపేత్వా భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘తేన హి, భన్తే, భగవా నిసీదతు ఏత్థ. అయం భూమిపదేసో ద్వీహి అరహన్తేహి సమ్మాసమ్బుద్ధేహి పరిభుత్తో భవిస్సతీ’’తి. నిసీది భగవా పఞ్ఞత్తే ఆసనే. నిసజ్జ ఖో భగవా ఆయస్మన్తం ఆనన్దం ఆమన్తేసి –

‘‘భూతపుబ్బం, ఆనన్ద, ఇమస్మిం పదేసే వేగళిఙ్గం నామ గామనిగమో అహోసి ఇద్ధో చేవ ఫీతో చ బహుజనో ఆకిణ్ణమనుస్సో. వేగళిఙ్గం ఖో, ఆనన్ద, గామనిగమం కస్సపో భగవా అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో ఉపనిస్సాయ విహాసి. ఇధ సుదం, ఆనన్ద, కస్సపస్స భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స ఆరామో అహోసి. ఇధ సుదం, ఆనన్ద, కస్సపో భగవా అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో నిసిన్నకో భిక్ఖుసఙ్ఘం ఓవదతి.

౨౮౩. ‘‘వేగళిఙ్గే ఖో, ఆనన్ద, గామనిగమే ఘటికారో [ఘటీకారో (సీ. పీ.)] నామ కుమ్భకారో కస్సపస్స భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స ఉపట్ఠాకో అహోసి అగ్గుపట్ఠాకో. ఘటికారస్స ఖో, ఆనన్ద, కుమ్భకారస్స జోతిపాలో నామ మాణవో సహాయో అహోసి పియసహాయో. అథ ఖో, ఆనన్ద, ఘటికారో కుమ్భకారో జోతిపాలం మాణవం ఆమన్తేసి – ‘ఆయామ, సమ్మ జోతిపాల, కస్సపం భగవన్తం అరహన్తం సమ్మాసమ్బుద్ధం దస్సనాయ ఉపసఙ్కమిస్సామ. సాధుసమ్మతఞ్హి మే తస్స భగవతో దస్సనం అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్సా’తి. ఏవం వుత్తే, ఆనన్ద, జోతిపాలో మాణవో ఘటికారం కుమ్భకారం ఏతదవోచ – ‘అలం, సమ్మ ఘటికార. కిం పన తేన ముణ్డకేన సమణకేన దిట్ఠేనా’తి? దుతియమ్పి ఖో, ఆనన్ద…పే… తతియమ్పి ఖో, ఆనన్ద, ఘటికారో కుమ్భకారో జోతిపాలం మాణవం ఏతదవోచ – ‘ఆయామ, సమ్మ జోతిపాల, కస్సపం భగవన్తం అరహన్తం సమ్మాసమ్బుద్ధం దస్సనాయ ఉపసఙ్కమిస్సామ. సాధుసమ్మతఞ్హి మే తస్స భగవతో దస్సనం అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్సా’తి. తతియమ్పి ఖో, ఆనన్ద, జోతిపాలో మాణవో ఘటికారం కుమ్భకారం ఏతదవోచ – ‘అలం, సమ్మ ఘటికార. కిం పన తేన ముణ్డకేన సమణకేన దిట్ఠేనా’తి? ‘తేన హి, సమ్మ జోతిపాల, సోత్తిసినానిం [సోత్తిం సినానిం (సీ. పీ.), సోత్తిసినానం (స్యా. కం. క.)] ఆదాయ [ఆహర (క.)] నదిం గమిస్సామ సినాయితు’న్తి. ‘ఏవం సమ్మా’తి ఖో, ఆనన్ద, జోతిపాలో మాణవో ఘటికారస్స కుమ్భకారస్స పచ్చస్సోసి. అథ ఖో, ఆనన్ద, ఘటికారో చ కుమ్భకారో జోతిపాలో చ మాణవో సోత్తిసినానిం ఆదాయ నదిం అగమంసు సినాయితుం’.

౨౮౪. ‘‘అథ ఖో, ఆనన్ద, ఘటికారో కుమ్భకారో జోతిపాలం మాణవం ఆమన్తేసి – ‘అయం, సమ్మ జోతిపాల, కస్సపస్స భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స అవిదూరే ఆరామో. ఆయామ, సమ్మ జోతిపాల, కస్సపం భగవన్తం అరహన్తం సమ్మాసమ్బుద్ధం దస్సనాయ ఉపసఙ్కమిస్సామ. సాధుసమ్మతఞ్హి మే తస్స భగవతో దస్సనం అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్సా’తి. ఏవం వుత్తే, ఆనన్ద, జోతిపాలో మాణవో ఘటికారం కుమ్భకారం ఏతదవోచ – ‘అలం, సమ్మ ఘటికార. కిం పన తేన ముణ్డకేన సమణకేన దిట్ఠేనా’తి? దుతియమ్పి ఖో, ఆనన్ద…పే… తతియమ్పి ఖో, ఆనన్ద, ఘటికారో కుమ్భకారో జోతిపాలం మాణవం ఏతదవోచ – ‘అయం, సమ్మ జోతిపాల, కస్సపస్స భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స అవిదూరే ఆరామో. ఆయామ, సమ్మ జోతిపాల, కస్సపం భగవన్తం అరహన్తం సమ్మాసమ్బుద్ధం దస్సనాయ ఉపసఙ్కమిస్సామ. సాధుసమ్మతఞ్హి మే తస్స భగవతో దస్సనం అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్సా’తి. తతియమ్పి ఖో, ఆనన్ద, జోతిపాలో మాణవో ఘటికారం కుమ్భకారం ఏతదవోచ – ‘అలం, సమ్మ ఘటికార. కిం పన తేన ముణ్డకేన సమణకేన దిట్ఠేనా’తి? అథ ఖో, ఆనన్ద, ఘటికారో కుమ్భకారో జోతిపాలం మాణవం ఓవట్టికాయం పరామసిత్వా ఏతదవోచ – ‘అయం, సమ్మ జోతిపాల, కస్సపస్స భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స అవిదూరే ఆరామో. ఆయామ, సమ్మ జోతిపాల, కస్సపం భగవన్తం అరహన్తం సమ్మాసమ్బుద్ధం దస్సనాయ ఉపసఙ్కమిస్సామ. సాధుసమ్మతఞ్హి మే తస్స భగవతో దస్సనం అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్సా’తి. అథ ఖో, ఆనన్ద, జోతిపాలో మాణవో ఓవట్టికం వినివట్టేత్వా [వినివేఠేత్వా (సీ. స్యా. కం. పీ.)] ఘటికారం కుమ్భకారం ఏతదవోచ – ‘అలం, సమ్మ ఘటికార. కిం పన తేన ముణ్డకేన సమణకేన దిట్ఠేనా’తి? అథ ఖో, ఆనన్ద, ఘటికారో కుమ్భకారో జోతిపాలం మాణవం సీసంన్హాతం [ససీసం నహాతం (సీ.), సీసన్హాతం (స్యా. కం.)] కేసేసు పరామసిత్వా ఏతదవోచ – ‘అయం, సమ్మ జోతిపాల, కస్సపస్స భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స అవిదూరే ఆరామో. ఆయామ, సమ్మ జోతిపాల, కస్సపం భగవన్తం అరహన్తం సమ్మాసమ్బుద్ధం దస్సనాయ ఉపసఙ్కమిస్సామ. సాధుసమ్మతఞ్హి మే తస్స భగవతో దస్సనం అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్సా’తి. అథ ఖో, ఆనన్ద, జోతిపాలస్స మాణవస్స ఏతదహోసి – ‘అచ్ఛరియం వత, భో, అబ్భుతం వత, భో! యత్ర హి నామాయం ఘటికారో కుమ్భకారో ఇత్తరజచ్చో సమానో అమ్హాకం సీసంన్హాతానం కేసేసు పరామసితబ్బం మఞ్ఞిస్సతి; న వతిదం కిర ఓరకం మఞ్ఞే భవిస్సతీ’తి; ఘటికారం కుమ్భకారం ఏతదవోచ – ‘యావతాదోహిపి [యావేతదోహిపి (సీ. స్యా. కం. పీ.)], సమ్మ ఘటికారా’తి? ‘యావతాదోహిపి, సమ్మ జోతిపాల. తథా హి పన మే సాధుసమ్మతం తస్స భగవతో దస్సనం అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్సా’తి. ‘తేన హి, సమ్మ ఘటికార, ముఞ్చ; గమిస్సామా’తి.

౨౮౫. ‘‘అథ ఖో, ఆనన్ద, ఘటికారో చ కుమ్భకారో జోతిపాలో చ మాణవో యేన కస్సపో భగవా అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో తేనుపసఙ్కమింసు; ఉపసఙ్కమిత్వా ఘటికారో కుమ్భకారో కస్సపం భగవన్తం అరహన్తం సమ్మాసమ్బుద్ధం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. జోతిపాలో పన మాణవో కస్సపేన భగవతా అరహతా సమ్మాసమ్బుద్ధేన సద్ధిం సమ్మోది. సమ్మోదనీయం కథం సారణీయం వీతిసారేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో, ఆనన్ద, ఘటికారో కుమ్భకారో కస్సపం భగవన్తం అరహన్తం సమ్మాసమ్బుద్ధం ఏతదవోచ – ‘అయం మే, భన్తే, జోతిపాలో మాణవో సహాయో పియసహాయో. ఇమస్స భగవా ధమ్మం దేసేతూ’తి. అథ ఖో, ఆనన్ద, కస్సపో భగవా అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో ఘటికారఞ్చ కుమ్భకారం జోతిపాలఞ్చ మాణవం ధమ్మియా కథాయ సన్దస్సేసి సమాదపేసి సముత్తేజేసి సమ్పహంసేసి. అథ ఖో, ఆనన్ద, ఘటికారో చ కుమ్భకారో జోతిపాలో చ మాణవో కస్సపేన భగవతా అరహతా సమ్మాసమ్బుద్ధేన ధమ్మియా కథాయ సన్దస్సితా సమాదపితా సముత్తేజితా సమ్పహంసితా కస్సపస్స భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స భాసితం అభినన్దిత్వా అనుమోదిత్వా ఉట్ఠాయాసనా కస్సపం భగవన్తం అరహన్తం సమ్మాసమ్బుద్ధం అభివాదేత్వా పదక్ఖిణం కత్వా పక్కమింసు.

౨౮౬. ‘‘అథ ఖో, ఆనన్ద, జోతిపాలో మాణవో ఘటికారం కుమ్భకారం ఏతదవోచ – ‘ఇమం ను త్వం, సమ్మ ఘటికార, ధమ్మం సుణన్తో అథ చ పన అగారస్మా అనగారియం న పబ్బజిస్ససీ’తి? ‘నను మం, సమ్మ జోతిపాల, జానాసి, అన్ధే జిణ్ణే మాతాపితరో పోసేమీ’తి? ‘తేన హి, సమ్మ ఘటికార, అహం అగారస్మా అనగారియం పబ్బజిస్సామీ’తి. అథ ఖో, ఆనన్ద, ఘటికారో చ కుమ్భకారో జోతిపాలో చ మాణవో యేన కస్సపో భగవా అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో తేనుపసఙ్కమింసు; ఉపసఙ్కమిత్వా కస్సపం భగవన్తం అరహన్తం సమ్మాసమ్బుద్ధం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీదింసు. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో, ఆనన్ద, ఘటికారో కుమ్భకారో కస్సపం భగవన్తం అరహన్తం సమ్మాసమ్బుద్ధం ఏతదవోచ – ‘అయం మే, భన్తే, జోతిపాలో మాణవో సహాయో పియసహాయో. ఇమం భగవా పబ్బాజేతూ’తి. అలత్థ ఖో, ఆనన్ద, జోతిపాలో మాణవో కస్సపస్స భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స సన్తికే పబ్బజ్జం, అలత్థ ఉపసమ్పదం.

౨౮౭. ‘‘అథ ఖో, ఆనన్ద, కస్సపో భగవా అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో అచిరూపసమ్పన్నే జోతిపాలే మాణవే అడ్ఢమాసుపసమ్పన్నే వేగళిఙ్గే యథాభిరన్తం విహరిత్వా యేన బారాణసీ తేన చారికం పక్కామి. అనుపుబ్బేన చారికం చరమానో యేన బారాణసీ తదవసరి. తత్ర సుదం, ఆనన్ద, కస్సపో భగవా అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో బారాణసియం విహరతి ఇసిపతనే మిగదాయే. అస్సోసి ఖో, ఆనన్ద, కికీ కాసిరాజా – ‘కస్సపో కిర భగవా అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో బారాణసిం అనుప్పత్తో బారాణసియం విహరతి ఇసిపతనే మిగదాయే’తి. అథ ఖో, ఆనన్ద, కికీ కాసిరాజా భద్రాని భద్రాని యానాని యోజాపేత్వా భద్రం [భద్రం భద్రం (క.)] యానం అభిరుహిత్వా భద్రేహి భద్రేహి యానేహి బారాణసియా నియ్యాసి మహచ్చరాజానుభావేన [మహచ్చా రాజానుభావేన (సీ.), మహతా రాజానుభావేన (పీ.)] కస్సపం భగవన్తం అరహన్తం సమ్మాసమ్బుద్ధం దస్సనాయ. యావతికా యానస్స భూమి యానేన గన్త్వా యానా పచ్చోరోహిత్వా పత్తికోవ యేన కస్సపో భగవా అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా కస్సపం భగవన్తం అరహన్తం సమ్మాసమ్బుద్ధం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నం ఖో, ఆనన్ద, కికిం కాసిరాజానం కస్సపో భగవా అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో ధమ్మియా కథాయ సన్దస్సేసి సమాదపేసి సముత్తేజేసి సమ్పహంసేసి. అథ ఖో, ఆనన్ద, కికీ కాసిరాజా కస్సపేన భగవతా అరహతా సమ్మాసమ్బుద్ధేన ధమ్మియా కథాయ సన్దస్సితో సమాదపితో సముత్తేజితో సమ్పహంసితో కస్సపం భగవన్తం అరహన్తం సమ్మాసమ్బుద్ధం ఏతదవోచ – ‘అధివాసేతు మే, భన్తే, భగవా స్వాతనాయ భత్తం సద్ధిం భిక్ఖుసఙ్ఘేనా’తి. అధివాసేసి ఖో, ఆనన్ద, కస్సపో భగవా అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో తుణ్హీభావేన. అథ ఖో, ఆనన్ద, కికీ కాసిరాజా కస్సపస్స భగవతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స అధివాసనం విదిత్వా ఉట్ఠాయాసనా కస్సపం భగవన్తం అరహన్తం సమ్మాసమ్బుద్ధం అభివాదేత్వా పదక్ఖిణం కత్వా పక్కామి. అథ ఖో, ఆనన్ద, కికీ కాసిరాజా తస్సా రత్తియా అచ్చయేన సకే నివేసనే పణీతం ఖాదనీయం భోజనీయం పటియాదాపేత్వా పణ్డుపుటకస్స [పణ్డుముటీకస్స (సీ. పీ.), పణ్డుముదికస్స (స్యా. కం.)] సాలినో విగతకాళకం అనేకసూపం అనేకబ్యఞ్జనం, కస్సపస్స భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స కాలం ఆరోచాపేసి – ‘కాలో, భన్తే, నిట్ఠితం భత్త’న్తి.

౨౮౮. ‘‘అథ ఖో, ఆనన్ద, కస్సపో భగవా అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో పుబ్బణ్హసమయం నివాసేత్వా పత్తచీవరమాదాయ యేన కికిస్స కాసిరఞ్ఞో నివేసనం తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా పఞ్ఞత్తే ఆసనే నిసీది సద్ధిం భిక్ఖుసఙ్ఘేన. అథ ఖో, ఆనన్ద, కికీ కాసిరాజా బుద్ధప్పముఖం భిక్ఖుసఙ్ఘం పణీతేన ఖాదనీయేన భోజనీయేన సహత్థా సన్తప్పేసి సమ్పవారేసి. అథ ఖో, ఆనన్ద, కికీ కాసిరాజా కస్సపం భగవన్తం అరహన్తం సమ్మాసమ్బుద్ధం భుత్తావిం ఓనీతపత్తపాణిం అఞ్ఞతరం నీచం ఆసనం గహేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో, ఆనన్ద, కికీ కాసిరాజా కస్సపం భగవన్తం అరహన్తం సమ్మాసమ్బుద్ధం ఏతదవోచ – ‘అధివాసేతు మే, భన్తే, భగవా బారాణసియం వస్సావాసం; ఏవరూపం సఙ్ఘస్స ఉపట్ఠానం భవిస్సతీ’తి. ‘అలం, మహారాజ. అధివుత్థో మే వస్సావాసో’తి. దుతియమ్పి ఖో, ఆనన్ద… తతియమ్పి ఖో, ఆనన్ద, కికీ కాసిరాజా కస్సపం భగవన్తం అరహన్తం సమ్మాసమ్బుద్ధం ఏతదవోచ – ‘అధివాసేతు మే, భన్తే, భగవా బారాణసియం వస్సావాసం; ఏవరూపం సఙ్ఘస్స ఉపట్ఠానం భవిస్సతీ’తి. ‘అలం, మహారాజ. అధివుత్థో మే వస్సావాసో’తి. అథ ఖో, ఆనన్ద, కికిస్స కాసిరఞ్ఞో ‘న మే కస్సపో భగవా అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో అధివాసేతి బారాణసియం వస్సావాస’న్తి అహుదేవ అఞ్ఞథత్తం, అహు దోమనస్సం. అథ ఖో, ఆనన్ద, కికీ కాసిరాజా కస్సపం భగవన్తం అరహన్తం సమ్మాసమ్బుద్ధం ఏతదవోచ – ‘అత్థి ను ఖో, భన్తే, అఞ్ఞో కోచి మయా ఉపట్ఠాకతరో’తి?

‘‘‘అత్థి, మహారాజ, వేగళిఙ్గం నామ గామనిగమో. తత్థ ఘటికారో నామ కుమ్భకారో; సో మే ఉపట్ఠాకో అగ్గుపట్ఠాకో. తుయ్హం ఖో పన, మహారాజ, న మే కస్సపో భగవా అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో అధివాసేతి బారాణసియం వస్సావాసన్తి అత్థేవ [అత్థి (సీ. పీ.)] అఞ్ఞథత్తం, అత్థి దోమనస్సం. తయిదం ఘటికారస్స కుమ్భకారస్స [ఘటికారే కుమ్భకారే (సీ. స్యా. కం. పీ.)] నత్థి చ న చ భవిస్సతి. ఘటికారో ఖో, మహారాజ, కుమ్భకారో బుద్ధం సరణం గతో, ధమ్మం సరణం గతో, సఙ్ఘం సరణం గతో. ఘటికారో ఖో, మహారాజ, కుమ్భకారో పాణాతిపాతా పటివిరతో, అదిన్నాదానా పటివిరతో, కామేసుమిచ్ఛాచారా పటివిరతో, ముసావాదా పటివిరతో, సురామేరయమజ్జపమాదట్ఠానా పటివిరతో. ఘటికారో ఖో, మహారాజ, కుమ్భకారో బుద్ధే అవేచ్చప్పసాదేన సమన్నాగతో, ధమ్మే అవేచ్చప్పసాదేన సమన్నాగతో, సఙ్ఘే అవేచ్చప్పసాదేన సమన్నాగతో, అరియకన్తేహి సీలేహి సమన్నాగతో. ఘటికారో ఖో, మహారాజ, కుమ్భకారో దుక్ఖే నిక్కఙ్ఖో, దుక్ఖసముదయే నిక్కఙ్ఖో, దుక్ఖనిరోధే నిక్కఙ్ఖో, దుక్ఖనిరోధగామినియా పటిపదాయ నిక్కఙ్ఖో. ఘటికారో ఖో, మహారాజ, కుమ్భకారో ఏకభత్తికో బ్రహ్మచారీ సీలవా కల్యాణధమ్మో. ఘటికారో ఖో, మహారాజ, కుమ్భకారో నిక్ఖిత్తమణిసువణ్ణో అపేతజాతరూపరజతో. ఘటికారో ఖో, మహారాజ, కుమ్భకారో పన్నముసలో న సహత్థా పథవిం ఖణతి [కుమ్భకారో న ముసలేన న సహత్థా పఠవిం ఖణతి (స్యా. కం. పీ.), కుమ్భకారో న ముసలేన సహత్థా పథవిఞ్చ ఖణతి (క.)]. యం హోతి కూలపలుగ్గం వా మూసికుక్కరో [మూసికుక్కురో (సీ. స్యా. కం. పీ.)] వా తం కాజేన ఆహరిత్వా భాజనం కరిత్వా ఏవమాహ – ‘‘ఏత్థ యో ఇచ్ఛతి తణ్డులపటిభస్తాని [తణ్డుల పభివత్తాని (సీ. పీ.)] వా ముగ్గపటిభస్తాని వా కళాయపటిభస్తాని వా నిక్ఖిపిత్వా యం ఇచ్ఛతి తం హరతూ’’తి. ఘటికారో ఖో, మహారాజ, కుమ్భకారో అన్ధే జిణ్ణే మాతాపితరో పోసేతి. ఘటికారో ఖో, మహారాజ, కుమ్భకారో పఞ్చన్నం ఓరమ్భాగియానం సంయోజనానం పరిక్ఖయా ఓపపాతికో తత్థ పరినిబ్బాయీ అనావత్తిధమ్మో తస్మా లోకా.

