నమో తస్స భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స
మజ్ఝిమనికాయే
మజ్ఝిమపణ్ణాసపాళి
౧. గహపతివగ్గో
౧. కన్దరకసుత్తం
౧. ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం భగవా చమ్పాయం విహరతి గగ్గరాయ పోక్ఖరణియా తీరే మహతా భిక్ఖుసఙ్ఘేన సద్ధిం. అథ ఖో పేస్సో [పేయో (క.)] చ హత్థారోహపుత్తో కన్దరకో చ పరిబ్బాజకో యేన భగవా తేనుపసఙ్కమింసు; ఉపసఙ్కమిత్వా పేస్సో హత్థారోహపుత్తో భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. కన్దరకో పన పరిబ్బాజకో భగవతా సద్ధిం సమ్మోది. సమ్మోదనీయం కథం సారణీయం [సారాణీయం (సీ. స్యా. కం పీ.)] వీతిసారేత్వా ఏకమన్తం అట్ఠాసి. ఏకమన్తం ఠితో ఖో కన్దరకో పరిబ్బాజకో తుణ్హీభూతం తుణ్హీభూతం భిక్ఖుసఙ్ఘం అనువిలోకేత్వా భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘అచ్ఛరియం, భో గోతమ, అబ్భుతం, భో గోతమ, యావఞ్చిదం భోతా గోతమేన సమ్మా భిక్ఖుసఙ్ఘో పటిపాదితో! యేపి తే, భో గోతమ, అహేసుం అతీతమద్ధానం అరహన్తో సమ్మాసమ్బుద్ధా తేపి భగవన్తో ఏతపరమంయేవ సమ్మా భిక్ఖుసఙ్ఘం పటిపాదేసుం – సేయ్యథాపి ఏతరహి భోతా గోతమేన సమ్మా భిక్ఖుసఙ్ఘో పటిపాదితో. యేపి తే, భో గోతమ, భవిస్సన్తి అనాగతమద్ధానం అరహన్తో సమ్మాసమ్బుద్ధా తేపి భగవన్తో ఏతపరమంయేవ సమ్మా భిక్ఖుసఙ్ఘం పటిపాదేస్సన్తి – సేయ్యథాపి ఏతరహి భోతా గోతమేన సమ్మా భిక్ఖుసఙ్ఘో పటిపాదితో’’తి.
౨. ‘‘ఏవమేతం, కన్దరక, ఏవమేతం, కన్దరక. యేపి తే, కన్దరక, అహేసుం అతీతమద్ధానం అరహన్తో సమ్మాసమ్బుద్ధా తేపి భగవన్తో ఏతపరమంయేవ సమ్మా భిక్ఖుసఙ్ఘం పటిపాదేసుం – సేయ్యథాపి ఏతరహి మయా సమ్మా భిక్ఖుసఙ్ఘో పటిపాదితో. యేపి తే, కన్దరక, భవిస్సన్తి అనాగతమద్ధానం అరహన్తో సమ్మాసమ్బుద్ధా తేపి భగవన్తో ఏతపరమంయేవ సమ్మా భిక్ఖుసఙ్ఘం పటిపాదేస్సన్తి – సేయ్యథాపి ఏతరహి మయా సమ్మా భిక్ఖుసఙ్ఘో పటిపాదితో.
‘‘సన్తి హి, కన్దరక, భిక్ఖూ ఇమస్మిం భిక్ఖుసఙ్ఘే అరహన్తో ఖీణాసవా వుసితవన్తో కతకరణీయా ఓహితభారా అనుప్పత్తసదత్థా పరిక్ఖీణభవసంయోజనా సమ్మదఞ్ఞా విముత్తా. సన్తి హి, కన్దరక, భిక్ఖూ ఇమస్మిం భిక్ఖుసఙ్ఘే సేక్ఖా సన్తతసీలా సన్తతవుత్తినో నిపకా నిపకవుత్తినో; తే చతూసు [నిపకవుత్తినో చతూసు (సీ.)] సతిపట్ఠానేసు సుప్పతిట్ఠితచిత్తా [సుపట్ఠితచిత్తా (సీ. పీ. క.)] విహరన్తి. కతమేసు చతూసు? ఇధ, కన్దరక, భిక్ఖు కాయే కాయానుపస్సీ విహరతి ఆతాపీ సమ్పజానో సతిమా, వినేయ్య లోకే అభిజ్ఝాదోమనస్సం; వేదనాసు వేదనానుపస్సీ విహరతి ఆతాపీ సమ్పజానో సతిమా, వినేయ్య లోకే అభిజ్ఝాదోమనస్సం; చిత్తే చిత్తానుపస్సీ విహరతి ఆతాపీ సమ్పజానో సతిమా, వినేయ్య లోకే అభిజ్ఝాదోమనస్సం; ధమ్మేసు ధమ్మానుపస్సీ విహరతి ఆతాపీ సమ్పజానో సతిమా, వినేయ్య లోకే అభిజ్ఝాదోమనస్స’’న్తి.
౩. ఏవం వుత్తే, పేస్సో హత్థారోహపుత్తో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘అచ్ఛరియం, భన్తే, అబ్భుతం, భన్తే! యావ సుపఞ్ఞత్తా చిమే, భన్తే, భగవతా చత్తారో సతిపట్ఠానా సత్తానం విసుద్ధియా సోకపరిదేవానం [సోకపరిద్దవానం (సీ. పీ.)] సమతిక్కమాయ దుక్ఖదోమనస్సానం అత్థఙ్గమాయ ఞాయస్స అధిగమాయ నిబ్బానస్స సచ్ఛికిరియాయ. మయమ్పి హి, భన్తే, గిహీ ఓదాతవసనా కాలేన కాలం ఇమేసు చతూసు సతిపట్ఠానేసు సుప్పతిట్ఠితచిత్తా విహరామ. ఇధ మయం, భన్తే, కాయే కాయానుపస్సినో విహరామ ఆతాపినో సమ్పజానా సతిమన్తో, వినేయ్య లోకే అభిజ్ఝాదోమనస్సం; వేదనాసు వేదనానుపస్సినో విహరామ ఆతాపినో సమ్పజానా సతిమన్తో, వినేయ్య లోకే అభిజ్ఝాదోమనస్సం; చిత్తే చిత్తానుపస్సినో విహరామ ఆతాపినో సమ్పజానా సతిమన్తో, వినేయ్య లోకే అభిజ్ఝాదోమనస్సం; ధమ్మేసు ధమ్మానుపస్సినో విహరామ ఆతాపినో సమ్పజానా సతిమన్తో, వినేయ్య లోకే అభిజ్ఝాదోమనస్సం. అచ్ఛరియం, భన్తే, అబ్భుతం, భన్తే! యావఞ్చిదం, భన్తే, భగవా ఏవం మనుస్సగహనే ఏవం మనుస్సకసటే ఏవం మనుస్ససాఠేయ్యే వత్తమానే సత్తానం హితాహితం జానాతి. గహనఞ్హేతం, భన్తే, యదిదం మనుస్సా; ఉత్తానకఞ్హేతం, భన్తే, యదిదం పసవో. అహఞ్హి, భన్తే, పహోమి హత్థిదమ్మం సారేతుం. యావతకేన అన్తరేన చమ్పం గతాగతం కరిస్సతి సబ్బాని తాని సాఠేయ్యాని కూటేయ్యాని వఙ్కేయ్యాని జిమ్హేయ్యాని పాతుకరిస్సతి. అమ్హాకం పన, భన్తే, దాసాతి వా పేస్సాతి వా కమ్మకరాతి వా అఞ్ఞథావ కాయేన సముదాచరన్తి అఞ్ఞథావ వాచాయ అఞ్ఞథావ నేసం చిత్తం హోతి. అచ్ఛరియం, భన్తే, అబ్భుతం, భన్తే! యావఞ్చిదం, భన్తే, భగవా ఏవం మనుస్సగహనే ఏవం మనుస్సకసటే ఏవం మనుస్ససాఠేయ్యే వత్తమానే సత్తానం హితాహితం జానాతి. గహనఞ్హేతం, భన్తే, యదిదం మనుస్సా; ఉత్తానకఞ్హేతం, భన్తే, యదిదం పసవో’’తి.
౪. ‘‘ఏవమేతం, పేస్స, ఏవమేతం, పేస్స. గహనఞ్హేతం, పేస్స, యదిదం మనుస్సా; ఉత్తానకఞ్హేతం, పేస్స, యదిదం పసవో. చత్తారోమే, పేస్స, పుగ్గలా సన్తో సంవిజ్జమానా లోకస్మిం. కతమే చత్తారో? ఇధ, పేస్స, ఏకచ్చో పుగ్గలో అత్తన్తపో హోతి అత్తపరితాపనానుయోగమనుయుత్తో; ఇధ పన, పేస్స, ఏకచ్చో పుగ్గలో పరన్తపో హోతి పరపరితాపనానుయోగమనుయుత్తో; ఇధ పన, పేస్స, ఏకచ్చో పుగ్గలో అత్తన్తపో చ హోతి అత్తపరితాపనానుయోగమనుయుత్తో, పరన్తపో చ పరపరితాపనానుయోగమనుయుత్తో; ఇధ పన, పేస్స, ఏకచ్చో పుగ్గలో నేవత్తన్తపో హోతి నాత్తపరితాపనానుయోగమనుయుత్తో న పరన్తపో న పరపరితాపనానుయోగమనుయుత్తో. సో అనత్తన్తపో అపరన్తపో దిట్ఠేవ ధమ్మే నిచ్ఛాతో నిబ్బుతో సీతీభూతో [సీతిభూతో (సీ. పీ. క.)] సుఖప్పటిసంవేదీ బ్రహ్మభూతేన అత్తనా విహరతి. ఇమేసం, పేస్స, చతున్నం పుగ్గలానం కతమో తే పుగ్గలో చిత్తం ఆరాధేతీ’’తి?
‘‘య్వాయం, భన్తే, పుగ్గలో అత్తన్తపో అత్తపరితాపనానుయోగమనుయుత్తో, అయం మే పుగ్గలో చిత్తం నారాధేతి. యోపాయం, భన్తే, పుగ్గలో పరన్తపో పరపరితాపనానుయోగమనుయుత్తో, అయమ్పి మే పుగ్గలో చిత్తం నారాధేతి. యోపాయం, భన్తే, పుగ్గలో అత్తన్తపో చ అత్తపరితాపనానుయోగమనుయుత్తో పరన్తపో చ పరపరితాపనానుయోగమనుయుత్తో, అయమ్పి మే పుగ్గలో చిత్తం నారాధేతి. యో చ ఖో అయం, భన్తే, పుగ్గలో నేవత్తన్తపో నాత్తపరితాపనానుయోగమనుయుత్తో న పరన్తపో న పరపరితాపనానుయోగమనుయుత్తో, సో అనత్తన్తపో అపరన్తపో దిట్ఠేవ ధమ్మే నిచ్ఛాతో నిబ్బుతో సీతీభూతో సుఖప్పటిసంవేదీ బ్రహ్మభూతేన అత్తనా విహరతి – అయమేవ [అయం (సీ. స్యా. కం. పీ.)] మే పుగ్గలో చిత్తం ఆరాధేతీ’’తి.
౫. ‘‘కస్మా పన తే, పేస్స, ఇమే తయో పుగ్గలా చిత్తం నారాధేన్తీ’’తి? ‘‘య్వాయం, భన్తే, పుగ్గలో అత్తన్తపో అత్తపరితాపనానుయోగమనుయుత్తో సో అత్తానం సుఖకామం దుక్ఖపటిక్కూలం ఆతాపేతి పరితాపేతి – ఇమినా మే అయం పుగ్గలో చిత్తం నారాధేతి. యోపాయం, భన్తే, పుగ్గలో పరన్తపో పరపరితాపనానుయోగమనుయుత్తో సో పరం సుఖకామం దుక్ఖపటిక్కూలం ఆతాపేతి పరితాపేతి – ఇమినా మే అయం పుగ్గలో చిత్తం నారాధేతి. యోపాయం, భన్తే, పుగ్గలో అత్తన్తపో చ అత్తపరితాపనానుయోగమనుయుత్తో పరన్తపో చ పరపరితాపనానుయోగమనుయుత్తో సో అత్తానఞ్చ పరఞ్చ సుఖకామం దుక్ఖపటిక్కూలం [సుఖకామే దుక్ఖపటిక్కూలే (సీ. పీ.)] ఆతాపేతి పరితాపేతి – ఇమినా మే అయం పుగ్గలో చిత్తం నారాధేతి. యో చ ఖో అయం, భన్తే, పుగ్గలో నేవత్తన్తపో నాత్తపరితాపనానుయోగమనుయుత్తో న పరన్తపో న పరపరితాపనానుయోగమనుయుత్తో సో అనత్తన్తపో అపరన్తపో దిట్ఠేవ ధమ్మే నిచ్ఛాతో నిబ్బుతో సీతీభూతో సుఖప్పటిసంవేదీ బ్రహ్మభూతేన అత్తనా [విహరతి. ఇమినా (సీ. స్యా. కం. పీ.)] విహరతి; సో అత్తానఞ్చ పరఞ్చ సుఖకామం దుక్ఖపటిక్కూలం నేవ ఆతాపేతి న పరితాపేతి – ఇమినా [విహరతి. ఇమినా (సీ. స్యా. కం. పీ.)] మే అయం పుగ్గలో చిత్తం ఆరాధేతి. హన్ద, చ దాని మయం, భన్తే, గచ్ఛామ; బహుకిచ్చా మయం బహుకరణీయా’’తి. ‘‘యస్సదాని త్వం, పేస్స, కాలం మఞ్ఞసీ’’తి. అథ ఖో పేస్సో హత్థారోహపుత్తో భగవతో భాసితం అభినన్దిత్వా అనుమోదిత్వా ఉట్ఠాయాసనా భగవన్తం అభివాదేత్వా పదక్ఖిణం కత్వా పక్కామి.
౬. అథ ఖో భగవా అచిరపక్కన్తే పేస్సే హత్థారోహపుత్తే భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – ‘‘పణ్డితో, భిక్ఖవే, పేస్సో హత్థారోహపుత్తో; మహాపఞ్ఞో, భిక్ఖవే, పేస్సో హత్థారోహపుత్తో. సచే, భిక్ఖవే, పేస్సో హత్థారోహపుత్తో ముహుత్తం నిసీదేయ్య యావస్సాహం ఇమే చత్తారో పుగ్గలే విత్థారేన విభజిస్సామి [విభజామి (సీ. పీ.)], మహతా అత్థేన సంయుత్తో అభవిస్స. అపి చ, భిక్ఖవే, ఏత్తావతాపి పేస్సో హత్థారోహపుత్తో మహతా అత్థేన సంయుత్తో’’తి. ‘‘ఏతస్స, భగవా, కాలో, ఏతస్స, సుగత, కాలో, యం భగవా ఇమే చత్తారో పుగ్గలే విత్థారేన విభజేయ్య. భగవతో సుత్వా భిక్ఖూ ధారేస్సన్తీ’’తి. ‘‘తేన హి, భిక్ఖవే, సుణాథ, సాధుకం మనసి కరోథ, భాసిస్సామీ’’తి. ‘‘ఏవం, భన్తే’’తి ఖో తే భిక్ఖూ భగవతో పచ్చస్సోసుం. భగవా ఏతదవోచ –
౭. ‘‘కతమో చ, భిక్ఖవే, పుగ్గలో అత్తన్తపో అత్తపరితాపనానుయోగమనుయుత్తో? ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో పుగ్గలో అచేలకో హోతి ముత్తాచారో హత్థాపలేఖనో [హత్థావలేఖనో (స్యా. కం.)] నఏహిభద్దన్తికో నతిట్ఠభద్దన్తికో [నఏహిభదన్తికో, నతిట్ఠభదన్తికో (సీ. స్యా. కం. పీ.)]; నాభిహటం న ఉద్దిస్సకతం న నిమన్తనం సాదియతి; సో న కుమ్భిముఖా పటిగ్గణ్హాతి న కళోపిముఖా [ఖళోపిముఖో (సీ.)] పటిగ్గణ్హాతి న ఏళకమన్తరం న దణ్డమన్తరం న ముసలమన్తరం న ద్విన్నం భుఞ్జమానానం న గబ్భినియా న పాయమానాయ న పురిసన్తరగతాయ న సఙ్కిత్తీసు న యత్థ సా ఉపట్ఠితో హోతి న యత్థ మక్ఖికా సణ్డసణ్డచారినీ; న మచ్ఛం న మంసం న సురం న మేరయం న థుసోదకం పివతి. సో ఏకాగారికో వా హోతి ఏకాలోపికో, ద్వాగారికో వా హోతి ద్వాలోపికో…పే… సత్తాగారికో వా హోతి సత్తాలోపికో; ఏకిస్సాపి దత్తియా యాపేతి, ద్వీహిపి దత్తీహి యాపేతి…పే… సత్తహిపి దత్తీహి యాపేతి; ఏకాహికమ్పి ఆహారం ఆహారేతి, ద్వీహికమ్పి ఆహారం ఆహారేతి…పే… సత్తాహికమ్పి ఆహారం ఆహారేతి – ఇతి ఏవరూపం అడ్ఢమాసికం పరియాయభత్తభోజనానుయోగమనుయుత్తో విహరతి. సో సాకభక్ఖో వా హోతి, సామాకభక్ఖో వా హోతి, నీవారభక్ఖో వా హోతి, దద్దులభక్ఖో వా హోతి, హటభక్ఖో వా హోతి, కణభక్ఖో వా హోతి, ఆచామభక్ఖో వా హోతి, పిఞ్ఞాకభక్ఖో వా హోతి, తిణభక్ఖో వా హోతి, గోమయభక్ఖో వా హోతి; వనమూలఫలాహారో యాపేతి పవత్తఫలభోజీ. సో సాణానిపి ధారేతి, మసాణానిపి ధారేతి, ఛవదుస్సానిపి ధారేతి, పంసుకూలానిపి ధారేతి, తిరీటానిపి ధారేతి, అజినమ్పి ధారేతి, అజినక్ఖిపమ్పి ధారేతి, కుసచీరమ్పి ధారేతి, వాకచీరమ్పి ధారేతి, ఫలకచీరమ్పి ధారేతి, కేసకమ్బలమ్పి ధారేతి, వాళకమ్బలమ్పి ధారేతి, ఉలూకపక్ఖమ్పి ధారేతి; కేసమస్సులోచకోపి హోతి, కేసమస్సులోచనానుయోగమనుయుత్తో, ఉబ్భట్ఠకోపి హోతి ఆసనపటిక్ఖిత్తో, ఉక్కుటికోపి హోతి ఉక్కుటికప్పధానమనుయుత్తో, కణ్టకాపస్సయికోపి హోతి కణ్టకాపస్సయే సేయ్యం కప్పేతి [పస్స మ. ని. ౧.౧౫౫ మహాసీహనాదసుత్తే]; సాయతతియకమ్పి ఉదకోరోహనానుయోగమనుయుత్తో విహరతి – ఇతి ఏవరూపం అనేకవిహితం కాయస్స ఆతాపనపరితాపనానుయోగమనుయుత్తో విహరతి. అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, పుగ్గలో అత్తన్తపో అత్తపరితాపనానుయోగమనుయుత్తో.
