౪. దీఘనఖసుత్తం

౨౦౧. ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం భగవా రాజగహే విహరతి గిజ్ఝకూటే పబ్బతే సూకరఖతాయం. అథ ఖో దీఘనఖో పరిబ్బాజకో యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవతా సద్ధిం సమ్మోది. సమ్మోదనీయం కథం సారణీయం వీతిసారేత్వా ఏకమన్తం అట్ఠాసి. ఏకమన్తం ఠితో ఖో దీఘనఖో పరిబ్బాజకో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘అహఞ్హి, భో గోతమ, ఏవంవాదీ ఏవందిట్ఠి – ‘సబ్బం మే నక్ఖమతీ’’’తి. ‘‘యాపి ఖో తే ఏసా, అగ్గివేస్సన, దిట్ఠి – ‘సబ్బం మే నక్ఖమతీ’తి, ఏసాపి తే దిట్ఠి నక్ఖమతీ’’తి? ‘‘ఏసా చే [ఏసాపి (క.)] మే, భో గోతమ, దిట్ఠి ఖమేయ్య, తంపస్స తాదిసమేవ, తంపస్స తాదిసమేవా’’తి. ‘‘అతో ఖో తే, అగ్గివేస్సన, బహూ హి బహుతరా లోకస్మిం యే ఏవమాహంసు – ‘తంపస్స తాదిసమేవ, తంపస్స తాదిసమేవా’తి. తే తఞ్చేవ దిట్ఠిం నప్పజహన్తి అఞ్ఞఞ్చ దిట్ఠిం ఉపాదియన్తి. అతో ఖో తే, అగ్గివేస్సన, తనూ హి తనుతరా లోకస్మిం యే ఏవమాహంసు – ‘తంపస్స తాదిసమేవ, తంపస్స తాదిసమేవా’తి. తే తఞ్చేవ దిట్ఠిం పజహన్తి అఞ్ఞఞ్చ దిట్ఠిం న ఉపాదియన్తి. సన్తగ్గివేస్సన, ఏకే సమణబ్రాహ్మణా ఏవంవాదినో ఏవందిట్ఠినో – ‘సబ్బం మే ఖమతీ’తి; సన్తగ్గివేస్సన, ఏకే సమణబ్రాహ్మణా ఏవంవాదినో ఏవందిట్ఠినో – ‘సబ్బం మే నక్ఖమతీ’తి; సన్తగ్గివేస్సన, ఏకే సమణబ్రాహ్మణా ఏవంవాదినో ఏవందిట్ఠినో – ‘ఏకచ్చం మే ఖమతి, ఏకచ్చం మే నక్ఖమతీ’తి. తత్రగ్గివేస్సన, యే తే సమణబ్రాహ్మణా ఏవంవాదినో ఏవందిట్ఠినో – ‘సబ్బం మే ఖమతీ’తి తేసమయం దిట్ఠి సారాగాయ సన్తికే, సఞ్ఞోగాయ సన్తికే, అభినన్దనాయ సన్తికే అజ్ఝోసానాయ సన్తికే ఉపాదానాయ సన్తికే; తత్రగ్గివేస్సన యే తే సమణబ్రాహ్మణా ఏవంవాదినో ఏవందిట్ఠినో – ‘సబ్బం మే నక్ఖమతీ’తి తేసమయం దిట్ఠి అసారాగాయ సన్తికే, అసఞ్ఞోగాయ సన్తికే, అనభినన్దనాయ సన్తికే, అనజ్ఝోసానాయ సన్తికే, అనుపాదానాయ సన్తికే’’తి.

