౩. పరిబ్బాజకవగ్గో

౧. తేవిజ్జవచ్ఛసుత్తం

౧౮౫. ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం భగవా వేసాలియం విహరతి మహావనే కూటాగారసాలాయం. తేన ఖో పన సమయేన వచ్ఛగోత్తో పరిబ్బాజకో ఏకపుణ్డరీకే పరిబ్బాజకారామే పటివసతి. అథ ఖో భగవా పుబ్బణ్హసమయం నివాసేత్వా పత్తచీవరమాదాయ వేసాలిం పిణ్డాయ పావిసి. అథ ఖో భగవతో ఏతదహోసి – ‘‘అతిప్పగో ఖో తావ వేసాలియం పిణ్డాయ చరితుం; యంనూనాహం యేన ఏకపుణ్డరీకో పరిబ్బాజకారామో యేన వచ్ఛగోత్తో పరిబ్బాజకో తేనుపసఙ్కమేయ్య’’న్తి. అథ ఖో భగవా యేన ఏకపుణ్డరీకో పరిబ్బాజకారామో యేన వచ్ఛగోత్తో పరిబ్బాజకో తేనుపసఙ్కమి. అద్దసా ఖో వచ్ఛగోత్తో పరిబ్బాజకో భగవన్తం దూరతోవ ఆగచ్ఛన్తం. దిస్వాన భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘ఏతు ఖో, భన్తే, భగవా. స్వాగతం [సాగతం (సీ. పీ.)], భన్తే, భగవతో. చిరస్సం ఖో, భన్తే, భగవా ఇమం పరియాయమకాసి యదిదం ఇధాగమనాయ. నిసీదతు, భన్తే, భగవా ఇదమాసనం పఞ్ఞత్త’’న్తి. నిసీది భగవా పఞ్ఞత్తే ఆసనే. వచ్ఛగోత్తోపి ఖో పరిబ్బాజకో అఞ్ఞతరం నీచం ఆసనం గహేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో వచ్ఛగోత్తో పరిబ్బాజకో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘సుతం మేతం, భన్తే – ‘సమణో గోతమో సబ్బఞ్ఞూ సబ్బదస్సావీ, అపరిసే+సం ఞాణదస్సనం పటిజానాతి, చరతో చ మే తిట్ఠతో చ సుత్తస్స చ జాగరస్స చ సతతం సమితం ఞాణదస్సనం పచ్చుపట్ఠిత’న్తి. యే తే, భన్తే, ఏవమాహంసు – ‘సమణో గోతమో సబ్బఞ్ఞూ సబ్బదస్సావీ, అపరిసేసం ఞాణదస్సనం పటిజానాతి, చరతో చ మే తిట్ఠతో చ సుత్తస్స చ జాగరస్స చ సతతం సమితం ఞాణదస్సనం పచ్చుపట్ఠిత’న్తి, కచ్చి తే, భన్తే, భగవతో వుత్తవాదినో, న చ భగవన్తం అభూతేన అబ్భాచిక్ఖన్తి, ధమ్మస్స చానుధమ్మం బ్యాకరోన్తి, న చ కోచి సహధమ్మికో వాదానువాదో గారయ్హం ఠానం ఆగచ్ఛతీ’’తి? ‘‘యే తే, వచ్ఛ, ఏవమాహంసు – ‘సమణో గోతమో సబ్బఞ్ఞూ సబ్బదస్సావీ, అపరిసేసం ఞాణదస్సనం పటిజానాతి, చరతో చ మే తిట్ఠతో చ సుత్తస్స చ జాగరస్స చ సతతం సమితం ఞాణదస్సనం పచ్చుపట్ఠిత’న్తి, న మే తే వుత్తవాదినో, అబ్భాచిక్ఖన్తి చ పన మం అసతా అభూతేనా’’తి.

౧౮౬. ‘‘కథం బ్యాకరమానా పన మయం, భన్తే, వుత్తవాదినో చేవ భగవతో అస్సామ, న చ భగవన్తం అభూతేన అబ్భాచిక్ఖేయ్యామ, ధమ్మస్స చానుధమ్మం బ్యాకరేయ్యామ, న చ కోచి సహధమ్మికో వాదానువాదో గారయ్హం ఠానం ఆగచ్ఛేయ్యా’’తి?

‘‘‘తేవిజ్జో సమణో గోతమో’తి ఖో, వచ్ఛ, బ్యాకరమానో వుత్తవాదీ చేవ మే అస్స, న చ మం అభూతేన అబ్భాచిక్ఖేయ్య, ధమ్మస్స చానుధమ్మం బ్యాకరేయ్య, న చ కోచి సహధమ్మికో వాదానువాదో గారయ్హం ఠానం ఆగచ్ఛేయ్య. అహఞ్హి, వచ్ఛ, యావదేవ ఆకఙ్ఖామి అనేకవిహితం పుబ్బేనివాసం అనుస్సరామి, సేయ్యథిదం – ఏకమ్పి జాతిం ద్వేపి జాతియో…పే… ఇతి సాకారం సఉద్దేసం అనేకవిహితం పుబ్బేనివాసం అనుస్సరామి. అహఞ్హి, వచ్ఛ, యావదేవ ఆకఙ్ఖామి దిబ్బేన చక్ఖునా విసుద్ధేన అతిక్కన్తమానుసకేన సత్తే పస్సామి చవమానే ఉపపజ్జమానే హీనే పణీతే సువణ్ణే దుబ్బణ్ణే సుగతే దుగ్గతే…పే… యథాకమ్మూపగే సత్తే పజానామి. అహఞ్హి, వచ్ఛ, ఆసవానం ఖయా అనాసవం చేతోవిముత్తిం పఞ్ఞావిముత్తిం దిట్ఠేవ ధమ్మే సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరామి.

‘‘‘తేవిజ్జో సమణో గోతమో’తి ఖో, వచ్ఛ, బ్యాకరమానో వుత్తవాదీ చేవ మే అస్స, న చ మం అభూతేన అబ్భాచిక్ఖేయ్య, ధమ్మస్స చానుధమ్మం బ్యాకరేయ్య, న చ కోచి సహధమ్మికో వాదానువాదో గారయ్హం ఠానం ఆగచ్ఛేయ్యా’’తి.

ఏవం వుత్తే, వచ్ఛగోత్తో పరిబ్బాజకో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘అత్థి ను ఖో, భో గోతమ, కోచి గిహీ గిహిసంయోజనం అప్పహాయ కాయస్స భేదా దుక్ఖస్సన్తకరో’’తి? ‘‘నత్థి ఖో, వచ్ఛ, కోచి గిహీ గిహిసంయోజనం అప్పహాయ కాయస్స భేదా దుక్ఖస్సన్తకరో’’తి.

‘‘అత్థి పన, భో గోతమ, కోచి గిహీ గిహిసంయోజనం అప్పహాయ కాయస్స భేదా సగ్గూపగో’’తి? ‘‘న ఖో, వచ్ఛ, ఏకంయేవ సతం న ద్వే సతాని న తీణి సతాని న చత్తారి సతాని న పఞ్చ సతాని, అథ ఖో భియ్యోవ యే గిహీ గిహిసంయోజనం అప్పహాయ కాయస్స భేదా సగ్గూపగా’’తి [‘‘అత్థి ఖో వచ్ఛ కోచి గిహీ గిహిసంయోజనం అప్పహాయ కాయస్స భేదా సగ్గూపగోతి’’. (క.)].

‘‘అత్థి ను ఖో, భో గోతమ, కోచి ఆజీవకో [ఆజీవికో (క.)] కాయస్స భేదా దుక్ఖస్సన్తకరో’’తి? ‘‘నత్థి ఖో, వచ్ఛ, కోచి ఆజీవకో కాయస్స భేదా దుక్ఖస్సన్తకరో’’తి.

‘‘అత్థి పన, భో గోతమ, కోచి ఆజీవకో కాయస్స భేదా సగ్గూపగో’’తి? ‘‘ఇతో ఖో సో, వచ్ఛ, ఏకనవుతో కప్పో [ఇతో కో వచ్ఛ ఏకనవుతే కప్పే (క.)] యమహం అనుస్సరామి, నాభిజానామి కఞ్చి ఆజీవకం సగ్గూపగం అఞ్ఞత్ర ఏకేన; సోపాసి కమ్మవాదీ కిరియవాదీ’’తి. ‘‘ఏవం సన్తే, భో గోతమ, సుఞ్ఞం అదుం తిత్థాయతనం అన్తమసో సగ్గూపగేనపీ’’తి? ‘‘ఏవం, వచ్ఛ, సుఞ్ఞం అదుం తిత్థాయతనం అన్తమసో సగ్గూపగేనపీ’’తి.

ఇదమవోచ భగవా. అత్తమనో వచ్ఛగోత్తో పరిబ్బాజకో భగవతో భాసితం అభినన్దీతి.

తేవిజ్జవచ్ఛసుత్తం నిట్ఠితం పఠమం.

౨. అగ్గివచ్ఛసుత్తం

౧౮౭. ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం భగవా సావత్థియం విహరతి జేతవనే అనాథపిణ్డికస్స ఆరామే. అథ ఖో వచ్ఛగోత్తో పరిబ్బాజకో యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవతా సద్ధిం సమ్మోది. సమ్మోదనీయం కథం సారణీయం వీతిసారేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో వచ్ఛగోత్తో పరిబ్బాజకో భగవన్తం ఏతదవోచ –

‘‘కిం ను ఖో, భో గోతమ, ‘సస్సతో లోకో, ఇదమేవ సచ్చం మోఘమఞ్ఞ’న్తి – ఏవందిట్ఠి [ఏవందిట్ఠీ (సీ. స్యా. కం. క.)] భవం గోతమో’’తి? ‘‘న ఖో అహం, వచ్ఛ, ఏవందిట్ఠి – ‘సస్సతో లోకో, ఇదమేవ సచ్చం మోఘమఞ్ఞ’’’న్తి.

‘‘కిం పన, భో గోతమ, ‘అసస్సతో లోకో, ఇదమేవ సచ్చం మోఘమఞ్ఞ’న్తి – ఏవందిట్ఠి భవం గోతమో’’తి? ‘‘న ఖో అహం, వచ్ఛ, ఏవందిట్ఠి – ‘అసస్సతో లోకో, ఇదమేవ సచ్చం మోఘమఞ్ఞ’’’న్తి.

‘‘కిం ను ఖో, భో గోతమ, ‘అన్తవా లోకో, ఇదమేవ సచ్చం మోఘమఞ్ఞ’న్తి – ఏవందిట్ఠి భవం గోతమో’’తి? ‘‘న ఖో అహం, వచ్ఛ, ఏవందిట్ఠి – ‘అన్తవా లోకో, ఇదమేవ సచ్చం మోఘమఞ్ఞ’’’న్తి.

‘‘కిం పన, భో గోతమ, ‘అనన్తవా లోకో, ఇదమేవ సచ్చం మోఘమఞ్ఞ’న్తి – ఏవందిట్ఠి భవం గోతమో’’తి? ‘‘న ఖో అహం, వచ్ఛ, ఏవందిట్ఠి – ‘అనన్తవా లోకో, ఇదమేవ సచ్చం మోఘమఞ్ఞ’’’న్తి.

‘‘కిం ను ఖో, భో గోతమ, ‘తం జీవం తం సరీరం, ఇదమేవ సచ్చం మోఘమఞ్ఞ’న్తి – ఏవందిట్ఠి భవం గోతమో’’తి? ‘‘న ఖో అహం, వచ్ఛ, ఏవందిట్ఠి – ‘తం జీవం తం సరీరం, ఇదమేవ సచ్చం మోఘమఞ్ఞ’’’న్తి.

‘‘కిం పన, భో గోతమ, ‘అఞ్ఞం జీవం అఞ్ఞం సరీరం, ఇదమేవ సచ్చం మోఘమఞ్ఞ’న్తి – ఏవందిట్ఠి భవం గోతమో’’తి? ‘‘న ఖో అహం, వచ్ఛ, ఏవందిట్ఠి – ‘అఞ్ఞం జీవం అఞ్ఞం సరీరం, ఇదమేవ సచ్చం మోఘమఞ్ఞ’’’న్తి.

‘‘కిం ను ఖో, భో గోతమ, ‘హోతి తథాగతో పరం మరణా, ఇదమేవ సచ్చం మోఘమఞ్ఞ’న్తి – ఏవందిట్ఠి భవం గోతమో’’తి? ‘‘న ఖో అహం, వచ్ఛ, ఏవందిట్ఠి – ‘హోతి తథాగతో పరం మరణా, ఇదమేవ సచ్చం మోఘమఞ్ఞ’’’న్తి.

‘‘కిం పన, భో గోతమ, ‘న హోతి తథాగతో పరం మరణా, ఇదమేవ సచ్చం మోఘమఞ్ఞ’న్తి – ఏవందిట్ఠి భవం గోతమో’’తి? ‘‘న ఖో అహం, వచ్ఛ, ఏవందిట్ఠి – ‘న హోతి తథాగతో పరం మరణా, ఇదమేవ సచ్చం మోఘమఞ్ఞ’’’న్తి.

‘‘కిం ను ఖో, భో గోతమ, ‘హోతి చ న చ హోతి తథాగతో పరం మరణా, ఇదమేవ సచ్చం మోఘమఞ్ఞ’న్తి – ఏవందిట్ఠి భవం గోతమో’’తి? ‘‘న ఖో అహం, వచ్ఛ, ఏవందిట్ఠి – ‘హోతి చ న చ హోతి తథాగతో పరం మరణా, ఇదమేవ సచ్చం మోఘమఞ్ఞ’’’న్తి.

‘‘కిం పన, భో గోతమ, ‘నేవ హోతి న న హోతి తథాగతో పరం మరణా, ఇదమేవ సచ్చం మోఘమఞ్ఞ’న్తి – ఏవందిట్ఠి భవం గోతమో’’తి? ‘‘న ఖో అహం, వచ్ఛ, ఏవందిట్ఠి – ‘నేవ హోతి న న హోతి తథాగతో పరం మరణా, ఇదమేవ సచ్చం మోఘమఞ్ఞ’’’న్తి.

౧౮౮. ‘‘‘కిం ను ఖో, భో గోతమ, సస్సతో లోకో, ఇదమేవ సచ్చం మోఘమఞ్ఞన్తి – ఏవందిట్ఠి భవం గోతమో’తి ఇతి పుట్ఠో సమానో ‘న ఖో అహం, వచ్ఛ, ఏవందిట్ఠి – సస్సతో లోకో, ఇదమేవ సచ్చం మోఘమఞ్ఞ’న్తి వదేసి [మోఘమఞ్ఞన్తీతి వదేసి (సీ.), మోఘమఞ్ఞన్తి ఇతి వదేసి (?)]. ‘కిం పన, భో గోతమ, అసస్సతో లోకో, ఇదమేవ సచ్చం మోఘమఞ్ఞన్తి – ఏవందిట్ఠి భవం గోతమో’తి ఇతి పుట్ఠో సమానో ‘న ఖో అహం, వచ్ఛ, ఏవందిట్ఠి – అసస్సతో లోకో, ఇదమేవ సచ్చం మోఘమఞ్ఞ’న్తి వదేసి. ‘కిం ను ఖో, భో గోతమ, అన్తవా లోకో, ఇదమేవ సచ్చం మోఘమఞ్ఞన్తి – ఏవందిట్ఠి భవం గోతమో’తి ఇతి పుట్ఠో సమానో ‘న ఖో అహం, వచ్ఛ, ఏవందిట్ఠి – అన్తవా లోకో, ఇదమేవ సచ్చం మోఘమఞ్ఞ’న్తి వదేసి. ‘కిం పన, భో గోతమ, అనన్తవా లోకో, ఇదమేవ సచ్చం మోఘమఞ్ఞన్తి – ఏవందిట్ఠి భవం గోతమో’తి ఇతి పుట్ఠో సమానో ‘న ఖో అహం, వచ్ఛ, ఏవందిట్ఠి – అనన్తవా లోకో, ఇదమేవ సచ్చం మోఘమఞ్ఞ’న్తి వదేసి. ‘కిం ను ఖో, భో గోతమ, తం జీవం తం సరీరం, ఇదమేవ సచ్చం మోఘమఞ్ఞన్తి – ఏవందిట్ఠి భవం గోతమో’తి ఇతి పుట్ఠో సమానో ‘న ఖో అహం, వచ్ఛ, ఏవందిట్ఠి – తం జీవం తం సరీరం, ఇదమేవ సచ్చం మోఘమఞ్ఞ’న్తి వదేసి. ‘కిం పన, భో గోతమ, అఞ్ఞం జీవం అఞ్ఞం సరీరం, ఇదమేవ సచ్చం మోఘమఞ్ఞన్తి – ఏవందిట్ఠి భవం గోతమో’తి ఇతి పుట్ఠో సమానో ‘న ఖో అహం, వచ్ఛ, ఏవందిట్ఠి – అఞ్ఞం జీవం అఞ్ఞం సరీరం, ఇదమేవ సచ్చం మోఘమఞ్ఞ’న్తి వదేసి. ‘కిం ను ఖో, భో గోతమ, హోతి తథాగతో పరం మరణా, ఇదమేవ సచ్చం మోఘమఞ్ఞన్తి – ఏవందిట్ఠి భవం గోతమో’తి ఇతి పుట్ఠో సమానో ‘న ఖో అహం, వచ్ఛ, ఏవందిట్ఠి – హోతి తథాగతో పరం మరణా, ఇదమేవ సచ్చం మోఘమఞ్ఞ’న్తి వదేసి.

‘‘‘కిం పన, భో గోతమ, న హోతి తథాగతో పరం మరణా, ఇదమేవ సచ్చం మోఘమఞ్ఞన్తి – ఏవందిట్ఠి భవం గోతమో’తి ఇతి పుట్ఠో సమానో ‘న ఖో అహం, వచ్ఛ, ఏవందిట్ఠి – న హోతి తథాగతో పరం మరణా, ఇదమేవ సచ్చం మోఘమఞ్ఞ’న్తి వదేసి. ‘కిం ను ఖో, భో గోతమ, హోతి చ న చ హోతి తథాగతో పరం మరణా, ఇదమేవ సచ్చం మోఘమఞ్ఞన్తి – ఏవందిట్ఠి భవం గోతమో’తి ఇతి పుట్ఠో సమానో ‘న ఖో అహం, వచ్ఛ, ఏవందిట్ఠి – హోతి చ న చ హోతి తథాగతో పరం మరణా, ఇదమేవ సచ్చం మోఘమఞ్ఞ’న్తి వదేసి. ‘కిం పన, భో గోతమ, నేవ హోతి న న హోతి తథాగతో పరం మరణా, ఇదమేవ సచ్చం మోఘమఞ్ఞన్తి – ఏవందిట్ఠి భవం గోతమో’తి ఇతి పుట్ఠో సమానో ‘న ఖో అహం, వచ్ఛ, ఏవందిట్ఠి – నేవ హోతి న న హోతి తథాగతో పరం మరణా, ఇదమేవ సచ్చం మోఘమఞ్ఞ’న్తి వదేసి.

‘‘కిం పన భో గోతమో ఆదీనవం సమ్పస్సమానో ఏవం ఇమాని సబ్బసో దిట్ఠిగతాని అనుపగతో’’తి?

౧౮౯. ‘‘‘సస్సతో లోకో’తి ఖో, వచ్ఛ, దిట్ఠిగతమేతం దిట్ఠిగహనం దిట్ఠికన్తారో [దిట్ఠికన్తారం (సీ. పీ.)] దిట్ఠివిసూకం దిట్ఠివిప్ఫన్దితం దిట్ఠిసంయోజనం సదుక్ఖం సవిఘాతం సఉపాయాసం సపరిళాహం, న నిబ్బిదాయ న విరాగాయ న నిరోధాయ న ఉపసమాయ న అభిఞ్ఞాయ న సమ్బోధాయ న నిబ్బానాయ సంవత్తతి. ‘అసస్సతో లోకో’తి ఖో, వచ్ఛ…పే… ‘అన్తవా లోకో’తి ఖో, వచ్ఛ…పే… ‘అనన్తవా లోకో’తి ఖో, వచ్ఛ…పే… ‘తం జీవం తం సరీర’న్తి ఖో, వచ్ఛ…పే… ‘అఞ్ఞం జీవం అఞ్ఞం సరీర’న్తి ఖో, వచ్ఛ…పే… ‘హోతి తథాగతో పరం మరణా’తి ఖో, వచ్ఛ …పే… ‘న హోతి తథాగతో పరం మరణా’తి ఖో, వచ్ఛ…పే… ‘హోతి చ న చ హోతి తథాగతో పరం మరణా’తి ఖో, వచ్ఛ…పే… ‘నేవ హోతి న న హోతి తథాగతో పరం మరణా’తి ఖో, వచ్ఛ, దిట్ఠిగతమేతం దిట్ఠిగహనం దిట్ఠికన్తారో దిట్ఠివిసూకం దిట్ఠివిప్ఫన్దితం దిట్ఠిసంయోజనం సదుక్ఖం సవిఘాతం సఉపాయాసం సపరిళాహం, న నిబ్బిదాయ న విరాగాయ న నిరోధాయ న ఉపసమాయ న అభిఞ్ఞాయ న సమ్బోధాయ న నిబ్బానాయ సంవత్తతి. ఇమం ఖో అహం, వచ్ఛ, ఆదీనవం సమ్పస్సమానో ఏవం ఇమాని సబ్బసో దిట్ఠిగతాని అనుపగతో’’తి.

‘‘అత్థి పన భోతో గోతమస్స కిఞ్చి దిట్ఠిగత’’న్తి? ‘‘దిట్ఠిగతన్తి ఖో, వచ్ఛ, అపనీతమేతం తథాగతస్స. దిట్ఠఞ్హేతం, వచ్ఛ, తథాగతేన – ‘ఇతి రూపం, ఇతి రూపస్స సముదయో, ఇతి రూపస్స అత్థఙ్గమో; ఇతి వేదనా, ఇతి వేదనాయ సముదయో, ఇతి వేదనాయ అత్థఙ్గమో; ఇతి సఞ్ఞా, ఇతి సఞ్ఞాయ సముదయో, ఇతి సఞ్ఞాయ అత్థఙ్గమో; ఇతి సఙ్ఖారా, ఇతి సఙ్ఖారానం సముదయో, ఇతి సఙ్ఖారానం అత్థఙ్గమో; ఇతి విఞ్ఞాణం, ఇతి విఞ్ఞాణస్స సముదయో, ఇతి విఞ్ఞాణస్స అత్థఙ్గమో’తి. తస్మా తథాగతో సబ్బమఞ్ఞితానం సబ్బమథితానం సబ్బఅహంకారమమంకారమానానుసయానం ఖయా విరాగా నిరోధా చాగా పటినిస్సగ్గా అనుపాదా విముత్తోతి వదామీ’’తి.

౧౯౦. ‘‘ఏవం విముత్తచిత్తో పన, భో గోతమ, భిక్ఖు కుహిం ఉపపజ్జతీ’’తి? ‘‘ఉపపజ్జతీతి ఖో, వచ్ఛ, న ఉపేతి’’. ‘‘తేన హి, భో గోతమ, న ఉపపజ్జతీ’’తి? ‘‘న ఉపపజ్జతీతి ఖో, వచ్ఛ, న ఉపేతి’’. ‘‘తేన హి, భో గోతమ, ఉపపజ్జతి చ న చ ఉపపజ్జతీ’’తి? ‘‘ఉపపజ్జతి చ న చ ఉపపజ్జతీతి ఖో, వచ్ఛ, న ఉపేతి’’. ‘‘తేన హి, భో గోతమ, నేవ ఉపపజ్జతి న న ఉపపజ్జతీ’’తి? ‘‘నేవ ఉపపజ్జతి న న ఉపపజ్జతీతి ఖో, వచ్ఛ, న ఉపేతి’’.

‘‘‘ఏవం విముత్తచిత్తో పన, భో గోతమ, భిక్ఖు కుహిం ఉపపజ్జతీ’తి ఇతి పుట్ఠో సమానో ‘ఉపపజ్జతీతి ఖో, వచ్ఛ, న ఉపేతీ’తి వదేసి. ‘తేన హి, భో గోతమ, న ఉపపజ్జతీ’తి ఇతి పుట్ఠో సమానో ‘న ఉపపజ్జతీతి ఖో, వచ్ఛ, న ఉపేతీ’తి వదేసి. ‘తేన హి, భో గోతమ, ఉపపజ్జతి చ న చ ఉపపజ్జతీ’తి ఇతి పుట్ఠో సమానో ‘ఉపపజ్జతి చ న చ ఉపపజ్జతీతి ఖో, వచ్ఛ, న ఉపేతీ’తి వదేసి. ‘తేన హి, భో గోతమ, నేవ ఉపపజ్జతి న న ఉపపజ్జతీ’తి ఇతి పుట్ఠో సమానో ‘నేవ ఉపపజ్జతి న న ఉపపజ్జతీతి ఖో, వచ్ఛ, న ఉపేతీ’తి వదేసి. ఏత్థాహం, భో గోతమ, అఞ్ఞాణమాపాదిం, ఏత్థ సమ్మోహమాపాదిం. యాపి మే ఏసా భోతో గోతమస్స పురిమేన కథాసల్లాపేన అహు పసాదమత్తా సాపి మే ఏతరహి అన్తరహితా’’తి. ‘‘అలఞ్హి తే, వచ్ఛ, అఞ్ఞాణాయ, అలం సమ్మోహాయ. గమ్భీరో హాయం, వచ్ఛ, ధమ్మో దుద్దసో దురనుబోధో సన్తో పణీతో అతక్కావచరో నిపుణో పణ్డితవేదనీయో. సో తయా దుజ్జానో అఞ్ఞదిట్ఠికేన అఞ్ఞఖన్తికేన అఞ్ఞరుచికేన అఞ్ఞత్రయోగేన [అఞ్ఞత్రాయోగేన (దీ. ని. ౧.౪౨౦)] అఞ్ఞత్రాచరియకేన’’ [అఞ్ఞత్థాచరియకేన (సీ. స్యా. కం. పీ.)].