౨౮౯. ‘‘‘ఏకమిదాహం, మహారాజ, సమయం వేగళిఙ్గే నామ గామనిగమే విహరామి. అథ ఖ్వాహం, మహారాజ, పుబ్బణ్హసమయం నివాసేత్వా పత్తచీవరమాదాయ యేన ఘటికారస్స కుమ్భకారస్స మాతాపితరో తేనుపసఙ్కమిం; ఉపసఙ్కమిత్వా ఘటికారస్స కుమ్భకారస్స మాతాపితరో ఏతదవోచం – ‘‘హన్ద, కో ను ఖో అయం భగ్గవో గతో’’తి? ‘‘నిక్ఖన్తో ఖో తే, భన్తే, ఉపట్ఠాకో అన్తోకుమ్భియా ఓదనం గహేత్వా పరియోగా సూపం గహేత్వా పరిభుఞ్జా’’తి. అథ ఖ్వాహం, మహారాజ, కుమ్భియా ఓదనం గహేత్వా పరియోగా సూపం గహేత్వా పరిభుఞ్జిత్వా ఉట్ఠాయాసనా పక్కమిం [పక్కామిం (స్యా. కం. పీ.)]. అథ ఖో, మహారాజ, ఘటికారో కుమ్భకారో యేన మాతాపితరో తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా మాతాపితరో ఏతదవోచ – ‘‘కో కుమ్భియా ఓదనం గహేత్వా పరియోగా సూపం గహేత్వా పరిభుఞ్జిత్వా ఉట్ఠాయాసనా పక్కన్తో’’తి? ‘‘కస్సపో, తాత, భగవా అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో కుమ్భియా ఓదనం గహేత్వా పరియోగా సూపం గహేత్వా పరిభుఞ్జిత్వా ఉట్ఠాయాసనా పక్కన్తో’’తి? అథ ఖో, మహారాజ, ఘటికారస్స కుమ్భకారస్స ఏతదహోసి – ‘‘లాభా వత మే, సులద్ధం వత మే, యస్స మే కస్సపో భగవా అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో ఏవం అభివిస్సత్థో’’తి. అథ ఖో, మహారాజ, ఘటికారం కుమ్భకారం అడ్ఢమాసం పీతిసుఖం న విజహతి [న విజహి (సీ. స్యా. కం. పీ.)], సత్తాహం మాతాపితూనం.

౨౯౦. ‘‘‘ఏకమిదాహం, మహారాజ, సమయం తత్థేవ వేగళిఙ్గే నామ గామనిగమే విహరామి. అథ ఖ్వాహం, మహారాజ, పుబ్బణ్హసమయం నివాసేత్వా పత్తచీవరమాదాయ యేన ఘటికారస్స కుమ్భకారస్స మాతాపితరో తేనుపసఙ్కమిం; ఉపసఙ్కమిత్వా ఘటికారస్స కుమ్భకారస్స మాతాపితరో ఏతదవోచం – ‘‘హన్ద, కో ను ఖో అయం భగ్గవో గతో’’తి? ‘‘నిక్ఖన్తో ఖో తే, భన్తే, ఉపట్ఠాకో అన్తో కళోపియా కుమ్మాసం గహేత్వా పరియోగా సూపం గహేత్వా పరిభుఞ్జా’’తి. అథ ఖ్వాహం, మహారాజ, కళోపియా కుమ్మాసం గహేత్వా పరియోగా సూపం గహేత్వా పరిభుఞ్జిత్వా ఉట్ఠాయాసనా పక్కమిం. అథ ఖో, మహారాజ, ఘటికారో కుమ్భకారో యేన మాతాపితరో తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా మాతాపితరో ఏతదవోచ – ‘‘కో కళోపియా కుమ్మాసం గహేత్వా పరియోగా సూపం గహేత్వా పరిభుఞ్జిత్వా ఉట్ఠాయాసనా పక్కన్తో’’తి? ‘‘కస్సపో, తాత, భగవా అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో కళోపియా కుమ్మాసం గహేత్వా పరియోగా సూపం గహేత్వా పరిభుఞ్జిత్వా ఉట్ఠాయాసనా పక్కన్తో’’తి. అథ ఖో, మహారాజ, ఘటికారస్స కుమ్భకారస్స ఏతదహోసి – ‘‘లాభా వత మే, సులద్ధం వత మే, యస్స మే కస్సపో భగవా అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో ఏవం అభివిస్సత్థో’’తి. అథ ఖో, మహారాజ, ఘటికారం కుమ్భకారం అడ్ఢమాసం పీతిసుఖం న విజహతి, సత్తాహం మాతాపితూనం.

౨౯౧. ‘‘‘ఏకమిదాహం, మహారాజ, సమయం తత్థేవ వేగళిఙ్గే నామ గామనిగమే విహరామి. తేన ఖో పన సమయేన కుటి [గన్ధకుటి (సీ.)] ఓవస్సతి. అథ ఖ్వాహం, మహారాజ, భిక్ఖూ ఆమన్తేసిం – ‘‘గచ్ఛథ, భిక్ఖవే, ఘటికారస్స కుమ్భకారస్స నివేసనే తిణం జానాథా’’తి. ఏవం వుత్తే, మహారాజ, తే భిక్ఖూ మం ఏతదవోచుం – ‘‘నత్థి ఖో, భన్తే, ఘటికారస్స కుమ్భకారస్స నివేసనే తిణం, అత్థి చ ఖ్వాస్స ఆవేసనే [ఆవేసనం (సీ. స్యా. కం. పీ.)] తిణచ్ఛదన’’ [నవచ్ఛదనం (సీ.)] న్తి. ‘‘గచ్ఛథ, భిక్ఖవే, ఘటికారస్స కుమ్భకారస్స ఆవేసనం ఉత్తిణం కరోథా’’తి. అథ ఖో తే, మహారాజ, భిక్ఖూ ఘటికారస్స కుమ్భకారస్స ఆవేసనం ఉత్తిణమకంసు. అథ ఖో, మహారాజ, ఘటికారస్స కుమ్భకారస్స మాతాపితరో తే భిక్ఖూ ఏతదవోచుం – ‘‘కే ఆవేసనం ఉత్తిణం కరోన్తీ’’తి? ‘‘భిక్ఖూ, భగిని, కస్సపస్స భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స కుటి ఓవస్సతీ’’తి. ‘‘హరథ, భన్తే, హరథ, భద్రముఖా’’తి. అథ ఖో, మహారాజ, ఘటికారో కుమ్భకారో యేన మాతాపితరో తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా మాతాపితరో ఏతదవోచ – ‘‘కే ఆవేసనం ఉత్తిణమకంసూ’’తి? ‘‘భిక్ఖూ, తాత, కస్సపస్స కిర భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స కుటి ఓవస్సతీ’’తి. అథ ఖో, మహారాజ, ఘటికారస్స కుమ్భకారస్స ఏతదహోసి – ‘‘లాభా వత మే, సులద్ధం వత మే, యస్స మే కస్సపో భగవా అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో ఏవం అభివిస్సత్థో’’తి. అథ ఖో, మహారాజ ఘటికారం కుమ్భకారం అడ్ఢమాసం పీతిసుఖం న విజహతి, సత్తాహం మాతాపితూనం. అథ ఖో, మహారాజ, ఆవేసనం సబ్బన్తం తేమాసం ఆకాసచ్ఛదనం అట్ఠాసి, న దేవోతివస్సి [న చాతివస్సి (సీ. స్యా. కం. పీ.)]. ఏవరూపో చ, మహారాజ, ఘటికారో కుమ్భకారో’తి. ‘లాభా, భన్తే, ఘటికారస్స కుమ్భకారస్స, సులద్ధా, భన్తే, ఘటికారస్స కుమ్భకారస్స యస్స భగవా ఏవం అభివిస్సత్థో’’’తి.

౨౯౨. ‘‘అథ ఖో, ఆనన్ద, కికీ కాసిరాజా ఘటికారస్స కుమ్భకారస్స పఞ్చమత్తాని తణ్డులవాహసతాని పాహేసి పణ్డుపుటకస్స సాలినో తదుపియఞ్చ సూపేయ్యం. అథ ఖో తే, ఆనన్ద, రాజపురిసా ఘటికారం కుమ్భకారం ఉపసఙ్కమిత్వా ఏతదవోచుం – ‘ఇమాని ఖో, భన్తే, పఞ్చమత్తాని తణ్డులవాహసతాని కికినా కాసిరాజేన పహితాని పణ్డుపుటకస్స సాలినో తదుపియఞ్చ సూపేయ్యం. తాని, భన్తే, పటిగ్గణ్హథా’తి [పతిగ్గణ్హాతూతి (సీ. పీ.), పటిగ్గణ్హాతూతి (స్యా. కం.)]. ‘రాజా ఖో బహుకిచ్చో బహుకరణీయో. అలం మే! రఞ్ఞోవ హోతూ’తి. సియా ఖో పన తే, ఆనన్ద, ఏవమస్స – ‘అఞ్ఞో నూన తేన సమయేన జోతిపాలో మాణవో అహోసీ’తి. న ఖో పనేతం, ఆనన్ద, ఏవం దట్ఠబ్బం. అహం తేన సమయేన జోతిపాలో మాణవో అహోసి’’న్తి.

ఇదమవోచ భగవా. అత్తమనో ఆయస్మా ఆనన్దో భగవతో భాసితం అభినన్దీతి.

ఘటికారసుత్తం నిట్ఠితం పఠమం.

౨. రట్ఠపాలసుత్తం

౨౯౩. ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం భగవా కురూసు చారికం చరమానో మహతా భిక్ఖుసఙ్ఘేన సద్ధిం యేన థుల్లకోట్ఠికం [థూలకోట్ఠికం (సీ. స్యా. కం. పీ.)] నామ కురూనం నిగమో తదవసరి. అస్సోసుం ఖో థుల్లకోట్ఠికా [థూలకోట్ఠితకా (సీ. స్యా. కం. పీ.)] బ్రాహ్మణగహపతికా – ‘‘సమణో ఖలు, భో, గోతమో సక్యపుత్తో సక్యకులా పబ్బజితో కురూసు చారికం చరమానో మహతా భిక్ఖుసఙ్ఘేన సద్ధిం థుల్లకోట్ఠికం అనుప్పత్తో. తం ఖో పన భవన్తం గోతమం ఏవం కల్యాణో కిత్తిసద్దో అబ్భుగ్గతో – ‘ఇతిపి సో భగవా అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో విజ్జాచరణసమ్పన్నో సుగతో లోకవిదూ అనుత్తరో పురిసదమ్మసారథి సత్థా దేవమనుస్సానం బుద్ధో భగవా’తి. సో ఇమం లోకం సదేవకం సమారకం సబ్రహ్మకం సస్సమణబ్రాహ్మణిం పజం సదేవమనుస్సం సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా పవేదేతి. సో ధమ్మం దేసేతి ఆదికల్యాణం మజ్ఝేకల్యాణం పరియోసానకల్యాణం సాత్థం సబ్యఞ్జనం, కేవలపరిపుణ్ణం పరిసుద్ధం బ్రహ్మచరియం పకాసేతి. సాధు ఖో పన తథారూపానం అరహతం దస్సనం హోతీ’’తి. అథ ఖో థుల్లకోట్ఠికా బ్రాహ్మణగహపతికా యేన భగవా తేనుపసఙ్కమింసు; ఉపసఙ్కమిత్వా అప్పేకచ్చే భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీదింసు; అప్పేకచ్చే భగవతా సద్ధిం సమ్మోదింసు, సమ్మోదనీయం కథం సారణీయం వీతిసారేత్వా ఏకమన్తం నిసీదింసు; అప్పేకచ్చే యేన భగవా తేనఞ్జలిం పణామేత్వా ఏకమన్తం నిసీదింసు; అప్పేకచ్చే భగవతో సన్తికే నామగోత్తం సావేత్వా ఏకమన్తం నిసీదింసు; అప్పేకచ్చే తుణ్హీభూతా ఏకమన్తం నిసీదింసు. ఏకమన్తం నిసిన్నే ఖో థుల్లకోట్ఠికే బ్రాహ్మణగహపతికే భగవా ధమ్మియా కథాయ సన్దస్సేసి సమాదపేసి సముత్తేజేసి సమ్పహంసేసి.

౨౯౪. తేన ఖో పన సమయేన రట్ఠపాలో నామ కులపుత్తో తస్మింయేవ థుల్లకోట్ఠికే అగ్గకులస్స [అగ్గకులికస్స (సీ. స్యా. కం. పీ.)] పుత్తో తిస్సం పరిసాయం నిసిన్నో హోతి. అథ ఖో రట్ఠపాలస్స కులపుత్తస్స ఏతదహోసి – ‘‘యథా యథా ఖ్వాహం భగవతా ధమ్మం దేసితం ఆజానామి [యథా యథా ఖో భగవా ధమ్మం దేసేతి (సీ.)], నయిదం సుకరం అగారం అజ్ఝావసతా ఏకన్తపరిపుణ్ణం ఏకన్తపరిసుద్ధం సఙ్ఖలిఖితం బ్రహ్మచరియం చరితుం. యంనూనాహం కేసమస్సుం ఓహారేత్వా కాసాయాని వత్థాని అచ్ఛాదేత్వా అగారస్మా అనగారియం పబ్బజేయ్య’’న్తి. అథ ఖో థుల్లకోట్ఠికా బ్రాహ్మణగహపతికా భగవతా ధమ్మియా కథాయ సన్దస్సితా సమాదపితా సముత్తేజితా సమ్పహంసితా భగవతో భాసితం అభినన్దిత్వా అనుమోదిత్వా ఉట్ఠాయాసనా భగవన్తం అభివాదేత్వా పదక్ఖిణం కత్వా పక్కమింసు. అథ ఖో రట్ఠపాలో కులపుత్తో అచిరపక్కన్తేసు థుల్లకోట్ఠికేసు బ్రాహ్మణగహపతికేసు యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో రట్ఠపాలో కులపుత్తో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘యథా యథాహం, భన్తే, భగవతా ధమ్మం దేసితం ఆజానామి, నయిదం సుకరం అగారం అజ్ఝావసతా ఏకన్తపరిపుణ్ణం ఏకన్తపరిసుద్ధం సఙ్ఖలిఖితం బ్రహ్మచరియం చరితుం. ఇచ్ఛామహం, భన్తే, కేసమస్సుం ఓహారేత్వా కాసాయాని వత్థాని అచ్ఛాదేత్వా అగారస్మా అనగారియం పబ్బజితుం. లభేయ్యాహం, భన్తే, భగవతో సన్తికే పబ్బజ్జం, లభేయ్యం ఉపసమ్పదం. పబ్బాజేతు మం భగవా’’తి [ఏత్థ ‘‘లభేయ్యాహం…పే… ఉపసమ్పదం’’తి వాక్యద్వయం సబ్బేసుపి మూలపోత్థకేసు దిస్సతి, పారాజికపాళియం పన సుదిన్నభాణవారే ఏతం నత్థి. ‘‘పబ్బాజేతు మం భగవా’’తి ఇదం పన వాక్యం మరమ్మపోత్థకే యేవ దిస్సతి, పారాజికపాళియఞ్చ తదేవ అత్థి]. ‘‘అనుఞ్ఞాతోసి పన త్వం, రట్ఠపాల, మాతాపితూహి అగారస్మా అనగారియం పబ్బజ్జాయా’’తి? ‘‘న ఖోహం, భన్తే, అనుఞ్ఞాతో మాతాపితూహి అగారస్మా అనగారియం పబ్బజ్జాయా’’తి. ‘‘న ఖో, రట్ఠపాల, తథాగతా అననుఞ్ఞాతం మాతాపితూహి పుత్తం పబ్బాజేన్తీ’’తి. ‘‘స్వాహం, భన్తే, తథా కరిస్సామి యథా మం మాతాపితరో అనుజానిస్సన్తి అగారస్మా అనగారియం పబ్బజ్జాయా’’తి.

౨౯౫. అథ ఖో రట్ఠపాలో కులపుత్తో ఉట్ఠాయాసనా భగవన్తం అభివాదేత్వా పదక్ఖిణం కత్వా యేన మాతాపితరో తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా మాతాపితరో ఏతదవోచ – ‘‘అమ్మతాతా, యథా యథాహం భగవతా ధమ్మం దేసితం ఆజానామి, నయిదం సుకరం అగారం అజ్ఝావసతా ఏకన్తపరిపుణ్ణం ఏకన్తపరిసుద్ధం సఙ్ఖలిఖితం బ్రహ్మచరియం చరితుం. ఇచ్ఛామహం కేసమస్సుం ఓహారేత్వా కాసాయాని వత్థాని అచ్ఛాదేత్వా అగారస్మా అనగారియం పబ్బజితుం. అనుజానాథ మం అగారస్మా అనగారియం పబ్బజ్జాయా’’తి. ఏవం వుత్తే, రట్ఠపాలస్స కులపుత్తస్స మాతాపితరో రట్ఠపాలం కులపుత్తం ఏతదవోచుం – ‘‘త్వం ఖోసి, తాత రట్ఠపాల, అమ్హాకం ఏకపుత్తకో పియో మనాపో సుఖేధితో సుఖపరిభతో [సుఖపరిహతో (స్యా. కం. క.) (ఏహి త్వం తాత రట్ఠపాల భుఞ్జ చ పివ చ పరిచారే హి చ, భుఞ్జన్తో పివన్తో పరిచారేన్తో కామే పరిభుఞ్జన్తో పుఞ్ఞాని కరోన్తో అభిరమస్సు, న తం మయం అనుజానామ అగారస్మా అనగారియం పబ్బజ్జాయ,) సబ్బత్థ దిస్సతి, సుదిన్నకణ్డే పన నత్థి, అట్ఠకథాసుపి న దస్సితం]. న త్వం, తాత రట్ఠపాల, కస్సచి దుక్ఖస్స జానాసి. మరణేనపి తే మయం అకామకా వినా భవిస్సామ. కిం పన మయం తం జీవన్తం అనుజానిస్సామ అగారస్మా అనగారియం పబ్బజ్జాయా’’తి? దుతియమ్పి ఖో రట్ఠపాలో కులపుత్తో…పే… తతియమ్పి ఖో రట్ఠపాలో కులపుత్తో మాతాపితరో ఏతదవోచ – ‘‘అమ్మతాతా, యథా యథాహం భగవతా ధమ్మం దేసితం ఆజానామి, నయిదం సుకరం అగారం అజ్ఝావసతా ఏకన్తపరిపుణ్ణం ఏకన్తపరిసుద్ధం సఙ్ఖలిఖితం బ్రహ్మచరియం చరితుం. ఇచ్ఛామహం కేసమస్సుం ఓహారేత్వా కాసాయాని వత్థాని అచ్ఛాదేత్వా అగారస్మా అనగారియం పబ్బజితుం. అనుజానాథ మం అగారస్మా అనగారియం పబ్బజ్జాయా’’తి. తతియమ్పి ఖో రట్ఠపాలస్స కులపుత్తస్స మాతాపితరో రట్ఠపాలం కులపుత్తం ఏతదవోచుం – ‘‘త్వం ఖోసి, తాత రట్ఠపాల, అమ్హాకం ఏకపుత్తకో పియో మనాపో సుఖేధితో సుఖపరిభతో. న త్వం, తాత రట్ఠపాల, కస్సచి దుక్ఖస్స జానాసి. మరణేనపి తే మయం అకామకా వినా భవిస్సామ. కిం పన మయం తం జీవన్తం అనుజానిస్సామ అగారస్మా అనగారియం పబ్బజ్జాయా’’తి?

౨౯౬. అథ ఖో రట్ఠపాలో కులపుత్తో – ‘‘న మం మాతాపితరో అనుజానన్తి అగారస్మా అనగారియం పబ్బజ్జాయా’’తి తత్థేవ అనన్తరహితాయ భూమియా నిపజ్జి – ‘‘ఇధేవ మే మరణం భవిస్సతి పబ్బజ్జా వా’’తి. అథ ఖో రట్ఠపాలో కులపుత్తో ఏకమ్పి భత్తం న భుఞ్జి, ద్వేపి భత్తాని న భుఞ్జి, తీణిపి భత్తాని న భుఞ్జి, చత్తారిపి భత్తాని న భుఞ్జి, పఞ్చపి భత్తాని న భుఞ్జి, ఛపి భత్తాని న భుఞ్జి, సత్తపి భత్తాని న భుఞ్జి. అథ ఖో రట్ఠపాలస్స కులపుత్తస్స మాతాపితరో రట్ఠపాలం కులపుత్తం ఏతదవోచుం – ‘‘త్వం ఖోసి, తాత రట్ఠపాల, అమ్హాకం ఏకపుత్తకో పియో మనాపో సుఖేధితో సుఖపరిభతో. న త్వం, తాత రట్ఠపాల, కస్సచి, దుక్ఖస్స జానాసి [‘‘మరణేనపి తే…పే… పబ్బజ్జాయా’’తి వాక్యద్వయం సీ. స్యా. కం. పీ. పోత్థకేసు దుతియట్ఠానే యేవ దిస్సతి, పారాజికపాళియం పన పఠమట్ఠానే యేవ దిస్సతి. తస్మా ఇధ దుతియట్ఠానే పునాగతం అధికం వియ దిస్సతి]. మరణేనపి తే మయం అకామకా వినా భవిస్సామ. కిం పన మయం తం జీవన్తం అనుజానిస్సామ అగారస్మా అనగారియం పబ్బజ్జాయ. ఉట్ఠేహి, తాత రట్ఠపాల, భుఞ్జ చ పివ చ పరిచారేహి చ; భుఞ్జన్తో పివన్తో పరిచారేన్తో కామే పరిభుఞ్జన్తో పుఞ్ఞాని కరోన్తో అభిరమస్సు. న తం మయం అనుజానామ అగారస్మా అనగారియం పబ్బజ్జాయ [‘‘మరణేనపి తే…పే… పబ్బజాయా’’తి వాక్యద్వయం సీ. స్యా. కం. పీ. పోత్థకేసు దుతియట్ఠానే యేవ దిస్సతి, పారాజికపాళియం పన పఠమట్ఠానే యేవ దిస్సతి. తస్మా ఇధ దుతియట్ఠానే పునాగతం అధికం వియ దిస్సతి]. మరణేనపి తే మయం అకామకా వినా భవిస్సామ. కిం పన మయం తం జీవన్తం అనుజానిస్సామ అగారస్మా అనగారియం పబ్బజ్జాయా’’తి? ఏవం వుత్తే, రట్ఠపాలో కులపుత్తో తుణ్హీ అహోసి. దుతియమ్పి ఖో రట్ఠపాలస్స కులపుత్తస్స మాతాపితరో రట్ఠపాలం కులపుత్తం ఏతదవోచుం…పే… దుతియమ్పి ఖో రట్ఠపాలో కులపుత్తో తుణ్హీ అహోసి. తతియమ్పి ఖో రట్ఠపాలస్స కులపుత్తస్స మాతాపితరో రట్ఠపాలం కులపుత్తం ఏతదవోచుం – ‘‘త్వం ఖోసి, తాత రట్ఠపాల, అమ్హాకం ఏకపుత్తకో పియో మనాపో సుఖేధితో సుఖపరిభతో. న త్వం, తాత రట్ఠపాల, కస్సచి దుక్ఖస్స జానాసి. మరణేనపి తే మయం అకామకా వినా భవిస్సామ, కిం పన మయం తం జీవన్తం అనుజానిస్సామ అగారస్మా అనగారియం పబ్బజ్జాయ. ఉట్ఠేహి, తాత రట్ఠపాల, భుఞ్జ చ పివ చ పరిచారేహి చ; భుఞ్జన్తో పివన్తో పరిచారేన్తో కామే పరిభుఞ్జన్తో పుఞ్ఞాని కరోన్తో అభిరమస్సు. న తం మయం అనుజానామ అగారస్మా అనగారియం పబ్బజ్జాయ. మరణేనపి తే మయం అకామకా వినా భవిస్సామ. కిం పన మయం తం జీవన్తం అనుజానిస్సామ అగారస్మా అనగారియం పబ్బజ్జాయా’’తి? తతియమ్పి ఖో రట్ఠపాలో కులపుత్తో తుణ్హీ అహోసి.

