౧. సాలేయ్యకసుత్తం

౪౩౯. ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం భగవా కోసలేసు చారికం చరమానో మహతా భిక్ఖుసఙ్ఘేన సద్ధిం యేన సాలా నామ కోసలానం బ్రాహ్మణగామో తదవసరి. అస్సోసుం ఖో సాలేయ్యకా బ్రాహ్మణగహపతికా – ‘‘సమణో ఖలు, భో, గోతమో సక్యపుత్తో సక్యకులా పబ్బజితో కోసలేసు చారికం చరమానో మహతా భిక్ఖుసఙ్ఘేన సద్ధిం సాలం అనుప్పత్తో. తం ఖో పన భవన్తం గోతమం ఏవం కల్యాణో కిత్తిసద్దో అబ్భుగ్గతో – ‘ఇతిపి సో భగవా అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో విజ్జాచరణసమ్పన్నో సుగతో లోకవిదూ అనుత్తరో పురిసదమ్మసారథి సత్థా దేవమనుస్సానం బుద్ధో భగవా. సో ఇమం లోకం సదేవకం సమారకం సబ్రహ్మకం సస్సమణబ్రాహ్మణిం పజం సదేవమనుస్సం సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా పవేదేతి. సో ధమ్మం దేసేతి ఆదికల్యాణం మజ్ఝేకల్యాణం పరియోసానకల్యాణం సాత్థం సబ్యఞ్జనం; కేవలపరిపుణ్ణం పరిసుద్ధం బ్రహ్మచరియం పకాసేతి’. సాధు ఖో పన తథారూపానం అరహతం దస్సనం హోతీ’’తి.

అథ ఖో సాలేయ్యకా బ్రాహ్మణగహపతికా యేన భగవా తేనుపసఙ్కమింసు; ఉపసఙ్కమిత్వా అప్పేకచ్చే భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీదింసు; అప్పేకచ్చే భగవతా సద్ధిం సమ్మోదింసు, సమ్మోదనీయం కథం సారణీయం వీతిసారేత్వా ఏకమన్తం నిసీదింసు; అప్పేకచ్చే యేన భగవా తేనఞ్జలిం పణామేత్వా ఏకమన్తం నిసీదింసు; అప్పేకచ్చే భగవతో సన్తికే నామగోత్తం సావేత్వా ఏకమన్తం నిసీదింసు; అప్పేకచ్చే తుణ్హీభూతా ఏకమన్తం నిసీదింసు. ఏకమన్తం నిసిన్నా ఖో సాలేయ్యకా బ్రాహ్మణగహపతికా భగవన్తం ఏతదవోచుం – ‘‘కో ను ఖో, భో గోతమ, హేతు, కో పచ్చయో, యేన మిధేకచ్చే సత్తా కాయస్స భేదా పరం మరణా అపాయం దుగ్గతిం వినిపాతం నిరయం ఉపపజ్జన్తి? కో పన, భో గోతమ, హేతు, కో పచ్చయో, యేన మిధేకచ్చే సత్తా కాయస్స భేదా పరం మరణా సుగతిం సగ్గం లోకం ఉపపజ్జన్తీ’’తి?

‘‘అధమ్మచరియావిసమచరియాహేతు ఖో, గహపతయో, ఏవమిధేకచ్చే సత్తా కాయస్స భేదా పరం మరణా అపాయం దుగ్గతిం వినిపాతం నిరయం ఉపపజ్జన్తి. ధమ్మచరియాసమచరియాహేతు ఖో, గహపతయో, ఏవమిధేకచ్చే సత్తా కాయస్స భేదా పరం మరణా సుగతిం సగ్గం లోకం ఉపపజ్జన్తీ’’తి.