౧౯౧. ‘‘తేన హి, వచ్ఛ, తఞ్ఞేవేత్థ పటిపుచ్ఛిస్సామి; యథా తే ఖమేయ్య తథా నం బ్యాకరేయ్యాసి. తం కిం మఞ్ఞసి, వచ్ఛ, సచే తే పురతో అగ్గి జలేయ్య, జానేయ్యాసి త్వం – ‘అయం మే పురతో అగ్గి జలతీ’’’తి? ‘‘సచే మే, భో గోతమ, పురతో అగ్గి జలేయ్య, జానేయ్యాహం – ‘అయం మే పురతో అగ్గి జలతీ’’’తి.

‘‘సచే పన తం, వచ్ఛ, ఏవం పుచ్ఛేయ్య – ‘యో తే అయం పురతో అగ్గి జలతి అయం అగ్గి కిం పటిచ్చ జలతీ’తి, ఏవం పుట్ఠో త్వం, వచ్ఛ, కిన్తి బ్యాకరేయ్యాసీ’’తి? ‘‘సచే మం, భో గోతమ, ఏవం పుచ్ఛేయ్య – ‘యో తే అయం పురతో అగ్గి జలతి అయం అగ్గి కిం పటిచ్చ జలతీ’తి, ఏవం పుట్ఠో అహం, భో గోతమ, ఏవం బ్యాకరేయ్యం – ‘యో మే అయం పురతో అగ్గి జలతి అయం అగ్గి తిణకట్ఠుపాదానం పటిచ్చ జలతీ’’’తి.

‘‘సచే తే, వచ్ఛ, పురతో సో అగ్గి నిబ్బాయేయ్య, జానేయ్యాసి త్వం – ‘అయం మే పురతో అగ్గి నిబ్బుతో’’’తి? ‘‘సచే మే, భో గోతమ, పురతో సో అగ్గి నిబ్బాయేయ్య, జానేయ్యాహం – ‘అయం మే పురతో అగ్గి నిబ్బుతో’’’తి.

‘‘సచే పన తం, వచ్ఛ, ఏవం పుచ్ఛేయ్య – ‘యో తే అయం పురతో అగ్గి నిబ్బుతో సో అగ్గి ఇతో కతమం దిసం గతో – పురత్థిమం వా దక్ఖిణం వా పచ్ఛిమం వా ఉత్తరం వా’తి, ఏవం పుట్ఠో త్వం, వచ్ఛ, కిన్తి బ్యాకరేయ్యాసీ’’తి? ‘‘న ఉపేతి, భో గోతమ, యఞ్హి సో, భో గోతమ, అగ్గి తిణకట్ఠుపాదానం పటిచ్చ అజలి [జలతి (స్యా. కం. క.)] తస్స చ పరియాదానా అఞ్ఞస్స చ అనుపహారా అనాహారో నిబ్బుతో త్వేవ సఙ్ఖ్యం గచ్ఛతీ’’తి.

౧౯౨. ‘‘ఏవమేవ ఖో, వచ్ఛ, యేన రూపేన తథాగతం పఞ్ఞాపయమానో పఞ్ఞాపేయ్య తం రూపం తథాగతస్స పహీనం ఉచ్ఛిన్నమూలం తాలావత్థుకతం అనభావంకతం ఆయతిం అనుప్పాదధమ్మం. రూపసఙ్ఖయవిముత్తో [రూపసఙ్ఖావిముత్తో (సీ. స్యా. కం. పీ.) ఏవం వేదనాసఙ్ఖయాదీసుపి] ఖో, వచ్ఛ, తథాగతో గమ్భీరో అప్పమేయ్యో దుప్పరియోగాళ్హో – సేయ్యథాపి మహాసముద్దో. ఉపపజ్జతీతి న ఉపేతి, న ఉపపజ్జతీతి న ఉపేతి, ఉపపజ్జతి చ న చ ఉపపజ్జతీతి న ఉపేతి, నేవ ఉపపజ్జతి న న ఉపపజ్జతీతి న ఉపేతి.

‘‘యాయ వేదనాయ తథాగతం పఞ్ఞాపయమానో పఞ్ఞాపేయ్య సా వేదనా తథాగతస్స పహీనా ఉచ్ఛిన్నమూలా తాలావత్థుకతా అనభావంకతా ఆయతిం అనుప్పాదధమ్మా. వేదనాసఙ్ఖయవిముత్తో ఖో, వచ్ఛ, తథాగతో గమ్భీరో అప్పమేయ్యో దుప్పరియోగాళ్హో – సేయ్యథాపి మహాసముద్దో. ఉపపజ్జతీతి న ఉపేతి, న ఉపపజ్జతీతి న ఉపేతి, ఉపపజ్జతి చ న చ ఉపపజ్జతీతి న ఉపేతి, నేవ ఉపపజ్జతి న న ఉపపజ్జతీతి న ఉపేతి.

‘‘యాయ సఞ్ఞాయ తథాగతం పఞ్ఞాపయమానో పఞ్ఞాపేయ్య సా సఞ్ఞా తథాగతస్స పహీనా ఉచ్ఛిన్నమూలా తాలావత్థుకతా అనభావంకతా ఆయతిం అనుప్పాదధమ్మా. సఞ్ఞాసఙ్ఖయవిముత్తో ఖో, వచ్ఛ, తథాగతో గమ్భీరో అప్పమేయ్యో దుప్పరియోగాళ్హో – సేయ్యథాపి మహాసముద్దో. ఉపపజ్జతీతి న ఉపేతి, న ఉపపజ్జతీతి న ఉపేతి, ఉపపజ్జతి చ న చ ఉపపజ్జతీతి న ఉపేతి, నేవ ఉపపజ్జతి న న ఉపపజ్జతీతి న ఉపేతి.

‘‘యేహి సఙ్ఖారేహి తథాగతం పఞ్ఞాపయమానో పఞ్ఞాపేయ్య తే సఙ్ఖారా తథాగతస్స పహీనా ఉచ్ఛిన్నమూలా తాలావత్థుకతా అనభావంకతా ఆయతిం అనుప్పాదధమ్మా. సఙ్ఖారసఙ్ఖయవిముత్తో ఖో, వచ్ఛ, తథాగతో గమ్భీరో అప్పమేయ్యో దుప్పరియోగాళ్హో – సేయ్యథాపి మహాసముద్దో. ఉపపజ్జతీతి న ఉపేతి, న ఉపపజ్జతీతి న ఉపేతి, ఉపపజ్జతి చ న చ ఉపపజ్జతీతి న ఉపేతి, నేవ ఉపపజ్జతి న న ఉపపజ్జతీతి న ఉపేతి.

‘‘యేన విఞ్ఞాణేన తథాగతం పఞ్ఞాపయమానో పఞ్ఞాపేయ్య తం విఞ్ఞాణం తథాగతస్స పహీనం ఉచ్ఛిన్నమూలం తాలావత్థుకతం అనభావంకతం ఆయతిం అనుప్పాదధమ్మం. విఞ్ఞాణసఙ్ఖయవిముత్తో ఖో, వచ్ఛ, తథాగతో గమ్భీరో అప్పమేయ్యో దుప్పరియోగాళ్హో – సేయ్యథాపి మహాసముద్దో. ఉపపజ్జతీతి న ఉపేతి, న ఉపపజ్జతీతి న ఉపేతి, ఉపపజ్జతి చ న చ ఉపపజ్జతీతి న ఉపేతి, నేవ ఉపపజ్జతి న న ఉపపజ్జతీతి న ఉపేతి’’.

ఏవం వుత్తే, వచ్ఛగోత్తో పరిబ్బాజకో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘సేయ్యథాపి, భో గోతమ, గామస్స వా నిగమస్స వా అవిదూరే మహాసాలరుక్ఖో. తస్స అనిచ్చతా సాఖాపలాసా పలుజ్జేయ్యుం [సాఖాపలాసం పలుజ్జేయ్య], తచపపటికా పలుజ్జేయ్యుం, ఫేగ్గూ పలుజ్జేయ్యుం [ఫేగ్గు పలుజ్జేయ్య (సీ. స్యా. కం. పీ.)]; సో అపరేన సమయేన అపగతసాఖాపలాసో అపగతతచపపటికో అపగతఫేగ్గుకో సుద్ధో అస్స, సారే పతిట్ఠితో; ఏవమేవ భోతో గోతమస్స పావచనం అపగతసాఖాపలాసం అపగతతచపపటికం అపగతఫేగ్గుకం సుద్ధం, సారే పతిట్ఠితం. అభిక్కన్తం, భో గోతమ…పే… ఉపాసకం మం భవం గోతమో ధారేతు అజ్జతగ్గే పాణుపేతం సరణం గత’’న్తి.

అగ్గివచ్ఛసుత్తం నిట్ఠితం దుతియం.

౩. మహావచ్ఛసుత్తం

౧౯౩. ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం భగవా రాజగహే విహరతి వేళువనే కలన్దకనివాపే. అథ ఖో వచ్ఛగోత్తో పరిబ్బాజకో యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవతా సద్ధిం సమ్మోది. సమ్మోదనీయం కథం సారణీయం వీతిసారేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో వచ్ఛగోత్తో పరిబ్బాజకో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘దీఘరత్తాహం భోతా గోతమేన సహకథీ. సాధు మే భవం గోతమో సంఖిత్తేన కుసలాకుసలం దేసేతూ’’తి. ‘‘సంఖిత్తేనపి ఖో తే అహం, వచ్ఛ, కుసలాకుసలం దేసేయ్యం, విత్థారేనపి ఖో తే అహం, వచ్ఛ, కుసలాకుసలం దేసేయ్యం; అపి చ తే అహం, వచ్ఛ, సంఖిత్తేన కుసలాకుసలం దేసేస్సామి. తం సుణాహి, సాధుకం మనసి కరోహి, భాసిస్సామీ’’తి. ‘‘ఏవం, భో’’తి ఖో వచ్ఛగోత్తో పరిబ్బాజకో భగవతో పచ్చస్సోసి. భగవా ఏతదవోచ –

౧౯౪. ‘‘లోభో ఖో, వచ్ఛ, అకుసలం, అలోభో కుసలం; దోసో ఖో, వచ్ఛ, అకుసలం, అదోసో కుసలం; మోహో ఖో, వచ్ఛ, అకుసలం, అమోహో కుసలం. ఇతి ఖో, వచ్ఛ, ఇమే తయో ధమ్మా అకుసలా, తయో ధమ్మా కుసలా.

‘‘పాణాతిపాతో ఖో, వచ్ఛ, అకుసలం, పాణాతిపాతా వేరమణీ కుసలం; అదిన్నాదానం ఖో, వచ్ఛ, అకుసలం, అదిన్నాదానా వేరమణీ కుసలం; కామేసుమిచ్ఛాచారో ఖో, వచ్ఛ, అకుసలం, కామేసుమిచ్ఛాచారా వేరమణీ కుసలం; ముసావాదో ఖో, వచ్ఛ, అకుసలం, ముసావాదా వేరమణీ కుసలం; పిసుణా వాచా ఖో, వచ్ఛ, అకుసలం, పిసుణాయ వాచాయ వేరమణీ కుసలం; ఫరుసా వాచా ఖో, వచ్ఛ, అకుసలం, ఫరుసాయ వాచాయ వేరమణీ కుసలం; సమ్ఫప్పలాపో ఖో, వచ్ఛ, అకుసలం, సమ్ఫప్పలాపా వేరమణీ కుసలం; అభిజ్ఝా ఖో, వచ్ఛ, అకుసలం, అనభిజ్ఝా కుసలం; బ్యాపాదో ఖో, వచ్ఛ, అకుసలం, అబ్యాపాదో కుసలం; మిచ్ఛాదిట్ఠి ఖో, వచ్ఛ, అకుసలం సమ్మాదిట్ఠి కుసలం. ఇతి ఖో, వచ్ఛ, ఇమే దస ధమ్మా అకుసలా, దస ధమ్మా కుసలా.

‘‘యతో ఖో, వచ్ఛ, భిక్ఖునో తణ్హా పహీనా హోతి ఉచ్ఛిన్నమూలా తాలావత్థుకతా అనభావంకతా ఆయతిం అనుప్పాదధమ్మా, సో హోతి భిక్ఖు అరహం ఖీణాసవో వుసితవా కతకరణీయో ఓహితభారో అనుప్పత్తసదత్థో పరిక్ఖీణభవసంయోజనో సమ్మదఞ్ఞా విముత్తో’’తి.

౧౯౫. ‘‘తిట్ఠతు భవం గోతమో. అత్థి పన తే భోతో గోతమస్స ఏకభిక్ఖుపి సావకో యో ఆసవానం ఖయా [సావకో ఆసవానం ఖయా (సీ. స్యా. కం. పీ.) ఏవముపరిపి] అనాసవం చేతోవిముత్తిం పఞ్ఞావిముత్తిం దిట్ఠేవ ధమ్మే సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరతీ’’తి? ‘‘న ఖో, వచ్ఛ, ఏకంయేవ సతం న ద్వే సతాని న తీణి సతాని న చత్తారి సతాని న పఞ్చ సతాని, అథ ఖో భియ్యోవ యే భిక్ఖూ మమ సావకా ఆసవానం ఖయా అనాసవం చేతోవిముత్తిం పఞ్ఞావిముత్తిం దిట్ఠేవ ధమ్మే సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరన్తీ’’తి.

‘‘తిట్ఠతు భవం గోతమో, తిట్ఠన్తు భిక్ఖూ. అత్థి పన భోతో గోతమస్స ఏకా భిక్ఖునీపి సావికా యా ఆసవానం ఖయా అనాసవం చేతోవిముత్తిం పఞ్ఞావిముత్తిం దిట్ఠేవ ధమ్మే సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరతీ’’తి? ‘‘న ఖో, వచ్ఛ, ఏకంయేవ సతం న ద్వే సతాని న తీణి సతాని న చత్తారి సతాని న పఞ్చ సతాని, అథ ఖో భియ్యోవ యా భిక్ఖునియో మమ సావికా ఆసవానం ఖయా అనాసవం చేతోవిముత్తిం పఞ్ఞావిముత్తిం దిట్ఠేవ ధమ్మే సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరన్తీ’’తి.

‘‘తిట్ఠతు భవం గోతమో, తిట్ఠన్తు భిక్ఖూ, తిట్ఠన్తు భిక్ఖునియో. అత్థి పన భోతో గోతమస్స ఏకుపాసకోపి సావకో గిహీ ఓదాతవసనో బ్రహ్మచారీ యో పఞ్చన్నం ఓరమ్భాగియానం సంయోజనానం పరిక్ఖయా ఓపపాతికో తత్థ పరినిబ్బాయీ అనావత్తిధమ్మో తస్మా లోకా’’తి? ‘‘న ఖో, వచ్ఛ, ఏకంయేవ సతం న ద్వే సతాని న తీణి సతాని న చత్తారి సతాని న పఞ్చ సతాని, అథ ఖో భియ్యోవ యే ఉపాసకా మమ సావకా గిహీ ఓదాతవసనా బ్రహ్మచారినో పఞ్చన్నం ఓరమ్భాగియానం సంయోజనానం పరిక్ఖయా ఓపపాతికా తత్థ పరినిబ్బాయినో అనావత్తిధమ్మా తస్మా లోకా’’తి.

‘‘తిట్ఠతు భవం గోతమో, తిట్ఠన్తు భిక్ఖూ, తిట్ఠన్తు భిక్ఖునియో, తిట్ఠన్తు ఉపాసకా గిహీ ఓదాతవసనా బ్రహ్మచారినో. అత్థి పన భోతో గోతమస్స ఏకుపాసకోపి సావకో గిహీ ఓదాతవసనో కామభోగీ సాసనకరో ఓవాదప్పటికరో యో తిణ్ణవిచికిచ్ఛో విగతకథంకథో వేసారజ్జప్పత్తో అపరప్పచ్చయో సత్థుసాసనే విహరతీ’’తి? ‘‘న ఖో, వచ్ఛ, ఏకంయేవ సతం న ద్వే సతాని న తీణి సతాని న చత్తారి సతాని న పఞ్చ సతాని, అథ ఖో భియ్యోవ యే ఉపాసకా మమ సావకా గిహీ ఓదాతవసనా కామభోగినో సాసనకరా ఓవాదప్పటికరా తిణ్ణవిచికిచ్ఛా విగతకథంకథా వేసారజ్జప్పత్తా అపరప్పచ్చయా సత్థుసాసనే విహరన్తీ’’తి.

‘‘తిట్ఠతు భవం గోతమో, తిట్ఠన్తు భిక్ఖూ, తిట్ఠన్తు భిక్ఖునియో, తిట్ఠన్తు ఉపాసకా గిహీ ఓదాతవసనా బ్రహ్మచారినో, తిట్ఠన్తు ఉపాసకా గిహీ ఓదాతవసనా కామభోగినో. అత్థి పన భోతో గోతమస్స ఏకుపాసికాపి సావికా గిహినీ ఓదాతవసనా బ్రహ్మచారినీ యా పఞ్చన్నం ఓరమ్భాగియానం సంయోజనానం పరిక్ఖయా ఓపపాతికా తత్థ పరినిబ్బాయినీ అనావత్తిధమ్మా తస్మా లోకా’’తి? ‘‘న ఖో, వచ్ఛ, ఏకంయేవ సతం న ద్వే సతాని న తీణి సతాని న చత్తారి సతాని న పఞ్చ సతాని, అథ ఖో భియ్యోవ యా ఉపాసికా మమ సావికా గిహినియో ఓదాతవసనా బ్రహ్మచారినియో పఞ్చన్నం ఓరమ్భాగియానం సంయోజనానం పరిక్ఖయా ఓపపాతికా తత్థ పరినిబ్బాయినియో అనావత్తిధమ్మా తస్మా లోకా’’తి.

‘‘తిట్ఠతు భవం గోతమో, తిట్ఠన్తు భిక్ఖూ, తిట్ఠన్తు భిక్ఖునియో, తిట్ఠన్తు ఉపాసకా గిహీ ఓదాతవసనా బ్రహ్మచారినో, తిట్ఠన్తు ఉపాసకా గిహీ ఓదాతవసనా కామభోగినో, తిట్ఠన్తు ఉపాసికా గిహినియో ఓదాతవసనా బ్రహ్మచారినియో. అత్థి పన భోతో గోతమస్స ఏకుపాసికాపి సావికా గిహినీ ఓదాతవసనా కామభోగినీ సాసనకరా ఓవాదప్పటికరా యా తిణ్ణవిచికిచ్ఛా విగతకథంకథా వేసారజ్జప్పత్తా అపరప్పచ్చయా సత్థుసాసనే విహరతీ’’తి? ‘‘న ఖో, వచ్ఛ, ఏకంయేవ సతం న ద్వే సతాని న తీణి సతాని న చత్తారి సతాని న పఞ్చ సతాని, అథ ఖో భియ్యోవ యా ఉపాసికా మమ సావికా గిహినియో ఓదాతవసనా కామభోగినియో సాసనకరా ఓవాదప్పటికరా తిణ్ణవిచ్ఛికిచ్ఛా విగతకథంకథా వేసారజ్జప్పత్తా అపరప్పచ్చయా సత్థుసాసనే విహరన్తీ’’తి.

౧౯౬. ‘‘సచే హి, భో గోతమ, ఇమం ధమ్మం భవంయేవ గోతమో ఆరాధకో అభవిస్స, నో చ ఖో భిక్ఖూ ఆరాధకా అభవిస్సంసు; ఏవమిదం బ్రహ్మచరియం అపరిపూరం అభవిస్స తేనఙ్గేన. యస్మా చ ఖో, భో గోతమ, ఇమం ధమ్మం భవఞ్చేవ గోతమో ఆరాధకో భిక్ఖూ చ ఆరాధకా; ఏవమిదం బ్రహ్మచరియం పరిపూరం తేనఙ్గేన.

‘‘సచే హి, భో గోతమ, ఇమం ధమ్మం భవఞ్చేవ గోతమో ఆరాధకో అభవిస్స, భిక్ఖూ చ ఆరాధకా అభవిస్సంసు, నో చ ఖో భిక్ఖునియో ఆరాధికా అభవిస్సంసు; ఏవమిదం బ్రహ్మచరియం అపరిపూరం అభవిస్స తేనఙ్గేన. యస్మా చ ఖో, భో గోతమ, ఇమం ధమ్మం భవఞ్చేవ గోతమో ఆరాధకో, భిక్ఖూ చ ఆరాధకా, భిక్ఖునియో చ ఆరాధికా; ఏవమిదం బ్రహ్మచరియం పరిపూరం తేనఙ్గేన.

‘‘సచే హి, భో గోతమ, ఇమం ధమ్మం భవఞ్చేవ గోతమో ఆరాధకో అభవిస్స, భిక్ఖూ చ ఆరాధకా అభవిస్సంసు, భిక్ఖునియో చ ఆరాధికా అభవిస్సంసు, నో చ ఖో ఉపాసకా గిహీ ఓదాతవసనా బ్రహ్మచారినో ఆరాధకా అభవిస్సంసు; ఏవమిదం బ్రహ్మచరియం అపరిపూరం అభవిస్స తేనఙ్గేన. యస్మా చ ఖో, భో గోతమ, ఇమం ధమ్మం భవఞ్చేవ గోతమో ఆరాధకో, భిక్ఖూ చ ఆరాధకా, భిక్ఖునియో చ ఆరాధికా, ఉపాసకా చ గిహీ ఓదాతవసనా బ్రహ్మచారినో ఆరాధకా; ఏవమిదం బ్రహ్మచరియం పరిపూరం తేనఙ్గేన.

‘‘సచే హి, భో గోతమ, ఇమం ధమ్మం భవఞ్చేవ గోతమో ఆరాధకో అభవిస్స, భిక్ఖూ చ ఆరాధకా అభవిస్సంసు, భిక్ఖునియో చ ఆరాధికా అభవిస్సంసు, ఉపాసకా చ గిహీ ఓదాతవసనా బ్రహ్మచారినో ఆరాధకా అభవిస్సంసు, నో చ ఖో ఉపాసకా గిహీ ఓదాతవసనా కామభోగినో ఆరాధకా అభవిస్సంసు; ఏవమిదం బ్రహ్మచరియం అపరిపూరం అభవిస్స తేనఙ్గేన. యస్మా చ ఖో, భో గోతమ, ఇమం ధమ్మం భవఞ్చేవ గోతమో ఆరాధకో, భిక్ఖూ చ ఆరాధకా, భిక్ఖునియో చ ఆరాధికా, ఉపాసకా చ గిహీ ఓదాతవసనా బ్రహ్మచారినో ఆరాధకా, ఉపాసకా చ గిహీ ఓదాతవసనా కామభోగినో ఆరాధకా; ఏవమిదం బ్రహ్మచరియం పరిపూరం తేనఙ్గేన.

‘‘సచే హి, భో గోతమ, ఇమం ధమ్మం భవఞ్చేవ గోతమో ఆరాధకో అభవిస్స, భిక్ఖూ చ ఆరాధకా అభవిస్సంసు, భిక్ఖునియో చ ఆరాధికా అభవిస్సంసు, ఉపాసకా చ గిహీ ఓదాతవసనా బ్రహ్మచారినో ఆరాధకా అభవిస్సంసు, ఉపాసకా చ గిహీ ఓదాతవసనా కామభోగినో ఆరాధకా అభవిస్సంసు, నో చ ఖో ఉపాసికా గిహినియో ఓదాతవసనా బ్రహ్మచారినియో ఆరాధికా అభవిస్సంసు; ఏవమిదం బ్రహ్మచరియం అపరిపూరం అభవిస్స తేనఙ్గేన. యస్మా చ ఖో, భో గోతమ, ఇమం ధమ్మం భవఞ్చేవ గోతమో ఆరాధకో, భిక్ఖూ చ ఆరాధకా, భిక్ఖునియో చ ఆరాధికా, ఉపాసకా చ గిహీ ఓదాతవసనా బ్రహ్మచారినో ఆరాధకా, ఉపాసకా చ గిహీ ఓదాతవసనా కామభోగినో ఆరాధకా, ఉపాసికా చ గిహినియో ఓదాతవసనా బ్రహ్మచారినియో ఆరాధికా; ఏవమిదం బ్రహ్మచరియం పరిపూరం తేనఙ్గేన.