౨౯౭. అథ ఖో రట్ఠపాలస్స కులపుత్తస్స సహాయకా యేన రట్ఠపాలో కులపుత్తో తేనుపసఙ్కమింసు; ఉపసఙ్కమిత్వా రట్ఠపాలం కులపుత్తం ఏతదవోచుం – ‘‘త్వం ఖోసి [త్వం ఖో (సీ. పీ.)], సమ్మ రట్ఠపాల, మాతాపితూనం ఏకపుత్తకో పియో మనాపో సుఖేధితో సుఖపరిభతో. న త్వం, సమ్మ రట్ఠపాల, కస్సచి దుక్ఖస్స జానాసి. మరణేనపి తే మాతాపితరో అకామకా వినా భవిస్సన్తి. కిం పన తే తం జీవన్తం అనుజానిస్సన్తి అగారస్మా అనగారియం పబ్బజ్జాయ. ఉట్ఠేహి, సమ్మ రట్ఠపాల, భుఞ్జ చ పివ చ పరిచారేహి చ; భుఞ్జన్తో పివన్తో పరిచారేన్తో కామే పరిభుఞ్జన్తో పుఞ్ఞాని కరోన్తో అభిరమస్సు. న తం మాతాపితరో అనుజానిస్సన్తి [అనుజానన్తి (సీ. స్యా. కం. పీ.)] అగారస్మా అనగారియం పబ్బజ్జాయ. మరణేనపి తే మాతాపితరో అకామకా వినా భవిస్సన్తి. కిం పన తే తం జీవన్తం అనుజానిస్సన్తి అగారస్మా అనగారియం పబ్బజ్జాయా’’తి? ఏవం వుత్తే, రట్ఠపాలో కులపుత్తో తుణ్హీ అహోసి. దుతియమ్పి ఖో… తతియమ్పి ఖో రట్ఠపాలస్స కులపుత్తస్స సహాయకా రట్ఠపాలం కులపుత్తం ఏతదవోచుం – ‘‘త్వం ఖోసి, సమ్మ రట్ఠపాల, మాతాపితూనం ఏకపుత్తకో పియో మనాపో సుఖేధితో సుఖపరిభతో, న త్వం, సమ్మ రట్ఠపాల, కస్సచి దుక్ఖస్స జానాసి, మరణేనపి తే మాతాపితరో అకామకా వినా భవిస్సన్తి. కిం పన తే తం జీవన్తం అనుజానిస్సన్తి అగారస్మా అనగారియం పబ్బజ్జాయ? ఉట్ఠేహి, సమ్మ రట్ఠపాల, భుఞ్జ చ పివ చ పరిచారేహి చ, భుఞ్జన్తో పివన్తో పరిచారేన్తో కామే పరిభుఞ్జన్తో పుఞ్ఞాని కరోన్తో అభిరమస్సు. న తం మాతాపితరో అనుజానిస్సన్తి అగారస్మా అనగారియం పబ్బజ్జాయ, మరణేనపి తే మాతాపితరో అకామకా వినా భవిస్సన్తి. కిం పన తే తం జీవన్తం అనుజానిస్సన్తి అగారస్మా అనగారియం పబ్బజ్జాయా’’తి? తతియమ్పి ఖో రట్ఠపాలో కులపుత్తో తుణ్హీ అహోసి.

౨౯౮. అథ ఖో రట్ఠపాలస్స కులపుత్తస్స సహాయకా యేన రట్ఠపాలస్స కులపుత్తస్స మాతాపితరో తేనుపసఙ్కమింసు; ఉపసఙ్కమిత్వా రట్ఠపాలస్స కులపుత్తస్స మాతాపితరో ఏతదవోచుం – ‘‘అమ్మతాతా, ఏసో రట్ఠపాలో కులపుత్తో తత్థేవ అనన్తరహితాయ భూమియా నిపన్నో – ‘ఇధేవ మే మరణం భవిస్సతి పబ్బజ్జా వా’తి. సచే తుమ్హే రట్ఠపాలం కులపుత్తం నానుజానిస్సథ అగారస్మా అనగారియం పబ్బజ్జాయ, తత్థేవ [తత్థేవస్స (సీ.)] మరణం ఆగమిస్సతి. సచే పన తుమ్హే రట్ఠపాలం కులపుత్తం అనుజానిస్సథ అగారస్మా అనగారియం పబ్బజ్జాయ, పబ్బజితమ్పి నం దక్ఖిస్సథ. సచే రట్ఠపాలో కులపుత్తో నాభిరమిస్సతి అగారస్మా అనగారియం పబ్బజ్జాయ, కా తస్స [కా చస్స (సీ.)] అఞ్ఞా గతి భవిస్సతి? ఇధేవ పచ్చాగమిస్సతి. అనుజానాథ రట్ఠపాలం కులపుత్తం అగారస్మా అనగారియం పబ్బజ్జాయా’’తి. ‘‘అనుజానామ, తాతా, రట్ఠపాలం కులపుత్తం అగారస్మా అనగారియం పబ్బజ్జాయ. పబ్బజితేన చ పన [పన తే (స్యా. కం. క.)] మాతాపితరో ఉద్దస్సేతబ్బా’’తి. అథ ఖో రట్ఠపాలస్స కులపుత్తస్స సహాయకా యేన రట్ఠపాలో కులపుత్తో తేనుపసఙ్కమింసు; ఉపసఙ్కమిత్వా రట్ఠపాలం కులపుత్తం ఏతదవోచుం – ‘‘ఉట్ఠేహి, సమ్మ రట్ఠపాల [‘‘త్వం ఖోసి సమ్మ రట్ఠపాల మాతాపితూనం ఏకపుత్తకో పియో మనాపో సుఖేధితో సుఖపరిహతో, న త్వం సమ్మ రట్ఠపాల కస్సచి దుక్ఖస్స జానాసి, ఉట్ఠేహి సమ్మ రట్ఠపాల భుఞ్జ చ పివ చ పరిచారేహి చ, భుఞ్జన్తో పివన్తో పరిచారేన్తో కామే పరిభుఞ్జన్తో పుఞ్ఞాని కరోన్తో అభిరమస్సు, (సీ. పీ. క.)], అనుఞ్ఞాతోసి మాతాపితూహి అగారస్మా అనగారియం పబ్బజ్జాయ. పబ్బజితేన చ పన తే మాతాపితరో ఉద్దస్సేతబ్బా’’తి.

౨౯౯. అథ ఖో రట్ఠపాలో కులపుత్తో ఉట్ఠహిత్వా బలం గాహేత్వా యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో రట్ఠపాలో కులపుత్తో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘అనుఞ్ఞాతో అహం, భన్తే, మాతాపితూహి అగారస్మా అనగారియం పబ్బజ్జాయ. పబ్బాజేతు మం భగవా’’తి. అలత్థ ఖో రట్ఠపాలో కులపుత్తో భగవతో సన్తికే పబ్బజ్జం, అలత్థ ఉపసమ్పదం. అథ ఖో భగవా అచిరూపసమ్పన్నే ఆయస్మన్తే రట్ఠపాలే అడ్ఢమాసూపసమ్పన్నే థుల్లకోట్ఠికే యథాభిరన్తం విహరిత్వా యేన సావత్థి తేన చారికం పక్కామి. అనుపుబ్బేన చారికం చరమానో యేన సావత్థి తదవసరి. తత్ర సుదం భగవా సావత్థియం విహరతి జేతవనే అనాథపిణ్డికస్స ఆరామే. అథ ఖో ఆయస్మా రట్ఠపాలో ఏకో వూపకట్ఠో అప్పమత్తో ఆతాపీ పహితత్తో విహరన్తో నచిరస్సేవ – యస్సత్థాయ కులపుత్తా సమ్మదేవ అగారస్మా అనగారియం పబ్బజన్తి తదనుత్తరం – బ్రహ్మచరియపరియోసానం దిట్ఠేవ ధమ్మే సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహాసి. ‘ఖీణా జాతి, వుసితం బ్రహ్మచరియం, కతం కరణీయం, నాపరం ఇత్థత్తాయా’తి అబ్భఞ్ఞాసి. అఞ్ఞతరో ఖో పనాయస్మా రట్ఠపాలో అరహతం అహోసి.

అథ ఖో ఆయస్మా రట్ఠపాలో యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో ఆయస్మా రట్ఠపాలో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘ఇచ్ఛామహం, భన్తే, మాతాపితరో ఉద్దస్సేతుం, సచే మం భగవా అనుజానాతీ’’తి. అథ ఖో భగవా ఆయస్మతో రట్ఠపాలస్స చేతసా చేతో పరిచ్చ [చేతోపరివితక్కం (సీ. పీ.)] మనసాకాసి. యథా [యదా (సీ. పీ.)] భగవా అఞ్ఞాసి – ‘‘అభబ్బో ఖో రట్ఠపాలో కులపుత్తో సిక్ఖం పచ్చక్ఖాయ హీనాయావత్తితు’’న్తి, అథ ఖో భగవా ఆయస్మన్తం రట్ఠపాలం ఏతదవోచ – ‘‘యస్సదాని త్వం, రట్ఠపాల, కాలం మఞ్ఞసీ’’తి. అథ ఖో ఆయస్మా రట్ఠపాలో ఉట్ఠాయాసనా భగవన్తం అభివాదేత్వా పదక్ఖిణం కత్వా సేనాసనం సంసామేత్వా పత్తచీవరమాదాయ యేన థుల్లకోట్ఠికం తేన చారికం పక్కామి. అనుపుబ్బేన చారికం చరమానో యేన థుల్లకోట్ఠికో తదవసరి. తత్ర సుదం ఆయస్మా రట్ఠపాలో థుల్లకోట్ఠికే విహరతి రఞ్ఞో కోరబ్యస్స మిగచీరే. అథ ఖో ఆయస్మా రట్ఠపాలో పుబ్బణ్హసమయం నివాసేత్వా పత్తచీవరమాదాయ థుల్లకోట్ఠికం పిణ్డాయ పావిసి. థుల్లకోట్ఠికే సపదానం పిణ్డాయ చరమానో యేన సకపితు నివేసనం తేనుపసఙ్కమి. తేన ఖో పన సమయేన ఆయస్మతో రట్ఠపాలస్స పితా మజ్ఝిమాయ ద్వారసాలాయ ఉల్లిఖాపేతి. అద్దసా ఖో ఆయస్మతో రట్ఠపాలస్స పితా ఆయస్మన్తం రట్ఠపాలం దూరతోవ ఆగచ్ఛన్తం. దిస్వాన ఏతదవోచ – ‘‘ఇమేహి ముణ్డకేహి సమణకేహి అమ్హాకం ఏకపుత్తకో పియో మనాపో పబ్బాజితో’’తి. అథ ఖో ఆయస్మా రట్ఠపాలో సకపితు నివేసనే నేవ దానం అలత్థ న పచ్చక్ఖానం; అఞ్ఞదత్థు అక్కోసమేవ అలత్థ. తేన ఖో పన సమయేన ఆయస్మతో రట్ఠపాలస్స ఞాతిదాసీ ఆభిదోసికం కుమ్మాసం ఛడ్డేతుకామా హోతి. అథ ఖో ఆయస్మా రట్ఠపాలో తం ఞాతిదాసిం ఏతదవోచ – ‘‘సచేతం, భగిని, ఛడ్డనీయధమ్మం, ఇధ మే పత్తే ఆకిరా’’తి. అథ ఖో ఆయస్మతో రట్ఠపాలస్స ఞాతిదాసీ తం ఆభిదోసికం కుమ్మాసం ఆయస్మతో రట్ఠపాలస్స పత్తే ఆకిరన్తీ హత్థానఞ్చ పాదానఞ్చ సరస్స చ నిమిత్తం అగ్గహేసి.

౩౦౦. అథ ఖో ఆయస్మతో రట్ఠపాలస్స ఞాతిదాసీ యేనాయస్మతో రట్ఠపాలస్స మాతా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా ఆయస్మతో రట్ఠపాలస్స మాతరం ఏతదవోచ – ‘‘యగ్ఘేయ్యే, జానేయ్యాసి – ‘అయ్యపుత్తో రట్ఠపాలో అనుప్పత్తో’’’తి. ‘‘సచే, జే, సచ్చం భణసి, అదాసిం తం కరోమీ’’తి [సచ్చం వదసి, అదాసీ భవసీతి (సీ. పీ.), సచ్చం వదసి, అదాసీ భవిస్ససి (క.)]. అథ ఖో ఆయస్మతో రట్ఠపాలస్స మాతా యేనాయస్మతో రట్ఠపాలస్స పితా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా ఆయస్మతో రట్ఠపాలస్స పితరం ఏతదవోచ – ‘‘యగ్ఘే, గహపతి, జానేయ్యాసి – ‘రట్ఠపాలో కిర కులపుత్తో అనుప్పత్తో’’’తి? తేన ఖో పన సమయేన ఆయస్మా రట్ఠపాలో తం ఆభిదోసికం కుమ్మాసం అఞ్ఞతరం కుట్టమూలం [కుడ్డం (సీ. స్యా. కం. పీ.)] నిస్సాయ పరిభుఞ్జతి. అథ ఖో ఆయస్మతో రట్ఠపాలస్స పితా యేనాయస్మా రట్ఠపాలో తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా ఆయస్మన్తం రట్ఠపాలం ఏతదవోచ – ‘‘అత్థి నామ, తాత రట్ఠపాల, ఆభిదోసికం కుమ్మాసం పరిభుఞ్జిస్ససి? నను, తాత రట్ఠపాల, సకం గేహం గన్తబ్బ’’న్తి? ‘‘కుతో నో, గహపతి, అమ్హాకం గేహం అగారస్మా అనగారియం పబ్బజితానం? అనగారా మయం, గహపతి. అగమమ్హ ఖో తే, గహపతి, గేహం, తత్థ నేవ దానం అలత్థమ్హ న పచ్చక్ఖానం; అఞ్ఞదత్థు అక్కోసమేవ అలత్థమ్హా’’తి. ‘‘ఏహి, తాత రట్ఠపాల, ఘరం గమిస్సామా’’తి. ‘‘అలం, గహపతి, కతం మే అజ్జ భత్తకిచ్చం’’. ‘‘తేన హి, తాత రట్ఠపాల, అధివాసేహి స్వాతనాయ భత్త’’న్తి. అధివాసేసి ఖో ఆయస్మా రట్ఠపాలో తుణ్హీభావేన. అథ ఖో ఆయస్మతో రట్ఠపాలస్స పితా ఆయస్మతో రట్ఠపాలస్స అధివాసనం విదిత్వా యేన సకం నివేసనం తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా మహన్తం హిరఞ్ఞసువణ్ణస్స పుఞ్జం కారాపేత్వా కిలఞ్జేహి పటిచ్ఛాదేత్వా ఆయస్మతో రట్ఠపాలస్స పురాణదుతియికా ఆమన్తేసి – ‘‘ఏథ తుమ్హే, వధుయో, యేన అలఙ్కారేన అలఙ్కతా పుబ్బే రట్ఠపాలస్స కులపుత్తస్స పియా హోథ మనాపా తేన అలఙ్కారేన అలఙ్కరోథా’’తి.

౩౦౧. అథ ఖో ఆయస్మతో రట్ఠపాలస్స పితా తస్సా రత్తియా అచ్చయేన సకే నివేసనే పణీతం ఖాదనీయం భోజనీయం పటియాదాపేత్వా ఆయస్మతో రట్ఠపాలస్స కాలం ఆరోచేసి – ‘‘కాలో, తాత రట్ఠపాల, నిట్ఠితం భత్త’’న్తి. అథ ఖో ఆయస్మా రట్ఠపాలో పుబ్బణ్హసమయం నివాసేత్వా పత్తచీవరమాదాయ యేన సకపితు నివేసనం తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా పఞ్ఞత్తే ఆసనే నిసీది. అథ ఖో ఆయస్మతో రట్ఠపాలస్స పితా తం హిరఞ్ఞసువణ్ణస్స పుఞ్జం వివరాపేత్వా ఆయస్మన్తం రట్ఠపాలం ఏతదవోచ – ‘‘ఇదం తే, తాత రట్ఠపాల, మాతు మత్తికం ధనం, అఞ్ఞం పేత్తికం, అఞ్ఞం పితామహం. సక్కా, తాత రట్ఠపాల, భోగే చ భుఞ్జితుం పుఞ్ఞాని చ కాతుం. ఏహి త్వం, తాత రట్ఠపాల [రట్ఠపాల సిక్ఖం పచ్చక్ఖాయ (సబ్బత్థ)], హీనాయావత్తిత్వా భోగే చ భుఞ్జస్సు పుఞ్ఞాని చ కరోహీ’’తి. ‘‘సచే మే త్వం, గహపతి, వచనం కరేయ్యాసి, ఇమం హిరఞ్ఞసువణ్ణస్స పుఞ్జం సకటే ఆరోపేత్వా నిబ్బాహాపేత్వా మజ్ఝేగఙ్గాయ నదియా సోతే ఓపిలాపేయ్యాసి. తం కిస్స హేతు? యే ఉప్పజ్జిస్సన్తి హి తే, గహపతి, తతోనిదానం సోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సుపాయాసా’’తి. అథ ఖో ఆయస్మతో రట్ఠపాలస్స పురాణదుతియికా పచ్చేకం పాదేసు గహేత్వా ఆయస్మన్తం రట్ఠపాలం ఏతదవోచుం – ‘‘కీదిసా నామ తా, అయ్యపుత్త, అచ్ఛరాయో యాసం త్వం హేతు బ్రహ్మచరియం చరసీ’’తి? ‘‘న ఖో మయం, భగినీ, అచ్ఛరానం హేతు బ్రహ్మచరియం చరామా’’తి. ‘‘భగినివాదేన నో అయ్యపుత్తో రట్ఠపాలో సముదాచరతీ’’తి తా తత్థేవ ముచ్ఛితా పపతింసు. అథ ఖో ఆయస్మా రట్ఠపాలో పితరం ఏతదవోచ – ‘‘సచే, గహపతి, భోజనం దాతబ్బం, దేథ; మా నో విహేఠేథా’’తి. ‘‘భుఞ్జ, తాత రట్ఠపాల, నిట్ఠితం భత్త’’న్తి. అథ ఖో ఆయస్మతో రట్ఠపాలస్స పితా ఆయస్మన్తం రట్ఠపాలం పణీతేన ఖాదనీయేన భోజనీయేన సహత్థా సన్తప్పేసి సమ్పవారేసి.

౩౦౨. అథ ఖో ఆయస్మా రట్ఠపాలో భుత్తావీ ఓనీతపత్తపాణీ ఠితకోవ ఇమా గాథా అభాసి –

‘‘పస్స చిత్తీకతం బిమ్బం, అరుకాయం సముస్సితం;

ఆతురం బహుసఙ్కప్పం, యస్స నత్థి ధువం ఠితి.

‘‘పస్స చిత్తీకతం రూపం, మణినా కుణ్డలేన చ;

అట్ఠి తచేన ఓనద్ధం, సహ వత్థేభి సోభతి.

‘‘అలత్తకకతా పాదా, ముఖం చుణ్ణకమక్ఖితం;

అలం బాలస్స మోహాయ, నో చ పారగవేసినో.

‘‘అట్ఠాపదకతా కేసా, నేత్తా అఞ్జనమక్ఖితా;

అలం బాలస్స మోహాయ, నో చ పారగవేసినో.

‘‘అఞ్జనీవ నవా [అఞ్జనీవణ్ణవా (క.)] చిత్తా, పూతికాయో అలఙ్కతో;

అలం బాలస్స మోహాయ, నో చ పారగవేసినో.

‘‘ఓదహి మిగవో పాసం, నాసదా వాకరం మిగో;

భుత్వా నివాపం గచ్ఛామ [గచ్ఛామి (స్యా. క.)], కన్దన్తే మిగబన్ధకే’’తి.

అథ ఖో ఆయస్మా రట్ఠపాలో ఠితకోవ ఇమా గాథా భాసిత్వా యేన రఞ్ఞో కోరబ్యస్స మిగచీరం తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా అఞ్ఞతరస్మిం రుక్ఖమూలే దివావిహారం నిసీది.