౮. ‘‘కతమో చ, భిక్ఖవే, పుగ్గలో పరన్తపో పరపరితాపనానుయోగమనుయుత్తో? ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో పుగ్గలో ఓరబ్భికో హోతి సూకరికో సాకుణికో మాగవికో లుద్దో మచ్ఛఘాతకో చోరో చోరఘాతకో గోఘాతకో బన్ధనాగారికో యే వా పనఞ్ఞేపి కేచి కురూరకమ్మన్తా. అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, పుగ్గలో పరన్తపో పరపరితాపనానుయోగమనుయుత్తో.
౯. ‘‘కతమో చ, భిక్ఖవే, పుగ్గలో అత్తన్తపో చ అత్తపరితాపనానుయోగమనుయుత్తో పరన్తపో చ పరపరితాపనానుయోగమనుయుత్తో? ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో పుగ్గలో రాజా వా హోతి ఖత్తియో ముద్ధావసిత్తో బ్రాహ్మణో వా మహాసాలో. సో పురత్థిమేన నగరస్స నవం సన్థాగారం [సన్ధాగారం (టీకా)] కారాపేత్వా కేసమస్సుం ఓహారేత్వా ఖరాజినం నివాసేత్వా సప్పితేలేన కాయం అబ్భఞ్జిత్వా మగవిసాణేన పిట్ఠిం కణ్డువమానో నవం సన్థాగారం పవిసతి సద్ధిం మహేసియా బ్రాహ్మణేన చ పురోహితేన. సో తత్థ అనన్తరహితాయ భూమియా హరితుపలిత్తాయ సేయ్యం కప్పేతి. ఏకిస్సాయ గావియా సరూపవచ్ఛాయ యం ఏకస్మిం థనే ఖీరం హోతి తేన రాజా యాపేతి, యం దుతియస్మిం థనే ఖీరం హోతి తేన మహేసీ యాపేతి, యం తతియస్మిం థనే ఖీరం హోతి తేన బ్రాహ్మణో పురోహితో యాపేతి, యం చతుత్థస్మిం థనే ఖీరం హోతి తేన అగ్గిం జుహతి, అవసేసేన వచ్ఛకో యాపేతి. సో ఏవమాహ – ‘ఏత్తకా ఉసభా హఞ్ఞన్తు యఞ్ఞత్థాయ, ఏత్తకా వచ్ఛతరా హఞ్ఞన్తు యఞ్ఞత్థాయ, ఏత్తకా వచ్ఛతరియో హఞ్ఞన్తు యఞ్ఞత్థాయ, ఏత్తకా అజా హఞ్ఞన్తు యఞ్ఞత్థాయ, ఏత్తకా ఉరబ్భా హఞ్ఞన్తు యఞ్ఞత్థాయ, (ఏత్తకా అస్సా హఞ్ఞన్తు యఞ్ఞత్థాయ) [( ) నత్థి సీ. పీ. పోత్థకేసు], ఏత్తకా రుక్ఖా ఛిజ్జన్తు యూపత్థాయ, ఏత్తకా దబ్భా లూయన్తు బరిహిసత్థాయా’తి [పరిహిం సత్థాయ (క.)]. యేపిస్స తే హోన్తి దాసాతి వా పేస్సాతి వా కమ్మకరాతి వా తేపి దణ్డతజ్జితా భయతజ్జితా అస్సుముఖా రుదమానా పరికమ్మాని కరోన్తి. అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, పుగ్గలో అత్తన్తపో చ అత్తపరితాపనానుయోగమనుయుత్తో పరన్తపో చ పరపరితాపనానుయోగమనుయుత్తో.
౧౦. ‘‘కతమో చ, భిక్ఖవే, పుగ్గలో నేవత్తన్తపో నాత్తపరితాపనానుయోగమనుయుత్తో న పరన్తపో న పరపరితాపనానుయోగమనుయుత్తో, సో అనత్తన్తపో అపరన్తపో దిట్ఠేవ ధమ్మే నిచ్ఛాతో నిబ్బుతో సీతీభూతో సుఖప్పటిసంవేదీ బ్రహ్మభూతేన అత్తనా విహరతి? ఇధ, భిక్ఖవే, తథాగతో లోకే ఉప్పజ్జతి అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో విజ్జాచరణసమ్పన్నో సుగతో లోకవిదూ అనుత్తరో పురిసదమ్మసారథి సత్థా దేవమనుస్సానం బుద్ధో భగవా. సో ఇమం లోకం సదేవకం సమారకం సబ్రహ్మకం సస్సమణబ్రాహ్మణిం పజం సదేవమనుస్సం సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా పవేదేతి. సో ధమ్మం దేసేతి ఆదికల్యాణం మజ్ఝేకల్యాణం పరియోసానకల్యాణం సాత్థం సబ్యఞ్జనం, కేవలపరిపుణ్ణం పరిసుద్ధం బ్రహ్మచరియం పకాసేతి. తం ధమ్మం సుణాతి గహపతి వా గహపతిపుత్తో వా అఞ్ఞతరస్మిం వా కులే పచ్చాజాతో. సో తం ధమ్మం సుత్వా తథాగతే సద్ధం పటిలభతి. సో తేన సద్ధాపటిలాభేన సమన్నాగతో ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతి – ‘సమ్బాధో ఘరావాసో రజాపథో, అబ్భోకాసో పబ్బజ్జా. నయిదం సుకరం అగారం అజ్ఝావసతా ఏకన్తపరిపుణ్ణం ఏకన్తపరిసుద్ధం సఙ్ఖలిఖితం బ్రహ్మచరియం చరితుం. యంనూనాహం కేసమస్సుం ఓహారేత్వా కాసాయాని వత్థాని అచ్ఛాదేత్వా అగారస్మా అనగారియం పబ్బజేయ్య’న్తి. సో అపరేన సమయేన అప్పం వా భోగక్ఖన్ధం పహాయ, మహన్తం వా భోగక్ఖన్ధం పహాయ, అప్పం వా ఞాతిపరివట్టం పహాయ, మహన్తం వా ఞాతిపరివట్టం పహాయ, కేసమస్సుం ఓహారేత్వా, కాసాయాని వత్థాని అచ్ఛాదేత్వా అగారస్మా అనగారియం పబ్బజతి.
౧౧. ‘‘సో ఏవం పబ్బజితో సమానో భిక్ఖూనం సిక్ఖాసాజీవసమాపన్నో పాణాతిపాతం పహాయ పాణాతిపాతా పటివిరతో హోతి నిహితదణ్డో నిహితసత్థో, లజ్జీ దయాపన్నో సబ్బపాణభూతహితానుకమ్పీ విహరతి. అదిన్నాదానం పహాయ అదిన్నాదానా పటివిరతో హోతి దిన్నాదాయీ దిన్నపాటికఙ్ఖీ, అథేనేన సుచిభూతేన అత్తనా విహరతి. అబ్రహ్మచరియం పహాయ బ్రహ్మచారీ హోతి ఆరాచారీ విరతో మేథునా గామధమ్మా. ముసావాదం పహాయ ముసావాదా పటివిరతో హోతి సచ్చవాదీ సచ్చసన్ధో థేతో పచ్చయికో అవిసంవాదకో లోకస్స. పిసుణం వాచం పహాయ పిసుణాయ వాచాయ పటివిరతో హోతి, ఇతో సుత్వా న అముత్ర అక్ఖాతా ఇమేసం భేదాయ, అముత్ర వా సుత్వా న ఇమేసం అక్ఖాతా అమూసం భేదాయ – ఇతి భిన్నానం వా సన్ధాతా సహితానం వా అనుప్పదాతా సమగ్గారామో సమగ్గరతో సమగ్గనన్దీ సమగ్గకరణిం వాచం భాసితా హోతి. ఫరుసం వాచం పహాయ ఫరుసాయ వాచాయ పటివిరతో హోతి, యా సా వాచా నేలా కణ్ణసుఖా పేమనీయా హదయఙ్గమా పోరీ బహుజనకన్తా బహుజనమనాపా తథారూపిం వాచం భాసితా హోతి. సమ్ఫప్పలాపం పహాయ సమ్ఫప్పలాపా పటివిరతో హోతి కాలవాదీ భూతవాదీ అత్థవాదీ ధమ్మవాదీ వినయవాదీ, నిధానవతిం వాచం భాసితా కాలేన సాపదేసం పరియన్తవతిం అత్థసంహితం. సో బీజగామభూతగామసమారమ్భా పటివిరతో హోతి, ఏకభత్తికో హోతి రత్తూపరతో విరతో వికాలభోజనా; నచ్చగీతవాదితవిసూకదస్సనా పటివిరతో హోతి; మాలాగన్ధవిలేపనధారణమణ్డనవిభూసనట్ఠానా పటివిరతో హోతి; ఉచ్చాసయనమహాసయనా పటివిరతో హోతి; జాతరూపరజతపటిగ్గహణా పటివిరతో హోతి; ఆమకధఞ్ఞపటిగ్గహణా పటివిరతో హోతి; ఆమకమంసపటిగ్గహణా పటివిరతో హోతి; ఇత్థికుమారికపటిగ్గహణా పటివిరతో హోతి; దాసిదాసపటిగ్గహణా పటివిరతో హోతి; అజేళకపటిగ్గహణా పటివిరతో హోతి; కుక్కుటసూకరపటిగ్గహణా పటివిరతో హోతి; హత్థిగవస్సవళవపటిగ్గహణా పటివిరతో హోతి; ఖేత్తవత్థుపటిగ్గహణా పటివిరతో హోతి; దూతేయ్యపహిణగమనానుయోగా పటివిరతో హోతి; కయవిక్కయా పటివిరతో హోతి; తులాకూటకంసకూటమానకూటా పటివిరతో హోతి; ఉక్కోటనవఞ్చననికతిసాచియోగా [సావియోగా (స్యా. కం. క.) సాచి కుటిలపరియాయో] పటివిరతో హోతి; ఛేదనవధబన్ధనవిపరామోసఆలోపసహసాకారా పటివిరతో హోతి [పస్స మ. ని. ౧.౨౯౩ చూళహత్థిపదోపమే].
‘‘సో సన్తుట్ఠో హోతి కాయపరిహారికేన చీవరేన కుచ్ఛిపరిహారికేన పిణ్డపాతేన. సో యేన యేనేవ పక్కమతి, సమాదాయేవ పక్కమతి. సేయ్యథాపి నామ పక్ఖీ సకుణో యేన యేనేవ డేతి, సపత్తభారోవ డేతి; ఏవమేవ భిక్ఖు సన్తుట్ఠో హోతి కాయపరిహారికేన చీవరేన కుచ్ఛిపరిహారికేన పిణ్డపాతేన. సో యేన యేనేవ పక్కమతి, సమాదాయేవ పక్కమతి. సో ఇమినా అరియేన సీలక్ఖన్ధేన సమన్నాగతో అజ్ఝత్తం అనవజ్జసుఖం పటిసంవేదేతి.
౧౨. ‘‘సో చక్ఖునా రూపం దిస్వా న నిమిత్తగ్గాహీ హోతి నానుబ్యఞ్జనగ్గాహీ. యత్వాధికరణమేనం చక్ఖున్ద్రియం అసంవుతం విహరన్తం అభిజ్ఝాదోమనస్సా పాపకా అకుసలా ధమ్మా అన్వాస్సవేయ్యుం తస్స సంవరాయ పటిపజ్జతి, రక్ఖతి చక్ఖున్ద్రియం, చక్ఖున్ద్రియే సంవరం ఆపజ్జతి. సోతేన సద్దం సుత్వా…పే… ఘానేన గన్ధం ఘాయిత్వా…పే… జివ్హాయ రసం సాయిత్వా…పే… కాయేన ఫోట్ఠబ్బం ఫుసిత్వా…పే… మనసా ధమ్మం విఞ్ఞాయ న నిమిత్తగ్గాహీ హోతి నానుబ్యఞ్జనగ్గాహీ. యత్వాధికరణమేనం మనిన్ద్రియం అసంవుతం విహరన్తం అభిజ్ఝాదోమనస్సా పాపకా అకుసలా ధమ్మా అన్వాస్సవేయ్యుం తస్స సంవరాయ పటిపజ్జతి, రక్ఖతి మనిన్ద్రియం, మనిన్ద్రియే సంవరం ఆపజ్జతి. సో ఇమినా అరియేన ఇన్ద్రియసంవరేన సమన్నాగతో అజ్ఝత్తం అబ్యాసేకసుఖం పటిసంవేదేతి.
‘‘సో అభిక్కన్తే పటిక్కన్తే సమ్పజానకారీ హోతి, ఆలోకితే విలోకితే సమ్పజానకారీ హోతి, సమిఞ్జితే పసారితే సమ్పజానకారీ హోతి, సఙ్ఘాటిపత్తచీవరధారణే సమ్పజానకారీ హోతి, అసితే పీతే ఖాయితే సాయితే సమ్పజానకారీ హోతి, ఉచ్చారపస్సావకమ్మే సమ్పజానకారీ హోతి, గతే ఠితే నిసిన్నే సుత్తే జాగరితే భాసితే తుణ్హీభావే సమ్పజానకారీ హోతి.
౧౩. ‘‘సో ఇమినా చ అరియేన సీలక్ఖన్ధేన సమన్నాగతో, (ఇమాయ చ అరియాయ సన్తుట్ఠియా సమన్నాగతో,) [పస్స మ. ని. ౧.౨౯౬ చూళహత్థిపదోపమే] ఇమినా చ అరియేన ఇన్ద్రియసంవరేన సమన్నాగతో, ఇమినా చ అరియేన సతిసమ్పజఞ్ఞేన సమన్నాగతో వివిత్తం సేనాసనం భజతి అరఞ్ఞం రుక్ఖమూలం పబ్బతం కన్దరం గిరిగుహం సుసానం వనపత్థం అబ్భోకాసం పలాలపుఞ్జం. సో పచ్ఛాభత్తం పిణ్డపాతపటిక్కన్తో నిసీదతి పల్లఙ్కం ఆభుజిత్వా ఉజుం కాయం పణిధాయ పరిముఖం సతిం ఉపట్ఠపేత్వా. సో అభిజ్ఝం లోకే పహాయ విగతాభిజ్ఝేన చేతసా విహరతి, అభిజ్ఝాయ చిత్తం పరిసోధేతి, బ్యాపాదపదోసం పహాయ అబ్యాపన్నచిత్తో విహరతి సబ్బపాణభూతహితానుకమ్పీ, బ్యాపాదపదోసా చిత్తం పరిసోధేతి; థీనమిద్ధం పహాయ విగతథీనమిద్ధో విహరతి ఆలోకసఞ్ఞీ సతో సమ్పజానో, థీనమిద్ధా చిత్తం పరిసోధేతి; ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చం పహాయ అనుద్ధతో విహరతి అజ్ఝత్తం వూపసన్తచిత్తో, ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చా చిత్తం పరిసోధేతి; విచికిచ్ఛం పహాయ తిణ్ణవిచికిచ్ఛో విహరతి అకథంకథీ కుసలేసు ధమ్మేసు, విచికిచ్ఛాయ చిత్తం పరిసోధేతి.