‘‘సచే హి, భో గోతమ, ఇమం ధమ్మం భవఞ్చేవ గోతమో ఆరాధకో అభవిస్స, భిక్ఖూ చ ఆరాధకా అభవిస్సంసు, భిక్ఖునియో చ ఆరాధికా అభవిస్సంసు, ఉపాసకా చ గిహీ ఓదాతవసనా బ్రహ్మచారినో ఆరాధకా అభవిస్సంసు, ఉపాసకా చ గిహీ ఓదాతవసనా కామభోగినో ఆరాధకా అభవిస్సంసు, ఉపాసికా చ గిహినియో ఓదాతవసనా బ్రహ్మచారినియో ఆరాధికా అభవిస్సంసు, నో చ ఖో ఉపాసికా గిహినియో ఓదాతవసనా కామభోగినియో ఆరాధికా అభవిస్సంసు; ఏవమిదం బ్రహ్మచరియం అపరిపూరం అభవిస్స తేనఙ్గేన. యస్మా చ ఖో, భో గోతమ, ఇమం ధమ్మం భవఞ్చేవ గోతమో ఆరాధకో, భిక్ఖూ చ ఆరాధకా, భిక్ఖునియో చ ఆరాధికా, ఉపాసకా చ గిహీ ఓదాతవసనా బ్రహ్మచారినో ఆరాధకా, ఉపాసకా చ గిహీ ఓదాతవసనా కామభోగినో ఆరాధకా, ఉపాసికా చ గిహినియో ఓదాతవసనా బ్రహ్మచారినియో ఆరాధికా, ఉపాసికా చ గిహినియో ఓదాతవసనా కామభోగినియో ఆరాధికా; ఏవమిదం బ్రహ్మచరియం పరిపూరం తేనఙ్గేన.

౧౯౭. ‘‘సేయ్యథాపి, భో గోతమ, గఙ్గా నదీ సముద్దనిన్నా సముద్దపోణా సముద్దపబ్భారా సముద్దం ఆహచ్చ తిట్ఠతి, ఏవమేవాయం భోతో గోతమస్స పరిసా సగహట్ఠపబ్బజితా నిబ్బాననిన్నా నిబ్బానపోణా నిబ్బానపబ్భారా నిబ్బానం ఆహచ్చ తిట్ఠతి. అభిక్కన్తం, భో గోతమ…పే… ఏసాహం భవన్తం గోతమం సరణం గచ్ఛామి ధమ్మఞ్చ భిక్ఖుసఙ్ఘఞ్చ. లభేయ్యాహం భోతో గోతమస్స సన్తికే పబ్బజ్జం, లభేయ్యం ఉపసమ్పద’’న్తి. ‘‘యో ఖో, వచ్ఛ, అఞ్ఞతిత్థియపుబ్బో ఇమస్మిం ధమ్మవినయే ఆకఙ్ఖతి పబ్బజ్జం, ఆకఙ్ఖతి ఉపసమ్పదం, సో చత్తారో మాసే పరివసతి. చతున్నం మాసానం అచ్చయేన ఆరద్ధచిత్తా భిక్ఖూ పబ్బాజేన్తి ఉపసమ్పాదేన్తి భిక్ఖుభావాయ; అపి చ మేత్థ పుగ్గలవేమత్తతా విదితా’’తి. ‘‘సచే, భన్తే, అఞ్ఞతిత్థియపుబ్బా ఇమస్మిం ధమ్మవినయే ఆకఙ్ఖన్తా పబ్బజ్జం, ఆకఙ్ఖన్తా ఉపసమ్పదం చత్తారో మాసే పరివసన్తి, చతున్నం మాసానం అచ్చయేన ఆరద్ధచిత్తా భిక్ఖూ పబ్బాజేన్తి ఉపసమ్పాదేన్తి భిక్ఖుభావాయ; అహం చత్తారి వస్సాని పరివసిస్సామి. చతున్నం వస్సానం అచ్చయేన ఆరద్ధచిత్తా భిక్ఖూ పబ్బాజేన్తు ఉపసమ్పాదేన్తు భిక్ఖుభావాయా’’తి. అలత్థ ఖో వచ్ఛగోత్తో పరిబ్బాజకో భగవతో సన్తికే పబ్బజ్జం అలత్థ ఉపసమ్పదం.

అచిరూపసమ్పన్నో ఖో పనాయస్మా వచ్ఛగోత్తో అద్ధమాసూపసమ్పన్నో యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో ఆయస్మా వచ్ఛగోత్తో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘యావతకం, భన్తే, సేఖేన ఞాణేన సేఖాయ విజ్జాయ పత్తబ్బం, అనుప్పత్తం తం మయా; ఉత్తరి చ మే [ఉత్తరిం మే (సీ. స్యా. కం. పీ.)] భగవా ధమ్మం దేసేతూ’’తి. ‘‘తేన హి త్వం, వచ్ఛ, ద్వే ధమ్మే ఉత్తరి భావేహి – సమథఞ్చ విపస్సనఞ్చ. ఇమే ఖో తే, వచ్ఛ, ద్వే ధమ్మా ఉత్తరి భావితా – సమథో చ విపస్సనా చ – అనేకధాతుపటివేధాయ సంవత్తిస్సన్తి.

౧౯౮. ‘‘సో త్వం, వచ్ఛ, యావదేవ [యావదే (పీ.)] ఆకఙ్ఖిస్ససి – ‘అనేకవిహితం ఇద్ధివిధం పచ్చనుభవేయ్యం – ఏకోపి హుత్వా బహుధా అస్సం, బహుధాపి హుత్వా ఏకో అస్సం; ఆవిభావం, తిరోభావం; తిరోకుట్టం తిరోపాకారం తిరోపబ్బతం అసజ్జమానో గచ్ఛేయ్యం, సేయ్యథాపి ఆకాసే; పథవియాపి ఉమ్ముజ్జనిముజ్జం కరేయ్యం, సేయ్యథాపి ఉదకే; ఉదకేపి అభిజ్జమానే గచ్ఛేయ్యం, సేయ్యథాపి పథవియం; ఆకాసేపి పల్లఙ్కేన కమేయ్యం, సేయ్యథాపి పక్ఖీ సకుణో; ఇమేపి చన్దిమసూరియే ఏవంమహిద్ధికే ఏవంమహానుభావే పాణినా పరిమసేయ్యం, పరిమజ్జేయ్యం; యావబ్రహ్మలోకాపి కాయేన వసం వత్తేయ్య’న్తి, తత్ర తత్రేవ సక్ఖిభబ్బతం పాపుణిస్ససి, సతి సతిఆయతనే.

‘‘సో త్వం, వచ్ఛ, యావదేవ ఆకఙ్ఖిస్ససి – ‘దిబ్బాయ సోతధాతుయా విసుద్ధాయ అతిక్కన్తమానుసికాయ ఉభో సద్దే సుణేయ్యం – దిబ్బే చ మానుసే చ, యే దూరే సన్తికే చా’తి, తత్ర తత్రేవ సక్ఖిభబ్బతం పాపుణిస్ససి, సతి సతిఆయతనే.

‘‘సో త్వం, వచ్ఛ, యావదేవ ఆకఙ్ఖిస్ససి – ‘పరసత్తానం పరపుగ్గలానం చేతసా చేతో పరిచ్చ పజానేయ్యం – సరాగం వా చిత్తం సరాగం చిత్తన్తి పజానేయ్యం, వీతరాగం వా చిత్తం వీతరాగం చిత్తన్తి పజానేయ్యం; సదోసం వా చిత్తం సదోసం చిత్తన్తి పజానేయ్యం, వీతదోసం వా చిత్తం వీతదోసం చిత్తన్తి పజానేయ్యం; సమోహం వా చిత్తం సమోహం చిత్తన్తి పజానేయ్యం, వీతమోహం వా చిత్తం వీతమోహం చిత్తన్తి పజానేయ్యం; సంఖిత్తం వా చిత్తం సంఖిత్తం చిత్తన్తి పజానేయ్యం, విక్ఖిత్తం వా చిత్తం విక్ఖిత్తం చిత్తన్తి పజానేయ్యం; మహగ్గతం వా చిత్తం మహగ్గతం చిత్తన్తి పజానేయ్యం, అమహగ్గతం వా చిత్తం అమహగ్గతం చిత్తన్తి పజానేయ్యం; సఉత్తరం వా చిత్తం సఉత్తరం చిత్తన్తి పజానేయ్యం, అనుత్తరం వా చిత్తం అనుత్తరం చిత్తన్తి పజానేయ్యం; సమాహితం వా చిత్తం సమాహితం చిత్తన్తి పజానేయ్యం, అసమాహితం వా చిత్తం అసమాహితం చిత్తన్తి పజానేయ్యం; విముత్తం వా చిత్తం విముత్తం చిత్తన్తి పజానేయ్యం, అవిముత్తం వా చిత్తం అవిముత్తం చిత్తన్తి పజానేయ్య’న్తి, తత్ర తత్రేవ సక్ఖిభబ్బతం పాపుణిస్ససి, సతి సతిఆయతనే.

‘‘సో త్వం, వచ్ఛ, యావదేవ ఆకఙ్ఖిస్ససి – ‘అనేకవిహితం పుబ్బేనివాసం అనుస్సరేయ్యం, సేయ్యథిదం – ఏకమ్పి జాతిం ద్వేపి జాతియో తిస్సోపి జాతియో చతస్సోపి జాతియో పఞ్చపి జాతియో దసపి జాతియో వీసమ్పి జాతియో తింసమ్పి జాతియో చత్తాలీసమ్పి జాతియో పఞ్ఞాసమ్పి జాతియో జాతిసతమ్పి జాతిసహస్సమ్పి జాతిసతసహస్సమ్పి; అనేకేపి సంవట్టకప్పే అనేకేపి వివట్టకప్పే అనేకేపి సంవట్టవివట్టకప్పే – అముత్రాసిం ఏవంనామో ఏవంగోత్తో ఏవంవణ్ణో ఏవమాహారో ఏవంసుఖదుక్ఖప్పటిసంవేదీ ఏవమాయుపరియన్తో, సో తతో చుతో అముత్ర ఉదపాదిం; తత్రాపాసిం ఏవంనామో ఏవంగోత్తో ఏవంవణ్ణో ఏవమాహారో ఏవంసుఖదుక్ఖప్పటిసంవేదీ ఏవమాయుపరియన్తో, సో తతో చుతో ఇధూపపన్నోతి; ఇతి సాకారం సఉద్దేసం అనేకవిహితం పుబ్బేనివాసం అనుస్సరేయ్య’న్తి, తత్ర తత్రేవ సక్ఖిభబ్బతం పాపుణిస్ససి, సతి సతిఆయతనే.

‘‘సో త్వం, వచ్ఛ, యావదేవ ఆకఙ్ఖిస్ససి – ‘దిబ్బేన చక్ఖునా విసుద్ధేన అతిక్కన్తమానుసకేన సత్తే పస్సేయ్యం చవమానే ఉపపజ్జమానే హీనే పణీతే సువణ్ణే దుబ్బణ్ణే సుగతే దుగ్గతే యథాకమ్మూపగే సత్తే పజానేయ్యం – ఇమే వత భోన్తో సత్తా కాయదుచ్చరితేన సమన్నాగతా వచీదుచ్చరితేన సమన్నాగతా మనోదుచ్చరితేన సమన్నాగతా అరియానం ఉపవాదకా మిచ్ఛాదిట్ఠికా మిచ్ఛాదిట్ఠికమ్మసమాదానా, తే కాయస్స భేదా పరం మరణా అపాయం దుగ్గతిం వినిపాతం నిరయం ఉపపన్నా; ఇమే వా పన భోన్తో సత్తా కాయసుచరితేన సమన్నాగతా వచీసుచరితేన సమన్నాగతా మనోసుచరితేన సమన్నాగతా అరియానం అనుపవాదకా సమ్మాదిట్ఠికా సమ్మాదిట్ఠికమ్మసమాదానా, తే కాయస్స భేదా పరం మరణా సుగతిం సగ్గం లోకం ఉపపన్నాతి; ఇతి దిబ్బేన చక్ఖునా విసుద్ధేన అతిక్కన్తమానుసకేన సత్తే పస్సేయ్యం చవమానే ఉపపజ్జమానే హీనే పణీతే సువణ్ణే దుబ్బణ్ణే సుగతే దుగ్గతే యథాకమ్మూపగే సత్తే పజానేయ్య’న్తి, తత్ర తత్రేవ సక్ఖిభబ్బతం పాపుణిస్ససి, సతి సతిఆయతనే.

‘‘సో త్వం, వచ్ఛ, యావదేవ ఆకఙ్ఖిస్ససి – ‘ఆసవానం ఖయా అనాసవం చేతోవిముత్తిం పఞ్ఞావిముత్తిం దిట్ఠేవ ధమ్మే సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరేయ్య’న్తి, తత్ర తత్రేవ సక్ఖిభబ్బతం పాపుణిస్ససి, సతి సతిఆయతనే’’తి.

౧౯౯. అథ ఖో ఆయస్మా వచ్ఛగోత్తో భగవతో భాసితం అభినన్దిత్వా అనుమోదిత్వా ఉట్ఠాయాసనా భగవన్తం అభివాదేత్వా పదక్ఖిణం కత్వా పక్కామి. అథ ఖో ఆయస్మా వచ్ఛగోత్తో ఏకో వూపకట్ఠో అప్పమత్తో ఆతాపీ పహితత్తో విహరన్తో నచిరస్సేవ – యస్సత్థాయ కులపుత్తా సమ్మదేవ అగారస్మా అనగారియం పబ్బజన్తి తదనుత్తరం – బ్రహ్మచరియపరియోసానం దిట్ఠేవ ధమ్మే సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహాసి. ‘ఖీణా జాతి, వుసితం బ్రహ్మచరియం, కతం కరణీయం, నాపరం ఇత్థత్తాయా’తి అబ్భఞ్ఞాసి. అఞ్ఞతరో ఖో పనాయస్మా వచ్ఛగోత్తో అరహతం అహోసి.

౨౦౦. తేన ఖో పన సమయేన సమ్బహులా భిక్ఖూ భగవన్తం దస్సనాయ గచ్ఛన్తి. అద్దసా ఖో ఆయస్మా వచ్ఛగోత్తో తే భిక్ఖూ దూరతోవ ఆగచ్ఛన్తే. దిస్వాన యేన తే భిక్ఖూ తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా తే భిక్ఖూ ఏతదవోచ – ‘‘హన్ద! కహం పన తుమ్హే ఆయస్మన్తో గచ్ఛథా’’తి? ‘‘భగవన్తం ఖో మయం, ఆవుసో, దస్సనాయ గచ్ఛామా’’తి. ‘‘తేనహాయస్మన్తో మమ వచనేన భగవతో పాదే సిరసా వన్దథ, ఏవఞ్చ వదేథ – ‘వచ్ఛగోత్తో, భన్తే, భిక్ఖు భగవతో పాదే సిరసా వన్దతి, ఏవఞ్చ వదేతి – పరిచిణ్ణో మే భగవా, పరిచిణ్ణో మే సుగతో’’’తి. ‘‘ఏవమావుసో’’తి ఖో తే భిక్ఖూ ఆయస్మతో వచ్ఛగోత్తస్స పచ్చస్సోసుం. అథ ఖో తే భిక్ఖూ యేన భగవా తేనుపసఙ్కమింసు; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీదింసు. ఏకమన్తం నిసిన్నా ఖో తే భిక్ఖూ భగవన్తం ఏతదవోచుం – ‘‘ఆయస్మా, భన్తే, వచ్ఛగోత్తో భగవతో పాదే సిరసా వన్దతి, ఏవఞ్చ వదేతి – ‘పరిచిణ్ణో మే భగవా, పరిచిణ్ణో మే సుగతో’’’తి. ‘‘పుబ్బేవ మే, భిక్ఖవే, వచ్ఛగోత్తో భిక్ఖు చేతసా చేతో పరిచ్చ విదితో – ‘తేవిజ్జో వచ్ఛగోత్తో భిక్ఖు మహిద్ధికో మహానుభావో’తి. దేవతాపి మే ఏతమత్థం ఆరోచేసుం – ‘తేవిజ్జో, భన్తే, వచ్ఛగోత్తో భిక్ఖు మహిద్ధికో మహానుభావో’’’తి.

ఇదమవోచ భగవా. అత్తమనా తే భిక్ఖూ భగవతో భాసితం అభినన్దున్తి.

మహావచ్ఛసుత్తం నిట్ఠితం తతియం.

౪. దీఘనఖసుత్తం

౨౦౧. ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం భగవా రాజగహే విహరతి గిజ్ఝకూటే పబ్బతే సూకరఖతాయం. అథ ఖో దీఘనఖో పరిబ్బాజకో యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవతా సద్ధిం సమ్మోది. సమ్మోదనీయం కథం సారణీయం వీతిసారేత్వా ఏకమన్తం అట్ఠాసి. ఏకమన్తం ఠితో ఖో దీఘనఖో పరిబ్బాజకో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘అహఞ్హి, భో గోతమ, ఏవంవాదీ ఏవందిట్ఠి – ‘సబ్బం మే నక్ఖమతీ’’’తి. ‘‘యాపి ఖో తే ఏసా, అగ్గివేస్సన, దిట్ఠి – ‘సబ్బం మే నక్ఖమతీ’తి, ఏసాపి తే దిట్ఠి నక్ఖమతీ’’తి? ‘‘ఏసా చే [ఏసాపి (క.)] మే, భో గోతమ, దిట్ఠి ఖమేయ్య, తంపస్స తాదిసమేవ, తంపస్స తాదిసమేవా’’తి. ‘‘అతో ఖో తే, అగ్గివేస్సన, బహూ హి బహుతరా లోకస్మిం యే ఏవమాహంసు – ‘తంపస్స తాదిసమేవ, తంపస్స తాదిసమేవా’తి. తే తఞ్చేవ దిట్ఠిం నప్పజహన్తి అఞ్ఞఞ్చ దిట్ఠిం ఉపాదియన్తి. అతో ఖో తే, అగ్గివేస్సన, తనూ హి తనుతరా లోకస్మిం యే ఏవమాహంసు – ‘తంపస్స తాదిసమేవ, తంపస్స తాదిసమేవా’తి. తే తఞ్చేవ దిట్ఠిం పజహన్తి అఞ్ఞఞ్చ దిట్ఠిం న ఉపాదియన్తి. సన్తగ్గివేస్సన, ఏకే సమణబ్రాహ్మణా ఏవంవాదినో ఏవందిట్ఠినో – ‘సబ్బం మే ఖమతీ’తి; సన్తగ్గివేస్సన, ఏకే సమణబ్రాహ్మణా ఏవంవాదినో ఏవందిట్ఠినో – ‘సబ్బం మే నక్ఖమతీ’తి; సన్తగ్గివేస్సన, ఏకే సమణబ్రాహ్మణా ఏవంవాదినో ఏవందిట్ఠినో – ‘ఏకచ్చం మే ఖమతి, ఏకచ్చం మే నక్ఖమతీ’తి. తత్రగ్గివేస్సన, యే తే సమణబ్రాహ్మణా ఏవంవాదినో ఏవందిట్ఠినో – ‘సబ్బం మే ఖమతీ’తి తేసమయం దిట్ఠి సారాగాయ సన్తికే, సఞ్ఞోగాయ సన్తికే, అభినన్దనాయ సన్తికే అజ్ఝోసానాయ సన్తికే ఉపాదానాయ సన్తికే; తత్రగ్గివేస్సన యే తే సమణబ్రాహ్మణా ఏవంవాదినో ఏవందిట్ఠినో – ‘సబ్బం మే నక్ఖమతీ’తి తేసమయం దిట్ఠి అసారాగాయ సన్తికే, అసఞ్ఞోగాయ సన్తికే, అనభినన్దనాయ సన్తికే, అనజ్ఝోసానాయ సన్తికే, అనుపాదానాయ సన్తికే’’తి.

౨౦౨. ఏవం వుత్తే, దీఘనఖో పరిబ్బాజకో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘ఉక్కంసేతి [ఉక్కంసతి (సీ. పీ. క.)] మే భవం గోతమో దిట్ఠిగతం, సముక్కంసేతి [సమ్పహంసతి (క.)] మే భవం గోతమో దిట్ఠిగత’’న్తి. ‘‘తత్రగ్గివేస్సన, యే తే సమణబ్రాహ్మణా ఏవంవాదినో ఏవందిట్ఠినో – ‘ఏకచ్చం మే ఖమతి, ఏకచ్చం మే నక్ఖమతీ’తి. యా హి తేసం ఖమతి సాయం దిట్ఠి సారాగాయ సన్తికే, సఞ్ఞోగాయ సన్తికే, అభినన్దనాయ సన్తికే, అజ్ఝోసానాయ సన్తికే, ఉపాదానాయ సన్తికే; యా హి తేసం నక్ఖమతి సాయం దిట్ఠి అసారాగాయ సన్తికే, అసఞ్ఞోగాయ సన్తికే, అనభినన్దనాయ సన్తికే, అనజ్ఝోసానాయ సన్తికే, అనుపాదానాయ సన్తికే. తత్రగ్గివేస్సన, యే తే సమణబ్రాహ్మణా ఏవంవాదినో ఏవందిట్ఠినో – ‘సబ్బం మే ఖమతీ’తి తత్థ విఞ్ఞూ పురిసో ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతి – ‘యా ఖో మే అయం దిట్ఠి – సబ్బం మే ఖమతీతి, ఇమఞ్చే అహం దిట్ఠిం థామసా పరామాసా అభినివిస్స వోహరేయ్యం – ఇదమేవ సచ్చం మోఘమఞ్ఞన్తి; ద్వీహి మే అస్స విగ్గహో – యో చాయం సమణో వా బ్రాహ్మణో వా ఏవంవాదీ ఏవందిట్ఠి – సబ్బం మే నక్ఖమతీతి, యో చాయం సమణో వా బ్రాహ్మణో వా ఏవంవాదీ ఏవందిట్ఠి – ఏకచ్చం మే ఖమతి, ఏకచ్చం మే నక్ఖమతీతి – ఇమేహి అస్స ద్వీహి విగ్గహో. ఇతి విగ్గహే సతి వివాదో, వివాదే సతి విఘాతో, విఘాతే సతి విహేసా’. ఇతి సో విగ్గహఞ్చ వివాదఞ్చ విఘాతఞ్చ విహేసఞ్చ అత్తని సమ్పస్సమానో తఞ్చేవ దిట్ఠిం పజహతి అఞ్ఞఞ్చ దిట్ఠిం న ఉపాదియతి. ఏవమేతాసం దిట్ఠీనం పహానం హోతి, ఏవమేతాసం దిట్ఠీనం పటినిస్సగ్గో హోతి.

౨౦౩. ‘‘తత్రగ్గివేస్సన, యే తే సమణబ్రాహ్మణా ఏవంవాదినో ఏవందిట్ఠినో – ‘సబ్బం మే నక్ఖమతీ’తి తత్థ విఞ్ఞూ పురిసో ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతి – ‘యా ఖో మే అయం దిట్ఠి – సబ్బం మే నక్ఖమతీ’తి, ఇమఞ్చే అహం దిట్ఠిం థామసా పరామాసా అభినివిస్స వోహరేయ్యం – ఇదమేవ సచ్చం మోఘమఞ్ఞన్తి; ద్వీహి మే అస్స విగ్గహో – యో చాయం సమణో వా బ్రాహ్మణో వా ఏవంవాదీ ఏవందిట్ఠి – సబ్బం మే ఖమతీతి, యో చాయం సమణో వా బ్రాహ్మణో వా ఏవంవాదీ ఏవందిట్ఠి – ఏకచ్చం మే ఖమతి ఏకచ్చం మే నక్ఖమతీతి – ఇమేహి అస్స ద్వీహి విగ్గహో. ఇతి విగ్గహే సతి వివాదో, వివాదే సతి విఘాతో, విఘాతే సతి విహేసా’. ఇతి సో విగ్గహఞ్చ వివాదఞ్చ విఘాతఞ్చ విహేసఞ్చ అత్తని సమ్పస్సమానో తఞ్చేవ దిట్ఠిం పజహతి అఞ్ఞఞ్చ దిట్ఠిం న ఉపాదియతి. ఏవమేతాసం దిట్ఠీనం పహానం హోతి, ఏవమేతాసం దిట్ఠీనం పటినిస్సగ్గో హోతి.

౨౦౪. ‘‘తత్రగ్గివేస్సన, యే తే సమణబ్రాహ్మణా ఏవంవాదినో ఏవందిట్ఠినో – ‘ఏకచ్చం మే ఖమతి, ఏకచ్చం మే నక్ఖమతీ’తి తత్థ విఞ్ఞూ పురిసో ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతి – ‘యా ఖో మే అయం దిట్ఠి – ఏకచ్చం మే ఖమతి, ఏకచ్చం మే నక్ఖమతీతి, ఇమఞ్చే అహం దిట్ఠిం థామసా పరామాసా అభినివిస్స వోహరేయ్యం – ఇదమేవ సచ్చం మోఘమఞ్ఞన్తి; ద్వీహి మే అస్స విగ్గహో – యో చాయం సమణో వా బ్రాహ్మణో వా ఏవంవాదీ ఏవందిట్ఠి – సబ్బం మే ఖమతీతి, యో చాయం సమణో వా బ్రాహ్మణో వా ఏవంవాదీ ఏవందిట్ఠి – సబ్బం మే నక్ఖమతీతి – ఇమేహి అస్స ద్వీహి విగ్గహో. ఇతి విగ్గహే సతి వివాదో, వివాదే సతి విఘాతో, విఘాతే సతి విహేసా’. ఇతి సో విగ్గహఞ్చ వివాదఞ్చ విఘాతఞ్చ విహేసఞ్చ అత్తని సమ్పస్సమానో తఞ్చేవ దిట్ఠిం పజహతి అఞ్ఞఞ్చ దిట్ఠిం న ఉపాదియతి. ఏవమేతాసం దిట్ఠీనం పహానం హోతి, ఏవమేతాసం దిట్ఠీనం పటినిస్సగ్గో హోతి.