౨౦౨. ఏవం వుత్తే, దీఘనఖో పరిబ్బాజకో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘ఉక్కంసేతి [ఉక్కంసతి (సీ. పీ. క.)] మే భవం గోతమో దిట్ఠిగతం, సముక్కంసేతి [సమ్పహంసతి (క.)] మే భవం గోతమో దిట్ఠిగత’’న్తి. ‘‘తత్రగ్గివేస్సన, యే తే సమణబ్రాహ్మణా ఏవంవాదినో ఏవందిట్ఠినో – ‘ఏకచ్చం మే ఖమతి, ఏకచ్చం మే నక్ఖమతీ’తి. యా హి తేసం ఖమతి సాయం దిట్ఠి సారాగాయ సన్తికే, సఞ్ఞోగాయ సన్తికే, అభినన్దనాయ సన్తికే, అజ్ఝోసానాయ సన్తికే, ఉపాదానాయ సన్తికే; యా హి తేసం నక్ఖమతి సాయం దిట్ఠి అసారాగాయ సన్తికే, అసఞ్ఞోగాయ సన్తికే, అనభినన్దనాయ సన్తికే, అనజ్ఝోసానాయ సన్తికే, అనుపాదానాయ సన్తికే. తత్రగ్గివేస్సన, యే తే సమణబ్రాహ్మణా ఏవంవాదినో ఏవందిట్ఠినో – ‘సబ్బం మే ఖమతీ’తి తత్థ విఞ్ఞూ పురిసో ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతి – ‘యా ఖో మే అయం దిట్ఠి – సబ్బం మే ఖమతీతి, ఇమఞ్చే అహం దిట్ఠిం థామసా పరామాసా అభినివిస్స వోహరేయ్యం – ఇదమేవ సచ్చం మోఘమఞ్ఞన్తి; ద్వీహి మే అస్స విగ్గహో – యో చాయం సమణో వా బ్రాహ్మణో వా ఏవంవాదీ ఏవందిట్ఠి – సబ్బం మే నక్ఖమతీతి, యో చాయం సమణో వా బ్రాహ్మణో వా ఏవంవాదీ ఏవందిట్ఠి – ఏకచ్చం మే ఖమతి, ఏకచ్చం మే నక్ఖమతీతి – ఇమేహి అస్స ద్వీహి విగ్గహో. ఇతి విగ్గహే సతి వివాదో, వివాదే సతి విఘాతో, విఘాతే సతి విహేసా’. ఇతి సో విగ్గహఞ్చ వివాదఞ్చ విఘాతఞ్చ విహేసఞ్చ అత్తని సమ్పస్సమానో తఞ్చేవ దిట్ఠిం పజహతి అఞ్ఞఞ్చ దిట్ఠిం న ఉపాదియతి. ఏవమేతాసం దిట్ఠీనం పహానం హోతి, ఏవమేతాసం దిట్ఠీనం పటినిస్సగ్గో హోతి.

౨౦౩. ‘‘తత్రగ్గివేస్సన, యే తే సమణబ్రాహ్మణా ఏవంవాదినో ఏవందిట్ఠినో – ‘సబ్బం మే నక్ఖమతీ’తి తత్థ విఞ్ఞూ పురిసో ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతి – ‘యా ఖో మే అయం దిట్ఠి – సబ్బం మే నక్ఖమతీ’తి, ఇమఞ్చే అహం దిట్ఠిం థామసా పరామాసా అభినివిస్స వోహరేయ్యం – ఇదమేవ సచ్చం మోఘమఞ్ఞన్తి; ద్వీహి మే అస్స విగ్గహో – యో చాయం సమణో వా బ్రాహ్మణో వా ఏవంవాదీ ఏవందిట్ఠి – సబ్బం మే ఖమతీతి, యో చాయం సమణో వా బ్రాహ్మణో వా ఏవంవాదీ ఏవందిట్ఠి – ఏకచ్చం మే ఖమతి ఏకచ్చం మే నక్ఖమతీతి – ఇమేహి అస్స ద్వీహి విగ్గహో. ఇతి విగ్గహే సతి వివాదో, వివాదే సతి విఘాతో, విఘాతే సతి విహేసా’. ఇతి సో విగ్గహఞ్చ వివాదఞ్చ విఘాతఞ్చ విహేసఞ్చ అత్తని సమ్పస్సమానో తఞ్చేవ దిట్ఠిం పజహతి అఞ్ఞఞ్చ దిట్ఠిం న ఉపాదియతి. ఏవమేతాసం దిట్ఠీనం పహానం హోతి, ఏవమేతాసం దిట్ఠీనం పటినిస్సగ్గో హోతి.