‘‘సో ఇమే పఞ్చ నీవరణే పహాయ చేతసో ఉపక్కిలేసే పఞ్ఞాయ దుబ్బలీకరణే, వివిచ్చేవ కామేహి వివిచ్చ అకుసలేహి ధమ్మేహి సవితక్కం సవిచారం వివేకజం పీతిసుఖం పఠమం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి; వితక్కవిచారానం వూపసమా అజ్ఝత్తం సమ్పసాదనం చేతసో ఏకోదిభావం అవితక్కం అవిచారం సమాధిజం పీతిసుఖం దుతియం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి; పీతియా చ విరాగా ఉపేక్ఖకో చ విహరతి సతో చ సమ్పజానో సుఖఞ్చ కాయేన పటిసంవేదేతి, యం తం అరియా ఆచిక్ఖన్తి – ‘ఉపేక్ఖకో సతిమా సుఖవిహారీ’తి తతియం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి; సుఖస్స చ పహానా దుక్ఖస్స చ పహానా పుబ్బేవ సోమనస్సదోమనస్సానం అత్థఙ్గమా అదుక్ఖమసుఖం ఉపేక్ఖాసతిపారిసుద్ధిం చతుత్థం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి.
౧౪. ‘‘సో ఏవం సమాహితే చిత్తే పరిసుద్ధే పరియోదాతే అనఙ్గణే విగతూపక్కిలేసే ముదుభూతే కమ్మనియే ఠితే ఆనేఞ్జప్పత్తే పుబ్బేనివాసానుస్సతిఞాణాయ చిత్తం అభినిన్నామేతి. సో అనేకవిహితం పుబ్బేనివాసం అనుస్సరతి, సేయ్యథిదం – ఏకమ్పి జాతిం ద్వేపి జాతియో తిస్సోపి జాతియో చతస్సోపి జాతియో పఞ్చపి జాతియో దసపి జాతియో వీసమ్పి జాతియో తింసమ్పి జాతియో చత్తాలీసమ్పి జాతియో పఞ్ఞాసమ్పి జాతియో జాతిసతమ్పి జాతిసహస్సమ్పి జాతిసతసహస్సమ్పి అనేకేపి సంవట్టకప్పే అనేకేపి వివట్టకప్పే అనేకేపి సంవట్టవివట్టకప్పే – ‘అముత్రాసిం ఏవంనామో ఏవంగోత్తో ఏవంవణ్ణో ఏవమాహారో ఏవంసుఖదుక్ఖప్పటిసంవేదీ ఏవమాయుపరియన్తో, సో తతో చుతో అముత్ర ఉదపాదిం; తత్రాపాసిం ఏవంనామో ఏవంగోత్తో ఏవంవణ్ణో ఏవమాహారో ఏవంసుఖదుక్ఖప్పటిసంవేదీ ఏవమాయుపరియన్తో, సో తతో చుతో ఇధూపపన్నో’తి. ఇతి సాకారం సఉద్దేసం అనేకవిహితం పుబ్బేనివాసం అనుస్సరతి.
౧౫. ‘‘సో ఏవం సమాహితే చిత్తే పరిసుద్ధే పరియోదాతే అనఙ్గణే విగతూపక్కిలేసే ముదుభూతే కమ్మనియే ఠితే ఆనేఞ్జప్పత్తే సత్తానం చుతూపపాతఞాణాయ చిత్తం అభినిన్నామేతి. సో దిబ్బేన చక్ఖునా విసుద్ధేన అతిక్కన్తమానుసకేన సత్తే పస్సతి చవమానే ఉపపజ్జమానే హీనే పణీతే సువణ్ణే దుబ్బణ్ణే సుగతే దుగ్గతే యథాకమ్మూపగే సత్తే పజానాతి – ‘ఇమే వత భోన్తో సత్తా కాయదుచ్చరితేన సమన్నాగతా వచీదుచ్చరితేన సమన్నాగతా మనోదుచ్చరితేన సమన్నాగతా అరియానం ఉపవాదకా మిచ్ఛాదిట్ఠికా మిచ్ఛాదిట్ఠికమ్మసమాదానా, తే కాయస్స భేదా పరం మరణా అపాయం దుగ్గతిం వినిపాతం నిరయం ఉపపన్నా; ఇమే వా పన భోన్తో సత్తా కాయసుచరితేన సమన్నాగతా వచీసుచరితేన సమన్నాగతా మనోసుచరితేన సమన్నాగతా అరియానం అనుపవాదకా సమ్మాదిట్ఠికా సమ్మాదిట్ఠికమ్మసమాదానా, తే కాయస్స భేదా పరం మరణా సుగతిం సగ్గం లోకం ఉపపన్నా’తి. ఇతి దిబ్బేన చక్ఖునా విసుద్ధేన అతిక్కన్తమానుసకేన సత్తే పస్సతి చవమానే ఉపపజ్జమానే హీనే పణీతే సువణ్ణే దుబ్బణ్ణే సుగతే దుగ్గతే యథాకమ్మూపగే సత్తే పజానాతి.
౧౬. ‘‘సో ఏవం సమాహితే చిత్తే పరిసుద్ధే పరియోదాతే అనఙ్గణే విగతూపక్కిలేసే ముదుభూతే కమ్మనియే ఠితే ఆనేఞ్జప్పత్తే ఆసవానం ఖయఞాణాయ చిత్తం అభినిన్నామేతి. సో ‘ఇదం దుక్ఖ’న్తి యథాభూతం పజానాతి. ‘అయం దుక్ఖసముదయో’తి యథాభూతం పజానాతి. ‘అయం దుక్ఖనిరోధో’తి యథాభూతం పజానాతి. ‘అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా’తి యథాభూతం పజానాతి. ‘ఇమే ఆసవా’తి యథాభూతం పజానాతి. ‘అయం ఆసవసముదయో’తి యథాభూతం పజానాతి. ‘అయం ఆసవనిరోధో’తి యథాభూతం పజానాతి. ‘అయం ఆసవనిరోధగామినీ పటిపదా’తి యథాభూతం పజానాతి. తస్స ఏవం జానతో ఏవం పస్సతో కామాసవాపి చిత్తం విముచ్చతి, భవాసవాపి చిత్తం విముచ్చతి, అవిజ్జాసవాపి చిత్తం విముచ్చతి. విముత్తస్మిం విముత్తమితి ఞాణం హోతి. ‘ఖీణా జాతి, వుసితం బ్రహ్మచరియం, కతం కరణీయం, నాపరం ఇత్థత్తాయా’తి పజానాతి. అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, పుగ్గలో నేవత్తన్తపో నాత్తపరితాపనానుయోగమనుయుత్తో, న పరన్తపో న పరపరితాపనానుయోగమనుయుత్తో. సో అత్తన్తపో అపరన్తపో దిట్ఠేవ ధమ్మే నిచ్ఛాతో నిబ్బుతో సీతీభూతో సుఖప్పటిసంవేదీ బ్రహ్మభూతేన అత్తనా విహరతీ’’తి.
ఇదమవోచ భగవా. అత్తమనా తే భిక్ఖూ భగవతో భాసితం అభినన్దున్తి.
కన్దరకసుత్తం నిట్ఠితం పఠమం.
౨. అట్ఠకనాగరసుత్తం
౧౭. ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం ఆయస్మా ఆనన్దో వేసాలియం విహరతి బేలువగామకే [వేళువగామకే (స్యా. కం. క.)]. తేన ఖో పన సమయేన దసమో గహపతి అట్ఠకనాగరో పాటలిపుత్తం అనుప్పత్తో హోతి కేనచిదేవ కరణీయేన. అథ ఖో దసమో గహపతి అట్ఠకనాగరో యేన కుక్కుటారామో యేన అఞ్ఞతరో భిక్ఖు తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా తం భిక్ఖుం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో దసమో గహపతి అట్ఠకనాగరో తం భిక్ఖుం ఏతదవోచ – ‘‘కహం ను ఖో, భన్తే, ఆయస్మా ఆనన్దో ఏతరహి విహరతి? దస్సనకామా హి మయం తం ఆయస్మన్తం ఆనన్ద’’న్తి. ‘‘ఏసో, గహపతి, ఆయస్మా ఆనన్దో వేసాలియం విహరతి బేలువగామకే’’తి. అథ ఖో దసమో గహపతి అట్ఠకనాగరో పాటలిపుత్తే తం కరణీయం తీరేత్వా యేన వేసాలీ యేన బేలువగామకో యేనాయస్మా ఆనన్దో తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా ఆయస్మన్తం ఆనన్దం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది.
౧౮. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో దసమో గహపతి అట్ఠకనాగరో ఆయస్మన్తం ఆనన్దం ఏతదవోచ – ‘‘అత్థి ను ఖో, భన్తే ఆనన్ద, తేన భగవతా జానతా పస్సతా అరహతా సమ్మాసమ్బుద్ధేన ఏకధమ్మో అక్ఖాతో యత్థ భిక్ఖునో అప్పమత్తస్స ఆతాపినో పహితత్తస్స విహరతో అవిముత్తఞ్చేవ చిత్తం విముచ్చతి, అపరిక్ఖీణా చ ఆసవా పరిక్ఖయం గచ్ఛన్తి, అననుప్పత్తఞ్చ అనుత్తరం యోగక్ఖేమం అనుపాపుణాతీ’’తి?
‘‘అత్థి ఖో, గహపతి, తేన భగవతా జానతా పస్సతా అరహతా సమ్మాసమ్బుద్ధేన ఏకధమ్మో అక్ఖాతో యత్థ భిక్ఖునో అప్పమత్తస్స ఆతాపినో పహితత్తస్స విహరతో అవిముత్తఞ్చేవ చిత్తం విముచ్చతి, అపరిక్ఖీణా చ ఆసవా పరిక్ఖయం గచ్ఛన్తి, అననుప్పత్తఞ్చ అనుత్తరం యోగక్ఖేమం అనుపాపుణాతీ’’తి.
‘‘కతమో పన, భన్తే ఆనన్ద, తేన భగవతా జానతా పస్సతా అరహతా సమ్మాసమ్బుద్ధేన ఏకధమ్మో అక్ఖాతో యత్థ భిక్ఖునో అప్పమత్తస్స ఆతాపినో పహితత్తస్స విహరతో అవిముత్తఞ్చేవ చిత్తం విముచ్చతి, అపరిక్ఖీణా చ ఆసవా పరిక్ఖయం గచ్ఛన్తి, అననుప్పత్తఞ్చ అనుత్తరం యోగక్ఖేమం అనుపాపుణాతీ’’తి?
౧౯. ‘‘ఇధ, గహపతి, భిక్ఖు వివిచ్చేవ కామేహి వివిచ్చ అకుసలేహి ధమ్మేహి సవితక్కం సవిచారం వివేకజం పీతిసుఖం పఠమం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. సో ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతి – ‘ఇదమ్పి పఠమం ఝానం అభిసఙ్ఖతం అభిసఞ్చేతయితం. యం ఖో పన కిఞ్చి అభిసఙ్ఖతం అభిసఞ్చేతయితం తదనిచ్చం నిరోధధమ్మ’న్తి పజానాతి. సో తత్థ ఠితో ఆసవానం ఖయం పాపుణాతి. నో చే ఆసవానం ఖయం పాపుణాతి, తేనేవ ధమ్మరాగేన తాయ ధమ్మనన్దియా పఞ్చన్నం ఓరమ్భాగియానం సంయోజనానం పరిక్ఖయా ఓపపాతికో హోతి తత్థ పరినిబ్బాయీ అనావత్తిధమ్మో తస్మా లోకా. అయమ్పి ఖో, గహపతి, తేన భగవతా జానతా పస్సతా అరహతా సమ్మాసమ్బుద్ధేన ఏకధమ్మో అక్ఖాతో యత్థ భిక్ఖునో అప్పమత్తస్స ఆతాపినో పహితత్తస్స విహరతో అవిముత్తఞ్చేవ చిత్తం విముచ్చతి, అపరిక్ఖీణా చ ఆసవా పరిక్ఖయం గచ్ఛన్తి, అననుప్పత్తఞ్చ అనుత్తరం యోగక్ఖేమం అనుపాపుణాతి.
౨౦. ‘‘పున చపరం, గహపతి, భిక్ఖు వితక్కవిచారానం వూపసమా అజ్ఝత్తం సమ్పసాదనం…పే… దుతియం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. సో ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతి – ‘ఇదమ్పి ఖో దుతియం ఝానం అభిసఙ్ఖతం అభిసఞ్చేతయితం… అనుత్తరం యోగక్ఖేమం అనుపాపుణాతి.
‘‘పున చపరం, గహపతి, భిక్ఖు పీతియా చ విరాగా…పే… తతియం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. సో ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతి – ‘ఇదమ్పి ఖో తతియం ఝానం అభిసఙ్ఖతం అభిసఞ్చేతయితం…పే… అనుత్తరం యోగక్ఖేమం అనుపాపుణాతి.
‘‘పున చపరం, గహపతి, భిక్ఖు సుఖస్స చ పహానా …పే… చతుత్థం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. సో ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతి – ‘ఇదమ్పి ఖో చతుత్థం ఝానం అభిసఙ్ఖతం అభిసఞ్చేతయితం… అనుత్తరం యోగక్ఖేమం అనుపాపుణాతి.
‘‘పున చపరం, గహపతి, భిక్ఖు మేత్తాసహగతేన చేతసా ఏకం దిసం ఫరిత్వా విహరతి, తథా దుతియం, తథా తతియం, తథా చతుత్థం [చతుత్థిం (సీ. పీ.)]. ఇతి ఉద్ధమధో తిరియం సబ్బధి సబ్బత్తతాయ సబ్బావన్తం లోకం మేత్తాసహగతేన చేతసా విపులేన మహగ్గతేన అప్పమాణేన అవేరేన అబ్యాబజ్ఝేన [అబ్యాపజ్ఝేన (సీ. స్యా. పీ.), అబ్యాపజ్జేన (క.) అఙ్గుత్తరతికనిపాతటీకా ఓలోకేతబ్బా] ఫరిత్వా విహరతి. సో ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతి – ‘అయమ్పి ఖో మేత్తాచేతోవిముత్తి అభిసఙ్ఖతా అభిసఞ్చేతయితా. యం ఖో పన కిఞ్చి అభిసఙ్ఖతం అభిసఞ్చేతయితం తదనిచ్చం నిరోధధమ్మ’న్తి పజానాతి. సో తత్థ ఠితో…పే… అనుత్తరం యోగక్ఖేమం అనుపాపుణాతి.
‘‘పున చపరం, గహపతి, భిక్ఖు కరుణాసహగతేన చేతసా…పే… ముదితాసహగతేన చేతసా…పే… ఉపేక్ఖాసహగతేన చేతసా ఏకం దిసం ఫరిత్వా విహరతి, తథా దుతియం, తథా తతియం, తథా చతుత్థం. ఇతి ఉద్ధమధో తిరియం సబ్బధి సబ్బత్తతాయ సబ్బావన్తం లోకం ఉపేక్ఖాసహగతేన చేతసా విపులేన మహగ్గతేన అప్పమాణేన అవేరేన అబ్యాబజ్ఝేన ఫరిత్వా విహరతి. సో ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతి – ‘అయమ్పి ఖో ఉపేక్ఖాచేతోవిముత్తి అభిసఙ్ఖతా అభిసఞ్చేతయితా. యం ఖో పన కిఞ్చి అభిసఙ్ఖతం అభిసఞ్చేతయితం తదనిచ్చం నిరోధధమ్మ’న్తి పజానాతి. సో తత్థ ఠితో… అనుత్తరం యోగక్ఖేమం అనుపాపుణాతి.