౨౦౫. ‘‘అయం ఖో పనగ్గివేస్సన, కాయో రూపీ చాతుమహాభూతికో [చాతుమ్మహాభూతికో (సీ. స్యా.)] మాతాపేత్తికసమ్భవో ఓదనకుమ్మాసుపచయో అనిచ్చుచ్ఛాదనపరిమద్దనభేదనవిద్ధంసనధమ్మో, అనిచ్చతో దుక్ఖతో రోగతో గణ్డతో సల్లతో అఘతో ఆబాధతో పరతో పలోకతో సుఞ్ఞతో అనత్తతో సమనుపస్సితబ్బో. తస్సిమం కాయం అనిచ్చతో దుక్ఖతో రోగతో గణ్డతో సల్లతో అఘతో ఆబాధతో పరతో పలోకతో సుఞ్ఞతో అనత్తతో సమనుపస్సతో యో కాయస్మిం కాయఛన్దో కాయస్నేహో కాయన్వయతా సా పహీయతి.

‘‘తిస్సో ఖో ఇమా, అగ్గివేస్సన, వేదనా – సుఖా వేదనా, దుక్ఖా వేదనా, అదుక్ఖమసుఖా వేదనా. యస్మిం, అగ్గివేస్సన, సమయే సుఖం వేదనం వేదేతి, నేవ తస్మిం సమయే దుక్ఖం వేదనం వేదేతి, న అదుక్ఖమసుఖం వేదనం వేదేతి; సుఖంయేవ తస్మిం సమయే వేదనం వేదేతి. యస్మిం, అగ్గివేస్సన, సమయే దుక్ఖం వేదనం వేదేతి, నేవ తస్మిం సమయే సుఖం వేదనం వేదేతి, న అదుక్ఖమసుఖం వేదనం వేదేతి; దుక్ఖంయేవ తస్మిం సమయే వేదనం వేదేతి. యస్మిం, అగ్గివేస్సన, సమయే అదుక్ఖమసుఖం వేదనం వేదేతి, నేవ తస్మిం సమయే సుఖం వేదనం వేదేతి, న దుక్ఖం వేదనం వేదేతి; అదుక్ఖమసుఖంయేవ తస్మిం సమయే వేదనం వేదేతి. సుఖాపి ఖో, అగ్గివేస్సన, వేదనా అనిచ్చా సఙ్ఖతా పటిచ్చసముప్పన్నా ఖయధమ్మా వయధమ్మా విరాగధమ్మా నిరోధధమ్మా; దుక్ఖాపి ఖో, అగ్గివేస్సన, వేదనా అనిచ్చా సఙ్ఖతా పటిచ్చసముప్పన్నా ఖయధమ్మా వయధమ్మా విరాగధమ్మా నిరోధధమ్మా; అదుక్ఖమసుఖాపి ఖో, అగ్గివేస్సన, వేదనా అనిచ్చా సఙ్ఖతా పటిచ్చసముప్పన్నా ఖయధమ్మా వయధమ్మా విరాగధమ్మా నిరోధధమ్మా. ఏవం పస్సం, అగ్గివేస్సన, సుతవా అరియసావకో సుఖాయపి వేదనాయ నిబ్బిన్దతి, దుక్ఖాయపి వేదనాయ నిబ్బిన్దతి, అదుక్ఖమసుఖాయపి వేదనాయ నిబ్బిన్దతి; నిబ్బిన్దం విరజ్జతి, విరాగా విముచ్చతి. విముత్తస్మిం, విముత్తమితి ఞాణం హోతి. ‘ఖీణా జాతి, వుసితం బ్రహ్మచరియం, కతం కరణీయం, నాపరం ఇత్థత్తాయా’తి పజానాతి. ఏవం విముత్తచిత్తో ఖో, అగ్గివేస్సన, భిక్ఖు న కేనచి సంవదతి, న కేనచి వివదతి, యఞ్చ లోకే వుత్తం తేన వోహరతి, అపరామస’’న్తి.

౨౦౬. తేన ఖో పన సమయేన ఆయస్మా సారిపుత్తో భగవతో పిట్ఠితో ఠితో హోతి భగవన్తం బీజయమానో [వీజయమానో (సీ. పీ.)]. అథ ఖో ఆయస్మతో సారిపుత్తస్స ఏతదహోసి – ‘‘తేసం తేసం కిర నో భగవా ధమ్మానం అభిఞ్ఞా పహానమాహ, తేసం తేసం కిర నో సుగతో ధమ్మానం అభిఞ్ఞా పటినిస్సగ్గమాహా’’తి. ఇతి హిదం ఆయస్మతో సారిపుత్తస్స పటిసఞ్చిక్ఖతో అనుపాదాయ ఆసవేహి చిత్తం విముచ్చి. దీఘనఖస్స పన పరిబ్బాజకస్స విరజం వీతమలం ధమ్మచక్ఖుం ఉదపాది – ‘‘యం కిఞ్చి సముదయధమ్మం సబ్బం తం నిరోధధమ్మ’’న్తి. అథ ఖో దీఘనఖో పరిబ్బాజకో దిట్ఠధమ్మో పత్తధమ్మో విదితధమ్మో పరియోగాళ్హధమ్మో తిణ్ణవిచికిచ్ఛో విగతకథంకథో వేసారజ్జప్పత్తో అపరప్పచ్చయో సత్థుసాసనే భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘అభిక్కన్తం, భో గోతమ, అభిక్కన్తం, భో గోతమ! సేయ్యథాపి, భో గోతమ, నిక్కుజ్జితం వా ఉక్కుజ్జేయ్య, పటిచ్ఛన్నం వా వివరేయ్య, మూళ్హస్స వా మగ్గం ఆచిక్ఖేయ్య, అన్ధకారే వా తేలపజ్జోతం ధారేయ్య – చక్ఖుమన్తో రూపాని దక్ఖన్తీతి – ఏవమేవ ఖో భోతా గోతమేన అనేకపరియాయేన ధమ్మో పకాసితో. ఏసాహం భవన్తం గోతమం సరణం గచ్ఛామి ధమ్మఞ్చ భిక్ఖుసఙ్ఘఞ్చ. ఉపాసకం మం భవం గోతమో ధారేతు అజ్జతగ్గే పాణుపేతం సరణం గత’’న్తి.

దీఘనఖసుత్తం నిట్ఠితం చతుత్థం.

౫. మాగణ్డియసుత్తం

౨౦౭. ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం భగవా కురూసు విహరతి కమ్మాసధమ్మం నామ కురూనం నిగమో, భారద్వాజగోత్తస్స బ్రాహ్మణస్స అగ్యాగారే తిణసన్థారకే [తిణసన్థరకే (సీ. స్యా. కం. పీ.)]. అథ ఖో భగవా పుబ్బణ్హసమయం నివాసేత్వా పత్తచీవరమాదాయ కమ్మాసధమ్మం పిణ్డాయ పావిసి. కమ్మాసధమ్మం పిణ్డాయ చరిత్వా పచ్ఛాభత్తం పిణ్డపాతపటిక్కన్తో యేన అఞ్ఞతరో వనసణ్డో తేనుపసఙ్కమి దివావిహారాయ. తం వనసణ్డం అజ్ఝోగాహేత్వా అఞ్ఞతరస్మిం రుక్ఖమూలే దివావిహారం నిసీది. అథ ఖో మాగణ్డియో [మాగన్దియో (సీ. పీ.)] పరిబ్బాజకో జఙ్ఘావిహారం అనుచఙ్కమమానో అనువిచరమానో యేన భారద్వాజగోత్తస్స బ్రాహ్మణస్స అగ్యాగారం తేనుపసఙ్కమి. అద్దసా ఖో మాగణ్డియో పరిబ్బాజకో భారద్వాజగోత్తస్స బ్రాహ్మణస్స అగ్యాగారే తిణసన్థారకం పఞ్ఞత్తం. దిస్వాన భారద్వాజగోత్తం బ్రాహ్మణం ఏతదవోచ – ‘‘కస్స న్వయం భోతో భారద్వాజస్స అగ్యాగారే తిణసన్థారకో పఞ్ఞత్తో, సమణసేయ్యానురూపం [సమణసేయ్యారూపం (సీ. పీ.)] మఞ్ఞే’’తి? ‘‘అత్థి, భో మాగణ్డియ, సమణో గోతమో సక్యపుత్తో సక్యకులా పబ్బజితో. తం ఖో పన భవన్తం గోతమం ఏవం కల్యాణో కిత్తిసద్దో అబ్భుగ్గతో – ‘ఇతిపి సో భగవా అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో విజ్జాచరణసమ్పన్నో సుగతో లోకవిదూ అనుత్తరో పురిసదమ్మసారథి సత్థా దేవమనుస్సానం బుద్ధో భగవా’తి. తస్సేసా భోతో గోతమస్స సేయ్యా పఞ్ఞత్తా’’తి. ‘‘దుద్దిట్ఠం వత, భో భారద్వాజ, అద్దసామ; దుద్దిట్ఠం వత, భో భారద్వాజ, అద్దసామ! యే మయం తస్స భోతో గోతమస్స భూనహునో [భూనహనస్స (స్యా. కం.)] సేయ్యం అద్దసామా’’తి. ‘‘రక్ఖస్సేతం, మాగణ్డియ, వాచం; రక్ఖస్సేతం, మాగణ్డియ, వాచం. బహూ హి తస్స భోతో గోతమస్స ఖత్తియపణ్డితాపి బ్రాహ్మణపణ్డితాపి గహపతిపణ్డితాపి సమణపణ్డితాపి అభిప్పసన్నా వినీతా అరియే ఞాయే ధమ్మే కుసలే’’తి. ‘‘సమ్ముఖా చేపి మయం, భో భారద్వాజ, తం భవన్తం గోతమం పస్సేయ్యామ, సమ్ముఖాపి నం వదేయ్యామ – ‘భూనహు [భూనహనో (స్యా. కం.)] సమణో గోతమో’తి. తం కిస్స హేతు? ఏవఞ్హి నో సుత్తే ఓచరతీ’’తి. ‘‘సచే తం భోతో మాగణ్డియస్స అగరు ఆరోచేయ్యామి తం [ఆరోచేయ్యమేతం (సీ. పీ.), ఆరోచేస్సామి తస్స (స్యా. కం.)] సమణస్స గోతమస్సా’’తి. ‘‘అప్పోస్సుక్కో భవం భారద్వాజో వుత్తోవ నం వదేయ్యా’’తి.

౨౦౮. అస్సోసి ఖో భగవా దిబ్బాయ సోతధాతుయా విసుద్ధాయ అతిక్కన్తమానుసికాయ భారద్వాజగోత్తస్స బ్రాహ్మణస్స మాగణ్డియేన పరిబ్బాజకేన సద్ధిం ఇమం కథాసల్లాపం. అథ ఖో భగవా సాయన్హసమయం పటిసల్లానా వుట్ఠితో యేన భారద్వాజగోత్తస్స బ్రాహ్మణస్స అగ్యాగారం తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా నిసీది భగవా పఞ్ఞత్తే తిణసన్థారకే. అథ ఖో భారద్వాజగోత్తో బ్రాహ్మణో యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవతా సద్ధిం సమ్మోది. సమ్మోదనీయం కథం సారణీయం వీతిసారేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నం ఖో భారద్వాజగోత్తం బ్రాహ్మణం భగవా ఏతదవోచ – ‘‘అహు పన తే, భారద్వాజ, మాగణ్డియేన పరిబ్బాజకేన సద్ధిం ఇమంయేవ తిణసన్థారకం ఆరబ్భ కోచిదేవ కథాసల్లాపో’’తి? ఏవం వుత్తే, భారద్వాజగోత్తో బ్రాహ్మణో సంవిగ్గో లోమహట్ఠజాతో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘ఏతదేవ ఖో పన మయం భోతో గోతమస్స ఆరోచేతుకామా. అథ చ పన భవం గోతమో అనక్ఖాతంయేవ అక్ఖాసీ’’తి. అయఞ్చ హి [అయఞ్చ హిదం (సీ. స్యా. కం. పీ.)] భగవతో భారద్వాజగోత్తేన బ్రాహ్మణేన సద్ధిం అన్తరాకథా విప్పకతా హోతి. అథ ఖో మాగణ్డియో పరిబ్బాజకో జఙ్ఘావిహారం అనుచఙ్కమమానో అనువిచరమానో యేన భారద్వాజగోత్తస్స బ్రాహ్మణస్స అగ్యాగారం యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవతా సద్ధిం సమ్మోది. సమ్మోదనీయం కథం సారణీయం వీతిసారేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నం ఖో మాగణ్డియం పరిబ్బాజకం భగవా ఏతదవోచ –

౨౦౯. ‘‘చక్ఖుం ఖో, మాగణ్డియ, రూపారామం రూపరతం రూపసమ్ముదితం. తం తథాగతస్స దన్తం గుత్తం రక్ఖితం సంవుతం, తస్స చ సంవరాయ ధమ్మం దేసేతి. ఇదం ను తే ఏతం, మాగణ్డియ, సన్ధాయ భాసితం – ‘భూనహు సమణో గోతమో’’’తి? ‘‘ఏతదేవ ఖో పన మే, భో గోతమ, సన్ధాయ భాసితం – ‘భూనహు సమణో గోతమో’తి. తం కిస్స హేతు? ఏవఞ్హి నో సుత్తే ఓచరతీ’’తి. ‘‘సోతం ఖో, మాగణ్డియ, సద్దారామం…పే… ఘానం ఖో, మాగణ్డియ గన్ధారామం… జివ్హా ఖో, మాగణ్డియ, రసారామా రసరతా రససమ్ముదితా. సా తథాగతస్స దన్తా గుత్తా రక్ఖితా సంవుతా, తస్సా చ సంవరాయ ధమ్మం దేసేతి. ఇదం ను తే ఏతం, మాగణ్డియ, సన్ధాయ భాసితం – ‘భూనహు సమణో గోతమో’’’తి? ‘‘ఏతదేవ ఖో పన మే, భో గోతమ, సన్ధాయ భాసితం – ‘భూనహు సమణో గోతమో’తి. తం కిస్స హేతు? ఏవఞ్హి నో సుత్తే ఓచరతీ’’తి. ‘‘కాయో ఖో, మాగణ్డియ, ఫోట్ఠబ్బారామో ఫోట్ఠబ్బరతో…పే… మనో ఖో, మాగణ్డియ, ధమ్మారామో ధమ్మరతో ధమ్మసమ్ముదితో. సో తథాగతస్స దన్తో గుత్తో రక్ఖితో సంవుతో, తస్స చ సంవరాయ ధమ్మం దేసేతి. ఇదం ను తే ఏతం, మాగణ్డియ, సన్ధాయ భాసితం – ‘భూనహు సమణో గోతమో’’’తి? ‘‘ఏతదేవ ఖో పన మే, భో గోతమ, సన్ధాయ భాసితం – ‘భూనహు సమణో గోతమో’తి. తం కిస్స హేతు? ఏవఞ్హి నో సుత్తే ఓచరతీ’’తి.

౨౧౦. ‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, మాగణ్డియ – ‘ఇధేకచ్చో చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యేహి రూపేహి పరిచారితపుబ్బో అస్స ఇట్ఠేహి కన్తేహి మనాపేహి పియరూపేహి కామూపసంహితేహి రజనీయేహి, సో అపరేన సమయేన రూపానంయేవ సముదయఞ్చ అత్థఙ్గమఞ్చ అస్సాదఞ్చ ఆదీనవఞ్చ నిస్సరణఞ్చ యథాభూతం విదిత్వా రూపతణ్హం పహాయ రూపపరిళాహం పటివినోదేత్వా విగతపిపాసో అజ్ఝత్తం వూపసన్తచిత్తో విహరేయ్య. ఇమస్స పన తే, మాగణ్డియ, కిమస్స వచనీయ’’’న్తి? ‘‘న కిఞ్చి, భో గోతమ’’. ‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, మాగణ్డియ – ‘ఇధేకచ్చో సోతవిఞ్ఞేయ్యేహి సద్దేహి…పే… ఘానవిఞ్ఞేయ్యేహి గన్ధేహి… జివ్హావిఞ్ఞేయ్యేహి రసేహి… కాయవిఞ్ఞేయ్యేహి ఫోట్ఠబ్బేహి పరిచారితపుబ్బో అస్స ఇట్ఠేహి కన్తేహి మనాపేహి పియరూపేహి కామూపసంహితేహి రజనీయేహి, సో అపరేన సమయేన ఫోట్ఠబ్బానంయేవ సముదయఞ్చ అత్థఙ్గమఞ్చ అస్సాదఞ్చ ఆదీనవఞ్చ నిస్సరణఞ్చ యథాభూతం విదిత్వా ఫోట్ఠబ్బతణ్హం పహాయ ఫోట్ఠబ్బపరిళాహం పటివినోదేత్వా విగతపిపాసో అజ్ఝత్తం వూపసన్తచిత్తో విహరేయ్య. ఇమస్స పన తే, మాగణ్డియ, కిమస్స వచనీయ’’’న్తి? ‘‘న కిఞ్చి, భో గోతమ’’.

౨౧౧. ‘‘అహం ఖో పన, మాగణ్డియ, పుబ్బే అగారియభూతో సమానో పఞ్చహి కామగుణేహి సమప్పితో సమఙ్గీభూతో పరిచారేసిం చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యేహి రూపేహి ఇట్ఠేహి కన్తేహి మనాపేహి పియరూపేహి కామూపసంహితేహి రజనీయేహి, సోతవిఞ్ఞేయ్యేహి సద్దేహి…పే… ఘానవిఞ్ఞేయ్యేహి గన్ధేహి… జివ్హావిఞ్ఞేయ్యేహి రసేహి… కాయవిఞ్ఞేయ్యేహి ఫోట్ఠబ్బేహి ఇట్ఠేహి కన్తేహి మనాపేహి పియరూపేహి కామూపసంహితేహి రజనీయేహి. తస్స మయ్హం, మాగణ్డియ, తయో పాసాదా అహేసుం – ఏకో వస్సికో, ఏకో హేమన్తికో, ఏకో గిమ్హికో. సో ఖో అహం, మాగణ్డియ, వస్సికే పాసాదే వస్సికే చత్తారో [వస్సికే పాసాదే చత్తారో (స్యా. కం.)] మాసే నిప్పురిసేహి తూరియేహి [తురియేహి (సీ. స్యా. కం. పీ.)] పరిచారయమానో [పరిచారియమానో (సబ్బత్థ)] న హేట్ఠాపాసాదం ఓరోహామి. సో అపరేన సమయేన కామానంయేవ సముదయఞ్చ అత్థఙ్గమఞ్చ అస్సాదఞ్చ ఆదీనవఞ్చ నిస్సరణఞ్చ యథాభూతం విదిత్వా కామతణ్హం పహాయ కామపరిళాహం పటివినోదేత్వా విగతపిపాసో అజ్ఝత్తం వూపసన్తచిత్తో విహరామి. సో అఞ్ఞే సత్తే పస్సామి కామేసు అవీతరాగే కామతణ్హాహి ఖజ్జమానే కామపరిళాహేన పరిడయ్హమానే కామే పటిసేవన్తే. సో తేసం న పిహేమి, న తత్థ అభిరమామి. తం కిస్స హేతు? యాహయం, మాగణ్డియ, రతి, అఞ్ఞత్రేవ కామేహి అఞ్ఞత్ర అకుసలేహి ధమ్మేహి – అపి దిబ్బం సుఖం సమధిగయ్హ తిట్ఠతి – తాయ రతియా రమమానో హీనస్స న పిహేమి, న తత్థ అభిరమామి.

౨౧౨. ‘‘సేయ్యథాపి, మాగణ్డియ, గహపతి వా గహపతిపుత్తో వా అడ్ఢో మహద్ధనో మహాభోగో పఞ్చహి కామగుణేహి సమప్పితో సమఙ్గీభూతో పరిచారేయ్య చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యేహి రూపేహి…పే… ఫోట్ఠబ్బేహి ఇట్ఠేహి కన్తేహి మనాపేహి పియరూపేహి కామూపసంహితేహి రజనీయేహి. సో కాయేన సుచరితం చరిత్వా వాచాయ సుచరితం చరిత్వా మనసా సుచరితం చరిత్వా కాయస్స భేదా పరం మరణా సుగతిం సగ్గం లోకం ఉపపజ్జేయ్య దేవానం తావతింసానం సహబ్యతం. సో తత్థ నన్దనే వనే అచ్ఛరాసఙ్ఘపరివుతో దిబ్బేహి పఞ్చహి కామగుణేహి సమప్పితో సమఙ్గీభూతో పరిచారేయ్య. సో పస్సేయ్య గహపతిం వా గహపతిపుత్తం వా పఞ్చహి కామగుణేహి సమప్పితం సమఙ్గీభూతం పరిచారయమానం.

‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, మాగణ్డియ, అపి ను సో దేవపుత్తో నన్దనే వనే అచ్ఛరాసఙ్ఘపరివుతో దిబ్బేహి పఞ్చహి కామగుణేహి సమప్పితో సమఙ్గీభూతో పరిచారయమానో అముస్స గహపతిస్స వా గహపతిపుత్తస్స వా పిహేయ్య, మానుసకానం వా పఞ్చన్నం కామగుణానం మానుసకేహి వా కామేహి ఆవట్టేయ్యా’’తి? ‘‘నో హిదం, భో గోతమ’’. తం కిస్స హేతు? మానుసకేహి, భో గోతమ, కామేహి దిబ్బకామా అభిక్కన్తతరా చ పణీతతరా చా’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో అహం, మాగణ్డియ, పుబ్బే అగారియభూతో సమానో పఞ్చహి కామగుణేహి సమప్పితో సమఙ్గీభూతో పరిచారేసిం చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యేహి రూపేహి ఇట్ఠేహి కన్తేహి మనాపేహి పియరూపేహి కామూపసంహితేహి రజనీయేహి, సోతవిఞ్ఞేయ్యేహి సద్దేహి…పే… ఘానవిఞ్ఞేయ్యేహి గన్ధేహి… జివ్హావిఞ్ఞేయ్యేహి రసేహి… కాయవిఞ్ఞేయ్యేహి ఫోట్ఠబ్బేహి ఇట్ఠేహి కన్తేహి మనాపేహి పియరూపేహి కామూపసంహితేహి రజనీయేహి. సో అపరేన సమయేన కామానంయేవ సముదయఞ్చ అత్థఙ్గమఞ్చ అస్సాదఞ్చ ఆదీనవఞ్చ నిస్సరణఞ్చ యథాభూతం విదిత్వా కామతణ్హం పహాయ కామపరిళాహం పటివినోదేత్వా విగతపిపాసో అజ్ఝత్తం వూపసన్తచిత్తో విహరామి. సో అఞ్ఞే సత్తే పస్సామి కామేసు అవీతరాగే కామతణ్హాహి ఖజ్జమానే కామపరిళాహేన పరిడయ్హమానే కామే పటిసేవన్తే, సో తేసం న పిహేమి, న తత్థ అభిరమామి. తం కిస్స హేతు? యాహయం, మాగణ్డియ, రతి అఞ్ఞత్రేవ కామేహి అఞ్ఞత్ర అకుసలేహి ధమ్మేహి – అపి దిబ్బం సుఖం సమధిగయ్హ తిట్ఠతి – తాయ రతియా రమమానో హీనస్స న పిహేమి, న తత్థ అభిరమామి.

౨౧౩. ‘‘సేయ్యథాపి, మాగణ్డియ, కుట్ఠీ పురిసో అరుగత్తో పక్కగత్తో కిమీహి ఖజ్జమానో నఖేహి వణముఖాని విప్పతచ్ఛమానో అఙ్గారకాసుయా కాయం పరితాపేయ్య. తస్స మిత్తామచ్చా ఞాతిసాలోహితా భిసక్కం సల్లకత్తం ఉపట్ఠాపేయ్యుం. తస్స సో భిసక్కో సల్లకత్తో భేసజ్జం కరేయ్య. సో తం భేసజ్జం ఆగమ్మ కుట్ఠేహి పరిముచ్చేయ్య, అరోగో అస్స సుఖీ సేరీ సయంవసీ యేన కామం గమో. సో అఞ్ఞం కుట్ఠిం పురిసం పస్సేయ్య అరుగత్తం పక్కగత్తం కిమీహి ఖజ్జమానం నఖేహి వణముఖాని విప్పతచ్ఛమానం అఙ్గారకాసుయా కాయం పరితాపేన్తం.

‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, మాగణ్డియ, అపి ను సో పురిసో అముస్స కుట్ఠిస్స పురిసస్స పిహేయ్య అఙ్గారకాసుయా వా భేసజ్జం పటిసేవనాయ వా’’తి? ‘‘నో హిదం, భో గోతమ. తం కిస్స హేతు? రోగే హి, భో గోతమ, సతి భేసజ్జేన కరణీయం హోతి, రోగే అసతి న భేసజ్జేన కరణీయం హోతీ’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో అహం, మాగణ్డియ, పుబ్బే అగారియభూతో సమానో పఞ్చహి కామగుణేహి సమప్పితో సమఙ్గీభూతో పరిచారేసిం, చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యేహి రూపేహి ఇట్ఠేహి కన్తేహి మనాపేహి పియరూపేహి కామూపసంహితేహి రజనీయేహి, సోతవిఞ్ఞేయ్యేహి సద్దేహి…పే… ఘానవిఞ్ఞేయ్యేహి గన్ధేహి… జివ్హావిఞ్ఞేయ్యేహి రసేహి… కాయవిఞ్ఞేయ్యేహి ఫోట్ఠబ్బేహి ఇట్ఠేహి కన్తేహి మనాపేహి పియరూపేహి కామూపసంహితేహి రజనీయేహి. సో అపరేన సమయేన కామానంయేవ సముదయఞ్చ అత్థఙ్గమఞ్చ అస్సాదఞ్చ ఆదీనవఞ్చ నిస్సరణఞ్చ యథాభూతం విదిత్వా కామతణ్హం పహాయ కామపరిళాహం పటివినోదేత్వా విగతపిపాసో అజ్ఝత్తం వూపసన్తచిత్తో విహరామి. సో అఞ్ఞే సత్తే పస్సామి కామేసు అవీతరాగే కామతణ్హాహి ఖజ్జమానే కామపరిళాహేన పరిడయ్హమానే కామే పటిసేవన్తే. సో తేసం న పిహేమి, న తత్థ అభిరమామి. తం కిస్స హేతు? యాహయం, మాగణ్డియ, రతి, అఞ్ఞత్రేవ కామేహి అఞ్ఞత్ర అకుసలేహి ధమ్మేహి – అపి దిబ్బం సుఖం సమధిగయ్హ తిట్ఠతి – తాయ రతియా రమమానో హీనస్స న పిహేమి, న తత్థ అభిరమామి.

౨౧౪. ‘‘సేయ్యథాపి, మాగణ్డియ, కుట్ఠీ పురిసో అరుగత్తో పక్కగత్తో కిమీహి ఖజ్జమానో నఖేహి వణముఖాని విప్పతచ్ఛమానో అఙ్గారకాసుయా కాయం పరితాపేయ్య. తస్స మిత్తామచ్చా ఞాతిసాలోహితా భిసక్కం సల్లకత్తం ఉపట్ఠాపేయ్యుం. తస్స సో భిసక్కో సల్లకత్తో భేసజ్జం కరేయ్య. సో తం భేసజ్జం ఆగమ్మ కుట్ఠేహి పరిముచ్చేయ్య, అరోగో అస్స సుఖీ సేరీ సయంవసీ యేన కామం గమో. తమేనం ద్వే బలవన్తో పురిసా నానాబాహాసు గహేత్వా అఙ్గారకాసుం ఉపకడ్ఢేయ్యుం.

‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, మాగణ్డియ, అపి ను సో పురిసో ఇతి చితిచేవ కాయం సన్నామేయ్యా’’తి? ‘‘ఏవం, భో గోతమ’’. ‘‘తం కిస్స హేతు’’? ‘‘అసు హి, భో గోతమ, అగ్గి దుక్ఖసమ్ఫస్సో చేవ మహాభితాపో చ మహాపరిళాహో చా’’తి. ‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, మాగణ్డియ, ఇదానేవ ను ఖో సో అగ్గి దుక్ఖసమ్ఫస్సో చేవ మహాభితాపో చ మహాపరిళాహో చ ఉదాహు పుబ్బేపి సో అగ్గి దుక్ఖసమ్ఫస్సో చేవ మహాభితాపో చ మహాపరిళాహో చా’’తి? ‘‘ఇదాని చేవ, భో గోతమ, సో అగ్గి దుక్ఖసమ్ఫస్సో చేవ మహాభితాపో చ మహాపరిళాహో చ, పుబ్బేపి సో అగ్గి దుక్ఖసమ్ఫస్సో చేవ మహాభితాపో చ మహాపరిళాహో చ. అసు చ [అసు హి చ (సీ. పీ.)], భో గోతమ, కుట్ఠీ పురిసో అరుగత్తో పక్కగత్తో కిమీహి ఖజ్జమానో నఖేహి వణముఖాని విప్పతచ్ఛమానో ఉపహతిన్ద్రియో దుక్ఖసమ్ఫస్సేయేవ అగ్గిస్మిం సుఖమితి విపరీతసఞ్ఞం పచ్చలత్థా’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మాగణ్డియ, అతీతమ్పి అద్ధానం కామా దుక్ఖసమ్ఫస్సా చేవ మహాభితాపా చ మహాపరిళాహా చ, అనాగతమ్పి అద్ధానం కామా దుక్ఖసమ్ఫస్సా చేవ మహాభితాపా చ మహాపరిళాహా చ, ఏతరహిపి పచ్చుప్పన్నం అద్ధానం కామా దుక్ఖసమ్ఫస్సా చేవ మహాభితాపా చ మహాపరిళాహా చ. ఇమే చ, మాగణ్డియ, సత్తా కామేసు అవీతరాగా కామతణ్హాహి ఖజ్జమానా కామపరిళాహేన పరిడయ్హమానా ఉపహతిన్ద్రియా దుక్ఖసమ్ఫస్సేసుయేవ కామేసు సుఖమితి విపరీతసఞ్ఞం పచ్చలత్థుం.

౨౧౫. ‘‘సేయ్యథాపి, మాగణ్డియ, కుట్ఠీ పురిసో అరుగత్తో పక్కగత్తో కిమీహి ఖజ్జమానో నఖేహి వణముఖాని విప్పతచ్ఛమానో అఙ్గారకాసుయా కాయం పరితాపేతి. యథా యథా ఖో, మాగణ్డియ, అసు కుట్ఠీ పురిసో అరుగత్తో పక్కగత్తో కిమీహి ఖజ్జమానో నఖేహి వణముఖాని విప్పతచ్ఛమానో అఙ్గారకాసుయా కాయం పరితాపేతి తథా తథా’స్స [తథా తథా తస్సేవ (స్యా. కం. క.)] తాని వణముఖాని అసుచితరాని చేవ హోన్తి దుగ్గన్ధతరాని చ పూతికతరాని చ, హోతి చేవ కాచి సాతమత్తా అస్సాదమత్తా – యదిదం వణముఖానం కణ్డూవనహేతు; ఏవమేవ ఖో, మాగణ్డియ, సత్తా కామేసు అవీతరాగా కామతణ్హాహి ఖజ్జమానా కామపరిళాహేన చ పరిడయ్హమానా కామే పటిసేవన్తి. యథా యథా ఖో, మాగణ్డియ, సత్తా కామేసు అవీతరాగా కామతణ్హాహి ఖజ్జమానా కామపరిళాహేన చ పరిడయ్హమానా కామే పటిసేవన్తి తథా తథా తేసం తేసం సత్తానం కామతణ్హా చేవ పవడ్ఢతి, కామపరిళాహేన చ పరిడయ్హన్తి, హోతి చేవ సాతమత్తా అస్సాదమత్తా – యదిదం పఞ్చకామగుణే పటిచ్చ.

‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, మాగణ్డియ, అపి ను తే దిట్ఠో వా సుతో వా రాజా వా రాజమహామత్తో వా పఞ్చహి కామగుణేహి సమప్పితో సమఙ్గీభూతో పరిచారయమానో కామతణ్హం అప్పహాయ కామపరిళాహం అప్పటివినోదేత్వా విగతపిపాసో అజ్ఝత్తం వూపసన్తచిత్తో విహాసి వా విహరతి వా విహరిస్సతి వా’’తి? ‘‘నో హిదం, భో గోతమ’’. ‘‘సాధు, మాగణ్డియ! మయాపి ఖో ఏతం, మాగణ్డియ, నేవ దిట్ఠం న సుతం రాజా వా రాజమహామత్తో వా పఞ్చహి కామగుణేహి సమప్పితో సమఙ్గీభూతో పరిచారయమానో కామతణ్హం అప్పహాయ కామపరిళాహం అప్పటివినోదేత్వా విగతపిపాసో అజ్ఝత్తం వూపసన్తచిత్తో విహాసి వా విహరతి వా విహరిస్సతి వా. అథ ఖో, మాగణ్డియ, యే హి కేచి సమణా వా బ్రాహ్మణా వా విగతపిపాసా అజ్ఝత్తం వూపసన్తచిత్తా విహాసుం వా విహరన్తి వా విహరిస్సన్తి వా సబ్బే తే కామానంయేవ సముదయఞ్చ అత్థఙ్గమఞ్చ అస్సాదఞ్చ ఆదీనవఞ్చ నిస్సరణఞ్చ యథాభూతం విదిత్వా కామతణ్హం పహాయ కామపరిళాహం పటివినోదేత్వా విగతపిపాసా అజ్ఝత్తం వూపసన్తచిత్తా విహాసుం వా విహరన్తి వా విహరిస్సన్తి వా’’తి. అథ ఖో భగవా తాయం వేలాయం ఇమం ఉదానం ఉదానేసి –

‘‘ఆరోగ్యపరమా లాభా, నిబ్బానం పరమం సుఖం;

అట్ఠఙ్గికో చ మగ్గానం, ఖేమం అమతగామిన’’న్తి.

౨౧౬. ఏవం వుత్తే, మాగణ్డియో పరిబ్బాజకో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘అచ్ఛరియం, భో గోతమ, అబ్భుతం, భో గోతమ! యావ సుభాసితం చిదం భోతా గోతమేన – ‘ఆరోగ్యపరమా లాభా, నిబ్బానం పరమం సుఖ’న్తి. మయాపి ఖో ఏతం, భో గోతమ, సుతం పుబ్బకానం పరిబ్బాజకానం ఆచరియపాచరియానం భాసమానానం – ‘ఆరోగ్యపరమా లాభా, నిబ్బానం పరమం సుఖ’న్తి; తయిదం, భో గోతమ, సమేతీ’’తి. ‘‘యం పన తే ఏతం, మాగణ్డియ, సుతం పుబ్బకానం పరిబ్బాజకానం ఆచరియపాచరియానం భాసమానానం – ‘ఆరోగ్యపరమా లాభా, నిబ్బానం పరమం సుఖ’న్తి, కతమం తం ఆరోగ్యం, కతమం తం నిబ్బాన’’న్తి? ఏవం వుత్తే, మాగణ్డియో పరిబ్బాజకో సకానేవ సుదం గత్తాని పాణినా అనోమజ్జతి – ‘‘ఇదన్తం, భో గోతమ, ఆరోగ్యం, ఇదన్తం నిబ్బానం. అహఞ్హి, భో గోతమ, ఏతరహి అరోగో సుఖీ, న మం కిఞ్చి ఆబాధతీ’’తి.

౨౧౭. ‘‘సేయ్యథాపి, మాగణ్డియ, జచ్చన్ధో పురిసో; సో న పస్సేయ్య కణ్హసుక్కాని రూపాని, న పస్సేయ్య నీలకాని రూపాని, న పస్సేయ్య పీతకాని రూపాని, న పస్సేయ్య లోహితకాని రూపాని, న పస్సేయ్య మఞ్జిట్ఠకాని [మఞ్జేట్ఠికాని (సీ. స్యా. కం. పీ.), మఞ్జేట్ఠకాని (క.)] రూపాని, న పస్సేయ్య సమవిసమం, న పస్సేయ్య తారకరూపాని, న పస్సేయ్య చన్దిమసూరియే. సో సుణేయ్య చక్ఖుమతో భాసమానస్స – ‘ఛేకం వత, భో, ఓదాతం వత్థం అభిరూపం నిమ్మలం సుచీ’తి! సో ఓదాతపరియేసనం చరేయ్య. తమేనం అఞ్ఞతరో పురిసో తేలమలికతేన సాహుళిచీరేన [తేలమసికతేన సాహుళచీవరేన (సీ. స్యా. కం. పీ.)] వఞ్చేయ్య – ‘ఇదం తే, అమ్భో పురిస, ఓదాతం వత్థం అభిరూపం నిమ్మలం సుచీ’తి. సో తం పటిగ్గణ్హేయ్య, పటిగ్గహేత్వా పారుపేయ్య, పారుపేత్వా అత్తమనో అత్తమనవాచం నిచ్ఛారేయ్య – ‘ఛేకం వత, భో, ఓదాతం వత్థం అభిరూపం నిమ్మలం సుచీ’తి!

‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, మాగణ్డియ, అపి ను సో జచ్చన్ధో పురిసో జానన్తో పస్సన్తో అముం తేలమలికతం సాహుళిచీరం పటిగ్గణ్హేయ్య, పటిగ్గహేత్వా పారుపేయ్య, పారుపేత్వా అత్తమనో అత్తమనవాచం నిచ్ఛారేయ్య – ‘ఛేకం వత, భో, ఓదాతం వత్థం అభిరూపం నిమ్మలం సుచీ’తి ఉదాహు చక్ఖుమతో సద్ధాయా’’తి? ‘‘అజానన్తో హి, భో గోతమ, అపస్సన్తో సో జచ్చన్ధో పురిసో అముం తేలమలికతం సాహుళిచీరం పటిగ్గణ్హేయ్య, పటిగ్గహేత్వా పారుపేయ్య, పారుపేత్వా అత్తమనో అత్తమనవాచం నిచ్ఛారేయ్య – ‘ఛేకం వత, భో, ఓదాతం వత్థం అభిరూపం నిమ్మలం సుచీ’తి, చక్ఖుమతో సద్ధాయా’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మాగణ్డియ, అఞ్ఞతిత్థియా పరిబ్బాజకా అన్ధా అచక్ఖుకా అజానన్తా ఆరోగ్యం, అపస్సన్తా నిబ్బానం, అథ చ పనిమం గాథం భాసన్తి – ‘ఆరోగ్యపరమా లాభా, నిబ్బానం పరమం సుఖ’న్తి. పుబ్బకేహేసా, మాగణ్డియ, అరహన్తేహి సమ్మాసమ్బుద్ధేహి గాథా భాసితా –

‘ఆరోగ్యపరమా లాభా, నిబ్బానం పరమం సుఖం;

అట్ఠఙ్గికో చ మగ్గానం, ఖేమం అమతగామిన’న్తి.

౨౧౮. ‘‘సా ఏతరహి అనుపుబ్బేన పుథుజ్జనగాథా [పుథుజ్జనగతా (సీ. పీ.)]. అయం ఖో పన, మాగణ్డియ, కాయో రోగభూతో గణ్డభూతో సల్లభూతో అఘభూతో ఆబాధభూతో, సో త్వం ఇమం కాయం రోగభూతం గణ్డభూతం సల్లభూతం అఘభూతం ఆబాధభూతం – ‘ఇదన్తం, భో గోతమ, ఆరోగ్యం, ఇదన్తం నిబ్బాన’న్తి వదేసి. తఞ్హి తే, మాగణ్డియ, అరియం చక్ఖుం నత్థి యేన త్వం అరియేన చక్ఖునా ఆరోగ్యం జానేయ్యాసి, నిబ్బానం పస్సేయ్యాసీ’’తి. ‘‘ఏవం పసన్నో అహం భోతో గోతమస్స! పహోతి మే భవం గోతమో తథా ధమ్మం దేసేతుం యథాహం ఆరోగ్యం జానేయ్యం, నిబ్బానం పస్సేయ్య’’న్తి.

౨౧౯. ‘‘సేయ్యథాపి, మాగణ్డియ, జచ్చన్ధో పురిసో; సో న పస్సేయ్య కణ్హసుక్కాని రూపాని, న పస్సేయ్య నీలకాని రూపాని, న పస్సేయ్య పీతకాని రూపాని, న పస్సేయ్య లోహితకాని రూపాని, న పస్సేయ్య మఞ్జిట్ఠకాని రూపాని, న పస్సేయ్య సమవిసమం, న పస్సేయ్య తారకరూపాని, న పస్సేయ్య చన్దిమసూరియే. తస్స మిత్తామచ్చా ఞాతిసాలోహితా భిసక్కం సల్లకత్తం ఉపట్ఠాపేయ్యుం. తస్స సో భిసక్కో సల్లకత్తో భేసజ్జం కరేయ్య. సో తం భేసజ్జం ఆగమ్మ న చక్ఖూని ఉప్పాదేయ్య, న చక్ఖూని విసోధేయ్య. తం కిం మఞ్ఞసి, మాగణ్డియ, నను సో వేజ్జో యావదేవ కిలమథస్స విఘాతస్స భాగీ అస్సా’’తి? ‘‘ఏవం, భో గోతమ’’. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మాగణ్డియ, అహఞ్చే తే ధమ్మం దేసేయ్యం – ‘ఇదన్తం ఆరోగ్యం, ఇదన్తం నిబ్బాన’న్తి, సో త్వం ఆరోగ్యం న జానేయ్యాసి, నిబ్బానం న పస్సేయ్యాసి. సో మమస్స కిలమథో, సా మమస్స విహేసా’’తి. ‘‘ఏవం పసన్నో అహం భోతో గోతమస్స. పహోతి మే భవం గోతమో తథా ధమ్మం దేసేతుం యథాహం ఆరోగ్యం జానేయ్యం, నిబ్బానం పస్సేయ్య’’న్తి.

౨౨౦. ‘‘సేయ్యథాపి, మాగణ్డియ, జచ్చన్ధో పురిసో; సో న పస్సేయ్య కణ్హసుక్కాని రూపాని, న పస్సేయ్య నీలకాని రూపాని, న పస్సేయ్య పీతకాని రూపాని, న పస్సేయ్య లోహితకాని రూపాని, న పస్సేయ్య మఞ్జిట్ఠకాని రూపాని, న పస్సేయ్య సమవిసమం, న పస్సేయ్య తారకరూపాని, న పస్సేయ్య చన్దిమసూరియే. సో సుణేయ్య చక్ఖుమతో భాసమానస్స – ‘ఛేకం వత, భో, ఓదాతం వత్థం అభిరూపం నిమ్మలం సుచీ’తి! సో ఓదాతపరియేసనం చరేయ్య. తమేనం అఞ్ఞతరో పురిసో తేలమలికతేన సాహుళిచీరేన వఞ్చేయ్య – ‘ఇదం తే, అమ్భో పురిస, ఓదాతం వత్థం అభిరూపం నిమ్మలం సుచీ’తి. సో తం పటిగ్గణ్హేయ్య, పటిగ్గహేత్వా పారుపేయ్య. తస్స మిత్తామచ్చా ఞాతిసాలోహితా భిసక్కం సల్లకత్తం ఉపట్ఠాపేయ్యుం. తస్స సో భిసక్కో సల్లకత్తో భేసజ్జం కరేయ్య – ఉద్ధంవిరేచనం అధోవిరేచనం అఞ్జనం పచ్చఞ్జనం నత్థుకమ్మం. సో తం భేసజ్జం ఆగమ్మ చక్ఖూని ఉప్పాదేయ్య, చక్ఖూని విసోధేయ్య. తస్స సహ చక్ఖుప్పాదా యో అముస్మిం తేలమలికతే సాహుళిచీరే ఛన్దరాగో సో పహీయేథ. తఞ్చ నం పురిసం అమిత్తతోపి దహేయ్య, పచ్చత్థికతోపి దహేయ్య, అపి చ జీవితా వోరోపేతబ్బం మఞ్ఞేయ్య – ‘దీఘరత్తం వత, భో, అహం ఇమినా పురిసేన తేలమలికతేన సాహుళిచీరేన నికతో వఞ్చితో పలుద్ధో – ఇదం తే, అమ్భో పురిస, ఓదాతం వత్థం అభిరూపం నిమ్మలం సుచీ’తి. ఏవమేవ ఖో, మాగణ్డియ, అహఞ్చే తే ధమ్మం దేసేయ్యం – ‘ఇదన్తం ఆరోగ్యం, ఇదన్తం నిబ్బాన’న్తి. సో త్వం ఆరోగ్యం జానేయ్యాసి, నిబ్బానం పస్సేయ్యాసి. తస్స తే సహ చక్ఖుప్పాదా యో పఞ్చసుపాదానక్ఖన్ధేసు ఛన్దరాగో సో పహీయేథ; అపి చ తే ఏవమస్స – ‘దీఘరత్తం వత, భో, అహం ఇమినా చిత్తేన నికతో వఞ్చితో పలుద్ధో [పలద్ధో (సీ. పీ.)]. అహఞ్హి రూపంయేవ ఉపాదియమానో ఉపాదియిం, వేదనంయేవ ఉపాదియమానో ఉపాదియిం, సఞ్ఞంయేవ ఉపాదియమానో ఉపాదియిం, సఙ్ఖారేయేవ ఉపాదియమానో ఉపాదియిం, విఞ్ఞాణంయేవ ఉపాదియమానో ఉపాదియిం. తస్స మే ఉపాదానపచ్చయా భవో, భవపచ్చయా జాతి, జాతిపచ్చయా జరామరణం సోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సుపాయాసా సమ్భవన్తి; ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స సముదయో హోతీ’’’తి. ‘‘ఏవం పసన్నో అహం భోతో గోతమస్స! పహోతి మే భవం గోతమో తథా ధమ్మం దేసేతుం యథాహం ఇమమ్హా ఆసనా అనన్ధో వుట్ఠహేయ్య’’న్తి.

౨౨౧. ‘‘తేన హి త్వం, మాగణ్డియ, సప్పురిసే భజేయ్యాసి. యతో ఖో త్వం, మాగణ్డియ, సప్పురిసే భజిస్ససి తతో త్వం, మాగణ్డియ, సద్ధమ్మం సోస్ససి; యతో ఖో త్వం, మాగణ్డియ, సద్ధమ్మం సోస్ససి తతో త్వం, మాగణ్డియ, ధమ్మానుధమ్మం పటిపజ్జిస్ససి; యతో ఖో త్వం, మాగణ్డియ, ధమ్మానుధమ్మం పటిపజ్జిస్ససి తతో త్వం, మాగణ్డియ, సామంయేవ ఞస్ససి, సామం దక్ఖిస్ససి – ఇమే రోగా గణ్డా సల్లా; ఇధ రోగా గణ్డా సల్లా అపరిసేసా నిరుజ్ఝన్తి. తస్స మే ఉపాదాననిరోధా భవనిరోధో, భవనిరోధా జాతినిరోధో, జాతినిరోధా జరామరణం సోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సుపాయాసా నిరుజ్ఝన్తి; ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స నిరోధో హోతీ’’తి.

౨౨౨. ఏవం వుత్తే, మాగణ్డియో పరిబ్బాజకో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘అభిక్కన్తం, భో గోతమ, అభిక్కన్తం, భో గోతమ! సేయ్యథాపి, భో గోతమ, నిక్కుజ్జితం వా ఉక్కుజ్జేయ్య, పటిచ్ఛన్నం వా వివరేయ్య, మూళ్హస్స వా మగ్గం ఆచిక్ఖేయ్య, అన్ధకారే వా తేలపజ్జోతం ధారేయ్య – చక్ఖుమన్తో రూపాని దక్ఖన్తీతి; ఏవమేవం భోతా గోతమేన అనేకపరియాయేన ధమ్మో పకాసితో. ఏసాహం భవన్తం గోతమం సరణం గచ్ఛామి ధమ్మఞ్చ భిక్ఖుసఙ్ఘఞ్చ. లభేయ్యాహం భోతో గోతమస్స సన్తికే పబ్బజ్జం, లభేయ్యం ఉపసమ్పద’’న్తి. ‘‘యో ఖో, మాగణ్డియ, అఞ్ఞతిత్థియపుబ్బో ఇమస్మిం ధమ్మవినయే ఆకఙ్ఖతి పబ్బజ్జం, ఆకఙ్ఖతి ఉపసమ్పదం, సో చత్తారో మాసే పరివసతి; చతున్నం మాసానం అచ్చయేన ఆరద్ధచిత్తా భిక్ఖూ పబ్బాజేన్తి, ఉపసమ్పాదేన్తి భిక్ఖుభావాయ. అపి చ మేత్థ పుగ్గలవేమత్తతా విదితా’’తి. ‘‘సచే, భన్తే, అఞ్ఞతిత్థియపుబ్బా ఇమస్మిం ధమ్మవినయే ఆకఙ్ఖన్తా పబ్బజ్జం, ఆకఙ్ఖన్తా ఉపసమ్పదం చత్తారో మాసే పరివసన్తి, చతున్నం మాసానం అచ్చయేన ఆరద్ధచిత్తా భిక్ఖూ పబ్బాజేన్తి ఉపసమ్పాదేన్తి భిక్ఖుభావాయ; అహం చత్తారి వస్సాని పరివసిస్సామి, చతున్నం వస్సానం అచ్చయేన ఆరద్ధచిత్తా భిక్ఖూ పబ్బాజేన్తు, ఉపసమ్పాదేన్తు భిక్ఖుభావాయా’’తి. అలత్థ ఖో మాగణ్డియో పరిబ్బాజకో భగవతో సన్తికే పబ్బజ్జం, అలత్థ ఉపసమ్పదం. అచిరూపసమ్పన్నో ఖో పనాయస్మా మాగణ్డియో ఏకో వూపకట్ఠో అప్పమత్తో ఆతాపీ పహితత్తో విహరన్తో నచిరస్సేవ – యస్సత్థాయ కులపుత్తా సమ్మదేవ అగారస్మా అనగారియం పబ్బజన్తి తదనుత్తరం – బ్రహ్మచరియపరియోసానం దిట్ఠేవ ధమ్మే సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహాసి. ‘ఖీణా జాతి, వుసితం బ్రహ్మచరియం, కతం కరణీయం, నాపరం ఇత్థత్తాయా’తి అబ్భఞ్ఞాసి. అఞ్ఞతరో ఖో పనాయస్మా మాగణ్డియో అరహతం అహోసీతి.