౩౦౩. అథ ఖో రాజా కోరబ్యో మిగవం ఆమన్తేసి – ‘‘సోధేహి, సమ్మ మిగవ, మిగచీరం ఉయ్యానభూమిం; గచ్ఛామ సుభూమిం దస్సనాయా’’తి. ‘‘ఏవం, దేవా’’తి ఖో మిగవో రఞ్ఞో కోరబ్యస్స పటిస్సుత్వా మిగచీరం సోధేన్తో అద్దస ఆయస్మన్తం రట్ఠపాలం అఞ్ఞతరస్మిం రుక్ఖమూలే దివావిహారం నిసిన్నం. దిస్వాన యేన రాజా కోరబ్యో తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా రాజానం కోరబ్యం ఏతదవోచ – ‘‘సుద్ధం ఖో తే, దేవ, మిగచీరం. అత్థి చేత్థ రట్ఠపాలో నామ కులపుత్తో ఇమస్మింయేవ థుల్లకోట్ఠికే అగ్గకులస్స పుత్తో యస్స త్వం అభిణ్హం కిత్తయమానో అహోసి, సో అఞ్ఞతరస్మిం రుక్ఖమూలే దివావిహారం నిసిన్నో’’తి. ‘‘తేన హి, సమ్మ మిగవ, అలం దానజ్జ ఉయ్యానభూమియా. తమేవ దాని మయం భవన్తం రట్ఠపాలం పయిరుపాసిస్సామా’’తి. అథ ఖో రాజా కోరబ్యో ‘‘యం తత్థ ఖాదనీయం భోజనీయం పటియత్తం తం సబ్బం విస్సజ్జేథా’’తి వత్వా భద్రాని భద్రాని యానాని యోజాపేత్వా భద్రం యానం అభిరుహిత్వా భద్రేహి భద్రేహి యానేహి థుల్లకోట్ఠికమ్హా నియ్యాసి మహచ్చరాజానుభావేన [మహచ్చా రాజానుభావేన (సీ.)] ఆయస్మన్తం రట్ఠపాలం దస్సనాయ. యావతికా యానస్స భూమి యానేన గన్త్వా యానా పచ్చోరోహిత్వా పత్తికోవ ఉస్సటాయ ఉస్సటాయ పరిసాయ యేనాయస్మా రట్ఠపాలో తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా ఆయస్మతా రట్ఠపాలేన సద్ధిం సమ్మోది. సమ్మోదనీయం కథం సారణీయం వీతిసారేత్వా ఏకమన్తం అట్ఠాసి. ఏకమన్తం ఠితో ఖో రాజా కోరబ్యో ఆయస్మన్తం రట్ఠపాలం ఏతదవోచ – ‘‘ఇధ భవం రట్ఠపాల హత్థత్థరే [కట్ఠత్థరే (స్యా. కం.)] నిసీదతూ’’తి. ‘‘అలం, మహారాజ, నిసీద త్వం; నిసిన్నో అహం సకే ఆసనే’’తి. నిసీది రాజా కోరబ్యో పఞ్ఞత్తే ఆసనే. నిసజ్జ ఖో రాజా కోరబ్యో ఆయస్మన్తం రట్ఠపాలం ఏతదవోచ –

౩౦౪. ‘‘చత్తారిమాని, భో రట్ఠపాల, పారిజుఞ్ఞాని యేహి పారిజుఞ్ఞేహి సమన్నాగతా ఇధేకచ్చే కేసమస్సుం ఓహారేత్వా కాసాయాని వత్థాని అచ్ఛాదేత్వా అగారస్మా అనగారియం పబ్బజన్తి. కతమాని చత్తారి? జరాపారిజుఞ్ఞం, బ్యాధిపారిజుఞ్ఞం, భోగపారిజుఞ్ఞం, ఞాతిపారిజుఞ్ఞం. కతమఞ్చ, భో రట్ఠపాల, జరాపారిజుఞ్ఞం? ఇధ, భో రట్ఠపాల, ఏకచ్చో జిణ్ణో హోతి వుడ్ఢో మహల్లకో అద్ధగతో వయోఅనుప్పత్తో. సో ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతి – ‘అహం ఖోమ్హి ఏతరహి జిణ్ణో వుడ్ఢో మహల్లకో అద్ధగతో వయోఅనుప్పత్తో. న ఖో పన మయా సుకరం అనధిగతం వా భోగం అధిగన్తుం అధిగతం వా భోగం ఫాతిం కాతుం [ఫాతికత్తుం (సీ.)]. యంనూనాహం కేసమస్సుం ఓహారేత్వా కాసాయాని వత్థాని అచ్ఛాదేత్వా అగారస్మా అనగారియం పబ్బజేయ్య’న్తి. సో తేన జరాపారిజుఞ్ఞేన సమన్నాగతో కేసమస్సుం ఓహారేత్వా కాసాయాని వత్థాని అచ్ఛాదేత్వా అగారస్మా అనగారియం పబ్బజతి. ఇదం వుచ్చతి, భో రట్ఠపాల, జరాపారిజుఞ్ఞం. భవం ఖో పన రట్ఠపాలో ఏతరహి దహరో యువా సుసుకాళకేసో భద్రేన యోబ్బనేన సమన్నాగతో పఠమేన వయసా. తం భోతో రట్ఠపాలస్స జరాపారిజుఞ్ఞం నత్థి. కిం భవం రట్ఠపాలో ఞత్వా వా దిస్వా వా సుత్వా వా అగారస్మా అనగారియం పబ్బజితో?

‘‘కతమఞ్చ, భో రట్ఠపాల, బ్యాధిపారిజుఞ్ఞం? ఇధ, భో రట్ఠపాల, ఏకచ్చో ఆబాధికో హోతి దుక్ఖితో బాళ్హగిలానో. సో ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతి – ‘అహం ఖోమ్హి ఏతరహి ఆబాధికో దుక్ఖితో బాళ్హగిలానో. న ఖో పన మయా సుకరం అనధిగతం వా భోగం అధిగన్తుం అధిగతం వా భోగం ఫాతిం కాతుం. యంనూనాహం కేసమస్సుం ఓహారేత్వా కాసాయాని వత్థాని అచ్ఛాదేత్వా అగారస్మా అనగారియం పబ్బజేయ్య’న్తి. సో తేన బ్యాధిపారిజుఞ్ఞేన సమన్నాగతో కేసమస్సుం ఓహారేత్వా కాసాయాని వత్థాని అచ్ఛాదేత్వా అగారస్మా అనగారియం పబ్బజతి. ఇదం వుచ్చతి, భో రట్ఠపాల, బ్యాధిపారిజుఞ్ఞం. భవం ఖో పన రట్ఠపాలో ఏతరహి అప్పాబాధో అప్పాతఙ్కో సమవేపాకినియా గహణియా సమన్నాగతో నాతిసీతాయ నాచ్చుణ్హాయ. తం భోతో రట్ఠపాలస్స బ్యాధిపారిజుఞ్ఞం నత్థి. కిం భవం రట్ఠపాలో ఞత్వా వా దిస్వా వా సుత్వా వా అగారస్మా అనగారియం పబ్బజితో?

‘‘కతమఞ్చ, భో రట్ఠపాల, భోగపారిజుఞ్ఞం? ఇధ, భో రట్ఠపాల, ఏకచ్చో అడ్ఢో హోతి మహద్ధనో మహాభోగో. తస్స తే భోగా అనుపుబ్బేన పరిక్ఖయం గచ్ఛన్తి. సో ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతి – ‘అహం ఖో పుబ్బే అడ్ఢో అహోసిం మహద్ధనో మహాభోగో. తస్స మే తే భోగా అనుపుబ్బేన పరిక్ఖయం గతా. న ఖో పన మయా సుకరం అనధిగతం వా భోగం అధిగన్తుం అధిగతం వా భోగం ఫాతిం కాతుం. యంనూనాహం కేసమస్సుం ఓహారేత్వా కాసాయాని వత్థాని అచ్ఛాదేత్వా అగారస్మా అనగారియం పబ్బజేయ్య’న్తి. సో తేన భోగపారిజుఞ్ఞేన సమన్నాగతో కేసమస్సుం ఓహారేత్వా కాసాయాని వత్థాని అచ్ఛాదేత్వా అగారస్మా అనగారియం పబ్బజతి. ఇదం వుచ్చతి, భో రట్ఠపాల, భోగపారిజుఞ్ఞం. భవం ఖో పన రట్ఠపాలో ఇమస్మింయేవ థుల్లకోట్ఠికే అగ్గకులస్స పుత్తో. తం భోతో రట్ఠపాలస్స భోగపారిజుఞ్ఞం నత్థి. కిం భవం రట్ఠపాలో ఞత్వా వా దిస్వా వా సుత్వా వా అగారస్మా అనగారియం పబ్బజితో?

‘‘కతమఞ్చ, భో రట్ఠపాల, ఞాతిపారిజుఞ్ఞం? ఇధ, భో రట్ఠపాల, ఏకచ్చస్స బహూ హోన్తి మిత్తామచ్చా ఞాతిసాలోహితా. తస్స తే ఞాతకా అనుపుబ్బేన పరిక్ఖయం గచ్ఛన్తి. సో ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతి – ‘మమం ఖో పుబ్బే బహూ అహేసుం మిత్తామచ్చా ఞాతిసాలోహితా. తస్స మే తే అనుపుబ్బేన పరిక్ఖయం గతా. న ఖో పన మయా సుకరం అనధిగతం వా భోగం అధిగన్తుం అధిగతం వా భోగం ఫాతిం కాతుం. యంనూనాహం కేసమస్సుం ఓహారేత్వా కాసాయాని వత్థాని అచ్ఛాదేత్వా అగారస్మా అనగారియం పబ్బజేయ్య’న్తి. సో తేన ఞాతిపారిజుఞ్ఞేన సమన్నాగతో కేసమస్సుం ఓహారేత్వా కాసాయాని వత్థాని అచ్ఛాదేత్వా అగారస్మా అనగారియం పబ్బజతి. ఇదం వుచ్చతి, భో రట్ఠపాల, ఞాతిపారిజుఞ్ఞం. భోతో ఖో పన రట్ఠపాలస్స ఇమస్మింయేవ థుల్లకోట్ఠికే బహూ మిత్తామచ్చా ఞాతిసాలోహితా. తం భోతో రట్ఠపాలస్స ఞాతిపారిజుఞ్ఞం నత్థి. కిం భవం రట్ఠపాలో ఞత్వా వా దిస్వా వా సుత్వా వా అగారస్మా అనగారియం పబ్బజితో?

‘‘ఇమాని ఖో, భో రట్ఠపాల, చత్తారి పారిజుఞ్ఞాని, యేహి పారిజుఞ్ఞేహి సమన్నాగతా ఇధేకచ్చే కేసమస్సుం ఓహారేత్వా కాసాయాని వత్థాని అచ్ఛాదేత్వా అగారస్మా అనగారియం పబ్బజన్తి. తాని భోతో రట్ఠపాలస్స నత్థి. కిం భవం రట్ఠపాలో ఞత్వా వా దిస్వా వా సుత్వా వా అగారస్మా అనగారియం పబ్బజితో’’తి?

౩౦౫. ‘‘అత్థి ఖో, మహారాజ, తేన భగవతా జానతా పస్సతా అరహతా సమ్మాసమ్బుద్ధేన చత్తారో ధమ్ముద్దేసా ఉద్దిట్ఠా, యే అహం [యమహం (స్యా. కం. క.)] ఞత్వా చ దిస్వా చ సుత్వా చ అగారస్మా అనగారియం పబ్బజితో. కతమే చత్తారో? ‘ఉపనియ్యతి లోకో అద్ధువో’తి ఖో, మహారాజ, తేన భగవతా జానతా పస్సతా అరహతా సమ్మాసమ్బుద్ధేన పఠమో ధమ్ముద్దేసో ఉద్దిట్ఠో, యమహం ఞత్వా చ దిస్వా సుత్వా చ అగారస్మా అనగారియం పబ్బజితో. ‘అతాణో లోకో అనభిస్సరో’తి ఖో, మహారాజ, తేన భగవతా జానతా పస్సతా అరహతా సమ్మాసమ్బుద్ధేన దుతియో ధమ్ముద్దేసో ఉద్దిట్ఠో, యమహం ఞత్వా చ దిస్వా సుత్వా చ అగారస్మా అనగారియం పబ్బజితో. ‘అస్సకో లోకో, సబ్బం పహాయ గమనీయ’న్తి ఖో, మహారాజ, తేన భగవతా జానతా పస్సతా అరహతా సమ్మాసమ్బుద్ధేన తతియో ధమ్ముద్దేసో ఉద్దిట్ఠో, యమహం ఞత్వా చ దిస్వా సుత్వా చ అగారస్మా అనగారియం పబ్బజితో. ‘ఊనో లోకో అతిత్తో తణ్హాదాసో’తి ఖో, మహారాజ, తేన భగవతా జానతా పస్సతా అరహతా సమ్మాసమ్బుద్ధేన చతుత్థో ధమ్ముద్దేసో ఉద్దిట్ఠో, యమహం ఞత్వా చ దిస్వా సుత్వా చ అగారస్మా అనగారియం పబ్బజితో. ఇమే ఖో, మహారాజ, తేన భగవతా జానతా పస్సతా అరహతా సమ్మాసమ్బుద్ధేన చత్తారో ధమ్ముద్దేసా ఉద్దిట్ఠా, యే అహం ఞత్వా చ దిస్వా సుత్వా చ అగారస్మా అనగారియం పబ్బజితో’’తి.

౩౦౬. ‘‘‘ఉపనియ్యతి లోకో అద్ధువో’తి – భవం రట్ఠపాలో ఆహ. ఇమస్స, భో రట్ఠపాల, భాసితస్స కథం అత్థో దట్ఠబ్బో’’తి? ‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, మహారాజ, త్వం వీసతివస్సుద్దేసికోపి పణ్ణవీసతివస్సుద్దేసికోపి హత్థిస్మిమ్పి కతావీ అస్సస్మిమ్పి కతావీ రథస్మిమ్పి కతావీ ధనుస్మిమ్పి కతావీ థరుస్మిమ్పి కతావీ ఊరుబలీ బాహుబలీ అలమత్తో సఙ్గామావచరో’’తి? ‘‘అహోసిం అహం, భో రట్ఠపాల, వీసతివస్సుద్దేసికోపి పణ్ణవీసతివస్సుద్దేసికోపి హత్థిస్మిమ్పి కతావీ అస్సస్మిమ్పి కతావీ రథస్మిమ్పి కతావీ ధనుస్మిమ్పి కతావీ థరుస్మిమ్పి కతావీ ఊరుబలీ బాహుబలీ అలమత్తో సఙ్గామావచరో. అప్పేకదాహం, భో రట్ఠపాల, ఇద్ధిమావ మఞ్ఞే న [ఇద్ధిమా మఞ్ఞే న (స్యా. కం.), ఇద్ధిమా చ మఞ్ఞే (సీ.), న వియ మఞ్ఞే (క.)] అత్తనో బలేన సమసమం సమనుపస్సామీ’’తి. ‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, మహారాజ, ఏవమేవ త్వం ఏతరహి ఊరుబలీ బాహుబలీ అలమత్తో సఙ్గామావచరో’’తి? ‘‘నో హిదం, భో రట్ఠపాల. ఏతరహి జిణ్ణో వుడ్ఢో మహల్లకో అద్ధగతో వయోఅనుప్పత్తో ఆసీతికో మే వయో వత్తతి. అప్పేకదాహం, భో రట్ఠపాల, ‘ఇధ పాదం కరిస్సామీ’తి అఞ్ఞేనేవ పాదం కరోమీ’’తి. ‘‘ఇదం ఖో తం, మహారాజ, తేన భగవతా జానతా పస్సతా అరహతా సమ్మాసమ్బుద్ధేన సన్ధాయ భాసితం – ‘ఉపనియ్యతి లోకో అద్ధువో’తి, యమహం ఞత్వా చ దిస్వా సుత్వా చ అగారస్మా అనగారియం పబ్బజితో’’తి. ‘‘అచ్ఛరియం, భో రట్ఠపాల, అబ్భుతం, భో రట్ఠపాల! యావ సుభాసితం చిదం తేన భగవతా జానతా పస్సతా అరహతా సమ్మాసమ్బుద్ధేన – ‘ఉపనియ్యతి లోకో అద్ధువో’తి. ఉపనియ్యతి హి, భో రట్ఠపాల, లోకో అద్ధువో.

‘‘సంవిజ్జన్తే ఖో, భో రట్ఠపాల, ఇమస్మిం రాజకులే హత్థికాయాపి అస్సకాయాపి రథకాయాపి పత్తికాయాపి, అమ్హాకం ఆపదాసు పరియోధాయ వత్తిస్సన్తి. ‘అతాణో లోకో అనభిస్సరో’తి – భవం రట్ఠపాలో ఆహ. ఇమస్స పన, భో రట్ఠపాల, భాసితస్స కథం అత్థో దట్ఠబ్బో’’తి? ‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, మహారాజ, అత్థి తే కోచి అనుసాయికో ఆబాధో’’తి? ‘‘అత్థి మే, భో రట్ఠపాల, అనుసాయికో ఆబాధో. అప్పేకదా మం, భో రట్ఠపాల, మిత్తామచ్చా ఞాతిసాలోహితా పరివారేత్వా ఠితా హోన్తి – ‘ఇదాని రాజా కోరబ్యో కాలం కరిస్సతి, ఇదాని రాజా కోరబ్యో కాలం కరిస్సతీ’’’తి. ‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, మహారాజ, లభసి త్వం తే మిత్తామచ్చే ఞాతిసాలోహితే – ‘ఆయన్తు మే భోన్తో మిత్తామచ్చా ఞాతిసాలోహితా, సబ్బేవ సన్తా ఇమం వేదనం సంవిభజథ, యథాహం లహుకతరికం వేదనం వేదియేయ్య’న్తి – ఉదాహు త్వంయేవ తం వేదనం వేదియసీ’’తి? ‘‘నాహం, భో రట్ఠపాల, లభామి తే మిత్తామచ్చే ఞాతిసాలోహితే – ‘ఆయన్తు మే భోన్తో మిత్తామచ్చా ఞాతిసాలోహితా, సబ్బేవ సన్తా ఇమం వేదనం సంవిభజథ, యథాహం లహుకతరికం వేదనం వేదియేయ్య’న్తి. అథ ఖో అహమేవ తం వేదనం వేదియామీ’’తి. ‘‘ఇదం ఖో తం, మహారాజ, తేన భగవతా జానతా పస్సతా అరహతా సమ్మాసమ్బుద్ధేన సన్ధాయ భాసితం – ‘అతాణో లోకో అనభిస్సరో’తి, యమహం ఞత్వా చ దిస్వా సుత్వా చ అగారస్మా అనగారియం పబ్బజితో’’తి. ‘‘అచ్ఛరియం, భో రట్ఠపాల, అబ్భుతం, భో రట్ఠపాల! యావ సుభాసితం చిదం తేన భగవతా జానతా పస్సతా అరహతా సమ్మాసమ్బుద్ధేన – ‘అతాణో లోకో అనభిస్సరో’తి. అతాణో హి, భో రట్ఠపాల, లోకో అనభిస్సరో.

‘‘సంవిజ్జతి ఖో, భో రట్ఠపాల, ఇమస్మిం రాజకులే పహూతం హిరఞ్ఞసువణ్ణం భూమిగతఞ్చ వేహాసగతఞ్చ. ‘అస్సకో లోకో, సబ్బం పహాయ గమనీయ’న్తి – భవం రట్ఠపాలో ఆహ. ఇమస్స పన, భో రట్ఠపాల, భాసితస్స కథం అత్థో దట్ఠబ్బో’’తి? ‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, మహారాజ, యథా త్వం ఏతరహి పఞ్చహి కామగుణేహి సమప్పితో సమఙ్గీభూతో పరిచారేసి, లచ్ఛసి త్వం పరత్థాపి – ‘ఏవమేవాహం ఇమేహేవ పఞ్చహి కామగుణేహి సమప్పితో సమఙ్గీభూతో పరిచారేమీ’తి, ఉదాహు అఞ్ఞే ఇమం భోగం పటిపజ్జిస్సన్తి, త్వం పన యథాకమ్మం గమిస్ససీ’’తి? ‘‘యథాహం, భో రట్ఠపాల, ఏతరహి పఞ్చహి కామగుణేహి సమప్పితో సమఙ్గీభూతో పరిచారేమి, నాహం లచ్ఛామి పరత్థాపి – ‘ఏవమేవ ఇమేహేవ పఞ్చహి కామగుణేహి సమప్పితో సమఙ్గీభూతో పరిచారేమీ’తి. అథ ఖో అఞ్ఞే ఇమం భోగం పటిపజ్జిస్సన్తి; అహం పన యథాకమ్మం గమిస్సామీ’’తి. ‘‘ఇదం ఖో తం, మహారాజ, తేన భగవతా జానతా పస్సతా అరహతా సమ్మాసమ్బుద్ధేన సన్ధాయ భాసితం – ‘అస్సకో లోకో, సబ్బం పహాయ గమనీయ’న్తి, యమహం ఞత్వా చ దిస్వా చ సుత్వా చ అగారస్మా అనగారియం పబ్బజితో’’తి. ‘‘అచ్ఛరియం, భో రట్ఠపాల, అబ్భుతం, భో రట్ఠపాల! యావ సుభాసితం చిదం తేన భగవతా జానతా పస్సతా అరహతా సమ్మాసమ్బుద్ధేన – ‘అస్సకో లోకో, సబ్బం పహాయ గమనీయ’న్తి. అస్సకో హి, భో రట్ఠపాల, లోకో సబ్బం పహాయ గమనీయం.