‘‘న ఖో మయం ఇమస్స భోతో గోతమస్స సంఖిత్తేన భాసితస్స, విత్థారేన అత్థం అవిభత్తస్స, విత్థారేన అత్థం ఆజానామ. సాధు నో భవం గోతమో తథా ధమ్మం దేసేతు, యథా మయం ఇమస్స భోతో గోతమస్స సంఖిత్తేన భాసితస్స, విత్థారేన అత్థం అవిభత్తస్స, విత్థారేన అత్థం ఆజానేయ్యామా’’తి. ‘‘తేన హి, గహపతయో, సుణాథ, సాధుకం మనసి కరోథ, భాసిస్సామీ’’తి. ‘‘ఏవం, భో’’తి ఖో సాలేయ్యకా బ్రాహ్మణగహపతికా భగవతో పచ్చస్సోసుం. భగవా ఏతదవోచ –

౪౪౦. ‘‘తివిధం ఖో, గహపతయో, కాయేన అధమ్మచరియావిసమచరియా హోతి, చతుబ్బిధం వాచాయ అధమ్మచరియావిసమచరియా హోతి, తివిధం మనసా అధమ్మచరియావిసమచరియా హోతి.

‘‘కథఞ్చ, గహపతయో, తివిధం కాయేన అధమ్మచరియావిసమచరియా హోతి? ఇధ, గహపతయో, ఏకచ్చో పాణాతిపాతీ హోతి, లుద్దో [లుద్దో దారుణో (క.) టీకా ఓలోకేతబ్బా] లోహితపాణి హతప్పహతే నివిట్ఠో అదయాపన్నో పాణభూతేసు [సబ్బపాణభూతేసు (స్యా. కం. క.)].

‘‘అదిన్నాదాయీ ఖో పన హోతి. యం తం పరస్స పరవిత్తూపకరణం, గామగతం వా అరఞ్ఞగతం వా, తం అదిన్నం థేయ్యసఙ్ఖాతం ఆదాతా హోతి.

‘‘కామేసుమిచ్ఛాచారీ ఖో పన హోతి. యా తా మాతురక్ఖితా పితురక్ఖితా మాతాపితురక్ఖితా భాతురక్ఖితా భగినిరక్ఖితా ఞాతిరక్ఖితా గోత్తరక్ఖితా ధమ్మరక్ఖితా సస్సామికా సపరిదణ్డా అన్తమసో మాలాగుళపరిక్ఖిత్తాపి, తథారూపాసు చారిత్తం ఆపజ్జితా హోతి. ఏవం ఖో, గహపతయో, తివిధం కాయేన అధమ్మచరియావిసమచరియా హోతి.

‘‘కథఞ్చ, గహపతయో, చతుబ్బిధం వాచాయ అధమ్మచరియావిసమచరియా హోతి? ఇధ, గహపతయో, ఏకచ్చో ముసావాదీ హోతి. సభాగతో వా పరిసాగతో వా, ఞాతిమజ్ఝగతో వా పూగమజ్ఝగతో వా రాజకులమజ్ఝగతో వా, అభినీతో సక్ఖిపుట్ఠో – ‘ఏహమ్భో పురిస, యం జానాసి తం వదేహీ’తి, సో అజానం వా ఆహ – ‘జానామీ’తి, జానం వా ఆహ – ‘న జానామీ’తి, అపస్సం వా ఆహ – ‘పస్సామీ’తి, పస్సం వా ఆహ – ‘న పస్సామీ’తి [సో ఆహ అజానం వా అహం జానామీతి జానం వా అహం న జానామీతి అపస్సం వా అహం పస్సామీతి పస్సం వా అహం న పస్సామీతి (క.)]. ఇతి అత్తహేతు వా పరహేతు వా ఆమిసకిఞ్చిక్ఖహేతు వా సమ్పజానముసా భాసితా హోతి.