౨౦౪. ‘‘తత్రగ్గివేస్సన, యే తే సమణబ్రాహ్మణా ఏవంవాదినో ఏవందిట్ఠినో – ‘ఏకచ్చం మే ఖమతి, ఏకచ్చం మే నక్ఖమతీ’తి తత్థ విఞ్ఞూ పురిసో ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతి – ‘యా ఖో మే అయం దిట్ఠి – ఏకచ్చం మే ఖమతి, ఏకచ్చం మే నక్ఖమతీతి, ఇమఞ్చే అహం దిట్ఠిం థామసా పరామాసా అభినివిస్స వోహరేయ్యం – ఇదమేవ సచ్చం మోఘమఞ్ఞన్తి; ద్వీహి మే అస్స విగ్గహో – యో చాయం సమణో వా బ్రాహ్మణో వా ఏవంవాదీ ఏవందిట్ఠి – సబ్బం మే ఖమతీతి, యో చాయం సమణో వా బ్రాహ్మణో వా ఏవంవాదీ ఏవందిట్ఠి – సబ్బం మే నక్ఖమతీతి – ఇమేహి అస్స ద్వీహి విగ్గహో. ఇతి విగ్గహే సతి వివాదో, వివాదే సతి విఘాతో, విఘాతే సతి విహేసా’. ఇతి సో విగ్గహఞ్చ వివాదఞ్చ విఘాతఞ్చ విహేసఞ్చ అత్తని సమ్పస్సమానో తఞ్చేవ దిట్ఠిం పజహతి అఞ్ఞఞ్చ దిట్ఠిం న ఉపాదియతి. ఏవమేతాసం దిట్ఠీనం పహానం హోతి, ఏవమేతాసం దిట్ఠీనం పటినిస్సగ్గో హోతి.

౨౦౫. ‘‘అయం ఖో పనగ్గివేస్సన, కాయో రూపీ చాతుమహాభూతికో [చాతుమ్మహాభూతికో (సీ. స్యా.)] మాతాపేత్తికసమ్భవో ఓదనకుమ్మాసుపచయో అనిచ్చుచ్ఛాదనపరిమద్దనభేదనవిద్ధంసనధమ్మో, అనిచ్చతో దుక్ఖతో రోగతో గణ్డతో సల్లతో అఘతో ఆబాధతో పరతో పలోకతో సుఞ్ఞతో అనత్తతో సమనుపస్సితబ్బో. తస్సిమం కాయం అనిచ్చతో దుక్ఖతో రోగతో గణ్డతో సల్లతో అఘతో ఆబాధతో పరతో పలోకతో సుఞ్ఞతో అనత్తతో సమనుపస్సతో యో కాయస్మిం కాయఛన్దో కాయస్నేహో కాయన్వయతా సా పహీయతి.