‘‘‘ఊనో లోకో అతిత్తో తణ్హాదాసో’తి – భవం రట్ఠపాలో ఆహ. ఇమస్స, భో రట్ఠపాల, భాసితస్స కథం అత్థో దట్ఠబ్బో’’తి? ‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, మహారాజ, ఫీతం కురుం అజ్ఝావససీ’’తి? ‘‘ఏవం, భో రట్ఠపాల, ఫీతం కురుం అజ్ఝావసామీ’’తి. ‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, మహారాజ, ఇధ పురిసో ఆగచ్ఛేయ్య పురత్థిమాయ దిసాయ సద్ధాయికో పచ్చయికో. సో తం ఉపసఙ్కమిత్వా ఏవం వదేయ్య – ‘యగ్ఘే, మహారాజ, జానేయ్యాసి, అహం ఆగచ్ఛామి పురత్థిమాయ దిసాయ? తత్థద్దసం మహన్తం జనపదం ఇద్ధఞ్చేవ ఫీతఞ్చ బహుజనం ఆకిణ్ణమనుస్సం. బహూ తత్థ హత్థికాయా అస్సకాయా రథకాయా పత్తికాయా; బహు తత్థ ధనధఞ్ఞం [దన్తాజినం (సీ. స్యా. కం. పీ.)]; బహు తత్థ హిరఞ్ఞసువణ్ణం అకతఞ్చేవ కతఞ్చ; బహు తత్థ ఇత్థిపరిగ్గహో. సక్కా చ తావతకేనేవ బలమత్తేన [బలత్థేన (సీ. స్యా. కం. పీ.), బహలత్థేన (క.)] అభివిజినితుం. అభివిజిన, మహారాజా’తి, కిన్తి నం కరేయ్యాసీ’’తి? ‘‘తమ్పి మయం, భో రట్ఠపాల, అభివిజియ అజ్ఝావసేయ్యామా’’తి. ‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, మహారాజ, ఇధ పురిసో ఆగచ్ఛేయ్య పచ్ఛిమాయ దిసాయ… ఉత్తరాయ దిసాయ… దక్ఖిణాయ దిసాయ… పరసముద్దతో సద్ధాయికో పచ్చయికో. సో తం ఉపసఙ్కమిత్వా ఏవం వదేయ్య – ‘యగ్ఘే, మహారాజ, జానేయ్యాసి, అహం ఆగచ్ఛామి పరసముద్దతో? తత్థద్దసం మహన్తం జనపదం ఇద్ధఞ్చేవ ఫీతఞ్చ బహుజనం ఆకిణ్ణమనుస్సం. బహూ తత్థ హత్థికాయా అస్సకాయా రథకాయా పత్తికాయా; బహు తత్థ ధనధఞ్ఞం; బహు తత్థ హిరఞ్ఞసువణ్ణం అకతఞ్చేవ కతఞ్చ; బహు తత్థ ఇత్థిపరిగ్గహో. సక్కా చ తావతకేనేవ బలమత్తేన అభివిజినితుం. అభివిజిన, మహారాజా’తి, కిన్తి నం కరేయ్యాసీ’’తి? ‘‘తమ్పి మయం, భో రట్ఠపాల, అభివిజియ అజ్ఝావసేయ్యామా’’తి. ‘‘ఇదం ఖో తం, మహారాజ, తేన భగవతా జానతా పస్సతా అరహతా సమ్మాసమ్బుద్ధేన సన్ధాయ భాసితం – ‘ఊనో లోకో అతిత్తో తణ్హాదాసో’తి, యమహం ఞత్వా చ దిస్వా సుత్వా చ అగారస్మా అనగారియం పబ్బజితో’’తి. ‘‘అచ్ఛరియం, భో రట్ఠపాల, అబ్భుతం, భో రట్ఠపాల! యావ సుభాసితం చిదం తేన భగవతా జానతా పస్సతా అరహతా సమ్మాసమ్బుద్ధేన – ‘ఊనో లోకో అతిత్తో తణ్హాదాసో’తి. ఊనో హి, భో రట్ఠపాల, లోకో అతిత్తో తణ్హాదాసో’’తి.

ఇదమవోచ ఆయస్మా రట్ఠపాలో. ఇదం వత్వా అథాపరం ఏతదవోచ –

౩౦౭. ‘‘పస్సామి లోకే సధనే మనుస్సే,

లద్ధాన విత్తం న దదన్తి మోహా;

లుద్ధా ధనం [లద్ధా ధనం (క.)] సన్నిచయం కరోన్తి,

భియ్యోవ కామే అభిపత్థయన్తి.

‘‘రాజా పసయ్హా పథవిం విజిత్వా,

ససాగరన్తం మహిమావసన్తో [మహియా వసన్తో (సీ. క.)];

ఓరం సముద్దస్స అతిత్తరూపో,

పారం సముద్దస్సపి పత్థయేథ.

‘‘రాజా చ అఞ్ఞే చ బహూ మనుస్సా,

అవీతతణ్హా [అతిత్తతణ్హా (క.)] మరణం ఉపేన్తి;

ఊనావ హుత్వాన జహన్తి దేహం,

కామేహి లోకమ్హి న హత్థి తిత్తి.

‘‘కన్దన్తి నం ఞాతీ పకిరియ కేసే,

అహోవతా నో అమరాతి చాహు;

వత్థేన నం పారుతం నీహరిత్వా,

చితం సమాదాయ [సమాధాయ (సీ.)] తతోడహన్తి.

‘‘సో డయ్హతి సూలేహి తుజ్జమానో,

ఏకేన వత్థేన పహాయ భోగే;

న మీయమానస్స భవన్తి తాణా,

ఞాతీధ మిత్తా అథ వా సహాయా.

‘‘దాయాదకా తస్స ధనం హరన్తి,

సత్తో పన గచ్ఛతి యేన కమ్మం;

న మీయమానం ధనమన్వేతి కిఞ్చి,

పుత్తా చ దారా చ ధనఞ్చ రట్ఠం.

‘‘న దీఘమాయుం లభతే ధనేన, న చాపి విత్తేన జరం విహన్తి;

అప్పం హిదం జీవితమాహు ధీరా, అసస్సతం విప్పరిణామధమ్మం.

‘‘అడ్ఢా దలిద్దా చ ఫుసన్తి ఫస్సం,

బాలో చ ధీరో చ తథేవ ఫుట్ఠో;

బాలో చ బాల్యా వధితోవ సేతి,

ధీరో చ [ధీరోవ (క.)] న వేధతి ఫస్సఫుట్ఠో.

‘‘తస్మా హి పఞ్ఞావ ధనేన సేయ్యో,

యాయ వోసానమిధాధిగచ్ఛతి;

అబ్యోసితత్తా [అసోసితత్తా (సీ. పీ.)] హి భవాభవేసు,

పాపాని కమ్మాని కరోన్తి మోహా.

‘‘ఉపేతి గబ్భఞ్చ పరఞ్చ లోకం,

సంసారమాపజ్జ పరమ్పరాయ;

తస్సప్పపఞ్ఞో అభిసద్దహన్తో,

ఉపేతి గబ్భఞ్చ పరఞ్చ లోకం.

‘‘చోరో యథా సన్ధిముఖే గహితో,

సకమ్మునా హఞ్ఞతి పాపధమ్మో;

ఏవం పజా పేచ్చ పరమ్హి లోకే,

సకమ్మునా హఞ్ఞతి పాపధమ్మో.

‘‘కామాహి చిత్రా మధురా మనోరమా,

విరూపరూపేన మథేన్తి చిత్తం;

ఆదీనవం కామగుణేసు దిస్వా,

తస్మా అహం పబ్బజితోమ్హి రాజ.

‘‘దుమప్ఫలానేవ పతన్తి మాణవా,

దహరా చ వుడ్ఢా చ సరీరభేదా;

ఏతమ్పి దిస్వా [ఏవమ్పి దిస్వా (సీ.), ఏతం విదిత్వా (స్యా. కం.)] పబ్బజితోమ్హి రాజ,

అపణ్ణకం సామఞ్ఞమేవ సేయ్యో’’తి.

రట్ఠపాలసుత్తం నిట్ఠితం దుతియం.

౩. మఘదేవసుత్తం

౩౦౮. ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం భగవా మిథిలాయం విహరతి మఘదేవఅమ్బవనే [మఖాదేవఅమ్బవనే (సీ. పీ.), మగ్ఘదేవఅమ్బవనే (క.)]. అథ ఖో భగవా అఞ్ఞతరస్మిం పదేసే సితం పాత్వాకాసి. అథ ఖో ఆయస్మతో ఆనన్దస్స ఏతదహోసి – ‘‘కో ను ఖో హేతు, కో పచ్చయో భగవతో సితస్స పాతుకమ్మాయ? న అకారణేన తథాగతా సితం పాతుకరోన్తీ’’తి. అథ ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో ఏకంసం చీవరం కత్వా యేన భగవా తేనఞ్జలిం పణామేత్వా భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘కో ను ఖో, భన్తే, హేతు, కో పచ్చయో భగవతో సితస్స పాతుకమ్మాయ? న అకారణేన తథాగతా సితం పాతుకరోన్తీ’’తి. ‘‘భూతపుబ్బం, ఆనన్ద, ఇమిస్సాయేవ మిథిలాయం రాజా అహోసి మఘదేవో నామ ధమ్మికో ధమ్మరాజా ధమ్మే ఠితో మహారాజా; ధమ్మం చరతి బ్రాహ్మణగహపతికేసు నేగమేసు చేవ జానపదేసు చ; ఉపోసథఞ్చ ఉపవసతి చాతుద్దసిం పఞ్చదసిం అట్ఠమిఞ్చ పక్ఖస్స. అథ ఖో, ఆనన్ద, రాజా మఘదేవో బహూనం వస్సానం బహూనం వస్ససతానం బహూనం వస్ససహస్సానం అచ్చయేన కప్పకం ఆమన్తేసి – ‘యదా మే, సమ్మ కప్పక, పస్సేయ్యాసి సిరస్మిం పలితాని జాతాని, అథ మే ఆరోచేయ్యాసీ’తి. ‘ఏవం, దేవా’తి ఖో, ఆనన్ద, కప్పకో రఞ్ఞో మఘదేవస్స పచ్చస్సోసి. అద్దసా ఖో, ఆనన్ద, కప్పకో బహూనం వస్సానం బహూనం వస్ససతానం బహూనం వస్ససహస్సానం అచ్చయేన రఞ్ఞో మఘదేవస్స సిరస్మిం పలితాని జాతాని. దిస్వాన రాజానం మఘదేవం ఏతదవోచ – ‘పాతుభూతా ఖో దేవస్స దేవదూతా, దిస్సన్తి సిరస్మిం పలితాని జాతానీ’తి. ‘తేన హి, సమ్మ కప్పక, తాని పలితాని సాధుకం సణ్డాసేన ఉద్ధరిత్వా మమ అఞ్జలిస్మిం పతిట్ఠాపేహీ’తి. ‘ఏవం, దేవా’తి ఖో, ఆనన్ద, కప్పకో రఞ్ఞో మఘదేవస్స పటిస్సుత్వా తాని పలితాని సాధుకం సణ్డాసేన ఉద్ధరిత్వా రఞ్ఞో మఘదేవస్స అఞ్జలిస్మిం పతిట్ఠాపేసి.

౩౦౯. ‘‘అథ ఖో, ఆనన్ద, రాజా మఘదేవో కప్పకస్స గామవరం దత్వా జేట్ఠపుత్తం కుమారం ఆమన్తాపేత్వా ఏతదవోచ – ‘పాతుభూతా ఖో మే, తాత కుమార, దేవదూతా; దిస్సన్తి సిరస్మిం పలితాని జాతాని; భుత్తా ఖో పన మే మానుసకా కామా; సమయో దిబ్బే కామే పరియేసితుం. ఏహి త్వం, తాత కుమార, ఇమం రజ్జం పటిపజ్జ. అహం పన కేసమస్సుం ఓహారేత్వా కాసాయాని వత్థాని అచ్ఛాదేత్వా అగారస్మా అనగారియం పబ్బజిస్సామి. తేన హి, తాత కుమార, యదా త్వమ్పి పస్సేయ్యాసి సిరస్మిం పలితాని జాతాని, అథ కప్పకస్స గామవరం దత్వా జేట్ఠపుత్తం కుమారం సాధుకం రజ్జే సమనుసాసిత్వా కేసమస్సుం ఓహారేత్వా కాసాయాని వత్థాని అచ్ఛాదేత్వా అగారస్మా అనగారియం పబ్బజేయ్యాసి. యేన మే ఇదం కల్యాణం వత్తం నిహితం అనుప్పవత్తేయ్యాసి, మా ఖో మే త్వం అన్తిమపురిసో అహోసి. యస్మిం ఖో, తాత కుమార, పురిసయుగే వత్తమానే ఏవరూపస్స కల్యాణస్స వత్తస్స సముచ్ఛేదో హోతి సో తేసం అన్తిమపురిసో హోతి. తం తాహం, తాత కుమార, ఏవం వదామి – యేన మే ఇదం కల్యాణం వత్తం నిహితం అనుప్పవత్తేయ్యాసి, మా ఖో మే త్వం అన్తిమపురిసో అహోసీ’తి. అథ ఖో, ఆనన్ద, రాజా మఘదేవో కప్పకస్స గామవరం దత్వా జేట్ఠపుత్తం కుమారం సాధుకం రజ్జే సమనుసాసిత్వా ఇమస్మింయేవ మఘదేవఅమ్బవనే కేసమస్సుం ఓహారేత్వా కాసాయాని వత్థాని అచ్ఛాదేత్వా అగారస్మా అనగారియం పబ్బజి. సో మేత్తాసహగతేన చేతసా ఏకం దిసం ఫరిత్వా విహాసి, తథా దుతియం, తథా తతియం, తథా చతుత్థం; ఇతి ఉద్ధమధో తిరియం సబ్బధి సబ్బత్తతాయ సబ్బావన్తం లోకం మేత్తాసహగతేన చేతసా విపులేన మహగ్గతేన అప్పమాణేన అవేరేన అబ్యాబజ్ఝేన [అబ్యాపజ్ఝేన (సీ. స్యా. కం. పీ.), అబ్యాపజ్జేన (క.)] ఫరిత్వా విహాసి. కరుణాసహగతేన చేతసా… ముదితాసహగతేన చేతసా… ఉపేక్ఖాసహగతేన చేతసా ఏకం దిసం ఫరిత్వా విహాసి, తథా దుతియం, తథా తతియం, తథా చతుత్థం; ఇతి ఉద్ధమధో తిరియం సబ్బధి సబ్బత్తతాయ సబ్బావన్తం లోకం ఉపేక్ఖాసహగతేన చేతసా విపులేన మహగ్గతేన అప్పమాణేన అవేరేన అబ్యాబజ్ఝేన ఫరిత్వా విహాసి.

‘‘రాజా ఖో పనానన్ద, మఘదేవో చతురాసీతివస్ససహస్సాని కుమారకీళితం కీళి, చతురాసీతివస్ససహస్సాని ఓపరజ్జం కారేసి, చతురాసీతివస్ససహస్సాని రజ్జం కారేసి, చతురాసీతివస్ససహస్సాని ఇమస్మింయేవ మఘదేవఅమ్బవనే అగారస్మా అనగారియం పబ్బజితో బ్రహ్మచరియమచరి. సో చత్తారో బ్రహ్మవిహారే భావేత్వా కాయస్స భేదా పరం మరణా బ్రహ్మలోకూపగో అహోసి.

౩౧౦. ‘‘అథ ఖో రఞ్ఞో, ఆనన్ద, మఘదేవస్స పుత్తో బహూనం వస్సానం బహూనం వస్ససతానం బహూనం వస్ససహస్సానం అచ్చయేన కప్పకం ఆమన్తేసి – ‘యదా మే, సమ్మ కప్పక, పస్సేయ్యాసి సిరస్మిం పలితాని జాతాని, అథ ఖో ఆరోచేయ్యాసీ’తి. ‘ఏవం, దేవా’తి ఖో, ఆనన్ద, కప్పకో రఞ్ఞో మఘదేవస్స పుత్తస్స పచ్చస్సోసి. అద్దసా ఖో, ఆనన్ద, కప్పకో బహూనం వస్సానం బహూనం వస్ససతానం బహూనం వస్ససహస్సానం అచ్చయేన రఞ్ఞో మఘదేవస్స పుత్తస్స సిరస్మిం పలితాని జాతాని. దిస్వాన రఞ్ఞో మఘదేవస్స పుత్తం ఏతదవోచ – ‘పాతుభూతా ఖో దేవస్స దేవదూతా; దిస్సన్తి సిరస్మిం పలితాని జాతానీ’తి. ‘తేన హి, సమ్మ కప్పక, తాని పలితాని సాధుకం సణ్డాసేన ఉద్ధరిత్వా మమ అఞ్జలిస్మిం పతిట్ఠాపేహీ’తి. ‘ఏవం, దేవా’తి ఖో, ఆనన్ద, కప్పకో రఞ్ఞో మఘదేవస్స పుత్తస్స పటిస్సుత్వా తాని పలితాని సాధుకం సణ్డాసేన ఉద్ధరిత్వా రఞ్ఞో మఘదేవస్స పుత్తస్స అఞ్జలిస్మిం పతిట్ఠాపేసి.

‘‘అథ ఖో, ఆనన్ద, రఞ్ఞో మఘదేవస్స పుత్తో కప్పకస్స గామవరం దత్వా జేట్ఠపుత్తం కుమారం ఆమన్తాపేత్వా ఏతదవోచ – ‘పాతుభూతా ఖో, మే, తాత కుమార, దేవదూతా; దిస్సన్తి సిరస్మిం పలితాని జాతాని; భుత్తా ఖో పన మే మానుసకా కామా; సమయో దిబ్బే కామే పరియేసితుం. ఏహి త్వం, తాత కుమార, ఇమం రజ్జం పటిపజ్జ. అహం పన కేసమస్సుం ఓహారేత్వా కాసాయాని వత్థాని అచ్ఛాదేత్వా అగారస్మా అనగారియం పబ్బజిస్సామి. తేన హి, తాత కుమార, యదా త్వమ్పి పస్సేయ్యాసి సిరస్మిం పలితాని జాతాని, అథ కప్పకస్స గామవరం దత్వా జేట్ఠపుత్తం కుమారం సాధుకం రజ్జే సమనుసాసిత్వా కేసమస్సుం ఓహారేత్వా కాసాయాని వత్థాని అచ్ఛాదేత్వా అగారస్మా అనగారియం పబ్బజేయ్యాసి. యేన మే ఇదం కల్యాణం వత్తం నిహితం అనుప్పవత్తేయ్యాసి, మా ఖో మే త్వం అన్తిమపురిసో అహోసి. యస్మిం ఖో, తాత కుమార, పురిసయుగే వత్తమానే ఏవరూపస్స కల్యాణస్స వత్తస్స సముచ్ఛేదో హోతి సో తేసం అన్తిమపురిసో హోతి. తం తాహం, తాత కుమార, ఏవం వదామి – యేన మే ఇదం కల్యాణం వత్తం నిహితం అనుప్పవత్తేయ్యాసి, మా ఖో మే త్వం అన్తిమపురిసో అహోసీ’తి. అథ ఖో, ఆనన్ద, రఞ్ఞో మఘదేవస్స పుత్తో కప్పకస్స గామవరం దత్వా జేట్ఠపుత్తం కుమారం సాధుకం రజ్జే సమనుసాసిత్వా ఇమస్మింయేవ మఘదేవఅమ్బవనే కేసమస్సుం ఓహారేత్వా కాసాయాని వత్థాని అచ్ఛాదేత్వా అగారస్మా అనగారియం పబ్బజి. సో మేత్తాసహగతేన చేతసా ఏకం దిసం ఫరిత్వా విహాసి, తథా దుతియం, తథా తతియం, తథా చతుత్థం; ఇతి ఉద్ధమధో తిరియం సబ్బధి సబ్బత్తతాయ సబ్బావన్తం లోకం మేత్తాసహగతేన చేతసా విపులేన మహగ్గతేన అప్పమాణేన అవేరేన అబ్యాబజ్ఝేన ఫరిత్వా విహాసి. కరుణాసహగతేన చేతసా… ముదితాసహగతేన చేతసా… ఉపేక్ఖాసహగతేన చేతసా ఏకం దిసం ఫరిత్వా విహాసి, తథా దుతియం, తథా తతియం, తథా చతుత్థం; ఇతి ఉద్ధమధో తిరియం సబ్బధి సబ్బత్తతాయ సబ్బావన్తం లోకం ఉపేక్ఖాసహగతేన చేతసా విపులేన మహగ్గతేన అప్పమాణేన అవేరేన అబ్యాబజ్ఝేన ఫరిత్వా విహాసి. రఞ్ఞో ఖో పనానన్ద, మఘదేవస్స పుత్తో చతురాసీతివస్ససహస్సాని కుమారకీళితం కీళి, చతురాసీతివస్ససహస్సాని ఓపరజ్జం కారేసి, చతురాసీతివస్ససహస్సాని రజ్జం కారేసి, చతురాసీతివస్ససహస్సాని ఇమస్మింయేవ మఘదేవఅమ్బవనే అగారస్మా అనగారియం పబ్బజితో బ్రహ్మచరియమచరి. సో చత్తారో బ్రహ్మవిహారే భావేత్వా కాయస్స భేదా పరం మరణా బ్రహ్మలోకూపగో అహోసి.

౩౧౧. ‘‘రఞ్ఞో ఖో పనానన్ద, మఘదేవస్స పుత్తపపుత్తకా తస్స పరమ్పరా చతురాసీతిరాజసహస్సాని [చతురాసీతిఖత్తియసహస్సాని (సీ. పీ.), చతురాసీతిసహస్సాని (స్యా. కం.)] ఇమస్మింయేవ మఘదేవఅమ్బవనే కేసమస్సుం ఓహారేత్వా కాసాయాని వత్థాని అచ్ఛాదేత్వా అగారస్మా అనగారియం పబ్బజింసు. తే మేత్తాసహగతేన చేతసా ఏకం దిసం ఫరిత్వా విహరింసు, తథా దుతియం, తథా తతియం, తథా చతుత్థం; ఇతి ఉద్ధమధో తిరియం సబ్బధి సబ్బత్తతాయ సబ్బావన్తం లోకం మేత్తాసహగతేన చేతసా విపులేన మహగ్గతేన అప్పమాణేన అవేరేన అబ్యాబజ్ఝేన ఫరిత్వా విహరింసు. కరుణాసహగతేన చేతసా… ముదితాసహగతేన చేతసా… ఉపేక్ఖాసహగతేన చేతసా ఏకం దిసం ఫరిత్వా విహరింసు, తథా దుతియం, తథా తతియం, తథా చతుత్థం; ఇతి ఉద్ధమధో తిరియం సబ్బధి సబ్బత్తతాయ సబ్బావన్తం లోకం ఉపేక్ఖాసహగతేన చేతసా విపులేన మహగ్గతేన అప్పమాణేన అవేరేన అబ్యాబజ్ఝేన ఫరిత్వా విహరింసు. చతురాసీతివస్ససహస్సాని కుమారకీళితం కీళింసు, చతురాసీతివస్ససహస్సాని ఓపరజ్జం కారేసుం, చతురాసీతివస్ససహస్సాని రజ్జం కారేసుం, చతురాసీతివస్ససహస్సాని ఇమస్మింయేవ మఘదేవఅమ్బవనే అగారస్మా అనగారియం పబ్బజితా బ్రహ్మచరియమచరింసు. తే చత్తారో బ్రహ్మవిహారే భావేత్వా కాయస్స భేదా పరం మరణా బ్రహ్మలోకూపగా అహేసుం. నిమి తేసం రాజా [రాజానం (సీ. పీ.)] పచ్ఛిమకో అహోసి ధమ్మికో ధమ్మరాజా ధమ్మే ఠితో మహారాజా; ధమ్మం చరతి బ్రాహ్మణగహపతికేసు నేగమేసు చేవ జానపదేసు చ; ఉపోసథఞ్చ ఉపవసతి చాతుద్దసిం పఞ్చదసిం అట్ఠమిఞ్చ పక్ఖస్స.