మాగణ్డియసుత్తం నిట్ఠితం పఞ్చమం.

౬. సన్దకసుత్తం

౨౨౩. ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం భగవా కోసమ్బియం విహరతి ఘోసితారామే. తేన ఖో పన సమయేన సన్దకో పరిబ్బాజకో పిలక్ఖగుహాయం పటివసతి మహతియా పరిబ్బాజకపరిసాయ సద్ధిం పఞ్చమత్తేహి పరిబ్బాజకసతేహి. అథ ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో సాయన్హసమయం పటిసల్లానా వుట్ఠితో భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – ‘‘ఆయామావుసో, యేన దేవకతసోబ్భో తేనుపసఙ్కమిస్సామ గుహాదస్సనాయా’’తి. ‘‘ఏవమావుసో’’తి ఖో తే భిక్ఖూ ఆయస్మతో ఆనన్దస్స పచ్చస్సోసుం. అథ ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో సమ్బహులేహి భిక్ఖూహి సద్ధిం యేన దేవకతసోబ్భో తేనుపసఙ్కమి. తేన ఖో పన సమయేన సన్దకో పరిబ్బాజకో మహతియా పరిబ్బాజకపరిసాయ సద్ధిం నిసిన్నో హోతి ఉన్నాదినియా ఉచ్చాసద్దమహాసద్దాయ అనేకవిహితం తిరచ్ఛానకథం కథేన్తియా, సేయ్యథిదం – రాజకథం చోరకథం మహామత్తకథం సేనాకథం భయకథం యుద్ధకథం అన్నకథం పానకథం వత్థకథం సయనకథం మాలాకథం గన్ధకథం ఞాతికథం యానకథం గామకథం నిగమకథం నగరకథం జనపదకథం ఇత్థికథం సూరకథం విసిఖాకథం కుమ్భట్ఠానకథం పుబ్బపేతకథం నానత్తకథం లోకక్ఖాయికం సముద్దక్ఖాయికం ఇతిభవాభవకథం ఇతి వా. అద్దసా ఖో సన్దకో పరిబ్బాజకో ఆయస్మన్తం ఆనన్దం దూరతోవ ఆగచ్ఛన్తం. దిస్వాన సకం పరిసం సణ్ఠాపేసి – ‘‘అప్పసద్దా భోన్తో హోన్తు, మా భోన్తో సద్దమకత్థ; అయం సమణస్స గోతమస్స సావకో ఆగచ్ఛతి సమణో ఆనన్దో. యావతా ఖో పన సమణస్స గోతమస్స సావకా కోసమ్బియం పటివసన్తి, అయం తేసం అఞ్ఞతరో సమణో ఆనన్దో. అప్పసద్దకామా ఖో పన తే ఆయస్మన్తో అప్పసద్దవినీతా అప్పసద్దస్స వణ్ణవాదినో; అప్పేవ నామ అప్పసద్దం పరిసం విదిత్వా ఉపసఙ్కమితబ్బం మఞ్ఞేయ్యా’’తి. అథ ఖో తే పరిబ్బాజకా తుణ్హీ అహేసుం.

౨౨౪. అథ ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో యేన సన్దకో పరిబ్బాజకో తేనుపసఙ్కమి. అథ ఖో సన్దకో పరిబ్బాజకో ఆయస్మన్తం ఆనన్దం ఏతదవోచ – ‘‘ఏతు ఖో భవం ఆనన్దో, స్వాగతం భోతో ఆనన్దస్స. చిరస్సం ఖో భవం ఆనన్దో ఇమం పరియాయమకాసి యదిదం ఇధాగమనాయ. నిసీదతు భవం ఆనన్దో, ఇదమాసనం పఞ్ఞత్త’’న్తి. నిసీది ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో పఞ్ఞత్తే ఆసనే. సన్దకోపి ఖో పరిబ్బాజకో అఞ్ఞతరం నీచం ఆసనం గహేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నం ఖో సన్దకం పరిబ్బాజకం ఆయస్మా ఆనన్దో ఏతదవోచ – ‘‘కాయనుత్థ, సన్దక, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా, కా చ పన వో అన్తరాకథా విప్పకతా’’తి? ‘‘తిట్ఠతేసా, భో ఆనన్ద, కథా యాయ మయం ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా. నేసా భోతో ఆనన్దస్స కథా దుల్లభా భవిస్సతి పచ్ఛాపి సవనాయ. సాధు వత భవన్తంయేవ ఆనన్దం పటిభాతు సకే ఆచరియకే ధమ్మీకథా’’తి. ‘‘తేన హి, సన్దక, సుణాహి, సాధుకం మనసి కరోహి, భాసిస్సామీ’’తి. ‘‘ఏవం భో’’తి ఖో సన్దకో పరిబ్బాజకో ఆయస్మతో ఆనన్దస్స పచ్చస్సోసి. ఆయస్మా ఆనన్దో ఏతదవోచ – ‘‘చత్తారోమే, సన్దక, తేన భగవతా జానతా పస్సతా అరహతా సమ్మాసమ్బుద్ధేన అబ్రహ్మచరియవాసా అక్ఖాతా చత్తారి చ అనస్సాసికాని బ్రహ్మచరియాని అక్ఖాతాని, యత్థ విఞ్ఞూ పురిసో ససక్కం బ్రహ్మచరియం న వసేయ్య, వసన్తో చ [వసన్తో వా (సీ. పీ.) ఏవముపరిపి అనారాధనపక్ఖే] నారాధేయ్య ఞాయం ధమ్మం కుసల’’న్తి. ‘‘కతమే పన తే, భో ఆనన్ద, తేన భగవతా జానతా పస్సతా అరహతా సమ్మాసమ్బుద్ధేన చత్తారో అబ్రహ్మచరియవాసా అక్ఖాతా, యత్థ విఞ్ఞూ పురిసో ససక్కం బ్రహ్మచరియం న వసేయ్య, వసన్తో చ నారాధేయ్య ఞాయం ధమ్మం కుసల’’న్తి?

౨౨౫. ‘‘ఇధ, సన్దక, ఏకచ్చో సత్థా ఏవంవాదీ హోతి ఏవందిట్ఠి – ‘నత్థి దిన్నం, నత్థి యిట్ఠం, నత్థి హుతం, నత్థి సుకతదుక్కటానం కమ్మానం ఫలం విపాకో, నత్థి అయం లోకో, నత్థి పరోలోకో, నత్థి మాతా, నత్థి పితా, నత్థి సత్తా ఓపపాతికా, నత్థి లోకే సమణబ్రాహ్మణా సమ్మగ్గతా సమ్మాపటిపన్నా యే ఇమఞ్చ లోకం పరఞ్చ లోకం సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా పవేదేన్తి. చాతుమహాభూతికో అయం పురిసో యదా కాలఙ్కరోతి, పథవీ పథవీకాయం అనుపేతి అనుపగచ్ఛతి, ఆపో ఆపోకాయం అనుపేతి అనుపగచ్ఛతి, తేజో తేజోకాయం అనుపేతి అనుపగచ్ఛతి, వాయో వాయోకాయం అనుపేతి అనుపగచ్ఛతి, ఆకాసం ఇన్ద్రియాని సఙ్కమన్తి. ఆసన్దిపఞ్చమా పురిసా మతం ఆదాయ గచ్ఛన్తి, యావాళాహనా పదాని పఞ్ఞాయన్తి. కాపోతకాని అట్ఠీని భవన్తి. భస్సన్తా ఆహుతియో; దత్తుపఞ్ఞత్తం యదిదం దానం. తేసం తుచ్ఛా ముసా విలాపో యే కేచి అత్థికవాదం వదన్తి. బాలే చ పణ్డితే చ కాయస్స భేదా ఉచ్ఛిజ్జన్తి వినస్సన్తి న హోన్తి పరం మరణా’తి.

‘‘తత్ర, సన్దక, విఞ్ఞూ పురిసో ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతి – ‘అయం ఖో భవం సత్థా ఏవంవాదీ ఏవందిట్ఠి – నత్థి దిన్నం, నత్థి యిట్ఠం, నత్థి హుతం, నత్థి సుకతదుక్కటానం కమ్మానం ఫలం విపాకో, నత్థి అయం లోకో, నత్థి పరోలోకో, నత్థి మాతా, నత్థి పితా, నత్థి సత్తా ఓపపాతికా, నత్థి లోకే సమణబ్రాహ్మణా సమ్మగ్గతా సమ్మాపటిపన్నా యే ఇమఞ్చ లోకం పరఞ్చ లోకం సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా పవేదేన్తి. చాతుమహాభూతికో అయం పురిసో యదా కాలఙ్కరోతి, పథవీ పథవీకాయం అనుపేతి అనుపగచ్ఛతి, ఆపో ఆపోకాయం అనుపేతి అనుపగచ్ఛతి, తేజో తేజోకాయం అనుపేతి అనుపగచ్ఛతి, వాయో వాయోకాయం అనుపేతి అనుపగచ్ఛతి, ఆకాసం ఇన్ద్రియాని సఙ్కమన్తి. ఆసన్దిపఞ్చమా పురిసా మతం ఆదాయ గచ్ఛన్తి, యావాళాహనా పదాని పఞ్ఞాయన్తి. కాపోతకాని అట్ఠీని భవన్తి. భస్సన్తా ఆహుతియో; దత్తుపఞ్ఞత్తం యదిదం దానం. తేసం తుచ్ఛా ముసా విలాపో యే కేచి అత్థికవాదం వదన్తి. బాలే చ పణ్డితే చ కాయస్స భేదా ఉచ్ఛిజ్జన్తి వినస్సన్తి న హోన్తి పరం మరణా’తి. సచే ఇమస్స భోతో సత్థునో సచ్చం వచనం, అకతేన మే ఏత్థ కతం, అవుసితేన మే ఏత్థ వుసితం. ఉభోపి మయం ఏత్థ సమసమా సామఞ్ఞం పత్తా, యో చాహం న వదామి ‘ఉభో కాయస్స భేదా ఉచ్ఛిజ్జిస్సామ, వినస్సిస్సామ, న భవిస్సామ పరం మరణా’తి. అతిరేకం ఖో పనిమస్స భోతో సత్థునో నగ్గియం ముణ్డియం ఉక్కుటికప్పధానం కేసమస్సులోచనం యోహం పుత్తసమ్బాధసయనం [పుత్తసమ్బాధవసనం (సీ.)] అజ్ఝావసన్తో కాసికచన్దనం పచ్చనుభోన్తో మాలాగన్ధవిలేపనం ధారేన్తో జాతరూపరజతం సాదియన్తో ఇమినా భోతా సత్థారా సమసమగతికో భవిస్సామి. అభిసమ్పరాయం సోహం కిం జానన్తో కిం పస్సన్తో ఇమస్మిం సత్థరి బ్రహ్మచరియం చరిస్సామి? ‘సో అబ్రహ్మచరియవాసో అయ’న్తి – ఇతి విదిత్వా తస్మా బ్రహ్మచరియా నిబ్బిజ్జ పక్కమతి [నిబ్బిజ్జాపక్కమతి (సీ.)]. అయం ఖో, సన్దక, తేన భగవతా జానతా పస్సతా అరహతా సమ్మాసమ్బుద్ధేన పఠమో అబ్రహ్మచరియవాసో అక్ఖాతో యత్థ విఞ్ఞూ పురిసో ససక్కం బ్రహ్మచరియం న వసేయ్య, వసన్తో చ నారాధేయ్య ఞాయం ధమ్మం కుసలం.

౨౨౬. ‘‘పున చపరం, సన్దక, ఇధేకచ్చో సత్థా ఏవంవాదీ హోతి ఏవందిట్ఠి – ‘కరోతో కారయతో ఛిన్దతో ఛేదాపయతో పచతో పాచాపయతో సోచయతో సోచాపయతో కిలమతో కిలమాపయతో ఫన్దతో ఫన్దాపయతో పాణమతిపాతయతో అదిన్నం ఆదియతో సన్ధిం ఛిన్దతో నిల్లోపం హరతో ఏకాగారికం కరోతో పరిపన్థే తిట్ఠతో పరదారం గచ్ఛతో ముసా భణతో కరోతో న కరీయతి పాపం. ఖురపరియన్తేన చేపి చక్కేన యో ఇమిస్సా పథవియా పాణే ఏకం మంసఖలం ఏకం మంసపుఞ్జం కరేయ్య, నత్థి తతోనిదానం పాపం, నత్థి పాపస్స ఆగమో. దక్ఖిణఞ్చేపి గఙ్గాయ తీరం గచ్ఛేయ్య హనన్తో ఘాతేన్తో ఛిన్దన్తో ఛేదాపేన్తో పచన్తో పచాపేన్తో, నత్థి తతోనిదానం పాపం, నత్థి పాపస్స ఆగమో. ఉత్తరఞ్చేపి గఙ్గాయ తీరం గచ్ఛేయ్య దదన్తో దాపేన్తో యజన్తో యజాపేన్తో, నత్థి తతోనిదానం పుఞ్ఞం, నత్థి పుఞ్ఞస్స ఆగమో. దానేన దమేన సంయమేన సచ్చవజ్జేన నత్థి పుఞ్ఞం, నత్థి పుఞ్ఞస్స ఆగమో’తి.

‘‘తత్ర, సన్దక, విఞ్ఞూ పురిసో ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతి – ‘అయం ఖో భవం సత్థా ఏవంవాదీ ఏవందిట్ఠి – కరోతో కారయతో ఛిన్దతో ఛేదాపయతో పచతో పాచాపయతో సోచతో సోచాపయతో కిలమతో కిలమాపయతో ఫన్దతో ఫన్దాపయతో పాణమతిపాతయతో అదిన్నం ఆదియతో సన్ధిం ఛిన్దతో నిల్లోపం హరతో ఏకాగారికం కరోతో పరిపన్థే తిట్ఠతో పరదారం గచ్ఛతో ముసా భణతో కరోతో న కరీయతి పాపం ఖురపరియన్తేన చేపి చక్కేన యో ఇమిస్సా పథవియా పాణే ఏకం మంసఖలం ఏకం మంసపుఞ్జం కరేయ్య, నత్థి తతోనిదానం పాపం, నత్థి పాపస్స ఆగమో. దక్ఖిణఞ్చేపి గఙ్గాయ తీరం గచ్ఛేయ్య హనన్తో ఘాతేన్తో ఛిన్దన్తో ఛేదాపేన్తో పచన్తో పచాపేన్తో, నత్థి తతోనిదానం పాపం, నత్థి పాపస్స ఆగమో. ఉత్తరఞ్చేపి గఙ్గాయ తీరం గచ్ఛేయ్య దదన్తో దాపేన్తో యజన్తో యజాపేన్తో, నత్థి తతోనిదానం పుఞ్ఞం, నత్థి పుఞ్ఞస్స ఆగమో. దానేన దమేన సంయమేన సచ్చవజ్జేన నత్థి పుఞ్ఞం, నత్థి పుఞ్ఞస్స ఆగమో’తి. సచే ఇమస్స భోతో సత్థునో సచ్చం వచనం, అకతేన మే ఏత్థ కతం, అవుసితేన మే ఏత్థ వుసితం. ఉభోపి మయం ఏత్థ సమసమా సామఞ్ఞం పత్తా, యో చాహం న వదామి ‘ఉభిన్నం కురుతం న కరీయతి పాప’న్తి. అతిరేకం ఖో పనిమస్స భోతో సత్థునో నగ్గియం ముణ్డియం ఉక్కుటికప్పధానం కేసమస్సులోచనం యోహం పుత్తసమ్బాధసయనం అజ్ఝావసన్తో కాసికచన్దనం పచ్చనుభోన్తో మాలాగన్ధవిలేపనం ధారేన్తో జాతరూపరజతం సాదియన్తో ఇమినా భోతా సత్థారా సమసమగతికో భవిస్సామి. అభిసమ్పరాయం సోహం కిం జానన్తో కిం పస్సన్తో ఇమస్మిం సత్థరి బ్రహ్మచరియం చరిస్సామి? ‘సో అబ్రహ్మచరియవాసో అయ’న్తి ఇతి విదిత్వా తస్మా బ్రహ్మచరియా నిబ్బిజ్జ పక్కమతి. అయం ఖో, సన్దక, తేన భగవతా జానతా పస్సతా అరహతా సమ్మాసమ్బుద్ధేన దుతియో అబ్రహ్మచరియవాసో అక్ఖాతో యత్థ విఞ్ఞూ పురిసో ససక్కం బ్రహ్మచరియం న వసేయ్య, వసన్తో చ నారాధేయ్య ఞాయం ధమ్మం కుసలం.

౨౨౭. ‘‘పున చపరం, సన్దక, ఇధేకచ్చో సత్థా ఏవంవాదీ హోతి ఏవందిట్ఠి – ‘నత్థి హేతు, నత్థి పచ్చయో సత్తానం సంకిలేసాయ; అహేతూ అప్పచ్చయా సత్తా సంకిలిస్సన్తి; నత్థి హేతు, నత్థి పచ్చయో సత్తానం విసుద్ధియా; అహేతూ అప్పచ్చయా సత్తా విసుజ్ఝన్తి; నత్థి బలం, నత్థి వీరియం, నత్థి పురిసథామో, నత్థి పురిసపరక్కమో; సబ్బే సత్తా సబ్బే పాణా సబ్బే భూతా సబ్బే జీవా అవసా అబలా అవీరియా నియతిసఙ్గతిభావపరిణతా ఛస్వేవాభిజాతీసు సుఖదుక్ఖం పటిసంవేదేన్తీ’తి.

‘‘తత్ర, సన్దక, విఞ్ఞూ పురిసో ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతి – ‘అయం ఖో భవం సత్థా ఏవంవాదీ ఏవందిట్ఠి – నత్థి హేతు, నత్థి పచ్చయో సత్తానం సంకిలేసాయ, అహేతూ అప్పచ్చయా సత్తా సంకిలిస్సన్తి. నత్థి హేతు నత్థి పచ్చయో సత్తానం విసుద్ధియా, అహేతూ అప్పచ్చయా సత్తా విసుజ్ఝన్తి. నత్థి బలం, నత్థి వీరియం, నత్థి పురిసథామో, నత్థి పురిసపరక్కమో, సబ్బే సత్తా సబ్బే పాణా సబ్బే భూతా సబ్బే జీవా అవసా అబలా అవీరియా నియతిసఙ్గతిభావపరిణతా ఛస్వేవాభిజాతీసు సుఖదుక్ఖం పటిసంవేదేన్తీ’తి. సచే ఇమస్స భోతో సత్థునో సచ్చం వచనం, అకతేన మే ఏత్థ కతం, అవుసితేన మే ఏత్థ వుసితం. ఉభోపి మయం ఏత్థ సమసమా సామఞ్ఞం పత్తా, యో చాహం న వదామి ‘ఉభో అహేతూ అప్పచ్చయా విసుజ్ఝిస్సామా’తి. అతిరేకం ఖో పనిమస్స భోతో సత్థునో నగ్గియం ముణ్డియం ఉక్కుటికప్పధానం కేసమస్సులోచనం యోహం పుత్తసమ్బాధసయనం అజ్ఝావసన్తో కాసికచన్దనం పచ్చనుభోన్తో మాలాగన్ధవిలేపనం ధారేన్తో జాతరూపరజతం సాదియన్తో ఇమినా భోతా సత్థారా సమసమగతికో భవిస్సామి. అభిసమ్పరాయం సోహం కిం జానన్తో కిం పస్సన్తో ఇమస్మిం సత్థరి బ్రహ్మచరియం చరిస్సామి? ‘సో అబ్రహ్మచరియవాసో అయ’న్తి – ఇతి విదిత్వా తస్మా బ్రహ్మచరియా నిబ్బిజ్జ పక్కమతి. అయం ఖో, సన్దక, తేన భగవతా జానతా పస్సతా అరహతా సమ్మాసమ్బుద్ధేన తతియో అబ్రహ్మచరియవాసో అక్ఖాతో యత్థ విఞ్ఞూ పురిసో ససక్కం బ్రహ్మచరియం న వసేయ్య, వసన్తో చ నారాధేయ్య ఞాయం ధమ్మం కుసలం.

౨౨౮. ‘‘పున చపరం, సన్దక, ఇధేకచ్చో సత్థా ఏవంవాదీ హోతి ఏవందిట్ఠి – ‘సత్తిమే కాయా అకటా అకటవిధా అనిమ్మితా అనిమ్మాతా వఞ్ఝా కూటట్ఠా ఏసికట్ఠాయిట్ఠితా, తే న ఇఞ్జన్తి న విపరిణమన్తి న అఞ్ఞమఞ్ఞం బ్యాబాధేన్తి నాలం అఞ్ఞమఞ్ఞస్స సుఖాయ వా దుక్ఖాయ వా సుఖదుక్ఖాయ వా. కతమే సత్త? పథవీకాయో ఆపోకాయో తేజోకాయో వాయోకాయో సుఖే దుక్ఖే జీవే సత్తమే – ఇమే సత్తకాయా అకటా అకటవిధా అనిమ్మితా అనిమ్మాతా వఞ్ఝా కూటట్ఠా ఏసికట్ఠాయిట్ఠితా. తే న ఇఞ్జన్తి న విపరిణమన్తి న అఞ్ఞమఞ్ఞం బ్యాబాధేన్తి. నాలం అఞ్ఞమఞ్ఞస్స సుఖాయ వా దుక్ఖాయ వా సుఖదుక్ఖాయ వా. తత్థ నత్థి హన్తా వా ఘాతేతా వా సోతా వా సావేతా వా విఞ్ఞాతా వా విఞ్ఞాపేతా వా. యోపి తిణ్హేన సత్థేన సీసం ఛిన్దతి, న కోచి కఞ్చి [కిఞ్చి (క.)] జీవితా వోరోపేతి. సత్తన్నంత్వేవ కాయానమన్తరేన సత్థం వివరమనుపతతి. చుద్దస ఖో పనిమాని యోనిపముఖసతసహస్సాని సట్ఠి చ సతాని ఛ చ సతాని పఞ్చ చ కమ్మునో సతాని పఞ్చ చ కమ్మాని తీణి చ కమ్మాని, కమ్మే చ అడ్ఢకమ్మే చ, ద్వట్ఠిపటిపదా, ద్వట్ఠన్తరకప్పా, ఛళాభిజాతియో, అట్ఠ పురిసభూమియో, ఏకూనపఞ్ఞాస ఆజీవకసతే, ఏకూనపఞ్ఞాస పరిబ్బాజకసతే, ఏకూనపఞ్ఞాస నాగావాససతే, వీసే ఇన్ద్రియసతే, తింసే నిరయసతే, ఛత్తింస రజోధాతుయో, సత్త సఞ్ఞీగబ్భా, సత్త అసఞ్ఞీగబ్భా, సత్త నిగణ్ఠిగబ్భా, సత్త దేవా, సత్త మానుసా, సత్త పేసాచా, సత్త సరా, సత్త పవుటా, సత్త పపాతా, సత్త పపాతసతాని, సత్త సుపినా, సత్త సుపినసతాని, చుల్లాసీతి [చూళాసీతి (సీ. స్యా. కం. పీ.)] మహాకప్పినో [మహాకప్పునో (సీ. పీ.)] సతసహస్సాని, యాని బాలే చ పణ్డితే చ సన్ధావిత్వా సంసరిత్వా దుక్ఖస్సన్తం కరిస్సన్తి. తత్థ నత్థి ఇమినాహం సీలేన వా వతేన వా తపేన వా బ్రహ్మచరియేన వా అపరిపక్కం వా కమ్మం పరిపాచేస్సామి, పరిపక్కం వా కమ్మం ఫుస్స ఫుస్స బ్యన్తిం కరిస్సామీతి. హేవం నత్థి దోణమితే సుఖదుక్ఖే పరియన్తకతే సంసారే, నత్థి హాయనవడ్ఢనే, నత్థి ఉక్కంసావకంసే. సేయ్యథాపి నామ సుత్తగుళే ఖిత్తే నిబ్బేఠియమానమేవ పలేతి, ఏవమేవ బాలే చ పణ్డితే చ సన్ధావిత్వా సంసరిత్వా దుక్ఖస్సన్తం కరిస్సన్తీ’తి.