‘‘తిస్సో ఖో ఇమా, అగ్గివేస్సన, వేదనా – సుఖా వేదనా, దుక్ఖా వేదనా, అదుక్ఖమసుఖా వేదనా. యస్మిం, అగ్గివేస్సన, సమయే సుఖం వేదనం వేదేతి, నేవ తస్మిం సమయే దుక్ఖం వేదనం వేదేతి, న అదుక్ఖమసుఖం వేదనం వేదేతి; సుఖంయేవ తస్మిం సమయే వేదనం వేదేతి. యస్మిం, అగ్గివేస్సన, సమయే దుక్ఖం వేదనం వేదేతి, నేవ తస్మిం సమయే సుఖం వేదనం వేదేతి, న అదుక్ఖమసుఖం వేదనం వేదేతి; దుక్ఖంయేవ తస్మిం సమయే వేదనం వేదేతి. యస్మిం, అగ్గివేస్సన, సమయే అదుక్ఖమసుఖం వేదనం వేదేతి, నేవ తస్మిం సమయే సుఖం వేదనం వేదేతి, న దుక్ఖం వేదనం వేదేతి; అదుక్ఖమసుఖంయేవ తస్మిం సమయే వేదనం వేదేతి. సుఖాపి ఖో, అగ్గివేస్సన, వేదనా అనిచ్చా సఙ్ఖతా పటిచ్చసముప్పన్నా ఖయధమ్మా వయధమ్మా విరాగధమ్మా నిరోధధమ్మా; దుక్ఖాపి ఖో, అగ్గివేస్సన, వేదనా అనిచ్చా సఙ్ఖతా పటిచ్చసముప్పన్నా ఖయధమ్మా వయధమ్మా విరాగధమ్మా నిరోధధమ్మా; అదుక్ఖమసుఖాపి ఖో, అగ్గివేస్సన, వేదనా అనిచ్చా సఙ్ఖతా పటిచ్చసముప్పన్నా ఖయధమ్మా వయధమ్మా విరాగధమ్మా నిరోధధమ్మా. ఏవం పస్సం, అగ్గివేస్సన, సుతవా అరియసావకో సుఖాయపి వేదనాయ నిబ్బిన్దతి, దుక్ఖాయపి వేదనాయ నిబ్బిన్దతి, అదుక్ఖమసుఖాయపి వేదనాయ నిబ్బిన్దతి; నిబ్బిన్దం విరజ్జతి, విరాగా విముచ్చతి. విముత్తస్మిం, విముత్తమితి ఞాణం హోతి. ‘ఖీణా జాతి, వుసితం బ్రహ్మచరియం, కతం కరణీయం, నాపరం ఇత్థత్తాయా’తి పజానాతి. ఏవం విముత్తచిత్తో ఖో, అగ్గివేస్సన, భిక్ఖు న కేనచి సంవదతి, న కేనచి వివదతి, యఞ్చ లోకే వుత్తం తేన వోహరతి, అపరామస’’న్తి.

౨౦౬. తేన ఖో పన సమయేన ఆయస్మా సారిపుత్తో భగవతో పిట్ఠితో ఠితో హోతి భగవన్తం బీజయమానో [వీజయమానో (సీ. పీ.)]. అథ ఖో ఆయస్మతో సారిపుత్తస్స ఏతదహోసి – ‘‘తేసం తేసం కిర నో భగవా ధమ్మానం అభిఞ్ఞా పహానమాహ, తేసం తేసం కిర నో సుగతో ధమ్మానం అభిఞ్ఞా పటినిస్సగ్గమాహా’’తి. ఇతి హిదం ఆయస్మతో సారిపుత్తస్స పటిసఞ్చిక్ఖతో అనుపాదాయ ఆసవేహి చిత్తం విముచ్చి. దీఘనఖస్స పన పరిబ్బాజకస్స విరజం వీతమలం ధమ్మచక్ఖుం ఉదపాది – ‘‘యం కిఞ్చి సముదయధమ్మం సబ్బం తం నిరోధధమ్మ’’న్తి. అథ ఖో దీఘనఖో పరిబ్బాజకో దిట్ఠధమ్మో పత్తధమ్మో విదితధమ్మో పరియోగాళ్హధమ్మో తిణ్ణవిచికిచ్ఛో విగతకథంకథో వేసారజ్జప్పత్తో అపరప్పచ్చయో సత్థుసాసనే భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘అభిక్కన్తం, భో గోతమ, అభిక్కన్తం, భో గోతమ! సేయ్యథాపి, భో గోతమ, నిక్కుజ్జితం వా ఉక్కుజ్జేయ్య, పటిచ్ఛన్నం వా వివరేయ్య, మూళ్హస్స వా మగ్గం ఆచిక్ఖేయ్య, అన్ధకారే వా తేలపజ్జోతం ధారేయ్య – చక్ఖుమన్తో రూపాని దక్ఖన్తీతి – ఏవమేవ ఖో భోతా గోతమేన అనేకపరియాయేన ధమ్మో పకాసితో. ఏసాహం భవన్తం గోతమం సరణం గచ్ఛామి ధమ్మఞ్చ భిక్ఖుసఙ్ఘఞ్చ. ఉపాసకం మం భవం గోతమో ధారేతు అజ్జతగ్గే పాణుపేతం సరణం గత’’న్తి.

దీఘనఖసుత్తం నిట్ఠితం చతుత్థం.