౩౧౨. ‘‘భూతపుబ్బం, ఆనన్ద, దేవానం తావతింసానం సుధమ్మాయం సభాయం సన్నిసిన్నానం సన్నిపతితానం అయమన్తరాకథా ఉదపాది – ‘లాభా వత, భో, విదేహానం, సులద్ధం వత, భో, విదేహానం, యేసం నిమి రాజా ధమ్మికో ధమ్మరాజా ధమ్మే ఠితో మహారాజా; ధమ్మం చరతి బ్రాహ్మణగహపతికేసు నేగమేసు చేవ జానపదేసు చ; ఉపోసథఞ్చ ఉపవసతి చాతుద్దసిం పఞ్చదసిం అట్ఠమిఞ్చ పక్ఖస్సా’తి. అథ ఖో, ఆనన్ద, సక్కో దేవానమిన్దో దేవే తావతింసే ఆమన్తేసి – ‘ఇచ్ఛేయ్యాథ నో తుమ్హే, మారిసా, నిమిం రాజానం దట్ఠు’న్తి? ‘ఇచ్ఛామ మయం, మారిస, నిమిం రాజానం దట్ఠు’న్తి. తేన ఖో పన, ఆనన్ద, సమయేన నిమి రాజా తదహుపోసథే పన్నరసే సీసంన్హాతో [ససీసం నహాతో (సీ.), సీసన్హాతో (స్యా. కం.)] ఉపోసథికో ఉపరిపాసాదవరగతో నిసిన్నో హోతి. అథ ఖో, ఆనన్ద, సక్కో దేవానమిన్దో – సేయ్యథాపి నామ బలవా పురిసో సమిఞ్జితం వా బాహం పసారేయ్య, పసారితం వా బాహం సమిఞ్జేయ్య, ఏవమేవ – దేవేసు తావతింసేసు అన్తరహితో నిమిస్స రఞ్ఞో పముఖే పాతురహోసి. అథ ఖో, ఆనన్ద, సక్కో దేవానమిన్దో నిమిం రాజానం ఏతదవోచ – ‘లాభా తే, మహారాజ, సులద్ధం తే, మహారాజ. దేవా, మహారాజ, తావతింసా సుధమ్మాయం సభాయం కిత్తయమానరూపా సన్నిసిన్నా – ‘‘లాభా వత, భో, విదేహానం, సులద్ధం వత, భో, విదేహానం, యేసం నిమి రాజా ధమ్మికో ధమ్మరాజా ధమ్మే ఠితో మహారాజా; ధమ్మం చరతి బ్రాహ్మణగహపతికేసు నేగమేసు చేవ జానపదేసు చ; ఉపోసథఞ్చ ఉపవసతి చాతుద్దసిం పఞ్చదసిం అట్ఠమిఞ్చ పక్ఖస్సా’’తి. దేవా తే, మహారాజ, తావతింసా దస్సనకామా. తస్స తే అహం, మహారాజ, సహస్సయుత్తం ఆజఞ్ఞరథం పహిణిస్సామి; అభిరుహేయ్యాసి, మహారాజ, దిబ్బం యానం అవికమ్పమానో’తి. అధివాసేసి ఖో, ఆనన్ద, నిమి రాజా తుణ్హీభావేన.

౩౧౩. ‘‘అథ ఖో, ఆనన్ద, సక్కో దేవానమిన్దో నిమిస్స రఞ్ఞో అధివాసనం విదిత్వా – సేయ్యథాపి నామ బలవా పురిసో సమిఞ్జితం వా బాహం పసారేయ్య, పసారితం వా బాహం సమిఞ్జేయ్య, ఏవమేవ – నిమిస్స రఞ్ఞో పముఖే అన్తరహితో దేవేసు తావతింసేసు పాతురహోసి. అథ ఖో, ఆనన్ద, సక్కో దేవానమిన్దో మాతలిం సఙ్గాహకం ఆమన్తేసి – ‘ఏహి త్వం, సమ్మ మాతలి, సహస్సయుత్తం ఆజఞ్ఞరథం యోజేత్వా నిమిం రాజానం ఉపసఙ్కమిత్వా ఏవం వదేహి – అయం తే, మహారాజ, సహస్సయుత్తో ఆజఞ్ఞరథో సక్కేన దేవానమిన్దేన పేసితో; అభిరుహేయ్యాసి, మహారాజ, దిబ్బం యానం అవికమ్పమానో’తి. ‘ఏవం, భద్దన్తవా’తి ఖో, ఆనన్ద, మాతలి సఙ్గాహకో సక్కస్స దేవానమిన్దస్స పటిస్సుత్వా సహస్సయుత్తం ఆజఞ్ఞరథం యోజేత్వా నిమిం రాజానం ఉపసఙ్కమిత్వా ఏతదవోచ – ‘అయం తే, మహారాజ, సహస్సయుత్తో ఆజఞ్ఞరథో సక్కేన దేవానమిన్దేన పేసితో; అభిరుహ, మహారాజ, దిబ్బం యానం అవికమ్పమానో. అపి చ, మహారాజ, కతమేన తం నేమి, యేన వా పాపకమ్మా పాపకానం కమ్మానం విపాకం పటిసంవేదేన్తి, యేన వా కల్యాణకమ్మా కల్యాణకమ్మానం విపాకం పటిసంవేదేన్తీ’తి? ‘ఉభయేనేవ మం, మాతలి, నేహీ’తి. సమ్పవేసేసి [సమ్పాపేసి (సీ. పీ.)] ఖో, ఆనన్ద, మాతలి, సఙ్గాహకో నిమిం రాజానం సుధమ్మం సభం. అద్దసా ఖో, ఆనన్ద, సక్కో దేవానమిన్దో నిమిం రాజానం దూరతోవ ఆగచ్ఛన్తం. దిస్వాన నిమిం రాజానం ఏతదవోచ – ‘ఏహి ఖో, మహారాజ. స్వాగతం, మహారాజ. దేవా తే దస్సనకామా, మహారాజ, తావతింసా సుధమ్మాయం సభాయం కిత్తయమానరూపా సన్నిసిన్నా – ‘‘లాభా వత, భో, విదేహానం, సులద్ధం వత, భో, విదేహానం, యేసం నిమి రాజా ధమ్మికో ధమ్మరాజా ధమ్మే ఠితో మహారాజా; ధమ్మం చరతి బ్రాహ్మణగహపతికేసు నేగమేసు చేవ జానపదేసు చ; ఉపోసథఞ్చ ఉపవసతి చాతుద్దసిం పఞ్చదసిం అట్ఠమిఞ్చ పక్ఖస్సా’’తి. దేవా తే, మహారాజ, తావతింసా దస్సనకామా. అభిరమ, మహారాజ, దేవేసు దేవానుభావేనా’తి. ‘అలం, మారిస, తత్థేవ మం మిథిలం పటినేతు. తథాహం ధమ్మం చరిస్సామి బ్రాహ్మణగహపతికేసు నేగమేసు చేవ జానపదేసు చ; ఉపోసథఞ్చ ఉపవసామి చాతుద్దసిం పఞ్చదసిం అట్ఠమిఞ్చ పక్ఖస్సా’తి.

౩౧౪. ‘‘అథ ఖో, ఆనన్ద, సక్కో దేవానమిన్దో మాతలిం సఙ్గాహకం ఆమన్తేసి – ‘ఏహి త్వం, సమ్మ మాతలి, సహస్సయుత్తం ఆజఞ్ఞరథం యోజేత్వా నిమిం రాజానం తత్థేవ మిథిలం పటినేహీ’తి. ‘ఏవం, భద్దన్తవా’తి ఖో, ఆనన్ద, మాతలి సఙ్గాహకో సక్కస్స దేవానమిన్దస్స పటిస్సుత్వా సహస్సయుత్తం ఆజఞ్ఞరథం యోజేత్వా నిమిం రాజానం తత్థేవ మిథిలం పటినేసి. తత్ర సుదం, ఆనన్ద, నిమి రాజా ధమ్మం చరతి బ్రాహ్మణగహపతికేసు నేగమేసు చేవ జానపదేసు చ, ఉపోసథఞ్చ ఉపవసతి చాతుద్దసిం పఞ్చదసిం అట్ఠమిఞ్చ పక్ఖస్సాతి. అథ ఖో, ఆనన్ద, నిమి రాజా బహూనం వస్సానం బహూనం వస్ససతానం బహూనం వస్ససహస్సానం అచ్చయేన కప్పకం ఆమన్తేసి – ‘యదా మే, సమ్మ కప్పక, పస్సేయ్యాసి సిరస్మిం పలితాని జాతాని, అథ మే ఆరోచేయ్యాసీ’తి. ‘ఏవం, దేవా’తి ఖో, ఆనన్ద, కప్పకో నిమిస్స రఞ్ఞో పచ్చస్సోసి. అద్దసా ఖో, ఆనన్ద, కప్పకో బహూనం వస్సానం బహూనం వస్ససతానం బహూనం వస్ససహస్సానం అచ్చయేన నిమిస్స రఞ్ఞో సిరస్మిం పలితాని జాతాని. దిస్వాన నిమిం రాజానం ఏతదవోచ – ‘పాతుభూతా ఖో దేవస్స దేవదూతా; దిస్సన్తి సిరస్మిం పలితాని జాతానీ’తి. ‘తేన హి, సమ్మ కప్పక, తాని పలితాని సాధుకం సణ్డాసేన ఉద్ధరిత్వా మమ అఞ్జలిస్మిం పతిట్ఠాపేహీ’తి. ‘ఏవం, దేవా’తి ఖో, ఆనన్ద, కప్పకో నిమిస్స రఞ్ఞో పటిస్సుత్వా తాని పలితాని సాధుకం సణ్డాసేన ఉద్ధరిత్వా నిమిస్స రఞ్ఞో అఞ్జలిస్మిం పతిట్ఠాపేసి. అథ ఖో, ఆనన్ద, నిమి రాజా కప్పకస్స గామవరం దత్వా జేట్ఠపుత్తం కుమారం ఆమన్తాపేత్వా ఏతదవోచ – ‘పాతుభూతా ఖో మే, తాత కుమార, దేవదూతా; దిస్సన్తి సిరస్మిం పలితాని జాతాని; భుత్తా ఖో పన మే మానుసకా కామా; సమయో దిబ్బే కామే పరియేసితుం. ఏహి త్వం, తాత కుమార, ఇమం రజ్జం పటిపజ్జ. అహం పన కేసమస్సుం ఓహారేత్వా కాసాయాని వత్థాని అచ్ఛాదేత్వా అగారస్మా అనగారియం పబ్బజిస్సామి. తేన హి, తాత కుమార, యదా త్వమ్పి పస్సేయ్యాసి సిరస్మిం పలితాని జాతాని, అథ కప్పకస్స గామవరం దత్వా జేట్ఠపుత్తం కుమారం సాధుకం రజ్జే సమనుసాసిత్వా కేసమస్సుం ఓహారేత్వా కాసాయాని వత్థాని అచ్ఛాదేత్వా అగారస్మా అనగారియం పబ్బజేయ్యాసి. యేన మే ఇదం కల్యాణం వత్తం నిహితం అనుప్పవత్తేయ్యాసి, మా ఖో మే త్వం అన్తిమపురిసో అహోసి. యస్మిం ఖో, తాత కుమార, పురిసయుగే వత్తమానే ఏవరూపస్స కల్యాణస్స వత్తస్స సముచ్ఛేదో హోతి సో తేసం అన్తిమపురిసో హోతి. తం తాహం, తాత కుమార, ఏవం వదామి – ‘యేన మే ఇదం కల్యాణం వత్తం నిహితం అనుప్పవత్తేయ్యాసి, మా ఖో మే త్వం అన్తిమపురిసో అహోసీ’తి.

౩౧౫. ‘‘అథ ఖో, ఆనన్ద, నిమి రాజా కప్పకస్స గామవరం దత్వా జేట్ఠపుత్తం కుమారం సాధుకం రజ్జే సమనుసాసిత్వా ఇమస్మింయేవ మఘదేవఅమ్బవనే కేసమస్సుం ఓహారేత్వా కాసాయాని వత్థాని అచ్ఛాదేత్వా అగారస్మా అనగారియం పబ్బజి. సో మేత్తాసహగతేన చేతసా ఏకం దిసం ఫరిత్వా విహాసి, తథా దుతియం, తథా తతియం, తథా చతుత్థం; ఇతి ఉద్ధమధో తిరియం సబ్బధి సబ్బత్తతాయ సబ్బావన్తం లోకం మేత్తాసహగతేన చేతసా విపులేన మహగ్గతేన అప్పమాణేన అవేరేన అబ్యాబజ్ఝేన ఫరిత్వా విహాసి. కరుణాసహగతేన చేతసా… ముదితాసహగతేన చేతసా… ఉపేక్ఖాసహగతేన చేతసా ఏకం దిసం ఫరిత్వా విహాసి, తథా దుతియం, తథా తతియం, తథా చతుత్థం; ఇతి ఉద్ధమధో తిరియం సబ్బధి సబ్బత్తతాయ సబ్బావన్తం లోకం ఉపేక్ఖాసహగతేన చేతసా విపులేన మహగ్గతేన అప్పమాణేన అవేరేన అబ్యాబజ్ఝేన ఫరిత్వా విహాసి. నిమి ఖో, పనానన్ద, రాజా చతురాసీతివస్ససహస్సాని కుమారకీళితం కీళి, చతురాసీతివస్ససహస్సాని ఓపరజ్జం కారేసి, చతురాసీతివస్ససహస్సాని రజ్జం కారేసి, చతురాసీతివస్ససహస్సాని ఇమస్మింయేవ మఘదేవఅమ్బవనే అగారస్మా అనగారియం పబ్బజితో బ్రహ్మచరియమచరి. సో చత్తారో బ్రహ్మవిహారే భావేత్వా కాయస్స భేదా పరం మరణా బ్రహ్మలోకూపగో అహోసి. నిమిస్స ఖో పనాననన్ద, రఞ్ఞో కళారజనకో నామ పుత్తో అహోసి. న సో అగారస్మా అనగారియం పబ్బజి. సో తం కల్యాణం వత్తం సముచ్ఛిన్ది. సో తేసం అన్తిమపురిసో అహోసి.

౩౧౬. ‘‘సియా ఖో పన తే, ఆనన్ద, ఏవమస్స – ‘అఞ్ఞో నూన తేన సమయేన రాజా మఘదేవో అహోసి, యేన తం కల్యాణం వత్తం నిహిత’న్తి [యో తం కల్యాణం వత్తం నిహినీతి (సీ.)]. న ఖో పనేతం, ఆనన్ద, ఏవం దట్ఠబ్బం. అహం తేన సమయేన రాజా మఘదేవో అహోసిం. (అహం తం కల్యాణం వత్తం నిహినిం,) [( ) నత్థి (క.)] మయా తం కల్యాణం వత్తం నిహితం; పచ్ఛిమా జనతా అనుప్పవత్తేసి. తం ఖో పనానన్ద, కల్యాణం వత్తం న నిబ్బిదాయ న విరాగాయ న నిరోధాయ న ఉపసమాయ న అభిఞ్ఞాయ న సమ్బోధాయ న నిబ్బానాయ సంవత్తతి, యావదేవ బ్రహ్మలోకూపపత్తియా. ఇదం ఖో పనానన్ద, ఏతరహి మయా కల్యాణం వత్తం నిహితం ఏకన్తనిబ్బిదాయ విరాగాయ నిరోధాయ ఉపసమాయ అభిఞ్ఞాయ సమ్బోధాయ నిబ్బానాయ సంవత్తతి. కతమఞ్చానన్ద, ఏతరహి మయా కల్యాణం వత్తం నిహితం ఏకన్తనిబ్బిదాయ విరాగాయ నిరోధాయ ఉపసమాయ అభిఞ్ఞాయ సమ్బోధాయ నిబ్బానాయ సంవత్తతి? అయమేవ అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో, సేయ్యథిదం – సమ్మాదిట్ఠి, సమ్మాసఙ్కప్పో, సమ్మావాచా, సమ్మాకమ్మన్తో, సమ్మాఆజీవో, సమ్మావాయామో, సమ్మాసతి, సమ్మాసమాధి. ఇదం ఖో, ఆనన్ద, ఏతరహి మయా కల్యాణం వత్తం నిహితం ఏకన్తనిబ్బిదాయ విరాగాయ నిరోధాయ ఉపసమాయ అభిఞ్ఞాయ సమ్బోధాయ నిబ్బానాయ సంవత్తతి. తం వో అహం, ఆనన్ద, ఏవం వదామి – ‘యేన మే ఇదం కల్యాణం వత్తం నిహితం అనుప్పవత్తేయ్యాథ, మా ఖో మే తుమ్హే అన్తిమపురిసా అహువత్థ’. యస్మిం ఖో, ఆనన్ద, పురిసయుగే వత్తమానే ఏవరూపస్స కల్యాణస్స వత్తస్స సముచ్ఛేదో హోతి సో తేసం అన్తిమపురిసో హోతి. తం వో అహం, ఆనన్ద, ఏవం వదామి – ‘యేన మే ఇదం కల్యాణం వత్తం నిహితం అనుప్పవత్తేయ్యాథ, మా ఖో మే తుమ్హే అన్తిమపురిసా అహువత్థా’’’తి.

ఇదమవోచ భగవా. అత్తమనో ఆయస్మా ఆనన్దో భగవతో భాసితం అభినన్దీతి.

మఘదేవసుత్తం నిట్ఠితం తతియం.

౪. మధురసుత్తం

౩౧౭. ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం ఆయస్మా మహాకచ్చానో మధురాయం విహరతి గున్దావనే. అస్సోసి ఖో రాజా మాధురో అవన్తిపుత్తో – ‘‘సమణో ఖలు, భో, కచ్చానో మధురాయం [మథురాయం (టీకా)] విహరతి గున్దావనే. తం ఖో పన భవన్తం కచ్చానం ఏవం కల్యాణో కిత్తిసద్దో అబ్భుగ్గతో – ‘పణ్డితో వియత్తో మేధావీ బహుస్సుతో చిత్తకథీ కల్యాణపటిభానో వుద్ధో చేవ అరహా చ’. సాధు ఖో పన తథారూపానం అరహతం దస్సనం హోతీ’’తి. అథ ఖో రాజా మాధురో అవన్తిపుత్తో భద్రాని భద్రాని యానాని యోజాపేత్వా భద్రం యానం అభిరుహిత్వా భద్రేహి భద్రేహి యానేహి మధురాయ నియ్యాసి మహచ్చరాజానుభావేన ఆయస్మన్తం మహాకచ్చానం దస్సనాయ. యావతికా యానస్స భూమి యానేన గన్త్వా యానా పచ్చోరోహిత్వా పత్తికోవ యేనాయస్మా మహాకచ్చానో తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా ఆయస్మతా మహాకచ్చానేన సద్ధిం సమ్మోది. సమ్మోదనీయం కథం సారణీయం వీతిసారేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో రాజా మాధురో అవన్తిపుత్తో ఆయస్మన్తం మహాకచ్చానం ఏతదవోచ – ‘‘బ్రాహ్మణా, భో కచ్చాన, ఏవమాహంసు – ‘బ్రాహ్మణోవ సేట్ఠో వణ్ణో, హీనో అఞ్ఞో వణ్ణో; బ్రాహ్మణోవ సుక్కో వణ్ణో, కణ్హో అఞ్ఞో వణ్ణో; బ్రాహ్మణావ సుజ్ఝన్తి, నో అబ్రాహ్మణా; బ్రాహ్మణావ బ్రహ్మునో పుత్తా ఓరసా ముఖతో జాతా బ్రహ్మజా బ్రహ్మనిమ్మితా బ్రహ్మదాయాదా’తి. ఇధ భవం కచ్చానో కిమక్ఖాయీ’’తి? ‘‘ఘోసోయేవ ఖో ఏసో, మహారాజ, లోకస్మిం – ‘బ్రాహ్మణోవ సేట్ఠో వణ్ణో, హీనో అఞ్ఞో వణ్ణో; బ్రాహ్మణోవ సుక్కో వణ్ణో, కణ్హో అఞ్ఞో వణ్ణో; బ్రాహ్మణావ సుజ్ఝన్తి, నో అబ్రాహ్మణా; బ్రాహ్మణావ బ్రహ్మునో పుత్తా ఓరసా ముఖతో జాతా బ్రహ్మజా బ్రహ్మనిమ్మితా బ్రహ్మదాయాదా’తి. తదమినాపేతం, మహారాజ, పరియాయేన వేదితబ్బం యథా ఘోసోయేవేసో లోకస్మిం – ‘బ్రాహ్మణోవ సేట్ఠో వణ్ణో, హీనో అఞ్ఞో వణ్ణో…పే… బ్రహ్మదాయాదా’’’తి.

౩౧౮. ‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, మహారాజ, ఖత్తియస్స చేపి ఇజ్ఝేయ్య ధనేన వా ధఞ్ఞేన వా రజతేన వా జాతరూపేన వా ఖత్తియోపిస్సాస్స పుబ్బుట్ఠాయీ పచ్ఛానిపాతీ కింకారపటిస్సావీ మనాపచారీ పియవాదీ… బ్రాహ్మణోపిస్సాస్స… వేస్సోపిస్సాస్స… సుద్దోపిస్సాస్స పుబ్బుట్ఠాయీ పచ్ఛానిపాతీ కింకారపటిస్సావీ మనాపచారీ పియవాదీ’’తి? ‘‘ఖత్తియస్స చేపి, భో కచ్చాన, ఇజ్ఝేయ్య ధనేన వా ధఞ్ఞేన వా రజతేన వా జాతరూపేన వా ఖత్తియోపిస్సాస్స పుబ్బుట్ఠాయీ పచ్ఛానిపాతీ కింకారపటిస్సావీ మనాపచారీ పియవాదీ… బ్రాహ్మణోపిస్సాస్స… వేస్సోపిస్సాస్స… సుద్దోపిస్సాస్స పుబ్బుట్ఠాయీ పచ్ఛానిపాతీ కింకారపటిస్సావీ మనాపచారీ పియవాదీ’’తి.

‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, మహారాజ, బ్రాహ్మణస్స చేపి ఇజ్ఝేయ్య ధనేన వా ధఞ్ఞేన వా రజతేన వా జాతరూపేన వా బ్రాహ్మణోపిస్సాస్స పుబ్బుట్ఠాయీ పచ్ఛానిపాతీ కింకారపటిస్సావీ మనాపచారీ పియవాదీ… వేస్సోపిస్సాస్స… సుద్దోపిస్సాస్స … ఖత్తియోపిస్సాస్స పుబ్బుట్ఠాయీ పచ్ఛానిపాతీ కింకారపటిస్సావీ మనాపచారీ పియవాదీ’’తి? ‘‘బ్రాహ్మణస్స చేపి, భో కచ్చాన, ఇజ్ఝేయ్య ధనేన వా ధఞ్ఞేన వా రజతేన వా జాతరూపేన వా బ్రాహ్మణోపిస్సాస్స పుబ్బుట్ఠాయీ పచ్ఛానిపాతీ కింకారపటిస్సావీ మనాపచారీ పియవాదీ… వేస్సోపిస్సాస్స… సుద్దోపిస్సాస్స … ఖత్తియోపిస్సాస్స పుబ్బుట్ఠాయీ పచ్ఛానిపాతీ కింకారపటిస్సావీ మనాపచారీ పియవాదీ’’తి.

‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, మహారాజ, వేస్సస్స చేపి ఇజ్ఝేయ్య ధనేన వా ధఞ్ఞేన వా రజతేన వా జాతరూపేన వా వేస్సోపిస్సాస్స పుబ్బుట్ఠాయీ పచ్ఛానిపాతీ కింకారపటిస్సావీ మనాపచారీ పియవాదీ… సుద్దోపిస్సాస్స… ఖత్తియోపిస్సాస్స… బ్రాహ్మణోపిస్సాస్స పుబ్బుట్ఠాయీ పచ్ఛానిపాతీ కింకారపటిస్సావీ మనాపచారీ పియవాదీ’’తి? ‘‘వేస్సస్స చేపి, భో కచ్చాన, ఇజ్ఝేయ్య ధనేన వా ధఞ్ఞేన వా రజతేన వా జాతరూపేన వా వేస్సోపిస్సాస్స పుబ్బుట్ఠాయీ పచ్ఛానిపాతీ కింకారపటిస్సావీ మనాపచారీ పియవాదీ… సుద్దోపిస్సాస్స… ఖత్తియోపిస్సాస్స… బ్రాహ్మణోపిస్సాస్స పుబ్బుట్ఠాయీ పచ్ఛానిపాతీ కింకారపటిస్సావీ మనాపచారీ పియవాదీ’’తి.

‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, మహారాజ, సుద్దస్స చేపి ఇజ్ఝేయ్య ధనేన వా ధఞ్ఞేన వా రజతేన వా జాతరూపేన వా సుద్దోపిస్సాస్స పుబ్బుట్ఠాయీ పచ్ఛానిపాతీ కింకారపటిస్సావీ మనాపచారీ పియవాదీ… ఖత్తియోపిస్సాస్స… బ్రాహ్మణోపిస్సాస్స… వేస్సోపిస్సాస్స పుబ్బుట్ఠాయీ పచ్ఛానిపాతీ కింకారపటిస్సావీ మనాపచారీ పియవాదీ’’తి? ‘‘సుద్దస్స చేపి, భో కచ్చాన, ఇజ్ఝేయ్య ధనేన వా ధఞ్ఞేన వా రజతేన వా జాతరూపేన వా సుద్దోపిస్సాస్స పుబ్బుట్ఠాయీ పచ్ఛానిపాతీ కింకారపటిస్సావీ మనాపచారీ పియవాదీతి… ఖత్తియోపిస్సాస్స… బ్రాహ్మణోపిస్సాస్స… వేస్సోపిస్సాస్స పుబ్బుట్ఠాయీ పచ్ఛానిపాతీ కింకారపటిస్సావీ మనాపచారీ పియవాదీ’’తి.

‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, మహారాజ, యది ఏవం సన్తే, ఇమే చత్తారో వణ్ణా సమసమా హోన్తి నో వా? కథం వా తే ఏత్థ హోతీ’’తి? ‘‘అద్ధా ఖో, భో కచ్చాన, ఏవం సన్తే, ఇమే చత్తారో వణ్ణా సమసమా హోన్తి. నేసం [నాసం (సీ.), నాహం (స్యా. కం.)] ఏత్థ కిఞ్చి నానాకరణం సమనుపస్సామీ’’తి. ‘‘ఇమినాపి ఖో ఏతం, మహారాజ, పరియాయేన వేదితబ్బం యథా ఘోసో యేవేసో లోకస్మిం – ‘బ్రాహ్మణోవ సేట్ఠో వణ్ణో, హీనో అఞ్ఞో వణ్ణో…పే… బ్రహ్మదాయాదా’’’తి.

౩౧౯. ‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, మహారాజ, ఇధస్స ఖత్తియో పాణాతిపాతీ అదిన్నాదాయీ కామేసుమిచ్ఛాచారీ ముసావాదీ పిసుణవాచో ఫరుసవాచో సమ్ఫప్పలాపీ అభిజ్ఝాలు బ్యాపన్నచిత్తో మిచ్ఛాదిట్ఠి [మిచ్ఛాదిట్ఠీ (సబ్బత్థ)] కాయస్స భేదా పరం మరణా అపాయం దుగ్గతిం వినిపాతం నిరయం ఉపపజ్జేయ్య నో వా? కథం వా తే ఏత్థ హోతీ’’తి? ‘‘ఖత్తియోపి హి, భో కచ్చాన, పాణాతిపాతీ అదిన్నాదాయీ కామేసుమిచ్ఛాచారీ ముసావాదీ పిసుణవాచో ఫరుసవాచో సమ్ఫప్పలాపీ అభిజ్ఝాలు బ్యాపన్నచిత్తో మిచ్ఛాదిట్ఠి కాయస్స భేదా పరం మరణా అపాయం దుగ్గతిం వినిపాతం నిరయం ఉపపజ్జేయ్య. ఏవం మే ఏత్థ హోతి, ఏవఞ్చ పన మే ఏతం అరహతం సుత’’న్తి.

‘‘సాధు సాధు, మహారాజ! సాధు ఖో తే ఏతం, మహారాజ, ఏవం హోతి, సాధు చ పన తే ఏతం అరహతం సుతం. తం కిం మఞ్ఞసి, మహారాజ, ఇధస్స బ్రాహ్మణో…పే… ఇధస్స వేస్సో…పే… ఇధస్స సుద్దో పాణాతిపాతీ అదిన్నాదాయీ…పే… మిచ్ఛాదిట్ఠి కాయస్స భేదా పరం మరణా అపాయం దుగ్గతిం వినిపాతం నిరయం ఉపపజ్జేయ్య నో వా? కథం వా తే ఏత్థ హోతీ’’తి? ‘‘సుద్దోపి హి, భో కచ్చాన, పాణాతిపాతీ అదిన్నాదాయీ…పే… మిచ్ఛాదిట్ఠి కాయస్స భేదా పరం మరణా అపాయం దుగ్గతిం వినిపాతం నిరయం ఉపపజ్జేయ్య. ఏవం మే ఏత్థ హోతి, ఏవఞ్చ పన మే ఏతం అరహతం సుత’’న్తి.

‘‘సాధు సాధు, మహారాజ! సాధు ఖో తే ఏతం, మహారాజ, ఏవం హోతి, సాధు చ పన తే ఏతం అరహతం సుతం. తం కిం మఞ్ఞసి, మహారాజ, యది ఏవం సన్తే, ఇమే చత్తారో వణ్ణా సమసమా హోన్తి నో వా? కథం వా తే ఏత్థ హోతీ’’తి? ‘‘అద్ధా ఖో, భో కచ్చాన, ఏవం సన్తే, ఇమే చత్తారో వణ్ణా సమసమా హోన్తి. నేసం ఏత్థ కిఞ్చి నానాకరణం సమనుపస్సామీ’’తి. ‘‘ఇమినాపి ఖో ఏతం, మహారాజ, పరియాయేన వేదితబ్బం యథా ఘోసో యేవేసో లోకస్మిం – ‘బ్రాహ్మణోవ సేట్ఠో వణ్ణో, హీనో అఞ్ఞో వణ్ణో…పే… బ్రహ్మదాయాదా’’’తి.

౩౨౦. ‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, మహారాజ, ఇధస్స ఖత్తియో పాణాతిపాతా పటివిరతో, అదిన్నాదానా పటివిరతో, కామేసుమిచ్ఛాచారా పటివిరతో, ముసావాదా పటివిరతో, పిసుణాయ వాచాయ పటివిరతో, ఫరుసాయ వాచాయ పటివిరతో, సమ్ఫప్పలాపా పటివిరతో, అనభిజ్ఝాలు అబ్యాపన్నచిత్తో సమ్మాదిట్ఠి [సమ్మాదిట్ఠీ (స్యా. కం. పీ. క.)] కాయస్స భేదా పరం మరణా సుగతిం సగ్గం లోకం ఉపపజ్జేయ్య నో వా? కథం వా తే ఏత్థ హోతీ’’తి? ‘‘ఖత్తియోపి హి, భో కచ్చాన, పాణాతిపాతా పటివిరతో, అదిన్నాదానా పటివిరతో, కామేసుమిచ్ఛాచారా పటివిరతో, ముసావాదా పటివిరతో, పిసుణాయ వాచాయ పటివిరతో, ఫరుసాయ వాచాయ పటివిరతో, సమ్ఫప్పలాపా పటివిరతో, అనభిజ్ఝాలు అబ్యాపన్నచిత్తో సమ్మాదిట్ఠి కాయస్స భేదా పరం మరణా సుగతిం సగ్గం లోకం ఉపపజ్జేయ్య. ఏవం మే ఏత్థ హోతి, ఏవఞ్చ పన మే ఏతం అరహతం సుత’’న్తి.

‘‘సాధు సాధు, మహారాజ! సాధు ఖో తే ఏతం, మహారాజ, ఏవం హోతి, సాధు చ పన తే ఏతం అరహతం సుతం. తం కిం మఞ్ఞసి, మహారాజ, ఇధస్స బ్రాహ్మణో, ఇధస్స వేస్సో, ఇధస్స సుద్దో పాణాతిపాతా పటివిరతో అదిన్నాదానా పటివిరతో…పే… సమ్మాదిట్ఠి కాయస్స భేదా పరం మరణా సుగతిం సగ్గం లోకం ఉపపజ్జేయ్య నో వా? కథం వా తే ఏత్థ హోతీ’’తి? ‘‘సుద్దోపి హి, భో కచ్చాన, పాణాతిపాతా పటివిరతో, అదిన్నాదానా పటివిరతో…పే… సమ్మాదిట్ఠి కాయస్స భేదా పరం మరణా సుగతిం సగ్గం లోకం ఉపపజ్జేయ్య. ఏవం మే ఏత్థ హోతి, ఏవఞ్చ పన మే ఏతం అరహతం సుత’’న్తి.

‘‘సాధు సాధు, మహారాజ! సాధు ఖో తే ఏతం, మహారాజ, ఏవం హోతి, సాధు చ పన తే ఏతం అరహతం సుతం. తం కిం మఞ్ఞసి, మహారాజ, యది ఏవం సన్తే, ఇమే చత్తారో వణ్ణా సమసమా హోన్తి నో వా? కథం వా తే ఏత్థ హోతీ’’తి? ‘‘అద్ధా ఖో, భో కచ్చాన, ఏవం సన్తే, ఇమే చత్తారో వణ్ణా సమసమా హోన్తి. నేసం ఏత్థ కిఞ్చి నానాకరణం సమనుపస్సామీ’’తి. ‘‘ఇమినాపి ఖో ఏతం, మహారాజ, పరియాయేన వేదితబ్బం యథా ఘోసో యేవేసో లోకస్మిం – ‘బ్రాహ్మణోవ సేట్ఠో వణ్ణో, హీనో అఞ్ఞో వణ్ణో…పే… బ్రహ్మదాయాదా’’’తి.

౩౨౧. ‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, మహారాజ, ఇధ ఖత్తియో సన్ధిం వా ఛిన్దేయ్య, నిల్లోపం వా హరేయ్య, ఏకాగారికం వా కరేయ్య, పరిపన్థే వా తిట్ఠేయ్య, పరదారం వా గచ్ఛేయ్య, తఞ్చే తే పురిసా గహేత్వా దస్సేయ్యుం – ‘అయం తే, దేవ, చోరో ఆగుచారీ. ఇమస్స యం ఇచ్ఛసి తం దణ్డం పణేహీ’తి. కిన్తి నం కరేయ్యాసీ’’తి? ‘‘ఘాతేయ్యామ వా, భో కచ్చాన, జాపేయ్యామ వా పబ్బాజేయ్యామ వా యథాపచ్చయం వా కరేయ్యామ. తం కిస్స హేతు? యా హిస్స, భో కచ్చాన, పుబ్బే ‘ఖత్తియో’తి సమఞ్ఞా సాస్స అన్తరహితా; చోరోత్వేవ సఙ్ఖ్యం [సఙ్ఖం (సీ. స్యా. కం. పీ.)] గచ్ఛతీ’’తి.

‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, మహారాజ, ఇధ బ్రాహ్మణో, ఇధ వేస్సో, ఇధ సుద్దో సన్ధిం వా ఛిన్దేయ్య, నిల్లోపం వా హరేయ్య, ఏకాగారికం వా కరేయ్య, పరిపన్థే వా తిట్ఠేయ్య, పరదారం వా గచ్ఛేయ్య, తఞ్చే తే పురిసా గహేత్వా దస్సేయ్యుం – ‘అయం తే, దేవ, చోరో ఆగుచారీ. ఇమస్స యం ఇచ్ఛసి తం దణ్డం పణేహీ’తి. కిన్తి నం కరేయ్యాసీ’’తి? ‘‘ఘాతేయ్యామ వా, భో కచ్చాన, జాపేయ్యామ వా పబ్బాజేయ్యామ వా యథాపచ్చయం వా కరేయ్యామ. తం కిస్స హేతు? యా హిస్స, భో కచ్చాన, పుబ్బే ‘సుద్దో’తి సమఞ్ఞా సాస్స అన్తరహితా; చోరోత్వేవ సఙ్ఖ్యం గచ్ఛతీ’’తి.

‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, మహారాజ, యది ఏవం సన్తే, ఇమే చత్తారో వణ్ణా సమసమా హోన్తి నో వా? కథం వా తే ఏత్థ హోతీ’’తి? ‘‘అద్ధా ఖో, భో కచ్చాన, ఏవం సన్తే, ఇమే చత్తారో వణ్ణా సమసమా హోన్తి. నేసం ఏత్థ కిఞ్చి నానాకరణం సమనుపస్సామీ’’తి. ‘‘ఇమినాపి ఖో ఏతం, మహారాజ, పరియాయేన వేదితబ్బం యథా ఘోసో యేవేసో లోకస్మిం – ‘బ్రాహ్మణోవ సేట్ఠో వణ్ణో, హీనో అఞ్ఞో వణ్ణో…పే… బ్రహ్మదాయాదా’’’తి.

౩౨౨. ‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, మహారాజ, ఇధ ఖత్తియో కేసమస్సుం ఓహారేత్వా కాసాయాని వత్థాని అచ్ఛాదేత్వా అగారస్మా అనగారియం పబ్బజితో అస్స విరతో పాణాతిపాతా, విరతో అదిన్నాదానా, విరతో ముసావాదా, రత్తూపరతో, ఏకభత్తికో, బ్రహ్మచారీ, సీలవా, కల్యాణధమ్మో? కిన్తి నం కరేయ్యాసీ’’తి? ‘‘అభివాదేయ్యామ వా [పి (దీ. ని. ౧.౧౮౪, ౧౮౭ సామఞ్ఞఫలే)], భో కచ్చాన, పచ్చుట్ఠేయ్యామ వా ఆసనేన వా నిమన్తేయ్యామ అభినిమన్తేయ్యామ వా నం చీవరపిణ్డపాతసేనాసనగిలానప్పచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారేహి ధమ్మికం వా అస్స రక్ఖావరణగుత్తిం సంవిదహేయ్యామ. తం కిస్స హేతు? యా హిస్స, భో కచ్చాన, పుబ్బే ‘ఖత్తియో’తి సమఞ్ఞా సాస్స అన్తరహితా; సమణోత్వేవ సఙ్ఖ్యం గచ్ఛతీ’’తి.

‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, మహారాజ, ఇధ బ్రాహ్మణో, ఇధ వేస్సో, ఇధ సుద్దో కేసమస్సుం ఓహారేత్వా కాసాయాని వత్థాని అచ్ఛాదేత్వా అగారస్మా అనగారియం పబ్బజితో అస్స విరతో పాణాతిపాతా, విరతో అదిన్నాదానా విరతో ముసావాదా, రత్తూపరతో, ఏకభత్తికో, బ్రహ్మచారీ, సీలవా, కల్యాణధమ్మో? కిన్తి నం కరేయ్యాసీ’’తి? ‘‘అభివాదేయ్యామ వా, భో కచ్చాన, పచ్చుట్ఠేయ్యామ వా ఆసనేన వా నిమన్తేయ్యామ అభినిమన్తేయ్యామ వా నం చీవరపిణ్డపాతసేనాసనగిలానప్పచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారేహి ధమ్మికం వా అస్స రక్ఖావరణగుత్తిం సంవిదహేయ్యామ. తం కిస్స హేతు? యా హిస్స, భో కచ్చాన, పుబ్బే ‘సుద్దో’తి సమఞ్ఞా సాస్స అన్తరహితా; సమణోత్వేవ సఙ్ఖ్యం గచ్ఛతీ’’తి.

‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, మహారాజ, యది ఏవం సన్తే, ఇమే చత్తారో వణ్ణా సమసమా హోన్తి నో వా? కథం వా తే ఏత్థ హోతీ’’తి? ‘‘అద్ధా ఖో, భో కచ్చాన, ఏవం సన్తే, ఇమే చత్తారో వణ్ణా సమసమా హోన్తి. నేసం ఏత్థ కిఞ్చి నానాకరణం సమనుపస్సామీ’’తి. ‘‘ఇమినాపి ఖో ఏతం, మహారాజ, పరియాయేన వేదితబ్బం యథా ఘోసో యేవేసో లోకస్మిం – ‘బ్రాహ్మణోవ సేట్ఠో వణ్ణో, హీనో అఞ్ఞో వణ్ణో; బ్రాహ్మణోవ సుక్కో వణ్ణో, కణ్హో అఞ్ఞో వణ్ణో; బ్రాహ్మణావ సుజ్ఝన్తి, నో అబ్రాహ్మణా; బ్రాహ్మణావ బ్రహ్మునో పుత్తా ఓరసా ముఖతో జాతా బ్రహ్మజా బ్రహ్మనిమ్మితా బ్రహ్మదాయాదా’’’తి.

౩౨౩. ఏవం వుత్తే, రాజా మాధురో అవన్తిపుత్తో ఆయస్మన్తం మహాకచ్చానం ఏతదవోచ – ‘‘అభిక్కన్తం, భో కచ్చాన, అభిక్కన్తం, భో కచ్చాన! సేయ్యథాపి, భో కచ్చాన, నిక్కుజ్జితం వా ఉక్కుజ్జేయ్య, పటిచ్ఛన్నం వా వివరేయ్య, మూళ్హస్స వా మగ్గం ఆచిక్ఖేయ్య, అన్ధకారే వా తేలపజ్జోతం ధారేయ్య – ‘చక్ఖుమన్తో రూపాని దక్ఖన్తీ’తి; ఏవమేవం భోతా కచ్చానేన అనేకపరియాయేన ధమ్మో పకాసితో. ఏసాహం భవన్తం కచ్చానం సరణం గచ్ఛామి ధమ్మఞ్చ భిక్ఖుసఙ్ఘఞ్చ. ఉపాసకం మం భవం కచ్చానో ధారేతు అజ్జతగ్గే పాణుపేతం సరణం గత’’న్తి. ‘‘మా ఖో మం త్వం, మహారాజ, సరణం అగమాసి. తమేవ త్వం [తమేతం త్వం (స్యా. కం.), తమేతం (క.)] భగవన్తం సరణం గచ్ఛ యమహం సరణం గతో’’తి. ‘‘కహం పన, భో కచ్చాన, ఏతరహి సో భగవా విహరతి అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో’’తి? ‘‘పరినిబ్బుతో ఖో, మహారాజ, ఏతరహి సో భగవా అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో’’తి. ‘‘సచేపి మయం, భో కచ్చాన, సుణేయ్యామ తం భగవన్తం దససు యోజనేసు, దసపి మయం యోజనాని గచ్ఛేయ్యామ తం భగవన్తం దస్సనాయ అరహన్తం సమ్మాసమ్బుద్ధం. సచేపి మయం, భో కచ్చాన, సుణేయ్యామ తం భగవన్తం వీసతియా యోజనేసు, తింసాయ యోజనేసు, చత్తారీసాయ యోజనేసు, పఞ్ఞాసాయ యోజనేసు, పఞ్ఞాసమ్పి మయం యోజనాని గచ్ఛేయ్యామ తం భగవన్తం దస్సనాయ అరహన్తం సమ్మాసమ్బుద్ధం. యోజనసతే చేపి మయం భో కచ్చాన, సుణేయ్యామ తం భగవన్తం, యోజనసతమ్పి మయం గచ్ఛేయ్యామ తం భగవన్తం దస్సనాయ అరహన్తం సమ్మాసమ్బుద్ధం. యతో చ, భో కచ్చాన, పరినిబ్బుతో సో భగవా, పరినిబ్బుతమ్పి మయం భగవన్తం సరణం గచ్ఛామ ధమ్మఞ్చ భిక్ఖుసఙ్ఘఞ్చ. ఉపాసకం మం భవం కచ్చానో ధారేతు అజ్జతగ్గే పాణుపేతం సరణం గత’’న్తి.

మధురసుత్తం నిట్ఠితం చతుత్థం.