‘‘తత్ర, సన్దక, విఞ్ఞూ పురిసో ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతి – ‘అయం ఖో భవం సత్థా ఏవంవాదీ ఏవందిట్ఠి – సత్తిమే కాయా అకటా అకటవిధా అనిమ్మితా అనిమ్మాతా వఞ్ఝా కూటట్ఠా ఏసికట్ఠాయిట్ఠితా. తే న ఇఞ్జన్తి న విపరిణమన్తి న అఞ్ఞమఞ్ఞం బ్యాబాధేన్తి. నాలం అఞ్ఞమఞ్ఞస్స సుఖాయ వా దుక్ఖాయ వా సుఖదుక్ఖాయ వా. కతమే సత్త? పథవీకాయో ఆపోకాయో తేజోకాయో వాయోకాయో సుఖే దుక్ఖే జీవే సత్తమే – ఇమే సత్త కాయా అకటా అకటవిధా అనిమ్మితా అనిమ్మాతా వఞ్ఝా కూటట్ఠా ఏసికట్ఠాయిట్ఠితా. తే న ఇఞ్జన్తి న విపరిణమన్తి న అఞ్ఞమఞ్ఞం బ్యాబాధేన్తి. నాలం అఞ్ఞమఞ్ఞస్స సుఖాయ వా దుక్ఖాయ వా సుఖదుక్ఖాయ వా. తత్థ నత్థి హన్తా వా ఘాతేతా వా సోతా వా సావేతా వా విఞ్ఞాతా వా విఞ్ఞాపేతా వా. యోపి తిణ్హేన సత్థేన సీసం ఛిన్దతి, న కోచి కఞ్చి జీవితా వోరోపేతి. సత్తన్నంత్వేవ కాయానమన్తరేన సత్థం వివరమనుపతతి. చుద్దస ఖో పనిమాని యోనిపముఖసతసహస్సాని సట్ఠి చ సతాని ఛ చ సతాని పఞ్చ చ కమ్మునో సతాని పఞ్చ చ కమ్మాని తీణి చ కమ్మాని, కమ్మే చ అడ్ఢకమ్మే చ, ద్వట్ఠిపటిపదా, ద్వట్ఠన్తరకప్పా, ఛళాభిజాతియో, అట్ఠ పురిసభూమియో, ఏకూనపఞ్ఞాస ఆజీవకసతే, ఏకూనపఞ్ఞాస పరిబ్బాజకసతే, ఏకూనపఞ్ఞాస నాగావాససతే, వీసే ఇన్ద్రియసతే, తింసే నిరయసతే, ఛత్తింస రజోధాతుయో, సత్త సఞ్ఞీగబ్భా, సత్త అసఞ్ఞీగబ్భా, సత్త నిగణ్ఠిగబ్భా, సత్త దేవా, సత్త మానుసా, సత్త పేసాచా, సత్త సరా, సత్త పవుటా, సత్త పపాతా, సత్త పపాతసతాని, సత్త సుపినా, సత్త సుపినసతాని, చుల్లాసీతి మహాకప్పినో సతసహస్సాని, యాని బాలే చ పణ్డితే చ సన్ధావిత్వా సంసరిత్వా దుక్ఖస్సన్తం కరిస్సన్తి. తత్థ నత్థి ఇమినాహం సీలేన వా వతేన వా తపేన వా బ్రహ్మచరియేన వా అపరిపక్కం వా కమ్మం పరిపాచేస్సామి, పరిపక్కం వా కమ్మం ఫుస్స ఫుస్స బ్యన్తిం కరిస్సామీతి, హేవం నత్థి దోణమితే సుఖదుక్ఖే పరియన్తకతే సంసారే, నత్థి హాయనవడ్ఢనే, నత్థి ఉక్కంసావకంసే. సేయ్యథాపి నామ సుత్తగుళే ఖిత్తే నిబ్బేఠియమానమేవ పలేతి, ఏవమేవ బాలే చ పణ్డితే చ సన్ధావిత్వా సంసరిత్వా దుక్ఖస్సన్తం కరిస్సన్తీ’తి. సచే పన ఇమస్స భోతో సత్థునో సచ్చం వచనం, అకతేన మే ఏత్థ కతం, అవుసితేన మే ఏత్థ వుసితం. ఉభోపి మయం ఏత్థ సమసమా సామఞ్ఞం పత్తా, యో చాహం న వదామి. ‘ఉభో సన్ధావిత్వా సంసరిత్వా దుక్ఖస్సన్తం కరిస్సామా’తి. అతిరేకం ఖో పనిమస్స భోతో సత్థునో నగ్గియం ముణ్డియం ఉక్కుటికప్పధానం కేసమస్సులోచనం యోహం పుత్తసమ్బాధసయనం అజ్ఝావసన్తో కాసికచన్దనం పచ్చనుభోన్తో మాలాగన్ధవిలేపనం ధారేన్తో జాతరూపరజతం సాదియన్తో ఇమినా భోతా సత్థారా సమసమగతికో భవిస్సామి. అభిసమ్పరాయం సోహం కిం జానన్తో కిం పస్సన్తో ఇమస్మిం సత్థరి బ్రహ్మచరియం చరిస్సామి? ‘సో అబ్రహ్మచరియవాసో అయ’న్తి – ఇతి విదిత్వా తస్మా బ్రహ్మచరియా నిబ్బిజ్జ పక్కమతి. అయం ఖో, సన్దక, తేన భగవతా జానతా పస్సతా అరహతా సమ్మాసమ్బుద్ధేన చతుత్థో అబ్రహ్మచరియవాసో అక్ఖాతో యత్థ విఞ్ఞూ పురిసో ససక్కం బ్రహ్మచరియం న వసేయ్య, వసన్తో చ నారాధేయ్య ఞాయం ధమ్మం కుసలం.

‘‘ఇమే ఖో తే, సన్దక, తేన భగవతా జానతా పస్సతా అరహతా సమ్మాసమ్బుద్ధేన చత్తారో అబ్రహ్మచరియవాసా అక్ఖాతా యత్థ విఞ్ఞూ పురిసో ససక్కం బ్రహ్మచరియం న వసేయ్య, వసన్తో చ నారాధేయ్య ఞాయం ధమ్మం కుసల’’న్తి.

‘‘అచ్ఛరియం, భో ఆనన్ద, అబ్భుతం, భో ఆనన్ద! యావఞ్చిదం తేన భగవతా జానతా పస్సతా అరహతా సమ్మాసమ్బుద్ధేన చత్తారో అబ్రహ్మచరియవాసావ సమానా ‘అబ్రహ్మచరియవాసా’తి అక్ఖాతా యత్థ విఞ్ఞూ పురిసో ససక్కం బ్రహ్మచరియం న వసేయ్య, వసన్తో చ నారాధేయ్య ఞాయం ధమ్మం కుసలన్తి. కతమాని పన తాని, భో ఆనన్ద, తేన భగవతా జానతా పస్సతా అరహతా సమ్మాసమ్బుద్ధేన చత్తారి అనస్సాసికాని బ్రహ్మచరియాని అక్ఖాతాని యత్థ విఞ్ఞూ పురిసో ససక్కం బ్రహ్మచరియం న వసేయ్య, వసన్తో చ నారాధేయ్య ఞాయం ధమ్మం కుసల’’న్తి?

౨౨౯. ‘‘ఇధ, సన్దక, ఏకచ్చో సత్థా సబ్బఞ్ఞూ సబ్బదస్సావీ అపరిసేసం ఞాణదస్సనం పటిజానాతి – ‘చరతో చ మే తిట్ఠతో చ సుత్తస్స చ జాగరస్స చ సతతం సమితం ఞాణదస్సనం పచ్చుపట్ఠిత’న్తి. సో సుఞ్ఞమ్పి అగారం పవిసతి, పిణ్డమ్పి న లభతి, కుక్కురోపి డంసతి, చణ్డేనపి హత్థినా సమాగచ్ఛతి, చణ్డేనపి అస్సేన సమాగచ్ఛతి, చణ్డేనపి గోణేన సమాగచ్ఛతి, ఇత్థియాపి పురిసస్సపి నామమ్పి గోత్తమ్పి పుచ్ఛతి, గామస్సపి నిగమస్సపి నామమ్పి మగ్గమ్పి పుచ్ఛతి. సో ‘కిమిద’న్తి పుట్ఠో సమానో ‘సుఞ్ఞం మే అగారం పవిసితబ్బం అహోసి’, తేన పావిసిం; ‘పిణ్డమ్పి అలద్ధబ్బం అహోసి’, తేన నాలత్థం; ‘కుక్కురేన డంసితబ్బం అహోసి’, తేనమ్హి [తేన (క.), తేనాసిం (?)] దట్ఠో; ‘చణ్డేన హత్థినా సమాగన్తబ్బం అహోసి’, తేన సమాగమిం; ‘చణ్డేన అస్సేన సమాగన్తబ్బం అహోసి’, తేన సమాగమిం; ‘చణ్డేన గోణేన సమాగన్తబ్బం అహోసి’, తేన సమాగమిం; ‘ఇత్థియాపి పురిసస్సపి నామమ్పి గోత్తమ్పి పుచ్ఛితబ్బం అహోసి’, తేన పుచ్ఛిం; ‘గామస్సపి నిగమస్సపి నామమ్పి మగ్గమ్పి పుచ్ఛితబ్బం అహోసి’, తేన పుచ్ఛిన్తి. తత్ర, సన్దక, విఞ్ఞూ పురిసో ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతి – ‘అయం ఖో భవం సత్థా సబ్బఞ్ఞూ సబ్బదస్సావీ అపరిసేసం ఞాణదస్సనం పటిజానాతి…పే… ‘గామస్సపి నిగమస్సపి నామమ్పి మగ్గమ్పి పుచ్ఛితబ్బం అహోసి, తేన పుచ్ఛి’న్తి. సో ‘అనస్సాసికం ఇదం బ్రహ్మచరియ’న్తి – ఇతి విదిత్వా తస్మా బ్రహ్మచరియా నిబ్బిజ్జ పక్కమతి. ఇదం ఖో, సన్దక, తేన భగవతా జానతా పస్సతా అరహతా సమ్మాసమ్బుద్ధేన పఠమం అనస్సాసికం బ్రహ్మచరియం అక్ఖాతం యత్థ విఞ్ఞూ పురిసో ససక్కం బ్రహ్మచరియం న వసేయ్య, వసన్తో చ నారాధేయ్య ఞాయం ధమ్మం కుసలం.

౨౩౦. ‘‘పున చపరం, సన్దక, ఇధేకచ్చో సత్థా అనుస్సవికో హోతి అనుస్సవసచ్చో. సో అనుస్సవేన ఇతిహితిహపరమ్పరాయ పిటకసమ్పదాయ ధమ్మం దేసేతి. అనుస్సవికస్స ఖో పన, సన్దక, సత్థునో అనుస్సవసచ్చస్స సుస్సుతమ్పి హోతి దుస్సుతమ్పి హోతి తథాపి హోతి అఞ్ఞథాపి హోతి. తత్ర, సన్దక, విఞ్ఞూ పురిసో ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతి – ‘అయం ఖో భవం సత్థా అనుస్సవికో అనుస్సవసచ్చో సో అనుస్సవేన ఇతిహితిహపరమ్పరాయ పిటకసమ్పదాయ ధమ్మం దేసేతి. అనుస్సవికస్స ఖో పన సత్థునో అనుస్సవసచ్చస్స సుస్సుతమ్పి హోతి దుస్సుతమ్పి హోతి తథాపి హోతి అఞ్ఞథాపి హోతి’. సో ‘అనస్సాసికం ఇదం బ్రహ్మచరియ’న్తి – ఇతి విదిత్వా తస్మా బ్రహ్మచరియా నిబ్బిజ్జ పక్కమతి. ఇదం ఖో, సన్దక, తేన భగవతా జానతా పస్సతా అరహతా సమ్మాసమ్బుద్ధేన దుతియం అనస్సాసికం బ్రహ్మచరియం అక్ఖాతం యత్థ విఞ్ఞూ పురిసో ససక్కం బ్రహ్మచరియం న వసేయ్య, వసన్తో చ నారాధేయ్య ఞాయం ధమ్మం కుసలం.

౨౩౧. ‘‘పున చపరం, సన్దక, ఇధేకచ్చో సత్థా తక్కీ హోతి వీమంసీ. సో తక్కపరియాహతం వీమంసానుచరితం సయంపటిభానం ధమ్మం దేసేతి. తక్కిస్స ఖో పన, సన్దక, సత్థునో వీమంసిస్స సుతక్కితమ్పి హోతి దుత్తక్కితమ్పి హోతి తథాపి హోతి అఞ్ఞథాపి హోతి. తత్ర, సన్దక, విఞ్ఞూ పురిసో ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతి – ‘అయం ఖో భవం సత్థా తక్కీ వీమంసీ. సో తక్కపరియాహతం వీమంసానుచరితం సయంపటిభానం ధమ్మం దేసేతి. తక్కిస్స ఖో పన సత్థునో వీమంసిస్స సుతక్కితమ్పి హోతి దుత్తక్కితమ్పి హోతి తథాపి హోతి అఞ్ఞథాపి హోతి’. సో ‘అనస్సాసికం ఇదం బ్రహ్మచరియ’న్తి – ఇతి విదిత్వా తస్మా బ్రహ్మచరియా నిబ్బిజ్జ పక్కమతి. ఇదం ఖో, సన్దక, తేన భగవతా జానతా పస్సతా అరహతా సమ్మాసమ్బుద్ధేన తతియం అనస్సాసికం బ్రహ్మచరియం అక్ఖాతం యత్థ విఞ్ఞూ పురిసో ససక్కం బ్రహ్మచరియం న వసేయ్య, వసన్తో చ నారాధేయ్య ఞాయం ధమ్మం కుసలం.

౨౩౨. ‘‘పున చపరం, సన్దక, ఇధేకచ్చో సత్థా మన్దో హోతి మోమూహో. సో మన్దత్తా మోమూహత్తా తత్థ తత్థ [తథా తథా (సీ. స్యా. కం. పీ.)] పఞ్హం పుట్ఠో సమానో వాచావిక్ఖేపం ఆపజ్జతి అమరావిక్ఖేపం – ‘ఏవన్తిపి [ఏవమ్పి (సీ. పీ.)] మే నో, తథాతిపి [తథాపి (సీ. పీ.)] మే నో, అఞ్ఞథాతిపి [అఞ్ఞథాపి (సీ. పీ.) ( ) సబ్బత్థ నత్థి] మే నో, నోతిపి మే నో, నో నోతిపి మే నో’తి. తత్ర, సన్దక, విఞ్ఞూ పురిసో ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతి – ‘అయం ఖో భవం సత్థా మన్దో మోమూహో. సో మన్దత్తా మోమూహత్తా తత్థ తత్థ పఞ్హం పుట్ఠో సమానో వాచావిక్ఖేపం ఆపజ్జతి అమరావిక్ఖేపం – ఏవన్తిపి మే నో, తథాతిపి మే నో, అఞ్ఞథాతిపి మే నో, నోతిపి మే నో, నో నోతిపి మే నో’తి. సో ‘అనస్సాసికం ఇదం బ్రహ్మచరియ’న్తి – ఇతి విదిత్వా తస్మా బ్రహ్మచరియా నిబ్బిజ్జ పక్కమతి. ఇదం ఖో, సన్దక, తేన భగవతా జానతా పస్సతా అరహతా సమ్మాసమ్బుద్ధేన చతుత్థం అనస్సాసికం బ్రహ్మచరియం అక్ఖాతం యత్థ విఞ్ఞూ పురిసో ససక్కం బ్రహ్మచరియం న వసేయ్య, వసన్తో చ నారాధేయ్య ఞాయం ధమ్మం కుసలం.

‘‘ఇమాని ఖో, (తాని సన్దక, తేన భగవతా జానతా పస్సతా అరహతా సమ్మాసమ్బుద్ధేన చత్తారి అనస్సాసికాని బ్రహ్మచరియాని అక్ఖాతాని యత్థ విఞ్ఞూ పురిసో ససక్కం బ్రహ్మచరియం న వసేయ్య, వసన్తో చ నారాధేయ్య ఞాయం ధమ్మం కుసల’’న్తి.

‘‘అచ్ఛరియం, భో ఆనన్ద, అబ్భుతం, భో ఆనన్ద! యావఞ్చిదం తేన భగవతా జానతా పస్సతా అరహతా సమ్మాసమ్బుద్ధేన చత్తారి అనస్సాసికానేవ బ్రహ్మచరియాని అనస్సాసికాని బ్రహ్మచరియానీతి అక్ఖాతాని యత్థ విఞ్ఞూ పురిసో ససక్కం బ్రహ్మచరియం న వసేయ్య, వసన్తో చ నారాధేయ్య ఞాయం ధమ్మం కుసలం. సో పన, భో ఆనన్ద, సత్థా కిం వాదీ కిం అక్ఖాయీ యత్థ విఞ్ఞూ పురిసో ససక్కం బ్రహ్మచరియం వసేయ్య, వసన్తో చ ఆరాధేయ్య ఞాయం ధమ్మం కుసల’’న్తి.

౨౩౩. ‘‘ఇధ, సన్దక, తథాగతో లోకే ఉప్పజ్జతి అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో విజ్జాచరణసమ్పన్నో సుగతో లోకవిదూ అనుత్తరో పురిసదమ్మసారథి సత్థా దేవమనుస్సానం బుద్ధో భగవా…పే… [విత్థారో మ. ని. ౨.౯-౧౦ కన్దరకసుత్తే] సో ఇమే పఞ్చ నీవరణే పహాయ చేతసో ఉపక్కిలేసే పఞ్ఞాయ దుబ్బలీకరణే వివిచ్చేవ కామేహి వివిచ్చ అకుసలేహి ధమ్మేహి సవితక్కం సవిచారం వివేకజం పీతిసుఖం పఠమం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. యస్మిం ఖో [యస్మిం ఖో పన (స్యా. కం. క.)], సన్దక, సత్థరి సావకో ఏవరూపం ఉళారవిసేసం అధిగచ్ఛతి తత్థ విఞ్ఞూ పురిసో ససక్కం బ్రహ్మచరియం వసేయ్య, వసన్తో చ ఆరాధేయ్య ఞాయం ధమ్మం కుసలం.

‘‘పున చపరం, సన్దక, భిక్ఖు వితక్కవిచారానం వూపసమా…పే... దుతియం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. యస్మిం ఖో, సన్దక, సత్థరి సావకో ఏవరూపం ఉళారవిసేసం అధిగచ్ఛతి తత్థ విఞ్ఞూ పురిసో ససక్కం బ్రహ్మచరియం వసేయ్య, వసన్తో చ ఆరాధేయ్య ఞాయం ధమ్మం కుసలం.

‘‘పున చపరం, సన్దక, భిక్ఖు పీతియా చ విరాగా ఉపేక్ఖకో చ విహరతి…పే… తతియం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. యస్మిం ఖో, సన్దక, సత్థరి సావకో ఏవరూపం ఉళారవిసేసం అధిగచ్ఛతి తత్థ విఞ్ఞూ పురిసో ససక్కం బ్రహ్మచరియం వసేయ్య, వసన్తో చ ఆరాధేయ్య ఞాయం ధమ్మం కుసలం.

‘‘పున చపరం, సన్దక, భిక్ఖు సుఖస్స చ పహానా…పే… చతుత్థం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. యస్మిం ఖో, సన్దక, సత్థరి సావకో ఏవరూపం ఉళారవిసేసం అధిగచ్ఛతి తత్థ విఞ్ఞూ పురిసో ససక్కం బ్రహ్మచరియం వసేయ్య, వసన్తో చ ఆరాధేయ్య ఞాయం ధమ్మం కుసలం.

‘‘సో ఏవం సమాహితే చిత్తే పరిసుద్ధే పరియోదాతే అనఙ్గణే విగతూపక్కిలేసే ముదుభూతే కమ్మనియే ఠితే ఆనేఞ్జప్పత్తే పుబ్బేనివాసానుస్సతిఞాణాయ చిత్తం అభినిన్నామేతి. సో అనేకవిహితం పుబ్బేనివాసం అనుస్సరతి, సేయ్యథిదం – ఏకమ్పి జాతిం ద్వేపి జాతియో…పే… ఇతి సాకారం సఉద్దేసం అనేకవిహితం పుబ్బేనివాసం అనుస్సరతి. యస్మిం ఖో, సన్దక, సత్థరి సావకో ఏవరూపం ఉళారవిసేసం అధిగచ్ఛతి తత్థ విఞ్ఞూ పురిసో ససక్కం బ్రహ్మచరియం వసేయ్య, వసన్తో చ ఆరాధేయ్య ఞాయం ధమ్మం కుసలం.

‘‘సో ఏవం సమాహితే చిత్తే పరిసుద్ధే పరియోదాతే అనఙ్గణే విగతూపక్కిలేసే ముదుభూతే కమ్మనియే ఠితే ఆనేఞ్జప్పత్తే సత్తానం చుతూపపాతఞాణాయ చిత్తం అభినిన్నామేతి. సో దిబ్బేన చక్ఖునా విసుద్ధేన అతిక్కన్తమానుసకేన సత్తే పస్సతి చవమానే ఉపపజ్జమానే హీనే పణీతే సువణ్ణే దుబ్బణ్ణే సుగతే దుగ్గతే…పే… యథాకమ్మూపగే సత్తే పజానాతి. యస్మిం ఖో, సన్దక, సత్థరి సావకో ఏవరూపం ఉళారవిసేసం అధిగచ్ఛతి తత్థ విఞ్ఞూ పురిసో ససక్కం బ్రహ్మచరియం వసేయ్య, వసన్తో చ ఆరాధేయ్య ఞాయం ధమ్మం కుసలం.

‘‘సో ఏవం సమాహితే చిత్తే పరిసుద్ధే పరియోదాతే అనఙ్గణే విగతూపక్కిలేసే ముదుభూతే కమ్మనియే ఠితే ఆనేఞ్జప్పత్తే ఆసవానం ఖయఞాణాయ చిత్తం అభినిన్నామేతి. సో ‘ఇదం దుక్ఖ’న్తి యథాభూతం పజానాతి, ‘అయం దుక్ఖసముదయో’తి యథాభూతం పజానాతి, ‘అయం దుక్ఖనిరోధో’తి యథాభూతం పజానాతి, ‘అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా’తి యథాభూతం పజానాతి; ‘ఇమే ఆసవా’తి యథాభూతం పజానాతి, ‘అయం ఆసవసముదయో’తి యథాభూతం పజానాతి, ‘అయం ఆసవనిరోధో’తి యథాభూతం పజానాతి, ‘అయం ఆసవనిరోధగామినీ పటిపదా’తి యథాభూతం పజానాతి. తస్స ఏవం జానతో ఏవం పస్సతో కామాసవాపి చిత్తం విముచ్చతి, భవాసవాపి చిత్తం విముచ్చతి, అవిజ్జాసవాపి చిత్తం విముచ్చతి. విముత్తస్మిం విముత్తమితి ఞాణం హోతి. ‘ఖీణా జాతి, వుసితం బ్రహ్మచరియం, కతం కరణీయం, నాపరం ఇత్థత్తాయా’తి పజానాతి. యస్మిం ఖో, సన్దక, సత్థరి సావకో ఏవరూపం ఉళారవిసేసం అధిగచ్ఛతి తత్థ విఞ్ఞూ పురిసో ససక్కం బ్రహ్మచరియం వసేయ్య, వసన్తో చ ఆరాధేయ్య ఞాయం ధమ్మం కుసల’’న్తి.

౨౩౪. ‘‘యో పన సో, భో ఆనన్ద, భిక్ఖు అరహం ఖీణాసవో వుసితవా కతకరణీయో ఓహితభారో అనుప్పత్తసదత్థో పరిక్ఖీణభవసంయోజనో సమ్మదఞ్ఞా విముత్తో పరిభుఞ్జేయ్య సో కామే’’తి? ‘‘యో సో, సన్దక, భిక్ఖు అరహం ఖీణాసవో వుసితవా కతకరణీయో ఓహితభారో అనుప్పత్తసదత్థో పరిక్ఖీణభవసంయోజనో సమ్మదఞ్ఞా విముత్తో అభబ్బో సో పఞ్చట్ఠానాని అజ్ఝాచరితుం. అభబ్బో ఖీణాసవో భిక్ఖు సఞ్చిచ్చ పాణం జీవితా వోరోపేతుం, అభబ్బో ఖీణాసవో భిక్ఖు అదిన్నం థేయ్యసఙ్ఖాతం ఆదాతుం, అభబ్బో ఖీణాసవో భిక్ఖు మేథునం ధమ్మం పటిసేవేతుం, అభబ్బో ఖీణాసవో భిక్ఖు సమ్పజానముసా భాసితుం, అభబ్బో ఖీణాసవో భిక్ఖు సన్నిధికారకం కామే పరిభుఞ్జితుం, సేయ్యథాపి పుబ్బే అగారియభూతో. యో సో, సన్దక, భిక్ఖు అరహం ఖీణాసవో వుసితవా కతకరణీయో ఓహితభారో అనుప్పత్తసదత్థో పరిక్ఖీణభవసంయోజనో సమ్మదఞ్ఞా విముత్తో అభబ్బో సో ఇమాని పఞ్చట్ఠానాని అజ్ఝాచరితు’’న్తి.