‘‘పున చపరం, గహపతి, భిక్ఖు సబ్బసో రూపసఞ్ఞానం సమతిక్కమా పటిఘసఞ్ఞానం అత్థఙ్గమా నానత్తసఞ్ఞానం అమనసికారా ‘అనన్తో ఆకాసో’తి ఆకాసానఞ్చాయతనం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. సో ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతి – ‘అయమ్పి ఖో ఆకాసానఞ్చాయతనసమాపత్తి అభిసఙ్ఖతా అభిసఞ్చేతయితా. యం ఖో పన కిఞ్చి అభిసఙ్ఖతం అభిసఞ్చేతయితం తదనిచ్చం నిరోధధమ్మ’న్తి పజానాతి. సో తత్థ ఠితో…పే… అనుత్తరం యోగక్ఖేమం అనుపాపుణాతి.
‘‘పున చపరం, గహపతి, భిక్ఖు సబ్బసో ఆకాసానఞ్చాయతనం సమతిక్కమ్మ ‘అనన్తం విఞ్ఞాణ’న్తి విఞ్ఞాణఞ్చాయతనం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. సో ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతి – ‘అయమ్పి ఖో విఞ్ఞాణఞ్చాయతనసమాపత్తి అభిసఙ్ఖతా అభిసఞ్చేతయితా. యం ఖో పన కిఞ్చి అభిసఙ్ఖతం అభిసఞ్చేతయితం తదనిచ్చం నిరోధధమ్మ’న్తి పజానాతి. సో తత్థ ఠితో…పే… అనుత్తరం యోగక్ఖేమం అనుపాపుణాతి.
‘‘పున చపరం, గహపతి, భిక్ఖు సబ్బసో విఞ్ఞాణఞ్చాయతనం సమతిక్కమ్మ ‘నత్థి కిఞ్చీ’తి ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. సో ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతి – ‘అయమ్పి ఖో ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనసమాపత్తి అభిసఙ్ఖతా అభిసఞ్చేతయితా. యం ఖో పన కిఞ్చి అభిసఙ్ఖతం అభిసఞ్చేతయితం తదనిచ్చం నిరోధధమ్మ’న్తి పజానాతి. సో తత్థ ఠితో ఆసవానం ఖయం పాపుణాతి. నో చే ఆసవానం ఖయం పాపుణాతి, తేనేవ ధమ్మరాగేన తాయ ధమ్మనన్దియా పఞ్చన్నం ఓరమ్భాగియానం సంయోజనానం పరిక్ఖయా ఓపపాతికో హోతి తత్థ పరినిబ్బాయీ అనావత్తిధమ్మో తస్మా లోకా. అయమ్పి ఖో, గహపతి, తేన భగవతా జానతా పస్సతా అరహతా సమ్మాసమ్బుద్ధేన ఏకధమ్మో అక్ఖాతో యత్థ భిక్ఖునో అప్పమత్తస్స ఆతాపినో పహితత్తస్స విహరతో అవిముత్తఞ్చేవ చిత్తం విముచ్చతి, అపరిక్ఖీణా చ ఆసవా పరిక్ఖయం గచ్ఛన్తి, అననుప్పత్తఞ్చ అనుత్తరం యోగక్ఖేమం అనుపాపుణాతీ’’తి.
౨౧. ఏవం వుత్తే, దసమో గహపతి అట్ఠకనాగరో ఆయస్మన్తం ఆనన్దం ఏతదవోచ – ‘‘సేయ్యథాపి, భన్తే ఆనన్ద, పురిసో ఏకంవ నిధిముఖం గవేసన్తో సకిదేవ ఏకాదస నిధిముఖాని అధిగచ్ఛేయ్య; ఏవమేవ ఖో అహం, భన్తే, ఏకం అమతద్వారం గవేసన్తో సకిదేవ [సకిం దేవ (క.)] ఏకాదస అమతద్వారాని అలత్థం భావనాయ. సేయ్యథాపి, భన్తే, పురిసస్స అగారం ఏకాదసద్వారం, సో తస్మిం అగారే ఆదిత్తే ఏకమేకేనపి ద్వారేన సక్కుణేయ్య అత్తానం సోత్థిం కాతుం; ఏవమేవ ఖో అహం, భన్తే, ఇమేసం ఏకాదసన్నం అమతద్వారానం ఏకమేకేనపి అమతద్వారేన సక్కుణిస్సామి అత్తానం సోత్థిం కాతుం. ఇమేహి నామ, భన్తే, అఞ్ఞతిత్థియా ఆచరియస్స ఆచరియధనం పరియేసిస్సన్తి, కిమఙ్గం [కిం (సీ. పీ.)] పనాహం ఆయస్మతో ఆనన్దస్స పూజం న కరిస్సామీ’’తి! అథ ఖో దసమో గహపతి అట్ఠకనాగరో పాటలిపుత్తకఞ్చ వేసాలికఞ్చ భిక్ఖుసఙ్ఘం సన్నిపాతేత్వా పణీతేన ఖాదనీయేన భోజనీయేన సహత్థా సన్తప్పేసి సమ్పవారేసి, ఏకమేకఞ్చ భిక్ఖుం పచ్చేకం దుస్సయుగేన అచ్ఛాదేసి, ఆయస్మన్తఞ్చ ఆనన్దం తిచీవరేన అచ్ఛాదేసి, ఆయస్మతో చ ఆనన్దస్స పఞ్చసతవిహారం కారాపేసీతి.
అట్ఠకనాగరసుత్తం నిట్ఠితం దుతియం.
౩. సేఖసుత్తం
౨౨. ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం భగవా సక్కేసు విహరతి కపిలవత్థుస్మిం నిగ్రోధారామే. తేన ఖో పన సమయేన కాపిలవత్థవానం [కపిలవత్థువాసీనం (క.)] సక్యానం నవం సన్థాగారం అచిరకారితం హోతి అనజ్ఝావుట్ఠం [అనజ్ఝావుత్థం (సీ. స్యా. కం. పీ.)] సమణేన వా బ్రాహ్మణేన వా కేనచి వా మనుస్సభూతేన. అథ ఖో కాపిలవత్థవా సక్యా యేన భగవా తేనుపసఙ్కమింసు; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీదింసు. ఏకమన్తం నిసిన్నా ఖో కాపిలవత్థవా సక్యా భగవన్తం ఏతదవోచుం – ‘‘ఇధ, భన్తే, కాపిలవత్థవానం సక్యానం నవం సన్థాగారం అచిరకారితం [అచిరకారితం హోతి (స్యా. కం. క.)] అనజ్ఝావుట్ఠం సమణేన వా బ్రాహ్మణేన వా కేనచి వా మనుస్సభూతేన. తం, భన్తే, భగవా పఠమం పరిభుఞ్జతు. భగవతా పఠమం పరిభుత్తం పచ్ఛా కాపిలవత్థవా సక్యా పరిభుఞ్జిస్సన్తి. తదస్స కాపిలవత్థవానం సక్యానం దీఘరత్తం హితాయ సుఖాయా’’తి. అధివాసేసి భగవా తుణ్హీభావేన. అథ ఖో కాపిలవత్థవా సక్యా భగవతో అధివాసనం విదిత్వా ఉట్ఠాయాసనా భగవన్తం అభివాదేత్వా పదక్ఖిణం కత్వా యేన నవం సన్థాగారం తేనుపసఙ్కమింసు; ఉపసఙ్కమిత్వా సబ్బసన్థరిం సన్థాగారం [సబ్బసన్థరిం సన్థతం (క.)] సన్థరిత్వా ఆసనాని పఞ్ఞపేత్వా ఉదకమణికం ఉపట్ఠపేత్వా తేలప్పదీపం ఆరోపేత్వా యేన భగవా తేనుపసఙ్కమింసు; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం అట్ఠంసు. ఏకమన్తం ఠితా ఖో కాపిలవత్థవా సక్యా భగవన్తం ఏతదవోచుం – ‘‘సబ్బసన్థరిం సన్థతం, భన్తే, సన్థాగారం, ఆసనాని పఞ్ఞత్తాని, ఉదకమణికో ఉపట్ఠాపితో, తేలప్పదీపో ఆరోపితో. యస్సదాని, భన్తే, భగవా కాలం మఞ్ఞతీ’’తి. అథ ఖో భగవా నివాసేత్వా పత్తచీవరమాదాయ సద్ధిం భిక్ఖుసఙ్ఘేన యేన సన్థాగారం తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా పాదే పక్ఖాలేత్వా సన్థాగారం పవిసిత్వా మజ్ఝిమం థమ్భం నిస్సాయ పురత్థాభిముఖో నిసీది. భిక్ఖుసఙ్ఘోపి ఖో పాదే పక్ఖాలేత్వా సన్థాగారం పవిసిత్వా పచ్ఛిమం భిత్తిం నిస్సాయ పురత్థాభిముఖో నిసీది, భగవన్తంయేవ పురక్ఖత్వా. కాపిలవత్థవాపి ఖో సక్యా పాదే పక్ఖాలేత్వా సన్థాగారం పవిసిత్వా పురత్థిమం భిత్తిం నిస్సాయ పచ్ఛిమాభిముఖా నిసీదింసు, భగవన్తంయేవ పురక్ఖత్వా. అథ ఖో భగవా కాపిలవత్థవే సక్యే బహుదేవ రత్తిం ధమ్మియా కథాయ సన్దస్సేత్వా సమాదపేత్వా సముత్తేజేత్వా సమ్పహంసేత్వా ఆయస్మన్తం ఆనన్దం ఆమన్తేసి – ‘‘పటిభాతు తం, ఆనన్ద, కాపిలవత్థవానం సక్యానం సేఖో పాటిపదో [పటిపదో (స్యా. కం. క.)]. పిట్ఠి మే ఆగిలాయతి; తమహం ఆయమిస్సామీ’’తి. ‘‘ఏవం, భన్తే’’తి ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో భగవతో పచ్చస్సోసి. అథ ఖో భగవా చతుగ్గుణం సఙ్ఘాటిం పఞ్ఞాపేత్వా దక్ఖిణేన పస్సేన సీహసేయ్యం కప్పేసి, పాదే పాదం అచ్చాధాయ, సతో సమ్పజానో, ఉట్ఠానసఞ్ఞం మనసి కరిత్వా.
౨౩. అథ ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో మహానామం సక్కం ఆమన్తేసి – ‘‘ఇధ, మహానామ, అరియసావకో సీలసమ్పన్నో హోతి, ఇన్ద్రియేసు గుత్తద్వారో హోతి, భోజనే మత్తఞ్ఞూ హోతి, జాగరియం అనుయుత్తో హోతి, సత్తహి సద్ధమ్మేహి సమన్నాగతో హోతి, చతున్నం ఝానానం ఆభిచేతసికానం దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారానం నికామలాభీ హోతి అకిచ్ఛలాభీ అకసిరలాభీ.
౨౪. ‘‘కథఞ్చ, మహానామ, అరియసావకో సీలసమ్పన్నో హోతి? ఇధ, మహానామ, అరియసావకో సీలవా హోతి, పాతిమోక్ఖసంవరసంవుతో విహరతి ఆచారగోచరసమ్పన్నో అణుమత్తేసు వజ్జేసు భయదస్సావీ, సమాదాయ సిక్ఖతి సిక్ఖాపదేసు. ఏవం ఖో, మహానామ, అరియసావకో సీలసమ్పన్నో హోతి.
‘‘కథఞ్చ, మహానామ, అరియసావకో ఇన్ద్రియేసు గుత్తద్వారో హోతి? ఇధ, మహానామ, అరియసావకో చక్ఖునా రూపం దిస్వా న నిమిత్తగ్గాహీ హోతి నానుబ్యఞ్జనగ్గాహీ. యత్వాధికరణమేనం చక్ఖున్ద్రియం అసంవుతం విహరన్తం అభిజ్ఝాదోమనస్సా పాపకా అకుసలా ధమ్మా అన్వాస్సవేయ్యుం తస్స సంవరాయ పటిపజ్జతి, రక్ఖతి చక్ఖున్ద్రియం, చక్ఖున్ద్రియే సంవరం ఆపజ్జతి. సోతేన సద్దం సుత్వా…పే… ఘానేన గన్ధం ఘాయిత్వా…పే… జివ్హాయ రసం సాయిత్వా…పే… కాయేన ఫోట్ఠబ్బం ఫుసిత్వా…పే… మనసా ధమ్మం విఞ్ఞాయ న నిమిత్తగ్గాహీ హోతి నానుబ్యఞ్జనగ్గాహీ. యత్వాధికరణమేనం మనిన్ద్రియం అసంవుతం విహరన్తం అభిజ్ఝాదోమనస్సా పాపకా అకుసలా ధమ్మా అన్వాస్సవేయ్యుం తస్స సంవరాయ పటిపజ్జతి, రక్ఖతి మనిన్ద్రియం, మనిన్ద్రియే సంవరం ఆపజ్జతి. ఏవం ఖో, మహానామ, అరియసావకో ఇన్ద్రియేసు గుత్తద్వారో హోతి.
‘‘కథఞ్చ, మహానామ, అరియసావకో భోజనే మత్తఞ్ఞూ హోతి? ఇధ, మహానామ, అరియసావకో పటిసఙ్ఖా యోనిసో ఆహారం ఆహారేతి – ‘నేవ దవాయ న మదాయ న మణ్డనాయ న విభూసనాయ; యావదేవ ఇమస్స కాయస్స ఠితియా యాపనాయ విహింసూపరతియా బ్రహ్మచరియానుగ్గహాయ. ఇతి పురాణఞ్చ వేదనం పటిహఙ్ఖామి, నవఞ్చ వేదనం న ఉప్పాదేస్సామి, యాత్రా చ మే భవిస్సతి అనవజ్జతా చ ఫాసువిహారో చా’తి. ఏవం ఖో, మహానామ, అరియసావకో భోజనే మత్తఞ్ఞూ హోతి.
‘‘కథఞ్చ, మహానామ, అరియసావకో జాగరియం అనుయుత్తో హోతి? ఇధ, మహానామ, అరియసావకో దివసం చఙ్కమేన నిసజ్జాయ ఆవరణీయేహి ధమ్మేహి చిత్తం పరిసోధేతి, రత్తియా పఠమం యామం చఙ్కమేన నిసజ్జాయ ఆవరణీయేహి ధమ్మేహి చిత్తం పరిసోధేతి, రత్తియా మజ్ఝిమం యామం దక్ఖిణేన పస్సేన సీహసేయ్యం కప్పేతి, పాదే పాదం అచ్చాధాయ, సతో సమ్పజానో, ఉట్ఠానసఞ్ఞం మనసి కరిత్వా, రత్తియా పచ్ఛిమం యామం పచ్చుట్ఠాయ చఙ్కమేన నిసజ్జాయ ఆవరణీయేహి ధమ్మేహి చిత్తం పరిసోధేతి. ఏవం ఖో, మహానామ, అరియసావకో జాగరియం అనుయుత్తో హోతి.
౨౫. ‘‘కథఞ్చ, మహానామ, అరియసావకో సత్తహి సద్ధమ్మేహి సమన్నాగతో హోతి? ఇధ, మహానామ, అరియసావకో సద్ధో హోతి, సద్దహతి తథాగతస్స బోధిం – ‘ఇతిపి సో భగవా అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో విజ్జాచరణసమ్పన్నో సుగతో లోకవిదూ అనుత్తరో పురిసదమ్మసారథి సత్థా దేవమనుస్సానం బుద్ధో భగవా’తి. హిరిమా హోతి, హిరీయతి కాయదుచ్చరితేన వచీదుచ్చరితేన మనోదుచ్చరితేన, హిరీయతి పాపకానం అకుసలానం ధమ్మానం సమాపత్తియా. ఓత్తప్పీ హోతి, ఓత్తప్పతి కాయదుచ్చరితేన వచీదుచ్చరితేన మనోదుచ్చరితేన, ఓత్తప్పతి పాపకానం అకుసలానం ధమ్మానం సమాపత్తియా. బహుస్సుతో హోతి సుతధరో సుతసన్నిచయో. యే తే ధమ్మా ఆదికల్యాణా మజ్ఝేకల్యాణా పరియోసానకల్యాణా సాత్థా సబ్యఞ్జనా కేవలపరిపుణ్ణం పరిసుద్ధం బ్రహ్మచరియం అభివదన్తి తథారూపాస్స ధమ్మా బహుస్సుతా [బహూ సుతా (?)] హోన్తి ధాతా [ధతా (సీ. స్యా. కం. పీ.)] వచసా పరిచితా మనసానుపేక్ఖితా దిట్ఠియా సుప్పటివిద్ధా. ఆరద్ధవీరియో విహరతి అకుసలానం ధమ్మానం పహానాయ, కుసలానం ధమ్మానం ఉపసమ్పదాయ, థామవా దళ్హపరక్కమో అనిక్ఖిత్తధురో కుసలేసు ధమ్మేసు. సతిమా హోతి, పరమేన సతినేపక్కేన సమన్నాగతో, చిరకతమ్పి చిరభాసితమ్పి సరితా అనుస్సరితా. పఞ్ఞవా హోతి, ఉదయత్థగామినియా పఞ్ఞాయ సమన్నాగతో, అరియాయ నిబ్బేధికాయ సమ్మా దుక్ఖక్ఖయగామినియా. ఏవం ఖో, మహానామ, అరియసావకో సత్తహి సద్ధమ్మేహి సమన్నాగతో హోతి.