‘‘పిసుణవాచో ఖో పన హోతి. ఇతో సుత్వా అముత్ర అక్ఖాతా ఇమేసం భేదాయ, అముత్ర వా సుత్వా ఇమేసం అక్ఖాతా అమూసం భేదాయ. ఇతి సమగ్గానం వా భేత్తా [భేదకా (క.), భేదేతా (స్యా. కం.), తదట్ఠకథాయం పన భేత్తాతి దిస్సతి], భిన్నానం వా అనుప్పదాతా, వగ్గారామో వగ్గరతో వగ్గనన్దీ వగ్గకరణిం వాచం భాసితా హోతి.

‘‘ఫరుసవాచో ఖో పన హోతి. యా సా వాచా అణ్డకా [కణ్డకా (క.)] కక్కసా పరకటుకా పరాభిసజ్జనీ కోధసామన్తా అసమాధిసంవత్తనికా, తథారూపిం వాచం భాసితా హోతి.

‘‘సమ్ఫప్పలాపీ ఖో పన హోతి. అకాలవాదీ అభూతవాదీ అనత్థవాదీ అధమ్మవాదీ అవినయవాదీ. అనిధానవతిం వాచం భాసితా హోతి అకాలేన అనపదేసం అపరియన్తవతిం అనత్థసంహితం. ఏవం ఖో, గహపతయో, చతుబ్బిధం వాచాయ అధమ్మచరియావిసమచరియా హోతి.

‘‘కథఞ్చ, గహపతయో, తివిధం మనసా అధమ్మచరియావిసమచరియా హోతి? ఇధ, గహపతయో, ఏకచ్చో అభిజ్ఝాలు హోతి, యం తం పరస్స పరవిత్తూపకరణం తం అభిజ్ఝాతా హోతి – ‘అహో వత యం పరస్స తం మమస్సా’’’తి!

‘‘బ్యాపన్నచిత్తో ఖో పన హోతి పదుట్ఠమనసఙ్కప్పో – ‘ఇమే సత్తా హఞ్ఞన్తు వా వజ్ఝన్తు వా ఉచ్ఛిజ్జన్తు వా వినస్సన్తు వా మా వా అహేసు’’’న్తి [మా వా అహేసుం ఇతి వాతి (సీ. పీ. క.)].

‘‘మిచ్ఛాదిట్ఠికో ఖో పన హోతి విపరీతదస్సనో – ‘నత్థి దిన్నం నత్థి యిట్ఠం నత్థి హుతం, నత్థి సుకతదుక్కటానం కమ్మానం ఫలం విపాకో, నత్థి అయం లోకో నత్థి పరో లోకో, నత్థి మాతా నత్థి పితా, నత్థి సత్తా ఓపపాతికా, నత్థి లోకే సమణబ్రాహ్మణా సమ్మగ్గతా సమ్మాపటిపన్నా యే ఇమఞ్చ లోకం పరఞ్చ లోకం సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా పవేదేన్తీ’తి. ఏవం ఖో, గహపతయో, తివిధం మనసా అధమ్మచరియావిసమచరియా హోతి.

‘‘ఏవం అధమ్మచరియావిసమచరియాహేతు ఖో, గహపతయో, ఏవమిధేకచ్చే సత్తా కాయస్స భేదా పరం మరణా అపాయం దుగ్గతిం వినిపాతం నిరయం ఉపపజ్జన్తి.

౪౪౧. ‘‘తివిధం ఖో, గహపతయో, కాయేన ధమ్మచరియాసమచరియా హోతి, చతుబ్బిధం వాచాయ ధమ్మచరియాసమచరియా హోతి, తివిధం మనసా ధమ్మచరియాసమచరియా హోతి.

‘‘కథఞ్చ, గహపతయో, తివిధం కాయేన ధమ్మచరియాసమచరియా హోతి? ఇధ, గహపతయో, ఏకచ్చో పాణాతిపాతం పహాయ పాణాతిపాతా పటివిరతో హోతి, నిహితదణ్డో నిహితసత్థో లజ్జీ దయాపన్నో సబ్బపాణభూతహితానుకమ్పీ విహరతి.