౫. బోధిరాజకుమారసుత్తం

౩౨౪. ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం భగవా భగ్గేసు విహరతి సుసుమారగిరే భేసకళావనే మిగదాయే. తేన ఖో పన సమయేన బోధిస్స రాజకుమారస్స కోకనదో [కోకనుదో (స్యా. కం. క.)] నామ పాసాదో అచిరకారితో హోతి అనజ్ఝావుట్ఠో సమణేన వా బ్రాహ్మణేన వా కేనచి వా మనుస్సభూతేన. అథ ఖో బోధి రాజకుమారో సఞ్జికాపుత్తం మాణవం ఆమన్తేసి – ‘‘ఏహి త్వం, సమ్మ సఞ్జికాపుత్త, యేన భగవా తేనుపసఙ్కమ; ఉపసఙ్కమిత్వా మమ వచనేన భగవతో పాదే సిరసా వన్ద, అప్పాబాధం అప్పాతఙ్కం లహుట్ఠానం బలం ఫాసువిహారం పుచ్ఛ – ‘బోధి, భన్తే, రాజకుమారో భగవతో పాదే సిరసా వన్దతి, అప్పాబాధం అప్పాతఙ్కం లహుట్ఠానం బలం ఫాసువిహారం పుచ్ఛతీ’తి. ఏవఞ్చ వదేహి – ‘అధివాసేతు కిర, భన్తే, భగవా బోధిస్స రాజకుమారస్స స్వాతనాయ భత్తం సద్ధిం భిక్ఖుసఙ్ఘేనా’’’తి. ‘‘ఏవం, భో’’తి ఖో సఞ్జికాపుత్తో మాణవో బోధిస్స రాజకుమారస్స పటిస్సుత్వా యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవతా సద్ధిం సమ్మోది. సమ్మోదనీయం కథం సారణీయం వీతిసారేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో సఞ్జికాపుత్తో మాణవో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘బోధి ఖో [బోధి భో గోతమ (సీ. స్యా. కం. పీ.)] రాజకుమారో భోతో గోతమస్స పాదే సిరసా వన్దతి, అప్పాబాధం అప్పాతఙ్కం లహుట్ఠానం బలం ఫాసువిహారం పుచ్ఛతి. ఏవఞ్చ వదేతి – ‘అధివాసేతు కిర భవం గోతమో బోధిస్స రాజకుమారస్స స్వాతనాయ భత్తం సద్ధిం భిక్ఖుసఙ్ఘేనా’’’తి. అధివాసేసి భగవా తుణ్హీభావేన. అథ ఖో సఞ్జికాపుత్తో మాణవో భగవతో అధివాసనం విదిత్వా ఉట్ఠాయాసనా యేన బోధి రాజకుమారో తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా బోధిం రాజకుమారం ఏతదవోచ – ‘‘అవోచుమ్హ భోతో వచనేన తం భవన్తం గోతమం – ‘బోధి ఖో రాజకుమారో భోతో గోతమస్స పాదే సిరసా వన్దతి, అప్పాబాధం అప్పాతఙ్కం లహుట్ఠానం బలం ఫాసువిహారం పుచ్ఛతి. ఏవఞ్చ వదేతి – అధివాసేతు కిర భవం గోతమో బోధిస్స రాజకుమారస్స స్వాతనాయ భత్తం సద్ధిం భిక్ఖుసఙ్ఘేనా’తి. అధివుట్ఠఞ్చ పన సమణేన గోతమేనా’’తి.

౩౨౫. అథ ఖో బోధి రాజకుమారో తస్సా రత్తియా అచ్చయేన సకే నివేసనే పణీతం ఖాదనీయం భోజనీయం పటియాదాపేత్వా, కోకనదఞ్చ పాసాదం ఓదాతేహి దుస్సేహి సన్థరాపేత్వా యావ పచ్ఛిమసోపానకళేవరా [కళేబరా (సీ.)], సఞ్జికాపుత్తం మాణవం ఆమన్తేసి – ‘‘ఏహి త్వం, సమ్మ సఞ్జికాపుత్త, యేన భగవా తేనుపసఙ్కమ; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవతో కాలం ఆరోచేహి – ‘కాలో, భన్తే, నిట్ఠితం భత్త’’’న్తి. ‘‘ఏవం, భో’’తి ఖో సఞ్జికాపుత్తో మాణవో బోధిస్స రాజకుమారస్స పటిస్సుత్వా యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవతో కాలం ఆరోచేసి – ‘‘కాలో, భో గోతమ, నిట్ఠితం భత్త’’న్తి. అథ ఖో భగవా పుబ్బణ్హసమయం నివాసేత్వా పత్తచీవరమాదాయ యేన బోధిస్స రాజకుమారస్స నివేసనం తేనుపసఙ్కమి. తేన ఖో పన సమయేన బోధి రాజకుమారో బహిద్వారకోట్ఠకే ఠితో హోతి భగవన్తం ఆగమయమానో. అద్దసా ఖో బోధి రాజకుమారో భగవన్తం దూరతోవ ఆగచ్ఛన్తం. దిస్వాన పచ్చుగ్గన్త్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా పురక్ఖత్వా యేన కోకనదో పాసాదో తేనుపసఙ్కమి. అథ ఖో భగవా పచ్ఛిమం సోపానకళేవరం నిస్సాయ అట్ఠాసి. అథ ఖో బోధి రాజకుమారో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘అభిరుహతు [అభిరూహతు (స్యా. కం. పీ.) అక్కమతు (చూళవ. ౨౬౮)], భన్తే, భగవా దుస్సాని, అభిరుహతు సుగతో దుస్సాని; యం మమ అస్స దీఘరత్తం హితాయ సుఖాయా’’తి. ఏవం వుత్తే, భగవా తుణ్హీ అహోసి. దుతియమ్పి ఖో…పే… తతియమ్పి ఖో బోధి రాజకుమారో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘అభిరుహతు, భన్తే, భగవా. దుస్సాని, అభిరుహతు సుగతో దుస్సాని; యం మమ అస్స దీఘరత్తం హితాయ సుఖాయా’’తి.

౩౨౬. అథ ఖో భగవా ఆయస్మన్తం ఆనన్దం అపలోకేసి. అథ ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో బోధిం రాజకుమారం ఏతదవోచ – ‘‘సంహరతు, రాజకుమార, దుస్సాని; న భగవా చేలపటికం [చేలపత్తికం (సీ. పీ.)] అక్కమిస్సతి. పచ్ఛిమం జనతం తథాగతో అనుకమ్పతీ’’తి [అపలోకేతీతి (సబ్బత్థ)]. అథ ఖో బోధి రాజకుమారో దుస్సాని సంహరాపేత్వా ఉపరికోకనదపాసాదే [ఉపరికోకనదే పాసాదే (సీ. పీ. వినయేచ), ఉపరికోకనదే (స్యా. కం.)] ఆసనాని పఞ్ఞపేసి. అథ ఖో భగవా కోకనదం పాసాదం అభిరుహిత్వా పఞ్ఞత్తే ఆసనే నిసీది సద్ధిం భిక్ఖుసఙ్ఘేన. అథ ఖో బోధి రాజకుమారో బుద్ధప్పముఖం భిక్ఖుసఙ్ఘం పణీతేన ఖాదనీయేన భోజనీయేన సహత్థా సన్తప్పేసి సమ్పవారేసి. అథ ఖో బోధి రాజకుమారో భగవన్తం భుత్తావిం ఓనీతపత్తపాణిం అఞ్ఞతరం నీచం ఆసనం గహేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో బోధి రాజకుమారో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘మయ్హం ఖో, భన్తే, ఏవం హోతి – ‘న ఖో సుఖేన సుఖం అధిగన్తబ్బం, దుక్ఖేన ఖో సుఖం అధిగన్తబ్బ’’’న్తి.

౩౨౭. ‘‘మయ్హమ్పి ఖో, రాజకుమార, పుబ్బేవ సమ్బోధా అనభిసమ్బుద్ధస్స బోధిసత్తస్సేవ సతో ఏతదహోసి – ‘న ఖో సుఖేన సుఖం అధిగన్తబ్బం, దుక్ఖేన ఖో సుఖం అధిగన్తబ్బ’న్తి. సో ఖో అహం, రాజకుమార, అపరేన సమయేన దహరోవ సమానో సుసుకాళకేసో భద్రేన యోబ్బనేన సమన్నాగతో పఠమేన వయసా అకామకానం మాతాపితూనం అస్సుముఖానం రుదన్తానం కేసమస్సుం ఓహారేత్వా కాసాయాని వత్థాని అచ్ఛాదేత్వా అగారస్మా అనగారియం పబ్బజిం. సో ఏవం పబ్బజితో సమానో కింకుసలగవేసీ [కింకుసలంగవేసీ (క.)] అనుత్తరం సన్తివరపదం పరియేసమానో యేన ఆళారో కాలామో తేనుపసఙ్కమిం; ఉపసఙ్కమిత్వా ఆళారం కాలామం ఏతదవోచం – ‘ఇచ్ఛామహం, ఆవుసో కాలామ, ఇమస్మిం ధమ్మవినయే బ్రహ్మచరియం చరితు’న్తి. ఏవం వుత్తే, రాజకుమార, ఆళారో కాలామో మం ఏతదవోచ – ‘విహరతాయస్మా, తాదిసో అయం ధమ్మో యత్థ విఞ్ఞూ పురిసో నచిరస్సేవ సకం ఆచరియకం సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరేయ్యా’తి. సో ఖో అహం, రాజకుమార, నచిరస్సేవ ఖిప్పమేవ తం ధమ్మం పరియాపుణిం. సో ఖో అహం, రాజకుమార, తావతకేనేవ ఓట్ఠపహతమత్తేన లపితలాపనమత్తేన ఞాణవాదఞ్చ వదామి, థేరవాదఞ్చ జానామి పస్సామీతి చ పటిజానామి, అహఞ్చేవ అఞ్ఞే చ. తస్స మయ్హం, రాజకుమార, ఏతదహోసి – ‘న ఖో ఆళారో కాలామో ఇమం ధమ్మం కేవలం సద్ధామత్తకేన సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరామీతి పవేదేతి; అద్ధా ఆళారో కాలామో ఇమం ధమ్మం జానం పస్సం విహరతీ’తి.

‘‘అథ ఖ్వాహం, రాజకుమార, యేన ఆళారో కాలామో తేనుపసఙ్కమిం; ఉపసఙ్కమిత్వా ఆళారం కాలామం ఏతదవోచం – ‘కిత్తావతా నో, ఆవుసో కాలామ, ఇమం ధమ్మం సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరామీతి పవేదేసీ’తి [ఉపసమ్పజ్జ పవేదేసీతి (సీ. స్యా. కం. పీ.)]? ఏవం వుత్తే, రాజకుమార, ఆళారో కాలామో ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం పవేదేసి. తస్స మయ్హం, రాజకుమార, ఏతదహోసి – ‘న ఖో ఆళారస్సేవ కాలామస్స అత్థి సద్ధా, మయ్హంపత్థి సద్ధా; న ఖో ఆళారస్సేవ కాలామస్స అత్థి వీరియం…పే… సతి… సమాధి… పఞ్ఞా, మయ్హంపత్థి పఞ్ఞా. యంనూనాహం యం ధమ్మం ఆళారో కాలామో సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరామీతి పవేదేతి తస్స ధమ్మస్స సచ్ఛికిరియాయ పదహేయ్య’న్తి. సో ఖో అహం, రాజకుమార, నచిరస్సేవ ఖిప్పమేవ తం ధమ్మం సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహాసిం. అథ ఖ్వాహం, రాజకుమార, యేన ఆళారో కాలామో తేనుపసఙ్కమిం; ఉపసఙ్కమిత్వా ఆళారం కాలామం ఏతదవోచం – ‘ఏత్తావతా నో, ఆవుసో కాలామ, ఇమం ధమ్మం సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ పవేదేసీ’తి? ‘ఏత్తావతా ఖో అహం, ఆవుసో, ఇమం ధమ్మం సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ పవేదేమీ’తి. ‘అహమ్పి ఖో, ఆవుసో, ఏత్తావతా ఇమం ధమ్మం సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరామీ’తి. ‘లాభా నో, ఆవుసో, సులద్ధం నో, ఆవుసో, యే మయం ఆయస్మన్తం తాదిసం సబ్రహ్మచారిం పస్సామ. ఇతి యాహం ధమ్మం సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ పవేదేమి, తం త్వం ధమ్మం సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరసి. యం త్వం ధమ్మం సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరసి, తమహం ధమ్మం సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ పవేదేమి. ఇతి యాహం ధమ్మం జానామి తం త్వం ధమ్మం జానాసి; యం త్వం ధమ్మం జానాసి తమహం ధమ్మం జానామి. ఇతి యాదిసో అహం, తాదిసో తువం; యాదిసో తువం తాదిసో అహం. ఏహి దాని, ఆవుసో, ఉభోవ సన్తా ఇమం గణం పరిహరామా’తి. ఇతి ఖో, రాజకుమార, ఆళారో కాలామో ఆచరియో మే సమానో (అత్తనో) [( ) నత్థి (సీ. స్యా. కం. పీ.)] అన్తేవాసిం మం సమానం అత్తనా [అత్తనో (సీ. పీ.)] సమసమం ఠపేసి, ఉళారాయ చ మం పూజాయ పూజేసి. తస్స మయ్హం, రాజకుమార, ఏతదహోసి – ‘నాయం ధమ్మో నిబ్బిదాయ న విరాగాయ న నిరోధాయ న ఉపసమాయ న అభిఞ్ఞాయ న సమ్బోధాయ న నిబ్బానాయ సంవత్తతి, యావదేవ ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనూపపత్తియా’తి. సో ఖో అహం, రాజకుమార, తం ధమ్మం అనలఙ్కరిత్వా తస్మా ధమ్మా నిబ్బిజ్జ అపక్కమిం.

౩౨౮. ‘‘సో ఖో అహం, రాజకుమార, కింకుసలగవేసీ అనుత్తరం సన్తివరపదం పరియేసమానో యేన ఉదకో [ఉద్దకో (సీ. స్యా. కం. పీ.)] రామపుత్తో తేనుపసఙ్కమిం; ఉపసఙ్కమిత్వా ఉదకం రామపుత్తం ఏతదవోచం – ‘ఇచ్ఛామహం, ఆవుసో [ఆవుసో రామ (సీ. స్యా. కం. క.) పస్స మ. ని. ౧.౨౭౮ పాసరాసిసుత్తే], ఇమస్మిం ధమ్మవినయే బ్రహ్మచరియం చరితు’న్తి. ఏవం వుత్తే, రాజకుమార, ఉదకో రామపుత్తో మం ఏతదవోచ – ‘విహరతాయస్మా, తాదిసో అయం ధమ్మో యత్థ విఞ్ఞూ పురిసో నచిరస్సేవ సకం ఆచరియకం సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరేయ్యా’తి. సో ఖో అహం, రాజకుమార, నచిరస్సేవ ఖిప్పమేవ తం ధమ్మం పరియాపుణిం. సో ఖో అహం, రాజకుమార, తావతకేనేవ ఓట్ఠపహతమత్తేన లపితలాపనమత్తేన ఞాణవాదఞ్చ వదామి, థేరవాదఞ్చ జానామి పస్సామీతి చ పటిజానామి, అహఞ్చేవ అఞ్ఞే చ. తస్స మయ్హం, రాజకుమార, ఏతదహోసి – ‘న ఖో రామో ఇమం ధమ్మం కేవలం సద్ధామత్తకేన సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరామీతి పవేదేసి; అద్ధా రామో ఇమం ధమ్మం జానం పస్సం విహాసీ’తి. అథ ఖ్వాహం, రాజకుమార, యేన ఉదకో రామపుత్తో తేనుపసఙ్కమిం; ఉపసఙ్కమిత్వా ఉదకం రామపుత్తం ఏతదవోచం – ‘కిత్తావతా నో, ఆవుసో, రామో ఇమం ధమ్మం సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరామీతి పవేదేసీ’తి? ఏవం వుత్తే, రాజకుమార, ఉదకో రామపుత్తో నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం పవేదేసి. తస్స మయ్హం, రాజకుమార, ఏతదహోసి – ‘న ఖో రామస్సేవ అహోసి సద్ధా, మయ్హంపత్థి సద్ధా; న ఖో రామస్సేవ అహోసి వీరియం…పే… సతి… సమాధి… పఞ్ఞా, మయ్హంపత్థి పఞ్ఞా. యంనూనాహం యం ధమ్మం రామో సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరామీతి పవేదేతి తస్స ధమ్మస్స సచ్ఛికిరియాయ పదహేయ్య’న్తి. సో ఖో అహం, రాజకుమార, నచిరస్సేవ ఖిప్పమేవ తం ధమ్మం సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహాసిం.

‘‘అథ ఖ్వాహం, రాజకుమార, యేన ఉదకో రామపుత్తో తేనుపసఙ్కమిం; ఉపసఙ్కమిత్వా ఉదకం రామపుత్తం ఏతదవోచం – ‘ఏత్తావతా నో, ఆవుసో, రామో ఇమం ధమ్మం సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ పవేదేసీ’తి? ‘ఏత్తావతా ఖో, ఆవుసో, రామో ఇమం ధమ్మం సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ పవేదేసీ’తి. ‘అహమ్పి ఖో, ఆవుసో, ఏత్తావతా ఇమం ధమ్మం సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరామీ’తి. ‘లాభా నో, ఆవుసో, సులద్ధం నో, ఆవుసో, యే మయం ఆయస్మన్తం తాదిసం సబ్రహ్మచారిం పస్సామ. ఇతి యం ధమ్మం రామో సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ పవేదేసి తం త్వం ధమ్మం సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరసి. యం త్వం ధమ్మం సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరసి తం ధమ్మం రామో సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ పవేదేసి. ఇతి యం ధమ్మం రామో అభిఞ్ఞాసి తం త్వం ధమ్మం జానాసి; యం త్వం ధమ్మం జానాసి తం ధమ్మం రామో అభిఞ్ఞాసి. ఇతి యాదిసో రామో అహోసి తాదిసో తువం, యాదిసో తువం తాదిసో రామో అహోసి. ఏహి దాని, ఆవుసో, తువం ఇమం గణం పరిహరా’తి. ఇతి ఖో, రాజకుమార, ఉదకో రామపుత్తో సబ్రహ్మచారీ మే సమానో ఆచరియట్ఠానే మం ఠపేసి, ఉళారాయ చ మం పూజాయ పూజేసి. తస్స మయ్హం, రాజకుమార, ఏతదహోసి – ‘నాయం ధమ్మో నిబ్బిదాయ న విరాగాయ న నిరోధాయ న ఉపసమాయ న అభిఞ్ఞాయ న సమ్బోధాయ న నిబ్బానాయ సంవత్తతి, యావదేవ నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనూపపత్తియా’తి. సో ఖో అహం, రాజకుమార, తం ధమ్మం అనలఙ్కరిత్వా తస్మా ధమ్మా నిబ్బిజ్జ అపక్కమిం.

౩౨౯. ‘‘సో ఖో అహం, రాజకుమార, కింకుసలగవేసీ అనుత్తరం సన్తివరపదం పరియేసమానో, మగధేసు అనుపుబ్బేన చారికం చరమానో, యేన ఉరువేలా సేనానిగమో తదవసరిం. తత్థద్దసం రమణీయం భూమిభాగం, పాసాదికఞ్చ వనసణ్డం, నదీఞ్చ సన్దన్తిం సేతకం సుపతిత్థం, రమణీయం సమన్తా చ గోచరగామం. తస్స మయ్హం, రాజకుమార, ఏతదహోసి – ‘రమణీయో వత, భో, భూమిభాగో, పాసాదికో చ వనసణ్డో, నదిఞ్చ సన్దన్తిం సేతకా సుపతిత్థా, రమణీయా సమన్తా [సామన్తా (?) పురిమపిట్ఠేపి] చ గోచరగామో. అలం వతిదం కులపుత్తస్స పధానత్థికస్స పధానాయా’తి. సో ఖో అహం, రాజకుమార, తత్థేవ నిసీదిం – ‘అలమిదం పధానాయా’తి. అపిస్సు మం, రాజకుమార, తిస్సో ఉపమా పటిభంసు అనచ్ఛరియా పుబ్బే అస్సుతపుబ్బా.

‘‘సేయ్యథాపి, రాజకుమార, అల్లం కట్ఠం సస్నేహం ఉదకే నిక్ఖిత్తం. అథ పురిసో ఆగచ్ఛేయ్య ఉత్తరారణిం ఆదాయ – ‘అగ్గిం అభినిబ్బత్తేస్సామి, తేజో పాతుకరిస్సామీ’తి. తం కిం మఞ్ఞసి, రాజకుమార, అపి ను సో పురిసో అముం అల్లం కట్ఠం సస్నేహం ఉదకే నిక్ఖిత్తం ఉత్తరారణిం ఆదాయ అభిమన్థేన్తో [అభిమత్థన్తో (స్యా. కం. క.)] అగ్గిం అభినిబ్బత్తేయ్య, తేజో పాతుకరేయ్యా’’తి? ‘‘నో హిదం, భన్తే. తం కిస్స హేతు? అదుఞ్హి, భన్తే, అల్లం కట్ఠం సస్నేహం తఞ్చ పన ఉదకే నిక్ఖిత్తం, యావదేవ చ పన సో పురిసో కిలమథస్స విఘాతస్స భాగీ అస్సా’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, రాజకుమార, యే హి కేచి సమణా వా బ్రాహ్మణా వా కాయేన చేవ చిత్తేన చ కామేహి అవూపకట్ఠా విహరన్తి, యో చ నేసం కామేసు కామచ్ఛన్దో కామస్నేహో కామముచ్ఛా కామపిపాసా కామపరిళాహో సో చ అజ్ఝత్తం న సుప్పహీనో హోతి, న సుప్పటిప్పస్సద్ధో. ఓపక్కమికా చేపి తే భోన్తో సమణబ్రాహ్మణా దుక్ఖా తిబ్బా ఖరా కటుకా వేదనా వేదయన్తి, అభబ్బావ తే ఞాణాయ దస్సనాయ అనుత్తరాయ సమ్బోధాయ. నో చేపి తే భోన్తో సమణబ్రాహ్మణా ఓపక్కమికా దుక్ఖా తిబ్బా ఖరా కటుకా వేదనా వేదయన్తి, అభబ్బావ తే ఞాణాయ దస్సనాయ అనుత్తరాయ సమ్బోధాయ. అయం ఖో మం, రాజకుమార, పఠమా ఉపమా పటిభాసి అనచ్ఛరియా పుబ్బే అస్సుతపుబ్బా.