౨౬. ‘‘కథఞ్చ, మహానామ, అరియసావకో చతున్నం ఝానానం ఆభిచేతసికానం దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారానం నికామలాభీ హోతి అకిచ్ఛలాభీ అకసిరలాభీ? ఇధ, మహానామ, అరియసావకో వివిచ్చేవ కామేహి వివిచ్చ అకుసలేహి ధమ్మేహి, సవితక్కం సవిచారం వివేకజం పీతిసుఖం పఠమం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి; వితక్కవిచారానం వూపసమా అజ్ఝత్తం సమ్పసాదనం…పే… దుతియం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి; పీతియా చ విరాగా…పే… తతియం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి; సుఖస్స చ పహానా దుక్ఖస్స చ పహానా పుబ్బేవ సోమనస్సదోమనస్సానం అత్థఙ్గమా…పే… చతుత్థం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. ఏవం ఖో, మహానామ, అరియసావకో చతున్నం ఝానానం ఆభిచేతసికానం దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారానం నికామలాభీ హోతి అకిచ్ఛలాభీ అకసిరలాభీ.
౨౭. ‘‘యతో ఖో, మహానామ, అరియసావకో ఏవం సీలసమ్పన్నో హోతి, ఏవం ఇన్ద్రియేసు గుత్తద్వారో హోతి, ఏవం భోజనే మత్తఞ్ఞూ హోతి, ఏవం జాగరియం అనుయుత్తో హోతి, ఏవం సత్తహి సద్ధమ్మేహి సమన్నాగతో హోతి, ఏవం చతున్నం ఝానానం ఆభిచేతసికానం దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారానం నికామలాభీ హోతి అకిచ్ఛలాభీ అకసిరలాభీ, అయం వుచ్చతి, మహానామ, అరియసావకో సేఖో పాటిపదో అపుచ్చణ్డతాయ సమాపన్నో, భబ్బో అభినిబ్భిదాయ, భబ్బో సమ్బోధాయ, భబ్బో అనుత్తరస్స యోగక్ఖేమస్స అధిగమాయ. సేయ్యథాపి, మహానామ, కుక్కుటియా అణ్డాని అట్ఠ వా దస వా ద్వాదస వా తానాస్సు కుక్కుటియా సమ్మా అధిసయితాని సమ్మా పరిసేదితాని సమ్మా పరిభావితాని, కిఞ్చాపి తస్సా కుక్కుటియా న ఏవం ఇచ్ఛా ఉప్పజ్జేయ్య – ‘అహో వతిమే కుక్కుటపోతకా పాదనఖసిఖాయ వా ముఖతుణ్డకేన వా అణ్డకోసం పదాలేత్వా సోత్థినా అభినిబ్భిజ్జేయ్యు’న్తి, అథ ఖో భబ్బావ తే కుక్కుటపోతకా పాదనఖసిఖాయ వా ముఖతుణ్డకేన వా అణ్డకోసం పదాలేత్వా సోత్థినా అభినిబ్భిజ్జితుం. ఏవమేవ ఖో, మహానామ, యతో అరియసావకో ఏవం సీలసమ్పన్నో హోతి, ఏవం ఇన్ద్రియేసు గుత్తద్వారో హోతి, ఏవం భోజనే మత్తఞ్ఞూ హోతి, ఏవం జాగరియం అనుయుత్తో హోతి, ఏవం సత్తహి సద్ధమ్మేహి సమన్నాగతో హోతి, ఏవం చతున్నం ఝానానం ఆభిచేతసికానం దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారానం నికామలాభీ హోతి అకిచ్ఛలాభీ అకసిరలాభీ, అయం వుచ్చతి, మహానామ, అరియసావకో సేఖో పాటిపదో అపుచ్చణ్డతాయ సమాపన్నో, భబ్బో అభినిబ్భిదాయ, భబ్బో సమ్బోధాయ, భబ్బో అనుత్తరస్స యోగక్ఖేమస్స అధిగమాయ.
౨౮. ‘‘స ఖో సో, మహానామ, అరియసావకో ఇమంయేవ అనుత్తరం ఉపేక్ఖాసతిపారిసుద్ధిం ఆగమ్మ అనేకవిహితం పుబ్బేనివాసం అనుస్సరతి, సేయ్యథిదం – ఏకమ్పి జాతిం ద్వేపి జాతియో…పే… ఇతి సాకారం సఉద్దేసం అనేకవిహితం పుబ్బేనివాసం అనుస్సరతి, అయమస్స పఠమాభినిబ్భిదా హోతి కుక్కుటచ్ఛాపకస్సేవ అణ్డకోసమ్హా.
‘‘స ఖో సో, మహానామ, అరియసావకో ఇమంయే అనుత్తరం ఉపేక్ఖాసతిపారిసుద్ధిం ఆగమ్మ దిబ్బేన చక్ఖునా విసుద్ధేన అతిక్కన్తమానుసకేన సత్తే పస్సతి చవమానే ఉపపజ్జమానే హీనే పణీతే సువణ్ణే దుబ్బణ్ణే సుగతే దుగ్గతే…పే… యథాకమ్మూపగే సత్తే పజానాతి, అయమస్స దుతియాభినిబ్భిదా హోతి కుక్కుటచ్ఛాపకస్సేవ అణ్డకోసమ్హా.
‘‘స ఖో సో, మహానామ, అరియసావకో ఇమంయేవ అనుత్తరం ఉపేక్ఖాసతిపారిసుద్ధిం ఆగమ్మ ఆసవానం ఖయా అనాసవం చేతోవిముత్తిం పఞ్ఞావిముత్తిం దిట్ఠేవ ధమ్మే సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరతి, అయమస్స తతియాభినిబ్భిదా హోతి కుక్కుటచ్ఛాపకస్సేవ అణ్డకోసమ్హా.
౨౯. ‘‘యమ్పి [యమ్పి ఖో (క.)], మహానామ, అరియసావకో సీలసమ్పన్నో హోతి, ఇదమ్పిస్స హోతి చరణస్మిం; యమ్పి, మహానామ, అరియసావకో ఇన్ద్రియేసు గుత్తద్వారో హోతి, ఇదమ్పిస్స హోతి చరణస్మిం; యమ్పి, మహానామ, అరియసావకో భోజనే మత్తఞ్ఞూ హోతి, ఇదమ్పిస్స హోతి చరణస్మిం; యమ్పి, మహానామ, అరియసావకో జాగరియం అనుయుత్తో హోతి, ఇదమ్పిస్స హోతి చరణస్మిం; యమ్పి, మహానామ, అరియసావకో సత్తహి సద్ధమ్మేహి సమన్నాగతో హోతి, ఇదమ్పిస్స హోతి చరణస్మిం; యమ్పి, మహానామ, అరియసావకో చతున్నం ఝానానం ఆభిచేతసికానం దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారానం నికామలాభీ హోతి అకిచ్ఛలాభీ అకసిరలాభీ, ఇదమ్పిస్స హోతి చరణస్మిం.
‘‘యఞ్చ ఖో, మహానామ, అరియసావకో అనేకవిహితం పుబ్బేనివాసం అనుస్సరతి, సేయ్యథిదం – ఏకమ్పి జాతిం ద్వేపి జాతియో…పే… ఇతి సాకారం సఉద్దేసం అనేకవిహితం పుబ్బేనివాసం అనుస్సరతి, ఇదమ్పిస్స హోతి విజ్జాయ; యమ్పి, మహానామ, అరియసావకో దిబ్బేన చక్ఖునా విసుద్ధేన అతిక్కన్తమానుసకేన సత్తే పస్సతి చవమానే ఉపపజ్జమానే హీనే పణీతే సువణ్ణే దుబ్బణ్ణే సుగతే దుగ్గతే…పే… యథాకమ్మూపగే సత్తే పజానాతి, ఇదమ్పిస్స హోతి విజ్జాయ. యమ్పి, మహానామ, అరియసావకో ఆసవానం ఖయా అనాసవం చేతోవిముత్తిం పఞ్ఞావిముత్తిం దిట్ఠేవ ధమ్మే సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరతి, ఇదమ్పిస్స హోతి విజ్జాయ.
‘‘అయం వుచ్చతి, మహానామ, అరియసావకో విజ్జాసమ్పన్నో ఇతిపి చరణసమ్పన్నో ఇతిపి విజ్జాచరణసమ్పన్నో ఇతిపి.
౩౦. ‘‘బ్రహ్మునాపేసా, మహానామ, సనఙ్కుమారేన గాథా భాసితా –
‘ఖత్తియో సేట్ఠో జనేతస్మిం, యే గోత్తపటిసారినో;
విజ్జాచరణసమ్పన్నో, సో సేట్ఠో దేవమానుసే’తి.
‘‘సా ఖో పనేసా, మహానామ, బ్రహ్మునా సనఙ్కుమారేన గాథా సుగీతా నో దుగ్గీతా, సుభాసితా నో దుబ్భాసితా, అత్థసంహితా నో అనత్థసంహితా, అనుమతా భగవతా’’తి.
అథ ఖో భగవా ఉట్ఠహిత్వా ఆయస్మన్తం ఆనన్దం ఆమన్తేసి – ‘‘సాధు సాధు, ఆనన్ద, సాధు ఖో త్వం, ఆనన్ద, కాపిలవత్థవానం సక్యానం సేఖం పాటిపదం అభాసీ’’తి.
ఇదమవోచాయస్మా ఆనన్దో. సమనుఞ్ఞో సత్థా అహోసి. అత్తమనా కాపిలవత్థవా సక్యా ఆయస్మతో ఆనన్దస్స భాసితం అభినన్దున్తి.
సేఖసుత్తం నిట్ఠితం తతియం.
౪. పోతలియసుత్తం
౩౧. ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం భగవా అఙ్గుత్తరాపేసు విహరతి ఆపణం నామ అఙ్గుత్తరాపానం నిగమో. అథ ఖో భగవా పుబ్బణ్హసమయం నివాసేత్వా పత్తచీవరమాదాయ ఆపణం పిణ్డాయ పావిసి. ఆపణే పిణ్డాయ చరిత్వా పచ్ఛాభత్తం పిణ్డపాతపటిక్కన్తో యేనఞ్ఞతరో వనసణ్డో తేనుపసఙ్కమి దివావిహారాయ. తం వనసణ్డం అజ్ఝోగాహేత్వా [అజ్ఝోగహేత్వా (సీ. స్యా. కం.), అజ్ఝోగాహిత్వా (పీ. క.)] అఞ్ఞతరస్మిం రుక్ఖమూలే దివావిహారం నిసీది. పోతలియోపి ఖో గహపతి సమ్పన్ననివాసనపావురణో [పాపురణో (సీ. స్యా. కం.)] ఛత్తుపాహనాహి [ఛత్తుపాహనో (క.)] జఙ్ఘావిహారం అనుచఙ్కమమానో అనువిచరమానో యేన సో వనసణ్డో తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా తం వనసణ్డం అజ్ఝోగాహేత్వా యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవతా సద్ధిం సమ్మోది. సమ్మోదనీయం కథం సారణీయం వీతిసారేత్వా ఏకమన్తం అట్ఠాసి. ఏకమన్తం ఠితం ఖో పోతలియం గహపతిం భగవా ఏతదవోచ – ‘‘సంవిజ్జన్తి ఖో, గహపతి, ఆసనాని; సచే ఆకఙ్ఖసి నిసీదా’’తి. ఏవం వుత్తే, పోతలియో గహపతి ‘‘గహపతివాదేన మం సమణో గోతమో సముదాచరతీ’’తి కుపితో అనత్తమనో తుణ్హీ అహోసి. దుతియమ్పి ఖో భగవా…పే… తతియమ్పి ఖో భగవా పోతలియం గహపతిం ఏతదవోచ – ‘‘సంవిజ్జన్తి ఖో, గహపతి, ఆసనాని; సచే ఆకఙ్ఖసి నిసీదా’’తి. ‘‘ఏవం వుత్తే, పోతలియో గహపతి గహపతివాదేన మం సమణో గోతమో సముదాచరతీ’’తి కుపితో అనత్తమనో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘తయిదం, భో గోతమ, నచ్ఛన్నం, తయిదం నప్పతిరూపం, యం మం త్వం గహపతివాదేన సముదాచరసీ’’తి. ‘‘తే హి తే, గహపతి, ఆకారా, తే లిఙ్గా, తే నిమిత్తా యథా తం గహపతిస్సా’’తి. ‘‘తథా హి పన మే, భో గోతమ, సబ్బే కమ్మన్తా పటిక్ఖిత్తా, సబ్బే వోహారా సముచ్ఛిన్నా’’తి. ‘‘యథా కథం పన తే, గహపతి, సబ్బే కమ్మన్తా పటిక్ఖిత్తా, సబ్బే వోహారా సముచ్ఛిన్నా’’తి? ‘‘ఇధ మే, భో గోతమ, యం అహోసి ధనం వా ధఞ్ఞం వా రజతం వా జాతరూపం వా సబ్బం తం పుత్తానం దాయజ్జం నియ్యాతం, తత్థాహం అనోవాదీ అనుపవాదీ ఘాసచ్ఛాదనపరమో విహరామి. ఏవం ఖో మే [ఏవఞ్చ మే (స్యా.), ఏవం మే (క.)], భో గోతమ, సబ్బే కమ్మన్తా పటిక్ఖిత్తా, సబ్బే వోహారా సముచ్ఛిన్నా’’తి. ‘‘అఞ్ఞథా ఖో త్వం, గహపతి, వోహారసముచ్ఛేదం వదసి, అఞ్ఞథా చ పన అరియస్స వినయే వోహారసముచ్ఛేదో హోతీ’’తి. ‘‘యథా కథం పన, భన్తే, అరియస్స వినయే వోహారసముచ్ఛేదో హోతి? సాధు మే, భన్తే, భగవా తథా ధమ్మం దేసేతు యథా అరియస్స వినయే వోహారసముచ్ఛేదో హోతీ’’తి. ‘‘తేన హి, గహపతి, సుణాహి, సాధుకం మనసి కరోహి, భాసిస్సామీ’’తి. ‘‘ఏవం, భన్తే’’తి ఖో పోతలియో గహపతి భగవతో పచ్చస్సోసి.
౩౨. భగవా ఏతదవోచ – ‘‘అట్ఠ ఖో ఇమే, గహపతి, ధమ్మా అరియస్స వినయే వోహారసముచ్ఛేదాయ సంవత్తన్తి. కతమే అట్ఠ? అపాణాతిపాతం నిస్సాయ పాణాతిపాతో పహాతబ్బో; దిన్నాదానం నిస్సాయ అదిన్నాదానం పహాతబ్బం; సచ్చవాచం [సచ్చం వాచం (స్యా.)] నిస్సాయ ముసావాదో పహాతబ్బో; అపిసుణం వాచం నిస్సాయ పిసుణా వాచా పహాతబ్బా; అగిద్ధిలోభం నిస్సాయ గిద్ధిలోభో పహాతబ్బో; అనిన్దారోసం నిస్సాయ నిన్దారోసో పహాతబ్బో; అక్కోధూపాయాసం నిస్సాయ కోధూపాయాసో పహాతబ్బో; అనతిమానం నిస్సాయ అతిమానో పహాతబ్బో. ఇమే ఖో, గహపతి, అట్ఠ ధమ్మా సంఖిత్తేన వుత్తా, విత్థారేన అవిభత్తా, అరియస్స వినయే వోహారసముచ్ఛేదాయ సంవత్తన్తీ’’తి. ‘‘యే మే [యే మే పన (స్యా. క.)], భన్తే, భగవతా అట్ఠ ధమ్మా సంఖిత్తేన వుత్తా, విత్థారేన అవిభత్తా, అరియస్స వినయే వోహారసముచ్ఛేదాయ సంవత్తన్తి, సాధు మే, భన్తే, భగవా ఇమే అట్ఠ ధమ్మే విత్థారేన [విత్థారేత్వా (క.)] విభజతు అనుకమ్పం ఉపాదాయా’’తి. ‘‘తేన హి, గహపతి, సుణాహి, సాధుకం మనసి కరోహి, భాసిస్సామీ’’తి. ‘‘ఏవం, భన్తే’’తి ఖో పోతలియో గహపతి భగవతో పచ్చస్సోసి. భగవా ఏతదవోచ –
౩౩. ‘‘‘అపాణాతిపాతం నిస్సాయ పాణాతిపాతో పహాతబ్బో’తి ఇతి ఖో పనేతం వుత్తం కిఞ్చేతం పటిచ్చ వుత్తం? ఇధ, గహపతి, అరియసావకో ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతి – ‘యేసం ఖో అహం సంయోజనానం హేతు పాణాతిపాతీ అస్సం, తేసాహం సంయోజనానం పహానాయ సముచ్ఛేదాయ పటిపన్నో. అహఞ్చేవ [అహఞ్చే (?)] ఖో పన పాణాతిపాతీ అస్సం, అత్తాపి మం ఉపవదేయ్య పాణాతిపాతపచ్చయా, అనువిచ్చాపి మం విఞ్ఞూ [అనువిచ్చ విఞ్ఞూ (సీ. స్యా. పీ.)] గరహేయ్యుం పాణాతిపాతపచ్చయా, కాయస్స భేదా పరం మరణా దుగ్గతి పాటికఙ్ఖా పాణాతిపాతపచ్చయా. ఏతదేవ ఖో పన సంయోజనం ఏతం నీవరణం యదిదం పాణాతిపాతో. యే చ పాణాతిపాతపచ్చయా ఉప్పజ్జేయ్యుం ఆసవా విఘాతపరిళాహా, పాణాతిపాతా పటివిరతస్స ఏవంస తే ఆసవా విఘాతపరిళాహా న హోన్తి’. ‘అపాణాతిపాతం నిస్సాయ పాణాతిపాతో పహాతబ్బో’తి – ఇతి యన్తం వుత్తం ఇదమేతం పటిచ్చ వుత్తం.