‘‘అదిన్నాదానం పహాయ అదిన్నాదానా పటివిరతో హోతి. యం తం పరస్స పరవిత్తూపకరణం, గామగతం వా అరఞ్ఞగతం వా, తం నాదిన్నం థేయ్యసఙ్ఖాతం ఆదాతా హోతి.

‘‘కామేసుమిచ్ఛాచారం పహాయ కామేసుమిచ్ఛాచారా పటివిరతో హోతి. యా తా మాతురక్ఖితా పితురక్ఖితా మాతాపితురక్ఖితా భాతురక్ఖితా భగినిరక్ఖితా ఞాతిరక్ఖితా గోత్తరక్ఖితా ధమ్మరక్ఖితా సస్సామికా సపరిదణ్డా అన్తమసో మాలాగుళపరిక్ఖిత్తాపి, తథారూపాసు న చారిత్తం ఆపజ్జితా హోతి. ఏవం ఖో, గహపతయో, తివిధం కాయేన ధమ్మచరియాసమచరియా హోతి.

‘‘కథఞ్చ, గహపతయో, చతుబ్బిధం వాచాయ ధమ్మచరియాసమచరియా హోతి? ఇధ, గహపతయో, ఏకచ్చో ముసావాదం పహాయ ముసావాదా పటివిరతో హోతి. సభాగతో వా పరిసాగతో వా, ఞాతిమజ్ఝగతో వా పూగమజ్ఝగతో వా రాజకులమజ్ఝగతో వా, అభినీతో సక్ఖిపుట్ఠో – ‘ఏహమ్భో పురిస, యం జానాసి తం వదేహీ’తి, సో అజానం వా ఆహ – ‘న జానామీ’తి, జానం వా ఆహ – ‘జానామీ’తి, అపస్సం వా ఆహ – ‘న పస్సామీ’తి, పస్సం వా ఆహ – ‘పస్సామీ’తి. ఇతి అత్తహేతు వా పరహేతు వా ఆమిసకిఞ్చిక్ఖహేతు వా న సమ్పజానముసా భాసితా హోతి.

‘‘పిసుణం వాచం పహాయ పిసుణాయ వాచాయ పటివిరతో హోతి, ఇతో సుత్వా న అముత్ర అక్ఖాతా ఇమేసం భేదాయ, అముత్ర వా సుత్వా న ఇమేసం అక్ఖాతా అమూసం భేదాయ. ఇతి భిన్నానం వా సన్ధాతా, సహితానం వా అనుప్పదాతా, సమగ్గారామో సమగ్గరతో సమగ్గనన్దీ సమగ్గకరణిం వాచం భాసితా హోతి.

‘‘ఫరుసం వాచం పహాయ ఫరుసాయ వాచాయ పటివిరతో హోతి. యా సా వాచా నేలా కణ్ణసుఖా పేమనీయా హదయఙ్గమా పోరీ బహుజనకన్తా బహుజనమనాపా – తథారూపిం వాచం భాసితా హోతి.

‘‘సమ్ఫప్పలాపం పహాయ సమ్ఫప్పలాపా పటివిరతో హోతి. కాలవాదీ భూతవాదీ అత్థవాదీ ధమ్మవాదీ వినయవాదీ నిధానవతిం వాచం భాసితా హోతి కాలేన సాపదేసం పరియన్తవతిం అత్థసంహితం. ఏవం ఖో, గహపతయో, చతుబ్బిధం వాచాయ ధమ్మచరియాసమచరియా హోతి.

‘‘కథఞ్చ, గహపతయో, తివిధం మనసా ధమ్మచరియాసమచరియా హోతి? ఇధ, గహపతయో, ఏకచ్చో అనభిజ్ఝాలు హోతి, యం తం పరస్స పరవిత్తూపకరణం తం నాభిజ్ఝాతా హోతి – ‘అహో వత యం పరస్స తం మమస్సా’తి!