౨౩౫. ‘‘యో పన సో, భో ఆనన్ద, భిక్ఖు అరహం ఖీణాసవో వుసితవా కతకరణీయో ఓహితభారో అనుప్పత్తసదత్థో పరిక్ఖీణభవసంయోజనో సమ్మదఞ్ఞా విముత్తో తస్స చరతో చేవ తిట్ఠతో చ సుత్తస్స చ జాగరస్స చ సతతం సమితం ఞాణదస్సనం పచ్చుపట్ఠితం – ‘ఖీణా మే ఆసవా’’’తి? ‘‘తేన హి, సన్దక, ఉపమం తే కరిస్సామి; ఉపమాయపిధేకచ్చే విఞ్ఞూ పురిసా భాసితస్స అత్థం ఆజానన్తి. సేయ్యథాపి, సన్దక, పురిసస్స హత్థపాదా ఛిన్నా; తస్స చరతో చేవ తిట్ఠతో చ సుత్తస్స చ జాగరస్స చ సతతం సమితం (జానాతి – ‘ఛిన్నా మే హత్థపాదా’తి, ఉదాహు పచ్చవేక్ఖమానో జానాతి – ‘ఛిన్నా మే హత్థపాదా’’’తి? ‘‘న ఖో, భో ఆనన్ద, సో పురిసో సతతం సమితం జానాతి – ‘ఛిన్నా మే హత్థపాదా’ తి.) [(ఛిన్నావ హత్థపాదా,) (సీ. స్యా. కం. పీ.)] అపి చ ఖో పన నం పచ్చవేక్ఖమానో జానాతి – ‘ఛిన్నా మే హత్థపాదా’’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, సన్దక, యో సో భిక్ఖు అరహం ఖీణాసవో వుసితవా కతకరణీయో ఓహితభారో అనుప్పత్తసదత్థో పరిక్ఖీణభవసంయోజనో సమ్మదఞ్ఞా విముత్తో తస్స చరతో చేవ తిట్ఠతో చ సుత్తస్స చ జాగరస్స చ సతతం సమితం (ఞాణదస్సనం న పచ్చుపట్ఠితం – ‘ఖీణా మే ఆసవా’తి;) [(ఖీణావ ఆసవా,) (సీ. స్యా. కం. పీ.)] అపి చ ఖో పన నం పచ్చవేక్ఖమానో జానాతి – ‘ఖీణా మే ఆసవా’’’తి.

౨౩౬. ‘‘కీవబహుకా పన, భో ఆనన్ద, ఇమస్మిం ధమ్మవినయే నియ్యాతారో’’తి? ‘‘న ఖో, సన్దక, ఏకంయేవ సతం న ద్వే సతాని న తీణి సతాని న చత్తారి సతాని న పఞ్చ సతాని, అథ ఖో భియ్యోవ యే ఇమస్మిం ధమ్మవినయే నియ్యాతారో’’తి. ‘‘అచ్ఛరియం, భో ఆనన్ద, అబ్భుతం, భో ఆనన్ద! న చ నామ సధమ్మోక్కంసనా భవిస్సతి, న పరధమ్మవమ్భనా, ఆయతనే చ ధమ్మదేసనా తావ బహుకా చ నియ్యాతారో పఞ్ఞాయిస్సన్తి. ఇమే పనాజీవకా పుత్తమతాయ పుత్తా అత్తానఞ్చేవ ఉక్కంసేన్తి, పరే చ వమ్భేన్తి తయో చేవ నియ్యాతారో పఞ్ఞపేన్తి, సేయ్యథిదం – నన్దం వచ్ఛం, కిసం సంకిచ్చం, మక్ఖలిం గోసాల’’న్తి. అథ ఖో సన్దకో పరిబ్బాజకో సకం పరిసం ఆమన్తేసి – ‘‘చరన్తు భోన్తో సమణే గోతమే బ్రహ్మచరియవాసో. న దాని సుకరం అమ్హేహి లాభసక్కారసిలోకే పరిచ్చజితు’’న్తి. ఇతి హిదం సన్దకో పరిబ్బాజకో సకం పరిసం ఉయ్యోజేసి భగవతి బ్రహ్మచరియేతి.

సన్దకసుత్తం నిట్ఠితం ఛట్ఠం.

౭. మహాసకులుదాయిసుత్తం

౨౩౭. ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం భగవా రాజగహే విహరతి వేళువనే కలన్దకనివాపే. తేన ఖో పన సమయేన సమ్బహులా అభిఞ్ఞాతా అభిఞ్ఞాతా పరిబ్బాజకా మోరనివాపే పరిబ్బాజకారామే పటివసన్తి, సేయ్యథిదం – అన్నభారో వరధరో సకులుదాయీ చ పరిబ్బాజకో అఞ్ఞే చ అభిఞ్ఞాతా అభిఞ్ఞాతా పరిబ్బాజకా. అథ ఖో భగవా పుబ్బణ్హసమయం నివాసేత్వా పత్తచీవరమాదాయ రాజగహం పిణ్డాయ పావిసి. అథ ఖో భగవతో ఏతదహోసి – ‘‘అతిప్పగో ఖో తావ రాజగహే పిణ్డాయ చరితుం. యంనూనాహం యేన మోరనివాపో పరిబ్బాజకారామో యేన సకులుదాయీ పరిబ్బాజకో తేనుపసఙ్కమేయ్య’’న్తి. అథ ఖో భగవా యేన మోరనివాపో పరిబ్బాజకారామో తేనుపసఙ్కమి. తేన ఖో పన సమయేన సకులుదాయీ పరిబ్బాజకో మహతియా పరిబ్బాజకపరిసాయ సద్ధిం నిసిన్నో హోతి ఉన్నాదినియా ఉచ్చాసద్దమహాసద్దాయ అనేకవిహితం తిరచ్ఛానకథం కథేన్తియా, సేయ్యథిదం – రాజకథం చోరకథం మహామత్తకథం సేనాకథం భయకథం యుద్ధకథం అన్నకథం పానకథం వత్థకథం సయనకథం మాలాకథం గన్ధకథం ఞాతికథం యానకథం గామకథం నిగమకథం నగరకథం జనపదకథం ఇత్థికథం సూరకథం విసిఖాకథం కుమ్భట్ఠానకథం పుబ్బపేతకథం నానత్తకథం లోకక్ఖాయికం సముద్దక్ఖాయికం ఇతిభవాభవకథం ఇతి వా. అద్దసా ఖో సకులుదాయీ పరిబ్బాజకో భగవన్తం దూరతోవ ఆగచ్ఛన్తం. దిస్వాన సకం పరిసం సణ్ఠాపేతి – ‘‘అప్పసద్దా భోన్తో హోన్తు; మా భోన్తో సద్దమకత్థ. అయం సమణో గోతమో ఆగచ్ఛతి; అప్పసద్దకామో ఖో పన సో ఆయస్మా అప్పసద్దస్స వణ్ణవాదీ. అప్పేవ నామ అప్పసద్దం పరిసం విదిత్వా ఉపసఙ్కమితబ్బం మఞ్ఞేయ్యా’’తి. అథ ఖో తే పరిబ్బాజకా తుణ్హీ అహేసుం. అథ ఖో భగవా యేన సకులుదాయీ పరిబ్బాజకో తేనుపసఙ్కమి. అథ ఖో సకులుదాయీ పరిబ్బాజకో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘ఏతు ఖో, భన్తే, భగవా. స్వాగతం, భన్తే, భగవతో. చిరస్సం ఖో, భన్తే, భగవా ఇమం పరియాయమకాసి యదిదం ఇధాగమనాయ. నిసీదతు, భన్తే, భగవా; ఇదమాసనం పఞ్ఞత్త’’న్తి. నిసీది భగవా పఞ్ఞత్తే ఆసనే. సకులుదాయీపి ఖో పరిబ్బాజకో అఞ్ఞతరం నీచం ఆసనం గహేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నం ఖో సకులుదాయిం పరిబ్బాజకం భగవా ఏతదవోచ –

౨౩౮. ‘‘కాయనుత్థ, ఉదాయి, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా, కా చ పన వో అన్తరాకథా విప్పకతా’’తి? ‘‘తిట్ఠతేసా, భన్తే, కథా యాయ మయం ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా. నేసా, భన్తే, కథా భగవతో దుల్లభా భవిస్సతి పచ్ఛాపి సవనాయ. పురిమాని, భన్తే, దివసాని పురిమతరాని నానాతిత్థియానం సమణబ్రాహ్మణానం కుతూహలసాలాయం సన్నిసిన్నానం సన్నిపతితానం అయమన్తరాకథా ఉదపాది – ‘లాభా వత, భో, అఙ్గమగధానం, సులద్ధలాభా వత, భో, అఙ్గమగధానం! తత్రిమే [యత్థిమే (సీ.)] సమణబ్రాహ్మణా సఙ్ఘినో గణినో గణాచరియా ఞాతా యసస్సినో తిత్థకరా సాధుసమ్మతా బహుజనస్స రాజగహం వస్సావాసం ఓసటా. అయమ్పి ఖో పూరణో కస్సపో సఙ్ఘీ చేవ గణీ చ గణాచరియో చ ఞాతో యసస్సీ తిత్థకరో సాధుసమ్మతో బహుజనస్స; సోపి రాజగహం వస్సావాసం ఓసటో. అయమ్పి ఖో మక్ఖలి గోసాలో…పే… అజితో కేసకమ్బలో… పకుధో కచ్చాయనో… సఞ్జయో బేలట్ఠపుత్తో… నిగణ్ఠో నాటపుత్తో సఙ్ఘీ చేవ గణీ చ గణాచరియో చ ఞాతో యసస్సీ తిత్థకరో సాధుసమ్మతో బహుజనస్స; సోపి రాజగహం వస్సావాసం ఓసటో. అయమ్పి ఖో సమణో గోతమో సఙ్ఘీ చేవ గణీ చ గణాచరియో చ ఞాతో యసస్సీ తిత్థకరో సాధుసమ్మతో బహుజనస్స; సోపి రాజగహం వస్సావాసం ఓసటో. కో ను ఖో ఇమేసం భవతం సమణబ్రాహ్మణానం సఙ్ఘీనం గణీనం గణాచరియానం ఞాతానం యసస్సీనం తిత్థకరానం సాధుసమ్మతానం బహుజనస్స సావకానం సక్కతో గరుకతో మానితో పూజితో, కఞ్చ పన సావకా సక్కత్వా గరుం కత్వా [గరుకత్వా (సీ. స్యా. కం. పీ.)] ఉపనిస్సాయ విహరన్తీ’’’తి?

౨౩౯. ‘‘తత్రేకచ్చే ఏవమాహంసు – ‘అయం ఖో పూరణో కస్సపో సఙ్ఘీ చేవ గణీ చ గణాచరియో చ ఞాతో యసస్సీ తిత్థకరో సాధుసమ్మతో బహుజనస్స; సో చ ఖో సావకానం న సక్కతో న గరుకతో న మానితో న పూజితో, న చ పన పూరణం కస్సపం సావకా సక్కత్వా గరుం కత్వా ఉపనిస్సాయ విహరన్తి. భూతపుబ్బం పూరణో కస్సపో అనేకసతాయ పరిసాయ ధమ్మం దేసేతి. తత్రఞ్ఞతరో పూరణస్స కస్సపస్స సావకో సద్దమకాసి – ‘‘మా భోన్తో పూరణం కస్సపం ఏతమత్థం పుచ్ఛిత్థ; నేసో ఏతం జానాతి; మయమేతం జానామ, అమ్హే ఏతమత్థం పుచ్ఛథ; మయమేతం భవన్తానం బ్యాకరిస్సామా’’తి. భూతపుబ్బం పూరణో కస్సపో బాహా పగ్గయ్హ కన్దన్తో న లభతి – ‘‘అప్పసద్దా భోన్తో హోన్తు, మా భోన్తో సద్దమకత్థ. నేతే, భవన్తే, పుచ్ఛన్తి, అమ్హే ఏతే పుచ్ఛన్తి; మయమేతేసం బ్యాకరిస్సామా’’తి. బహూ ఖో పన పూరణస్స కస్సపస్స సావకా వాదం ఆరోపేత్వా అపక్కన్తా – ‘‘న త్వం ఇమం ధమ్మవినయం ఆజానాసి, అహం ఇమం ధమ్మవినయం ఆజానామి, కిం త్వం ఇమం ధమ్మవినయం ఆజానిస్ససి? మిచ్ఛాపటిపన్నో త్వమసి, అహమస్మి సమ్మాపటిపన్నో, సహితం మే, అసహితం తే, పురేవచనీయం పచ్ఛా అవచ, పచ్ఛావచనీయం పురే అవచ, అధిచిణ్ణం తే విపరావత్తం, ఆరోపితో తే వాదో, నిగ్గహితోసి, చర వాదప్పమోక్ఖాయ, నిబ్బేఠేహి వా సచే పహోసీ’’తి. ఇతి పూరణో కస్సపో సావకానం న సక్కతో న గరుకతో న మానితో న పూజితో, న చ పన పూరణం కస్సపం సావకా సక్కత్వా గరుం కత్వా ఉపనిస్సాయ విహరన్తి. అక్కుట్ఠో చ పన పూరణో కస్సపో ధమ్మక్కోసేనా’’’తి.

‘‘ఏకచ్చే ఏవమాహంసు – ‘అయమ్పి ఖో మక్ఖలి గోసాలో…పే… అజితో కేసకమ్బలో… పకుధో కచ్చాయనో… సఞ్జయో బేలట్ఠపుత్తో… నిగణ్ఠో నాటపుత్తో సఙ్ఘీ చేవ గణీ చ గణాచరియో చ ఞాతో యసస్సీ తిత్థకరో సాధుసమ్మతో బహుజనస్స; సో చ ఖో సావకానం న సక్కతో న గరుకతో న మానితో న పూజితో, న చ పన నిగణ్ఠం నాటపుత్తం సావకా సక్కత్వా గరుం కత్వా ఉపనిస్సాయ విహరన్తి. భూతపుబ్బం నిగణ్ఠో నాటపుత్తో అనేకసతాయ పరిసాయ ధమ్మం దేసేతి. తత్రఞ్ఞతరో నిగణ్ఠస్స నాటపుత్తస్స సావకో సద్దమకాసి – మా భోన్తో నిగణ్ఠం నాటపుత్తం ఏతమత్థం పుచ్ఛిత్థ; నేసో ఏతం జానాతి; మయమేతం జానామ, అమ్హే ఏతమత్థం పుచ్ఛథ; మయమేతం భవన్తానం బ్యాకరిస్సామాతి. భూతపుబ్బం నిగణ్ఠో నాటపుత్తో బాహా పగ్గయ్హ కన్దన్తో న లభతి – ‘‘అప్పసద్దా భోన్తో హోన్తు, మా భోన్తో సద్దమకత్థ. నేతే భవన్తే పుచ్ఛన్తి, అమ్హే ఏతే పుచ్ఛన్తి; మయమేతేసం బ్యాకరిస్సామా’’తి. బహూ ఖో పన నిగణ్ఠస్స నాటపుత్తస్స సావకా వాదం ఆరోపేత్వా అపక్కన్తా – ‘‘న త్వం ఇమం ధమ్మవినయం ఆజానాసి, అహం ఇమం ధమ్మవినయం ఆజానామి. కిం త్వం ఇమం ధమ్మవినయం ఆజానిస్ససి? మిచ్ఛాపటిపన్నో త్వమసి. అహమస్మి సమ్మాపటిపన్నో. సహితం మే అసహితం తే, పురేవచనీయం పచ్ఛా అవచ, పచ్ఛావచనీయం పురే అవచ, అధిచిణ్ణం తే విపరావత్తం, ఆరోపితో తే వాదో, నిగ్గహితోసి, చర వాదప్పమోక్ఖాయ, నిబ్బేఠేహి వా సచే పహోసీ’’తి. ఇతి నిగణ్ఠో నాటపుత్తో సావకానం న సక్కతో న గరుకతో న మానితో న పూజితో, న చ పన నిగణ్ఠం నాటపుత్తం సావకా సక్కత్వా గరుం కత్వా ఉపనిస్సాయ విహరన్తి. అక్కుట్ఠో చ పన నిగణ్ఠో నాటపుత్తో ధమ్మక్కోసేనా’’’తి.

౨౪౦. ‘‘ఏకచ్చే ఏవమాహంసు – ‘అయమ్పి ఖో సమణో గోతమో సఙ్ఘీ చేవ గణీ చ గణాచరియో చ ఞాతో యసస్సీ తిత్థకరో సాధుసమ్మతో బహుజనస్స; సో చ ఖో సావకానం సక్కతో గరుకతో మానితో పూజితో, సమణఞ్చ పన గోతమం సావకా సక్కత్వా గరుం కత్వా ఉపనిస్సాయ విహరన్తి. భూతపుబ్బం సమణో గోతమో అనేకసతాయ పరిసాయ ధమ్మం దేసేసి. తత్రఞ్ఞతరో సమణస్స గోతమస్స సావకో ఉక్కాసి. తమేనాఞ్ఞతరో సబ్రహ్మచారీ జణ్ణుకేన [జణ్ణుకే (సీ.)] ఘట్టేసి – ‘‘అప్పసద్దో ఆయస్మా హోతు, మాయస్మా సద్దమకాసి, సత్థా నో భగవా ధమ్మం దేసేసీ’’తి. యస్మిం సమయే సమణో గోతమో అనేకసతాయ పరిసాయ ధమ్మం దేసేతి, నేవ తస్మిం సమయే సమణస్స గోతమస్స సావకానం ఖిపితసద్దో వా హోతి ఉక్కాసితసద్దో వా. తమేనం మహాజనకాయో పచ్చాసీసమానరూపో [పచ్చాసిం సమానరూపో (సీ. స్యా. కం. పీ.)] పచ్చుపట్ఠితో హోతి – ‘‘యం నో భగవా ధమ్మం భాసిస్సతి తం నో సోస్సామా’’తి. సేయ్యథాపి నామ పురిసో చాతుమ్మహాపథే ఖుద్దమధుం [ఖుద్దం మధుం (సీ. స్యా. కం. పీ.)] అనేలకం పీళేయ్య [ఉప్పీళేయ్య (సీ.)]. తమేనం మహాజనకాయో పచ్చాసీసమానరూపో పచ్చుపట్ఠితో అస్స. ఏవమేవ యస్మిం సమయే సమణో గోతమో అనేకసతాయ పరిసాయ ధమ్మం దేసేతి, నేవ తస్మిం సమయే సమణస్స గోతమస్స సావకానం ఖిపితసద్దో వా హోతి ఉక్కాసితసద్దో వా. తమేనం మహాజనకాయో పచ్చాసీసమానరూపో పచ్చుపట్ఠితో హోతి – ‘‘యం నో భగవా ధమ్మం భాసిస్సతి తం నో సోస్సామా’’తి. యేపి సమణస్స గోతమస్స సావకా సబ్రహ్మచారీహి సమ్పయోజేత్వా సిక్ఖం పచ్చక్ఖాయ హీనాయావత్తన్తి తేపి సత్థు చేవ వణ్ణవాదినో హోన్తి, ధమ్మస్స చ వణ్ణవాదినో హోన్తి, సఙ్ఘస్స చ వణ్ణవాదినో హోన్తి, అత్తగరహినోయేవ హోన్తి అనఞ్ఞగరహినో, ‘‘మయమేవమ్హా అలక్ఖికా మయం అప్పపుఞ్ఞా తే మయం ఏవం స్వాక్ఖాతే ధమ్మవినయే పబ్బజిత్వా నాసక్ఖిమ్హా యావజీవం పరిపుణ్ణం పరిసుద్ధం బ్రహ్మచరియం చరితు’’న్తి. తే ఆరామికభూతా వా ఉపాసకభూతా వా పఞ్చసిక్ఖాపదే సమాదాయ వత్తన్తి. ఇతి సమణో గోతమో సావకానం సక్కతో గరుకతో మానితో పూజితో, సమణఞ్చ పన గోతమం సావకా సక్కత్వా గరుం కత్వా ఉపనిస్సాయ విహరన్తీ’’’తి.

౨౪౧. ‘‘కతి పన త్వం, ఉదాయి, మయి ధమ్మే సమనుపస్ససి, యేహి మమం [మమ (సబ్బత్థ)] సావకా సక్కరోన్తి గరుం కరోన్తి [గరుకరోన్తి (సీ. స్యా. కం. పీ.)] మానేన్తి పూజేన్తి, సక్కత్వా గరుం కత్వా ఉపనిస్సాయ విహరన్తీ’’తి? ‘‘పఞ్చ ఖో అహం, భన్తే, భగవతి ధమ్మే సమనుపస్సామి యేహి భగవన్తం సావకా సక్కరోన్తి గరుం కరోన్తి మానేన్తి పూజేన్తి, సక్కత్వా గరుం కత్వా ఉపనిస్సాయ విహరన్తి. కతమే పఞ్చ? భగవా హి, భన్తే, అప్పాహారో, అప్పాహారతాయ చ వణ్ణవాదీ. యమ్పి, భన్తే, భగవా అప్పాహారో, అప్పాహారతాయ చ వణ్ణవాదీ ఇమం ఖో అహం, భన్తే, భగవతి పఠమం ధమ్మం సమనుపస్సామి యేన భగవన్తం సావకా సక్కరోన్తి గరుం కరోన్తి మానేన్తి పూజేన్తి, సక్కత్వా గరుం కత్వా ఉపనిస్సాయ విహరన్తి.

‘‘పున చపరం, భన్తే, భగవా సన్తుట్ఠో ఇతరీతరేన చీవరేన, ఇతరీతరచీవరసన్తుట్ఠియా చ వణ్ణవాదీ. యమ్పి, భన్తే, భగవా సన్తుట్ఠో ఇతరీతరేన చీవరేన, ఇతరీతరచీవరసన్తుట్ఠియా చ వణ్ణవాదీ, ఇమం ఖో అహం, భన్తే, భగవతి దుతియం ధమ్మం సమనుపస్సామి యేన భగవన్తం సావకా సక్కరోన్తి గరుం కరోన్తి మానేన్తి పూజేన్తి, సక్కత్వా గరుం కత్వా ఉపనిస్సాయ విహరన్తి.

‘‘పున చపరం, భన్తే, భగవా సన్తుట్ఠో ఇతరీతరేన పిణ్డపాతేన, ఇతరీతరపిణ్డపాతసన్తుట్ఠియా చ వణ్ణవాదీ. యమ్పి, భన్తే, భగవా సన్తుట్ఠో ఇతరీతరేన పిణ్డపాతేన, ఇతరీతరపిణ్డపాతసన్తుట్ఠియా చ వణ్ణవాదీ, ఇమం ఖో అహం, భన్తే, భగవతి తతియం ధమ్మం సమనుపస్సామి యేన భగవన్తం సావకా సక్కరోన్తి గరుం కరోన్తి మానేన్తి పూజేన్తి, సక్కత్వా గరుం కత్వా ఉపనిస్సాయ విహరన్తి.

‘‘పున చపరం, భన్తే, భగవా సన్తుట్ఠో ఇతరీతరేన సేనాసనేన, ఇతరీతరసేనాసనసన్తుట్ఠియా చ వణ్ణవాదీ. యమ్పి, భన్తే, భగవా సన్తుట్ఠో ఇతరీతరేన సేనాసనేన, ఇతరీతరసేనాసనసన్తుట్ఠియా చ వణ్ణవాదీ, ఇమం ఖో అహం, భన్తే, భగవతి చతుత్థం ధమ్మం సమనుపస్సామి యేన భగవన్తం సావకా సక్కరోన్తి గరుం కరోన్తి మానేన్తి పూజేన్తి, సక్కత్వా గరుం కత్వా ఉపనిస్సాయ విహరన్తి.

‘‘పున చపరం, భన్తే, భగవా పవివిత్తో, పవివేకస్స చ వణ్ణవాదీ. యమ్పి, భన్తే, భగవా పవివిత్తో, పవివేకస్స చ వణ్ణవాదీ, ఇమం ఖో అహం, భన్తే, భగవతి పఞ్చమం ధమ్మం సమనుపస్సామి యేన భగవన్తం సావకా సక్కరోన్తి గరుం కరోన్తి మానేన్తి పూజేన్తి, సక్కత్వా గరుం కత్వా ఉపనిస్సాయ విహరన్తి.

‘‘ఇమే ఖో అహం, భన్తే, భగవతి పఞ్చ ధమ్మే సమనుపస్సామి యేహి భగవన్తం సావకా సక్కరోన్తి గరుం కరోన్తి మానేన్తి పూజేన్తి, సక్కత్వా గరుం కత్వా ఉపనిస్సాయ విహరన్తీ’’తి.

౨౪౨. ‘‘‘అప్పాహారో సమణో గోతమో, అప్పాహారతాయ చ వణ్ణవాదీ’తి, ఇతి చే మం, ఉదాయి, సావకా సక్కరేయ్యుం గరుం కరేయ్యుం మానేయ్యుం పూజేయ్యుం, సక్కత్వా గరుం కత్వా ఉపనిస్సాయ విహరేయ్యుం, సన్తి ఖో పన మే, ఉదాయి, సావకా కోసకాహారాపి అడ్ఢకోసకాహారాపి బేలువాహారాపి అడ్ఢబేలువాహారాపి. అహం ఖో పన, ఉదాయి, అప్పేకదా ఇమినా పత్తేన సమతిత్తికమ్పి భుఞ్జామి భియ్యోపి భుఞ్జామి. ‘అప్పాహారో సమణో గోతమో, అప్పాహారతాయ చ వణ్ణవాదీ’తి, ఇతి చే మం, ఉదాయి, సావకా సక్కరేయ్యుం గరుం కరేయ్యుం మానేయ్యుం పూజేయ్యుం, సక్కత్వా గరుం కత్వా ఉపనిస్సాయ విహరేయ్యుం, యే తే, ఉదాయి, మమ సావకా కోసకాహారాపి అడ్ఢకోసకాహారాపి బేలువాహారాపి అడ్ఢబేలువాహారాపి న మం తే ఇమినా ధమ్మేన సక్కరేయ్యుం గరుం కరేయ్యుం మానేయ్యుం పూజేయ్యుం, సక్కత్వా గరుం కత్వా ఉపనిస్సాయ విహరేయ్యుం.