౩౪. ‘‘‘దిన్నాదానం నిస్సాయ అదిన్నాదానం పహాతబ్బ’న్తి ఇతి ఖో పనేతం వుత్తం, కిఞ్చేతం పటిచ్చ వుత్తం? ఇధ, గహపతి, అరియసావకో ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతి – ‘యేసం ఖో అహం సంయోజనానం హేతు అదిన్నాదాయీ అస్సం, తేసాహం సంయోజనానం పహానాయ సముచ్ఛేదాయ పటిపన్నో. అహఞ్చేవ ఖో పన అదిన్నాదాయీ అస్సం, అత్తాపి మం ఉపవదేయ్య అదిన్నాదానపచ్చయా, అనువిచ్చాపి మం విఞ్ఞూ గరహేయ్యుం అదిన్నాదానపచ్చయా, కాయస్స భేదా పరం మరణా దుగ్గతి పాటికఙ్ఖా అదిన్నాదానపచ్చయా. ఏతదేవ ఖో పన సంయోజనం ఏతం నీవరణం యదిదం అదిన్నాదానం. యే చ అదిన్నాదానపచ్చయా ఉప్పజ్జేయ్యుం ఆసవా విఘాతపరిళాహా అదిన్నాదానా పటివిరతస్స ఏవంస తే ఆసవా విఘాతపరిళాహా న హోన్తి’. ‘దిన్నాదానం నిస్సాయ అదిన్నాదానం పహాతబ్బ’న్తి – ఇతి యన్తం వుత్తం ఇదమేతం పటిచ్చ వుత్తం.
౩౫. ‘‘‘సచ్చవాచం నిస్సాయ ముసావాదో పహాతబ్బో’తి ఇతి ఖో పనేతం వుత్తం కిఞ్చేతం పటిచ్చ వుత్తం? ఇధ, గహపతి, అరియసావకో ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతి – ‘యేసం ఖో అహం సంయోజనానం హేతు ముసావాదీ అస్సం, తేసాహం సంయోజనానం పహానాయ సముచ్ఛేదాయ పటిపన్నో. అహఞ్చేవ ఖో పన ముసావాదీ అస్సం, అత్తాపి మం ఉపవదేయ్య ముసావాదపచ్చయా, అనువిచ్చాపి మం విఞ్ఞూ గరహేయ్యుం ముసావాదపచ్చయా, కాయస్స భేదా పరం మరణా దుగ్గతి పాటికఙ్ఖా ముసావాదపచ్చయా. ఏతదేవ ఖో పన సంయోజనం ఏతం నీవరణం యదిదం ముసావాదో. యే చ ముసావాదపచ్చయా ఉప్పజ్జేయ్యుం ఆసవా విఘాతపరిళాహా, ముసావాదా పటివిరతస్స ఏవంస తే ఆసవా విఘాతపరిళాహా న హోన్తి’. ‘సచ్చవాచం నిస్సాయ ముసావాదో పహాతబ్బో’తి – ఇతి యన్తం వుత్తం ఇదమేతం పటిచ్చ వుత్తం.
౩౬. ‘‘‘అపిసుణం వాచం నిస్సాయ పిసుణా వాచా పహాతబ్బా’తి ఇతి ఖో పనేతం వుత్తం కిఞ్చేతం పటిచ్చ వుత్తం? ఇధ, గహపతి, అరియసావకో ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతి – ‘యేసం ఖో అహం సంయోజనానం హేతు పిసుణవాచో అస్సం, తేసాహం సంయోజనానం పహానాయ సముచ్ఛేదాయ పటిపన్నో. అహఞ్చేవ ఖో పన పిసుణవాచో అస్సం, అత్తాపి మం ఉపవదేయ్య పిసుణవాచాపచ్చయా, అనువిచ్చాపి మం విఞ్ఞూ గరహేయ్యుం పిసుణవాచాపచ్చయా, కాయస్స భేదా పరం మరణా దుగ్గతి పాటికఙ్ఖా పిసుణవాచాపచ్చయా. ఏతదేవ ఖో పన సంయోజనం ఏతం నీవరణం యదిదం పిసుణా వాచా. యే చ పిసుణవాచాపచ్చయా ఉప్పజ్జేయ్యుం ఆసవా విఘాతపరిళాహా, పిసుణాయ వాచాయ పటివిరతస్స ఏవంస తే ఆసవా విఘాతపరిళాహా న హోన్తి’. ‘అపిసుణం వాచం నిస్సాయ పిసుణా వాచా పహాతబ్బా’తి – ఇతి యన్తం వుత్తం ఇదమేతం పటిచ్చ వుత్తం.
౩౭. ‘‘‘అగిద్ధిలోభం నిస్సాయ గిద్ధిలోభో పహాతబ్బో’తి ఇతి ఖో పనేతం వుత్తం, కిఞ్చేతం పటిచ్చ వుత్తం? ఇధ, గహపతి, అరియసావకో ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతి – ‘యేసం ఖో అహం సంయోజనానం హేతు గిద్ధిలోభీ అస్సం, తేసాహం సంయోజనానం పహానాయ సముచ్ఛేదాయ పటిపన్నో. అహఞ్చేవ ఖో పన గిద్ధిలోభీ అస్సం, అత్తాపి మం ఉపవదేయ్య గిద్ధిలోభపచ్చయా, అనువిచ్చాపి మం విఞ్ఞూ గరహేయ్యుం గిద్ధిలోభపచ్చయా, కాయస్స భేదా పరం మరణా దుగ్గతి పాటికఙ్ఖా గిద్ధిలోభపచ్చయా. ఏతదేవ ఖో పన సంయోజనం ఏతం నీవరణం యదిదం గిద్ధిలోభో. యే చ గిద్ధిలోభపచ్చయా ఉప్పజ్జేయ్యుం ఆసవా విఘాతపరిళాహా, గిద్ధిలోభా పటివిరతస్స ఏవంస తే ఆసవా విఘాతపరిళాహా న హోన్తి’. ‘అగిద్ధిలోభం నిస్సాయ గిద్ధిలోభో పహాతబ్బో’తి – ఇతి యన్తం వుత్తం ఇదమేతం పటిచ్చ వుత్తం.
౩౮. ‘‘‘అనిన్దారోసం నిస్సాయ నిన్దారోసో పహాతబ్బో’తి ఇతి ఖో పనేతం వుత్తం, కిఞ్చేతం పటిచ్చ వుత్తం? ఇధ, గహపతి, అరియసావకో ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతి – ‘యేసం ఖో అహం సంయోజనానం హేతు నిన్దారోసీ అస్సం, తేసాహం సంయోజనానం పహానాయ సముచ్ఛేదాయ పటిపన్నో. అహఞ్చేవ ఖో పన నిన్దారోసీ అస్సం, అత్తాపి మం ఉపవదేయ్య నిన్దారోసపచ్చయా, అనువిచ్చాపి మం విఞ్ఞూ గరహేయ్యుం నిన్దారోసపచ్చయా, కాయస్స భేదా పరం మరణా దుగ్గతి పాటికఙ్ఖా నిన్దారోసపచ్చయా. ఏతదేవ ఖో పన సంయోజనం ఏతం నీవరణం యదిదం నిన్దారోసో. యే చ నిన్దారోసపచ్చయా ఉప్పజ్జేయ్యుం ఆసవా విఘాతపరిళాహా, అనిన్దారోసిస్స ఏవంస తే ఆసవా విఘాతపరిళాహా న హోన్తి’. ‘అనిన్దారోసం నిస్సాయ నిన్దారోసో పహాతబ్బో’తి – ఇతి యన్తం వుత్తం ఇదమేతం పటిచ్చ వుత్తం.
౩౯. ‘‘‘అక్కోధూపాయాసం నిస్సాయ కోధూపాయాసో పహాతబ్బో’తి ఇతి ఖో పనేతం వుత్తం, కిఞ్చేతం పటిచ్చ వుత్తం? ఇధ, గహపతి, అరియసావకో ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతి – ‘యేసం ఖో అహం సంయోజనానం హేతు కోధూపాయాసీ అస్సం, తేసాహం సంయోజనానం పహానాయ సముచ్ఛేదాయ పటిపన్నో. అహఞ్చేవ ఖో పన కోధూపాయాసీ అస్సం, అత్తాపి మం ఉపవదేయ్య కోధూపాయాసపచ్చయా, అనువిచ్చాపి మం విఞ్ఞూ గరహేయ్యుం కోధూపాయాసపచ్చయా, కాయస్స భేదా పరం మరణా దుగ్గతి పాటికఙ్ఖా కోధూపాయాసపచ్చయా. ఏతదేవ ఖో పన సంయోజనం ఏతం నీవరణం యదిదం కోధూపాయాసో. యే చ కోధూపాయాసపచ్చయా ఉప్పజ్జేయ్యుం ఆసవా విఘాతపరిళాహా, అక్కోధూపాయాసిస్స ఏవంస తే ఆసవా విఘాతపరిళాహా న హోన్తి’. ‘అక్కోధూపాయాసం నిస్సాయ కోధూపాయాసో పహాతబ్బో’తి – ఇతి యన్తం వుత్తం ఇదమేతం పటిచ్చ వుత్తం.
౪౦. ‘‘‘అనతిమానం నిస్సాయ అతిమానో పహాతబ్బో’తి ఇతి ఖో పనేతం వుత్తం, కిఞ్చేతం పటిచ్చ వుత్తం? ఇధ, గహపతి, అరియసావకో ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతి – ‘యేసం ఖో అహం సంయోజనానం హేతు అతిమానీ అస్సం, తేసాహం సంయోజనానం పహానాయ సముచ్ఛేదాయ పటిపన్నో. అహఞ్చేవ ఖో పన అతిమానీ అస్సం, అత్తాపి మం ఉపవదేయ్య అతిమానపచ్చయా, అనువిచ్చాపి మం విఞ్ఞూ గరహేయ్యుం అతిమానపచ్చయా, కాయస్స భేదా పరం మరణా దుగ్గతి పాటికఙ్ఖా అతిమానపచ్చయా. ఏతదేవ ఖో పన సంయోజనం ఏతం నీవరణం యదిదం అతిమానో. యే చ అతిమానపచ్చయా ఉప్పజ్జేయ్యుం ఆసవా విఘాతపరిళాహా, అనతిమానిస్స ఏవంస తే ఆసవా విఘాతపరిళాహా న హోన్తి’. ‘అనతిమానం నిస్సాయ అతిమానో పహాతబ్బో’తి – ఇతి యన్తం వుత్తం ఇదమేతం పటిచ్చ వుత్తం.
౪౧. ‘‘ఇమే ఖో, గహపతి, అట్ఠ ధమ్మా సంఖిత్తేన వుత్తా, విత్థారేన విభత్తా [అవిభత్తా (స్యా. క.)], యే అరియస్స వినయే వోహారసముచ్ఛేదాయ సంవత్తన్తి; న త్వేవ తావ అరియస్స వినయే సబ్బేన సబ్బం సబ్బథా సబ్బం వోహారసముచ్ఛేదో హోతీ’’తి.
‘‘యథా కథం పన, భన్తే, అరియస్స వినయే సబ్బేన సబ్బం సబ్బథా సబ్బం వోహారసముచ్ఛేదో హోతి? సాధు మే, భన్తే, భగవా తథా ధమ్మం దేసేతు యథా అరియస్స వినయే సబ్బేన సబ్బం సబ్బథా సబ్బం వోహారసముచ్ఛేదో హోతీ’’తి. ‘‘తేన హి, గహపతి, సుణాహి, సాధుకం మనసి కరోహి, భాసిస్సామీ’’తి. ‘‘ఏవం, భన్తే’’తి ఖో పోతలియో గహపతి భగవతో పచ్చస్సోసి. భగవా ఏతదవోచ –
కామాదీనవకథా
౪౨. ‘‘సేయ్యథాపి, గహపతి, కుక్కురో జిఘచ్ఛాదుబ్బల్యపరేతో గోఘాతకసూనం పచ్చుపట్ఠితో అస్స. తమేనం దక్ఖో గోఘాతకో వా గోఘాతకన్తేవాసీ వా అట్ఠికఙ్కలం సునిక్కన్తం నిక్కన్తం నిమ్మంసం లోహితమక్ఖితం ఉపసుమ్భేయ్య [ఉపచ్ఛుభేయ్య (సీ. పీ.), ఉపచ్ఛూభేయ్య (స్యా. కం.), ఉపచ్చుమ్భేయ్య (క.)]. తం కిం మఞ్ఞసి, గహపతి, అపి ను ఖో సో కుక్కురో అముం అట్ఠికఙ్కలం సునిక్కన్తం నిక్కన్తం నిమ్మంసం లోహితమక్ఖితం పలేహన్తో జిఘచ్ఛాదుబ్బల్యం పటివినేయ్యా’’తి?
‘‘నో హేతం, భన్తే’’.
‘‘తం కిస్స హేతు’’?
‘‘అదుఞ్హి, భన్తే, అట్ఠికఙ్కలం సునిక్కన్తం నిక్కన్తం నిమ్మంసం లోహితమక్ఖితం. యావదేవ పన సో కుక్కురో కిలమథస్స విఘాతస్స భాగీ అస్సాతి. ఏవమేవ ఖో, గహపతి, అరియసావకో ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతి – ‘అట్ఠికఙ్కలూపమా కామా వుత్తా భగవతా బహుదుక్ఖా బహుపాయాసా [బహూపాయాసా (సీ. స్యా. కం. పీ.)], ఆదీనవో ఏత్థ భియ్యో’తి. ఏవమేతం యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ దిస్వా యాయం ఉపేక్ఖా నానత్తా నానత్తసితా తం అభినివజ్జేత్వా, యాయం ఉపేక్ఖా ఏకత్తా ఏకత్తసితా యత్థ సబ్బసో లోకామిసూపాదానా అపరిసేసా నిరుజ్ఝన్తి తమేవూపేక్ఖం భావేతి.
౪౩. ‘‘సేయ్యథాపి, గహపతి, గిజ్ఝో వా కఙ్కో వా కులలో వా మంసపేసిం ఆదాయ ఉడ్డీయేయ్య [ఉడ్డయేయ్య (స్యా. పీ.)]. తమేనం గిజ్ఝాపి కఙ్కాపి కులలాపి అనుపతిత్వా అనుపతిత్వా వితచ్ఛేయ్యుం విస్సజ్జేయ్యుం [విరాజేయ్యుం (సీ. స్యా. కం. పీ.)]. తం కిం మఞ్ఞసి, గహపతి, సచే సో గిజ్ఝో వా కఙ్కో వా కులలో వా తం మంసపేసిం న ఖిప్పమేవ పటినిస్సజ్జేయ్య, సో తతోనిదానం మరణం వా నిగచ్ఛేయ్య మరణమత్తం వా దుక్ఖ’’న్తి?
‘‘ఏవం, భన్తే’’.
‘‘ఏవమేవ ఖో, గహపతి, అరియసావకో ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతి – ‘మంసపేసూపమా కామా వుత్తా భగవతా బహుదుక్ఖా బహుపాయాసా, ఆదీనవో ఏత్థ భియ్యో’తి. ఏవమేతం యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ దిస్వా యాయం ఉపేక్ఖా నానత్తా నానత్తసితా తం అభినివజ్జేత్వా యాయం ఉపేక్ఖా ఏకత్తా ఏకత్తసితా యత్థ సబ్బసో లోకామిసూపాదానా అపరిసేసా నిరుజ్ఝన్తి తమేవూపేక్ఖం భావేతి.