‘‘అబ్యాపన్నచిత్తో ఖో పన హోతి అప్పదుట్ఠమనసఙ్కప్పో – ‘ఇమే సత్తా అవేరా అబ్యాబజ్ఝా అనీఘా సుఖీ అత్తానం పరిహరన్తూ’తి.

‘‘సమ్మాదిట్ఠికో ఖో పన హోతి అవిపరీతదస్సనో – ‘అత్థి దిన్నం అత్థి యిట్ఠం అత్థి హుతం, అత్థి సుకతదుక్కటానం కమ్మానం ఫలం విపాకో, అత్థి అయం లోకో అత్థి పరో లోకో, అత్థి మాతా అత్థి పితా, అత్థి సత్తా ఓపపాతికా, అత్థి లోకే సమణబ్రాహ్మణా సమ్మగ్గతా సమ్మాపటిపన్నా యే ఇమఞ్చ లోకం పరఞ్చ లోకం సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా పవేదేన్తీ’తి. ఏవం ఖో, గహపతయో, తివిధం మనసా ధమ్మచరియాసమచరియా హోతి.

‘‘ఏవం ధమ్మచరియాసమచరియాహేతు ఖో, గహపతయో, ఏవమిధేకచ్చే సత్తా కాయస్స భేదా పరం మరణా సుగతిం సగ్గం లోకం ఉపపజ్జన్తి.

౪౪౨. ‘‘ఆకఙ్ఖేయ్య చే, గహపతయో, ధమ్మచారీ సమచారీ – ‘అహో వతాహం కాయస్స భేదా పరం మరణా ఖత్తియమహాసాలానం సహబ్యతం ఉపపజ్జేయ్య’న్తి; ఠానం ఖో పనేతం విజ్జతి, యం సో కాయస్స భేదా పరం మరణా ఖత్తియమహాసాలానం సహబ్యతం ఉపపజ్జేయ్య. తం కిస్స హేతు? తథా హి సో ధమ్మచారీ సమచారీ.

‘‘ఆకఙ్ఖేయ్య చే, గహపతయో, ధమ్మచారీ సమచారీ – ‘అహో వతాహం కాయస్స భేదా పరం మరణా బ్రాహ్మణమహాసాలానం…పే… గహపతిమహాసాలానం సహబ్యతం ఉపపజ్జేయ్య’న్తి; ఠానం ఖో పనేతం విజ్జతి, యం సో కాయస్స భేదా పరం మరణా గహపతిమహాసాలానం సహబ్యతం ఉపపజ్జేయ్య. తం కిస్స హేతు? తథా హి సో ధమ్మచారీ సమచారీ.

‘‘ఆకఙ్ఖేయ్య చే, గహపతయో, ధమ్మచారీ సమచారీ – ‘అహో వతాహం కాయస్స భేదా పరం మరణా చాతుమహారాజికానం దేవానం సహబ్యతం ఉపపజ్జేయ’న్తి; ఠానం ఖో పనేతం విజ్జతి, యం సో కాయస్స భేదా పరం మరణా చాతుమహారాజికానం దేవానం సహబ్యతం ఉపపజ్జేయ్య. తం కిస్స హేతు? తథా హి సో ధమ్మచారీ సమచారీ.

‘‘ఆకఙ్ఖేయ్య చే, గహపతయో, ధమ్మచారీ సమచారీ – ‘అహో వతాహం కాయస్స భేదా పరం మరణా తావతింసానం దేవానం…పే… యామానం దేవానం… తుసితానం దేవానం… నిమ్మానరతీనం దేవానం… పరనిమ్మితవసవత్తీనం దేవానం… బ్రహ్మకాయికానం దేవానం సహబ్యతం ఉపపజ్జేయ్య’న్తి; ఠానం ఖో పనేతం విజ్జతి, యం సో కాయస్స భేదా పరం మరణా బ్రహ్మకాయికానం దేవానం సహబ్యతం ఉపపజ్జేయ్య. తం కిస్స హేతు? తథా హి సో ధమ్మచారీ సమచారీ.