౪౪. ‘‘సేయ్యథాపి, గహపతి, పురిసో ఆదిత్తం తిణుక్కం ఆదాయ పటివాతం గచ్ఛేయ్య. తం కిం మఞ్ఞసి, గహపతి, సచే సో పురిసో తం ఆదిత్తం తిణుక్కం న ఖిప్పమేవ పటినిస్సజ్జేయ్య తస్స సా ఆదిత్తా తిణుక్కా హత్థం వా దహేయ్య బాహుం వా దహేయ్య అఞ్ఞతరం వా అఞ్ఞతరం వా అఙ్గపచ్చఙ్గం [దహేయ్య. అఞ్ఞతరం వా అఙ్గపచ్చఙ్గ (సీ. పీ.)] దహేయ్య, సో తతోనిదానం మరణం వా నిగచ్ఛేయ్య మరణమత్తం వా దుక్ఖ’’న్తి?
‘‘ఏవం, భన్తే’’.
‘‘ఏవమేవ ఖో, గహపతి, అరియసావకో ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతి – ‘తిణుక్కూపమా కామా వుత్తా భగవతా బహుదుక్ఖా బహుపాయాసా, ఆదీనవో ఏత్థ భియ్యో’తి. ఏవమేతం యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ దిస్వా…పే… తమేవూపేక్ఖం భావేతి.
౪౫. ‘‘సేయ్యథాపి, గహపతి, అఙ్గారకాసు సాధికపోరిసా, పూరా అఙ్గారానం వీతచ్చికానం వీతధూమానం. అథ పురిసో ఆగచ్ఛేయ్య జీవితుకామో అమరితుకామో సుఖకామో దుక్ఖప్పటిక్కూలో. తమేనం ద్వే బలవన్తో పురిసా నానాబాహాసు గహేత్వా అఙ్గారకాసుం ఉపకడ్ఢేయ్యుం. తం కిం మఞ్ఞసి, గహపతి, అపి ను సో పురిసో ఇతిచితిచేవ కాయం సన్నామేయ్యా’’తి?
‘‘ఏవం, భన్తే’’.
‘‘తం కిస్స హేతు’’?
‘‘విదితఞ్హి, భన్తే, తస్స పురిసస్స ఇమఞ్చాహం అఙ్గారకాసుం పపతిస్సామి, తతోనిదానం మరణం వా నిగచ్ఛిస్సామి మరణమత్తం వా దుక్ఖ’’న్తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, గహపతి, అరియసావకో ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతి – ‘అఙ్గారకాసూపమా కామా వుత్తా భగవతా బహుదుక్ఖా బహుపాయాసా, ఆదీనవో ఏత్థ భియ్యో’తి. ఏవమేతం యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ దిస్వా…పే… తమేవూపేక్ఖం భావేతి.
౪౬. ‘‘సేయ్యథాపి, గహపతి, పురిసో సుపినకం పస్సేయ్య ఆరామరామణేయ్యకం వనరామణేయ్యకం భూమిరామణేయ్యకం పోక్ఖరణిరామణేయ్యకం. సో పటిబుద్ధో న కిఞ్చి పటిపస్సేయ్య [పస్సేయ్య (సీ. స్యా. కం. పీ.)]. ఏవమేవ ఖో, గహపతి, అరియసావకో ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతి – ‘సుపినకూపమా కామా వుత్తా భగవతా బహుదుక్ఖా బహుపాయాసా, ఆదీనవో ఏత్థ భియ్యో’తి…పే… తమేవూపేక్ఖం భావేతి.
౪౭. ‘‘సేయ్యథాపి, గహపతి, పురిసో యాచితకం భోగం యాచిత్వా యానం వా [యానం (స్యా. కం. పీ.)] పోరిసేయ్యం [పోరోసేయ్యం (సీ. పీ. క.), ఓరోపేయ్య (స్యా. కం.)] పవరమణికుణ్డలం. సో తేహి యాచితకేహి భోగేహి పురక్ఖతో పరివుతో అన్తరాపణం పటిపజ్జేయ్య. తమేనం జనో దిస్వా ఏవం వదేయ్య – ‘భోగీ వత, భో, పురిసో, ఏవం కిర భోగినో భోగాని భుఞ్జన్తీ’తి. తమేనం సామికా యత్థ యత్థేవ పస్సేయ్యుం తత్థ తత్థేవ సాని హరేయ్యుం. తం కిం మఞ్ఞసి, గహపతి, అలం ను ఖో తస్స పురిసస్స అఞ్ఞథత్తాయా’’తి?
‘‘ఏవం, భన్తే’’.
‘‘తం కిస్స హేతు’’?
‘‘సామినో హి, భన్తే, సాని హరన్తీ’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, గహపతి, అరియసావకో ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతి – ‘యాచితకూపమా కామా వుత్తా భగవతా బహుదుక్ఖా బహుపాయాసా, ఆదీనవో ఏత్థ భియ్యో’తి…పే… తమేవూపేక్ఖం భావేతి.
౪౮. ‘‘సేయ్యథాపి, గహపతి, గామస్స వా నిగమస్స వా అవిదూరే తిబ్బో వనసణ్డో. తత్రస్స రుక్ఖో సమ్పన్నఫలో చ ఉపపన్నఫలో [ఉప్పన్నఫలో (స్యా.)] చ, న చస్సు కానిచి ఫలాని భూమియం పతితాని. అథ పురిసో ఆగచ్ఛేయ్య ఫలత్థికో ఫలగవేసీ ఫలపరియేసనం చరమానో. సో తం వనసణ్డం అజ్ఝోగాహేత్వా తం రుక్ఖం పస్సేయ్య సమ్పన్నఫలఞ్చ ఉపపన్నఫలఞ్చ. తస్స ఏవమస్స – ‘అయం ఖో రుక్ఖో సమ్పన్నఫలో చ ఉపపన్నఫలో చ, నత్థి చ కానిచి ఫలాని భూమియం పతితాని. జానామి ఖో పనాహం రుక్ఖం ఆరోహితుం [ఆరుహితుం (సీ.)]. యంనూనాహం ఇమం రుక్ఖం ఆరోహిత్వా యావదత్థఞ్చ ఖాదేయ్యం ఉచ్ఛఙ్గఞ్చ పూరేయ్య’న్తి. సో తం రుక్ఖం ఆరోహిత్వా యావదత్థఞ్చ ఖాదేయ్య ఉచ్ఛఙ్గఞ్చ పూరేయ్య. అథ దుతియో పురిసో ఆగచ్ఛేయ్య ఫలత్థికో ఫలగవేసీ ఫలపరియేసనం చరమానో తిణ్హం కుఠారిం [కుధారిం (స్యా. కం. క.)] ఆదాయ. సో తం వనసణ్డం అజ్ఝోగాహేత్వా తం రుక్ఖం పస్సేయ్య సమ్పన్నఫలఞ్చ ఉపపన్నఫలఞ్చ. తస్స ఏవమస్స – ‘అయం ఖో రుక్ఖో సమ్పన్నఫలో చ ఉపపన్నఫలో చ, నత్థి చ కానిచి ఫలాని భూమియం పతితాని. న ఖో పనాహం జానామి రుక్ఖం ఆరోహితుం. యంనూనాహం ఇమం రుక్ఖం మూలతో ఛేత్వా యావదత్థఞ్చ ఖాదేయ్యం ఉచ్ఛఙ్గఞ్చ పూరేయ్య’న్తి. సో తం రుక్ఖం మూలతోవ ఛిన్దేయ్య. తం కిం మఞ్ఞసి, గహపతి, అముకో [అసు (సీ. పీ.)] యో సో పురిసో పఠమం రుక్ఖం ఆరూళ్హో సచే సో న ఖిప్పమేవ ఓరోహేయ్య తస్స సో రుక్ఖో పపతన్తో హత్థం వా భఞ్జేయ్య పాదం వా భఞ్జేయ్య అఞ్ఞతరం వా అఞ్ఞతరం వా అఙ్గపచ్చఙ్గం భఞ్జేయ్య, సో తతోనిదానం మరణం వా నిగచ్ఛేయ్య మరణమత్తం వా దుక్ఖ’’న్తి?
‘‘ఏవం, భన్తే’’.
‘‘ఏవమేవ ఖో, గహపతి, అరియసావకో ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతి – ‘రుక్ఖఫలూపమా కామా వుత్తా భగవతా బహుదుక్ఖా బహుపాయాసా, ఆదీనవో ఏత్థ భియ్యో’తి. ఏవమేతం యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ దిస్వా యాయం ఉపేక్ఖా నానత్తా నానత్తసితా తం అభినివజ్జేత్వా యాయం ఉపేక్ఖా ఏకత్తా ఏకత్తసితా యత్థ సబ్బసో లోకామిసూపాదానా అపరిసేసా నిరుజ్ఝన్తి తమేవూపేక్ఖం భావేతి.
౪౯. ‘‘స ఖో సో, గహపతి, అరియసావకో ఇమంయేవ అనుత్తరం ఉపేక్ఖాసతిపారిసుద్ధిం ఆగమ్మ అనేకవిహితం పుబ్బేనివాసం అనుస్సరతి, సేయ్యథిదం – ఏకమ్పి జాతిం ద్వేపి జాతియో…పే… ఇతి సాకారం సఉద్దేసం అనేకవిహితం పుబ్బేనివాసం అనుస్సరతి.
‘‘స ఖో సో, గహపతి, అరియసావకో ఇమంయేవ అనుత్తరం ఉపేక్ఖాసతిపారిసుద్ధిం ఆగమ్మ దిబ్బేన చక్ఖునా విసుద్ధేన అతిక్కన్తమానుసకేన సత్తే పస్సతి చవమానే ఉపపజ్జమానే హీనే పణీతే సువణ్ణే దుబ్బణ్ణే సుగతే దుగ్గతే…పే… యథాకమ్మూపగే సత్తే పజానాతి.
‘‘స ఖో సో, గహపతి, అరియసావకో ఇమంయేవ అనుత్తరం ఉపేక్ఖాసతిపారిసుద్ధిం ఆగమ్మ ఆసవానం ఖయా అనాసవం చేతోవిముత్తిం పఞ్ఞావిముత్తిం దిట్ఠేవ ధమ్మే సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. ఏత్తావతా ఖో, గహపతి, అరియస్స వినయే సబ్బేన సబ్బం సబ్బథా సబ్బం వోహారసముచ్ఛేదో హోతి.
౫౦. ‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, గహపతి, యథా అరియస్స వినయే సబ్బేన సబ్బం సబ్బథా సబ్బం వోహారసముచ్ఛేదో హోతి, అపి ను త్వం ఏవరూపం వోహారసముచ్ఛేదం అత్తని సమనుపస్ససీ’’తి? ‘‘కో చాహం, భన్తే, కో చ అరియస్స వినయే సబ్బేన సబ్బం సబ్బథా సబ్బం వోహారసముచ్ఛేదో! ఆరకా అహం, భన్తే, అరియస్స వినయే సబ్బేన సబ్బం సబ్బథా సబ్బం వోహారసముచ్ఛేదా. మయఞ్హి, భన్తే, పుబ్బే అఞ్ఞతిత్థియే పరిబ్బాజకే అనాజానీయేవ సమానే ఆజానీయాతి అమఞ్ఞిమ్హ, అనాజానీయేవ సమానే ఆజానీయభోజనం భోజిమ్హ, అనాజానీయేవ సమానే ఆజానీయఠానే ఠపిమ్హ; భిక్ఖూ పన మయం, భన్తే, ఆజానీయేవ సమానే అనాజానీయాతి అమఞ్ఞిమ్హ, ఆజానీయేవ సమానే అనాజానీయభోజనం భోజిమ్హ, ఆజానీయేవ సమానే అనాజానీయఠానే ఠపిమ్హ; ఇదాని పన మయం, భన్తే, అఞ్ఞతిత్థియే పరిబ్బాజకే అనాజానీయేవ సమానే అనాజానీయాతి జానిస్సామ, అనాజానీయేవ సమానే అనాజానీయభోజనం భోజేస్సామ, అనాజానీయేవ సమానే అనాజానీయఠానే ఠపేస్సామ. భిక్ఖూ పన మయం, భన్తే, ఆజానీయేవ సమానే ఆజానీయాతి జానిస్సామ ఆజానీయేవ సమానే ఆజానీయభోజనం భోజేస్సామ, ఆజానీయేవ సమానే ఆజానీయఠానే ఠపేస్సామ. అజనేసి వత మే, భన్తే, భగవా సమణేసు సమణప్పేమం, సమణేసు సమణప్పసాదం, సమణేసు సమణగారవం. అభిక్కన్తం, భన్తే, అభిక్కన్తం, భన్తే! సేయ్యథాపి, భన్తే, నిక్కుజ్జితం వా ఉక్కుజ్జేయ్య, పటిచ్ఛన్నం వా వివరేయ్య, మూళ్హస్స వా మగ్గం ఆచిక్ఖేయ్య, అన్ధకారే వా తేలపజ్జోతం ధారేయ్య, చక్ఖుమన్తో రూపాని దక్ఖన్తీతి; ఏవమేవం ఖో, భన్తే, భగవతా అనేకపరియాయేన ధమ్మో పకాసితో. ఏసాహం, భన్తే, భగవన్తం సరణం గచ్ఛామి ధమ్మఞ్చ భిక్ఖుసఙ్ఘఞ్చ. ఉపాసకం మం భగవా ధారేతు అజ్జతగ్గే పాణుపేతం సరణం గత’’న్తి.
పోతలియసుత్తం నిట్ఠితం చతుత్థం.
౫. జీవకసుత్తం
౫౧. ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం భగవా రాజగహే విహరతి జీవకస్స కోమారభచ్చస్స అమ్బవనే. అథ ఖో జీవకో కోమారభచ్చో యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో జీవకో కోమారభచ్చో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘సుతం మేతం, భన్తే – ‘సమణం గోతమం ఉద్దిస్స పాణం ఆరభన్తి [ఆరమ్భన్తి (క.)], తం సమణో గోతమో జానం ఉద్దిస్సకతం [ఉద్దిస్సకటం (సీ. పీ.)] మంసం పరిభుఞ్జతి పటిచ్చకమ్మ’న్తి. యే తే, భన్తే, ఏవమాహంసు – ‘సమణం గోతమం ఉద్దిస్స పాణం ఆరభన్తి, తం సమణో గోతమో జానం ఉద్దిస్సకతం మంసం పరిభుఞ్జతి పటిచ్చకమ్మ’న్తి, కచ్చి తే, భన్తే, భగవతో వుత్తవాదినో, న చ భగవన్తం అభూతేన అబ్భాచిక్ఖన్తి, ధమ్మస్స చానుధమ్మం బ్యాకరోన్తి, న చ కోచి సహధమ్మికో వాదానువాదో గారయ్హం ఠానం ఆగచ్ఛతీ’’తి?
౫౨. ‘‘యే తే, జీవక, ఏవమాహంసు – ‘సమణం గోతమం ఉద్దిస్స పాణం ఆరభన్తి, తం సమణో గోతమో జానం ఉద్దిస్సకతం మంసం పరిభుఞ్జతి పటిచ్చకమ్మ’న్తి న మే తే వుత్తవాదినో, అబ్భాచిక్ఖన్తి చ మం తే అసతా అభూతేన. తీహి ఖో అహం, జీవక, ఠానేహి మంసం అపరిభోగన్తి వదామి. దిట్ఠం, సుతం, పరిసఙ్కితం – ఇమేహి ఖో అహం, జీవక, తీహి ఠానేహి మంసం అపరిభోగన్తి వదామి. తీహి ఖో అహం, జీవక, ఠానేహి మంసం పరిభోగన్తి వదామి. అదిట్ఠం, అసుతం, అపరిసఙ్కితం – ఇమేహి ఖో అహం, జీవక, తీహి ఠానేహి మంసం పరిభోగన్తి వదామి.
౫౩. ‘‘ఇధ, జీవక, భిక్ఖు అఞ్ఞతరం గామం వా నిగమం వా ఉపనిస్సాయ విహరతి. సో మేత్తాసహగతేన చేతసా ఏకం దిసం ఫరిత్వా విహరతి, తథా దుతియం, తథా తతియం, తథా చతుత్థం. ఇతి ఉద్ధమధో తిరియం సబ్బధి సబ్బత్తతాయ సబ్బావన్తం లోకం మేత్తాసహగతేన చేతసా విపులేన మహగ్గతేన అప్పమాణేన అవేరేన అబ్యాబజ్ఝేన ఫరిత్వా విహరతి. తమేనం గహపతి వా గహపతిపుత్తో వా ఉపసఙ్కమిత్వా స్వాతనాయ భత్తేన నిమన్తేతి. ఆకఙ్ఖమానోవ [ఆకఙ్ఖమానో (స్యా. కం.)], జీవక, భిక్ఖు అధివాసేతి. సో తస్సా రత్తియా అచ్చయేన పుబ్బణ్హసమయం నివాసేత్వా పత్తచీవరమాదాయ యేన తస్స గహపతిస్స వా గహపతిపుత్తస్స వా నివేసనం తేనుపసఙ్కమతి; ఉపసఙ్కమిత్వా పఞ్ఞత్తే ఆసనే నిసీదతి. తమేనం సో గహపతి వా గహపతిపుత్తో వా పణీతేన పిణ్డపాతేన పరివిసతి. తస్స న ఏవం హోతి – ‘సాధు వత మాయం [మం + అయం = మాయం] గహపతి వా గహపతిపుత్తో వా పణీతేన పిణ్డపాతేన పరివిసేయ్యాతి! అహో వత మాయం గహపతి వా గహపతిపుత్తో వా ఆయతిమ్పి ఏవరూపేన పణీతేన పిణ్డపాతేన పరివిసేయ్యా’తి – ఏవమ్పిస్స న హోతి. సో తం పిణ్డపాతం అగథితో [అగధితో (స్యా. కం. క.)] అముచ్ఛితో అనజ్ఝోపన్నో [అనజ్ఝాపన్నో (స్యా. కం. క.)] ఆదీనవదస్సావీ నిస్సరణపఞ్ఞో పరిభుఞ్జతి. తం కిం మఞ్ఞసి, జీవక, అపి ను సో భిక్ఖు తస్మిం సమయే అత్తబ్యాబాధాయ వా చేతేతి, పరబ్యాబాధాయ వా చేతేతి, ఉభయబ్యాబాధాయ వా చేతేతీ’’తి?
‘‘నో హేతం, భన్తే’’.
‘‘నను సో, జీవక, భిక్ఖు తస్మిం సమయే అనవజ్జంయేవ ఆహారం ఆహారేతీ’’తి?
‘‘ఏవం, భన్తే. సుతం మేతం, భన్తే – ‘బ్రహ్మా మేత్తావిహారీ’తి. తం మే ఇదం, భన్తే, భగవా సక్ఖిదిట్ఠో; భగవా హి, భన్తే, మేత్తావిహారీ’’తి. ‘‘యేన ఖో, జీవక, రాగేన యేన దోసేన యేన మోహేన బ్యాపాదవా అస్స సో రాగో సో దోసో సో మోహో తథాగతస్స పహీనో ఉచ్ఛిన్నమూలో తాలావత్థుకతో అనభావంకతో [అనభావకతో (సీ. పీ.), అనభావంగతో (స్యా. కం.)] ఆయతిం అనుప్పాదధమ్మో. సచే ఖో తే, జీవక, ఇదం సన్ధాయ భాసితం అనుజానామి తే ఏత’’న్తి. ‘‘ఏతదేవ ఖో పన మే, భన్తే, సన్ధాయ భాసితం’’ [భాసితన్తి (స్యా.)].
౫౪. ‘‘ఇధ, జీవక, భిక్ఖు అఞ్ఞతరం గామం వా నిగమం వా ఉపనిస్సాయ విహరతి. సో కరుణాసహగతేన చేతసా…పే… ముదితాసహగతేన చేతసా…పే… ఉపేక్ఖాసహగతేన చేతసా ఏకం దిసం ఫరిత్వా విహరతి, తథా దుతియం, తథా తతియం, తథా చతుత్థం. ఇతి ఉద్ధమధో తిరియం సబ్బధి సబ్బత్తతాయ సబ్బావన్తం లోకం ఉపేక్ఖాసహగతేన చేతసా విపులేన మహగ్గతేన అప్పమాణేన అవేరేన అబ్యాబజ్ఝేన ఫరిత్వా విహరతి. తమేనం గహపతి వా గహపతిపుత్తో వా ఉపసఙ్కమిత్వా స్వాతనాయ భత్తేన నిమన్తేతి. ఆకఙ్ఖమానోవ, జీవక, భిక్ఖు అధివాసేతి. సో తస్సా రత్తియా అచ్చయేన పుబ్బణ్హసమయం నివాసేత్వా పత్తచీవరమాదాయ యేన గహపతిస్స వా గహపతిపుత్తస్స వా నివేసనం తేనుపసఙ్కమతి; ఉపసఙ్కమిత్వా పఞ్ఞత్తే ఆసనే నిసీదతి. తమేనం సో గహపతి వా గహపతిపుత్తో వా పణీతేన పిణ్డపాతేన పరివిసతి. తస్స న ఏవం హోతి – ‘సాధు వత మాయం గహపతి వా గహపతిపుత్తో వా పణీతేన పిణ్డపాతేన పరివిసేయ్యాతి! అహో వత మాయం గహపతి వా గహపతిపుత్తో వా ఆయతిమ్పి ఏవరూపేన పణీతేన పిణ్డపాతేన పరివిసేయ్యా’తి – ఏవమ్పిస్స న హోతి. సో తం పిణ్డపాతం అగథితో అముచ్ఛితో అనజ్ఝోపన్నో ఆదీనవదస్సావీ నిస్సరణపఞ్ఞో పరిభుఞ్జతి. తం కిం మఞ్ఞసి, జీవక, అపి ను సో భిక్ఖు తస్మిం సమయే అత్తబ్యాబాధాయ వా చేతేతి, పరబ్యాబాధాయ వా చేతేతి, ఉభయబ్యాబాధాయ వా చేతేతీ’’తి?
‘‘నో హేతం, భన్తే’’.
‘‘నను సో, జీవక, భిక్ఖు తస్మిం సమయే అనవజ్జంయేవ ఆహారం ఆహారేతీ’’తి?
‘‘ఏవం, భన్తే. సుతం మేతం, భన్తే – ‘బ్రహ్మా ఉపేక్ఖావిహారీ’తి. తం మే ఇదం, భన్తే, భగవా సక్ఖిదిట్ఠో; భగవా హి, భన్తే, ఉపేక్ఖావిహారీ’’తి. ‘‘యేన ఖో, జీవక, రాగేన యేన దోసేన యేన మోహేన విహేసవా అస్స అరతివా అస్స పటిఘవా అస్స సో రాగో సో దోసో సో మోహో తథాగతస్స పహీనో ఉచ్ఛిన్నమూలో తాలావత్థుకతో అనభావంకతో ఆయతిం అనుప్పాదధమ్మో. సచే ఖో తే, జీవక, ఇదం సన్ధాయ భాసితం, అనుజానామి తే ఏత’’న్తి. ‘‘ఏతదేవ ఖో పన మే, భన్తే, సన్ధాయ భాసితం’’.
౫౫. ‘‘యో ఖో, జీవక, తథాగతం వా తథాగతసావకం వా ఉద్దిస్స పాణం ఆరభతి సో పఞ్చహి ఠానేహి బహుం అపుఞ్ఞం పసవతి. యమ్పి సో, గహపతి, ఏవమాహ – ‘గచ్ఛథ, అముకం నామ పాణం ఆనేథా’తి, ఇమినా పఠమేన ఠానేన బహుం అపుఞ్ఞం పసవతి. యమ్పి సో పాణో గలప్పవేఠకేన [గలప్పవేధకేన (బహూసు)] ఆనీయమానో దుక్ఖం దోమనస్సం పటిసంవేదేతి, ఇమినా దుతియేన ఠానేన బహుం అపుఞ్ఞం పసవతి. యమ్పి సో ఏవమాహ – ‘గచ్ఛథ ఇమం పాణం ఆరభథా’తి, ఇమినా తతియేన ఠానేన బహుం అపుఞ్ఞం పసవతి. యమ్పి సో పాణో ఆరభియమానో దుక్ఖం దోమనస్సం పటిసంవేదేతి, ఇమినా చతుత్థేన ఠానేన బహుం అపుఞ్ఞం పసవతి. యమ్పి సో తథాగతం వా తథాగతసావకం వా అకప్పియేన ఆసాదేతి, ఇమినా పఞ్చమేన ఠానేన బహుం అపుఞ్ఞం పసవతి. యో ఖో, జీవక, తథాగతం వా తథాగతసావకం వా ఉద్దిస్స పాణం ఆరభతి సో ఇమేహి పఞ్చహి ఠానేహి బహుం అపుఞ్ఞం పసవతీ’’తి.
ఏవం వుత్తే, జీవకో కోమారభచ్చో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘అచ్ఛరియం, భన్తే, అబ్భుతం, భన్తే! కప్పియం వత, భన్తే, భిక్ఖూ ఆహారం ఆహారేన్తి; అనవజ్జం వత, భన్తే, భిక్ఖూ ఆహారం ఆహారేన్తి. అభిక్కన్తం, భన్తే, అభిక్కన్తం, భన్తే…పే… ఉపాసకం మం భగవా ధారేతు అజ్జతగ్గే పాణుపేతం సరణం గత’’న్తి.
జీవకసుత్తం నిట్ఠితం పఞ్చమం.
౬. ఉపాలిసుత్తం
౫౬. ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం భగవా నాళన్దాయం విహరతి పావారికమ్బవనే. తేన ఖో పన సమయేన నిగణ్ఠో నాటపుత్తో [నాథపుత్తో (సీ.), నాతపుత్తో (పీ.)] నాళన్దాయం పటివసతి మహతియా నిగణ్ఠపరిసాయ సద్ధిం. అథ ఖో దీఘతపస్సీ నిగణ్ఠో నాళన్దాయం పిణ్డాయ చరిత్వా పచ్ఛాభత్తం పిణ్డపాతపటిక్కన్తో యేన పావారికమ్బవనం యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవతా సద్ధిం సమ్మోది. సమ్మోదనీయం కథం సారణీయం వీతిసారేత్వా ఏకమన్తం అట్ఠాసి. ఏకమన్తం ఠితం ఖో దీఘతపస్సిం నిగణ్ఠం భగవా ఏతదవోచ – ‘‘సంవిజ్జన్తి ఖో, తపస్సి [దీఘతపస్సి (స్యా. కం. క.)], ఆసనాని; సచే ఆకఙ్ఖసి నిసీదా’’తి. ఏవం వుత్తే, దీఘతపస్సీ నిగణ్ఠో అఞ్ఞతరం నీచం ఆసనం గహేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నం ఖో దీఘతపస్సిం నిగణ్ఠం భగవా ఏతదవోచ – ‘‘కతి పన, తపస్సి, నిగణ్ఠో నాటపుత్తో కమ్మాని పఞ్ఞపేతి పాపస్స కమ్మస్స కిరియాయ పాపస్స కమ్మస్స పవత్తియా’’తి?
‘‘న ఖో, ఆవుసో గోతమ, ఆచిణ్ణం నిగణ్ఠస్స నాటపుత్తస్స ‘కమ్మం, కమ్మ’న్తి పఞ్ఞపేతుం; ‘దణ్డం, దణ్డ’న్తి ఖో, ఆవుసో గోతమ, ఆచిణ్ణం నిగణ్ఠస్స నాటపుత్తస్స పఞ్ఞపేతు’’న్తి.
‘‘కతి పన, తపస్సి, నిగణ్ఠో నాటపుత్తో దణ్డాని పఞ్ఞపేతి పాపస్స కమ్మస్స కిరియాయ పాపస్స కమ్మస్స పవత్తియా’’తి?
‘‘తీణి ఖో, ఆవుసో గోతమ, నిగణ్ఠో నాటపుత్తో దణ్డాని పఞ్ఞపేతి పాపస్స కమ్మస్స కిరియాయ పాపస్స కమ్మస్స పవత్తియాతి, సేయ్యథిదం – కాయదణ్డం, వచీదణ్డం, మనోదణ్డ’’న్తి.
‘‘కిం పన, తపస్సి, అఞ్ఞదేవ కాయదణ్డం, అఞ్ఞం వచీదణ్డం, అఞ్ఞం మనోదణ్డ’’న్తి?
‘‘అఞ్ఞదేవ, ఆవుసో గోతమ, కాయదణ్డం, అఞ్ఞం వచీదణ్డం, అఞ్ఞం మనోదణ్డ’’న్తి.
‘‘ఇమేసం పన, తపస్సి, తిణ్ణం దణ్డానం ఏవం పటివిభత్తానం ఏవం పటివిసిట్ఠానం కతమం దణ్డం నిగణ్ఠో నాటపుత్తో మహాసావజ్జతరం పఞ్ఞపేతి పాపస్స కమ్మస్స కిరియాయ పాపస్స కమ్మస్స పవత్తియా, యది వా కాయదణ్డం, యది వా వచీదణ్డం, యది వా మనోదణ్డ’’న్తి?
‘‘ఇమేసం ఖో, ఆవుసో గోతమ, తిణ్ణం దణ్డానం ఏవం పటివిభత్తానం ఏవం పటివిసిట్ఠానం కాయదణ్డం నిగణ్ఠో నాటపుత్తో మహాసావజ్జతరం పఞ్ఞపేతి పాపస్స కమ్మస్స కిరియాయ పాపస్స కమ్మస్స పవత్తియా, నో తథా వచీదణ్డం, నో తథా మనోదణ్డ’’న్తి.
‘‘కాయదణ్డన్తి, తపస్సి, వదేసి’’?
‘‘కాయదణ్డన్తి, ఆవుసో గోతమ, వదామి’’.
‘‘కాయదణ్డన్తి, తపస్సి, వదేసి’’?
‘‘కాయదణ్డన్తి, ఆవుసో గోతమ, వదామి’’.
‘‘కాయదణ్డన్తి, తపస్సి, వదేసి’’?
‘‘కాయదణ్డన్తి, ఆవుసో గోతమ, వదామీ’’తి.
ఇతిహ భగవా దీఘతపస్సిం నిగణ్ఠం ఇమస్మిం కథావత్థుస్మిం యావతతియకం పతిట్ఠాపేసి.
౫౭. ఏవం వుత్తే, దీఘతపస్సీ నిగణ్ఠో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘త్వం పనావుసో గోతమ, కతి దణ్డాని పఞ్ఞపేసి పాపస్స కమ్మస్స కిరియాయ పాపస్స కమ్మస్స పవత్తియా’’తి?
‘‘న ఖో, తపస్సి, ఆచిణ్ణం తథాగతస్స ‘దణ్డం, దణ్డ’న్తి పఞ్ఞపేతుం; ‘కమ్మం, కమ్మ’న్తి ఖో, తపస్సి, ఆచిణ్ణం తథాగతస్స పఞ్ఞపేతు’’న్తి?
‘‘త్వం పనావుసో గోతమ, కతి కమ్మాని పఞ్ఞపేసి పాపస్స కమ్మస్స కిరియాయ పాపస్స కమ్మస్స పవత్తియా’’తి?
‘‘తీణి ఖో అహం, తపస్సి, కమ్మాని పఞ్ఞపేమి పాపస్స కమ్మస్స కిరియాయ పాపస్స కమ్మస్స పవత్తియా, సేయ్యథిదం – కాయకమ్మం, వచీకమ్మం, మనోకమ్మ’’న్తి.
‘‘కిం పనావుసో గోతమ, అఞ్ఞదేవ కాయకమ్మం, అఞ్ఞం వచీకమ్మం, అఞ్ఞం మనోకమ్మ’’న్తి?
‘‘అఞ్ఞదేవ, తపస్సి, కాయకమ్మం, అఞ్ఞం వచీకమ్మం, అఞ్ఞం మనోకమ్మ’’న్తి.
‘‘ఇమేసం పనావుసో గోతమ, తిణ్ణం కమ్మానం ఏవం పటివిభత్తానం ఏవం పటివిసిట్ఠానం కతమం కమ్మం మహాసావజ్జతరం పఞ్ఞపేసి పాపస్స కమ్మస్స కిరియాయ పాపస్స కమ్మస్స పవత్తియా, యది వా కాయకమ్మం, యది వా వచీకమ్మం, యది వా మనోకమ్మ’’న్తి?
‘‘ఇమేసం ఖో అహం, తపస్సి, తిణ్ణం కమ్మానం ఏవం పటివిభత్తానం ఏవం పటివిసిట్ఠానం మనోకమ్మం మహాసావజ్జతరం పఞ్ఞపేమి పాపస్స కమ్మస్స కిరియాయ పాపస్స కమ్మస్స పవత్తియా, నో తథా కాయకమ్మం, నో తథా వచీకమ్మ’’న్తి.
‘‘మనోకమ్మన్తి, ఆవుసో గోతమ, వదేసి’’?
‘‘మనోకమ్మన్తి, తపస్సి, వదామి’’.
‘‘మనోకమ్మన్తి, ఆవుసో గోతమ, వదేసి’’?
‘‘మనోకమ్మన్తి, తపస్సి, వదామి’’.