‘‘ఆకఙ్ఖేయ్య చే, గహపతయో, ధమ్మచారీ సమచారీ – ‘అహో వతాహం కాయస్స భేదా పరం మరణా ఆభానం దేవానం సహబ్యతం ఉపపజ్జేయ్య’న్తి; ఠానం ఖో పనేతం విజ్జతి, యం సో కాయస్స భేదా పరం మరణా ఆభానం దేవానం సహబ్యతం ఉపపజ్జేయ్య. తం కిస్స హేతు? తథా హి సో ధమ్మచారీ సమచారీ.

‘‘ఆకఙ్ఖేయ్య చే, గహపతయో, ధమ్మచారీ సమచారీ – ‘అహో వతాహం కాయస్స భేదా పరం మరణా పరిత్తాభానం దేవానం…పే… అప్పమాణాభానం దేవానం… ఆభస్సరానం దేవానం… పరిత్తసుభానం దేవానం… అప్పమాణసుభానం దేవానం… సుభకిణ్హానం దేవానం… వేహప్ఫలానం దేవానం… అవిహానం దేవానం… అతప్పానం దేవానం… సుదస్సానం దేవానం… సుదస్సీనం దేవానం… అకనిట్ఠానం దేవానం… ఆకాసానఞ్చాయతనూపగానం దేవానం… విఞ్ఞాణఞ్చాయతనూపగానం దేవానం … ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనూపగానం దేవానం… నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనూపగానం దేవానం సహబ్యతం ఉపపజ్జేయ్య’న్తి; ఠానం ఖో పనేతం విజ్జతి, యం సో కాయస్స భేదా పరం మరణా నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనూపగానం దేవానం సహబ్యతం ఉపపజ్జేయ్య. తం కిస్స హేతు? తథా హి సో ధమ్మచారీ సమచారీ.

‘‘ఆకఙ్ఖేయ్య చే, గహపతయో, ధమ్మచారీ సమచారీ – ‘అహో వతాహం ఆసవానం ఖయా అనాసవం చేతోవిముత్తిం పఞ్ఞావిముత్తిం దిట్ఠేవ ధమ్మే సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరేయ్య’న్తి; ఠానం ఖో పనేతం విజ్జతి, యం సో ఆసవానం ఖయా అనాసవం చేతోవిముత్తిం పఞ్ఞావిముత్తిం దిట్ఠేవ ధమ్మే సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరేయ్య. తం కిస్స హేతు? తథా హి సో ధమ్మచారీ సమచారీ’’తి.

౪౪౩. ఏవం వుత్తే, సాలేయ్యకా బ్రాహ్మణగహపతికా భగవన్తం ఏతదవోచుం – ‘‘అభిక్కన్తం, భో గోతమ, అభిక్కన్తం, భో గోతమ! సేయ్యథాపి, భో గోతమ, నిక్కుజ్జితం వా ఉక్కుజ్జేయ్య, పటిచ్ఛన్నం వా వివరేయ్య, మూళ్హస్స వా మగ్గం ఆచిక్ఖేయ్య, అన్ధకారే వా తేలపజ్జోతం ధారేయ్య, చక్ఖుమన్తో రూపాని దక్ఖన్తీతి. ఏవమేవం భోతా గోతమేన అనేకపరియాయేన ధమ్మో పకాసితో. ఏతే మయం భవన్తం గోతమం సరణం గచ్ఛామ ధమ్మఞ్చ భిక్ఖుసఙ్ఘఞ్చ. ఉపాసకే నో భవం గోతమో ధారేతు అజ్జతగ్గే పాణుపేతే [పాణుపేతం (క.)] సరణం గతే’’తి.

సాలేయ్యకసుత్తం నిట్ఠితం పఠమం.