౩. మహాదుక్ఖక్ఖన్ధసుత్తం

౧౬౩. ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం భగవా సావత్థియం విహరతి జేతవనే అనాథపిణ్డికస్స ఆరామే. అథ ఖో సమ్బహులా భిక్ఖూ పుబ్బణ్హసమయం నివాసేత్వా పత్తచీవరమాదాయ సావత్థిం పిణ్డాయ పావిసింసు. అథ ఖో తేసం భిక్ఖూనం ఏతదహోసి – ‘‘అతిప్పగో ఖో తావ సావత్థియం పిణ్డాయ చరితుం, యం నూన మయం యేన అఞ్ఞతిత్థియానం పరిబ్బాజకానం ఆరామో తేనుపసఙ్కమేయ్యామా’’తి. అథ ఖో తే భిక్ఖూ యేన అఞ్ఞతిత్థియానం పరిబ్బాజకానం ఆరామో తేనుపసఙ్కమింసు; ఉపసఙ్కమిత్వా తేహి అఞ్ఞతిత్థియేహి పరిబ్బాజకేహి సద్ధిం సమ్మోదింసు; సమ్మోదనీయం కథం సారణీయం వీతిసారేత్వా ఏకమన్తం నిసీదింసు. ఏకమన్తం నిసిన్నే ఖో తే భిక్ఖూ తే అఞ్ఞతిత్థియా పరిబ్బాజకా ఏతదవోచుం – ‘‘సమణో, ఆవుసో, గోతమో కామానం పరిఞ్ఞం పఞ్ఞపేతి, మయమ్పి కామానం పరిఞ్ఞం పఞ్ఞపేమ; సమణో, ఆవుసో, గోతమో రూపానం పరిఞ్ఞం పఞ్ఞపేతి, మయమ్పి రూపానం పరిఞ్ఞం పఞ్ఞపేమ; సమణో, ఆవుసో, గోతమో వేదనానం పరిఞ్ఞం పఞ్ఞపేతి, మయమ్పి వేదనానం పరిఞ్ఞం పఞ్ఞపేమ; ఇధ నో, ఆవుసో, కో విసేసో, కో అధిప్పయాసో, కిం నానాకరణం సమణస్స వా గోతమస్స అమ్హాకం వా – యదిదం ధమ్మదేసనాయ వా ధమ్మదేసనం, అనుసాసనియా వా అనుసాసని’’న్తి? అథ ఖో తే భిక్ఖూ తేసం అఞ్ఞతిత్థియానం పరిబ్బాజకానం భాసితం నేవ అభినన్దింసు, నప్పటిక్కోసింసు; అనభినన్దిత్వా అప్పటిక్కోసిత్వా ఉట్ఠాయాసనా పక్కమింసు – ‘‘భగవతో సన్తికే ఏతస్స భాసితస్స అత్థం ఆజానిస్సామా’’తి.

౧౬౪. అథ ఖో తే భిక్ఖూ సావత్థియం పిణ్డాయ చరిత్వా పచ్ఛాభత్తం పిణ్డపాతపటిక్కన్తా యేన భగవా తేనుపసఙ్కమింసు; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీదింసు. ఏకమన్తం నిసిన్నా ఖో తే భిక్ఖూ భగవన్తం ఏతదవోచుం – ‘‘ఇధ మయం, భన్తే, పుబ్బణ్హసమయం నివాసేత్వా పత్తచీవరమాదాయ సావత్థిం పిణ్డాయ పావిసిమ్హ. తేసం నో, భన్తే, అమ్హాకం ఏతదహోసి – ‘అతిప్పగో ఖో తావ సావత్థియం పిణ్డాయ చరితుం, యం నూన మయం యేన అఞ్ఞతిత్థియానం పరిబ్బాజకానం ఆరామో తేనుపసఙ్కమేయ్యామా’తి. అథ ఖో మయం, భన్తే, యేన అఞ్ఞతిత్థియానం పరిబ్బాజకానం ఆరామో తేనుపసఙ్కమిమ్హ; ఉపసఙ్కమిత్వా తేహి అఞ్ఞతిత్థియేహి పరిబ్బాజకేహి సద్ధిం సమ్మోదిమ్హ; సమ్మోదనీయం కథం సారణీయం వీతిసారేత్వా ఏకమన్తం నిసీదిమ్హ. ఏకమన్తం నిసిన్నే ఖో అమ్హే, భన్తే, తే అఞ్ఞతిత్థియా పరిబ్బాజకా ఏతదవోచుం – ‘సమణో, ఆవుసో, గోతమో కామానం పరిఞ్ఞం పఞ్ఞపేతి, మయమ్పి కామానం పరిఞ్ఞం పఞ్ఞపేమ. సమణో, ఆవుసో, గోతమో రూపానం పరిఞ్ఞం పఞ్ఞపేతి, మయమ్పి రూపానం పరిఞ్ఞం పఞ్ఞపేమ. సమణో, ఆవుసో, గోతమో వేదనానం పరిఞ్ఞం పఞ్ఞపేతి, మయమ్పి వేదనానం పరిఞ్ఞం పఞ్ఞపేమ. ఇధ నో, ఆవుసో, కో విసేసో, కో అధిప్పయాసో, కిం నానాకరణం సమణస్స వా గోతమస్స అమ్హాకం వా, యదిదం ధమ్మదేసనాయ వా ధమ్మదేసనం అనుసాసనియా వా అనుసాసని’న్తి. అథ ఖో మయం, భన్తే, తేసం అఞ్ఞతిత్థియానం పరిబ్బాజకానం భాసితం నేవ అభినన్దిమ్హ, నప్పటిక్కోసిమ్హ; అనభినన్దిత్వా అప్పటిక్కోసిత్వా ఉట్ఠాయాసనా పక్కమిమ్హ – ‘భగవతో సన్తికే ఏతస్స భాసితస్స అత్థం ఆజానిస్సామా’’’తి.

౧౬౫. ‘‘ఏవంవాదినో, భిక్ఖవే, అఞ్ఞతిత్థియా పరిబ్బాజకా ఏవమస్సు వచనీయా – ‘కో పనావుసో, కామానం అస్సాదో, కో ఆదీనవో, కిం నిస్సరణం? కో రూపానం అస్సాదో, కో ఆదీనవో, కిం నిస్సరణం? కో వేదనానం అస్సాదో, కో ఆదీనవో, కిం నిస్సరణ’న్తి? ఏవం పుట్ఠా, భిక్ఖవే, అఞ్ఞతిత్థియా పరిబ్బాజకా న చేవ సమ్పాయిస్సన్తి, ఉత్తరిఞ్చ విఘాతం ఆపజ్జిస్సన్తి. తం కిస్స హేతు? యథా తం, భిక్ఖవే, అవిసయస్మిం. నాహం తం, భిక్ఖవే, పస్సామి సదేవకే లోకే సమారకే సబ్రహ్మకే సస్సమణబ్రాహ్మణియా పజాయ సదేవమనుస్సాయ యో ఇమేసం పఞ్హానం వేయ్యాకరణేన చిత్తం ఆరాధేయ్య, అఞ్ఞత్ర తథాగతేన వా తథాగతసావకేన వా, ఇతో వా పన సుత్వా.

౧౬౬. ‘‘కో చ, భిక్ఖవే, కామానం అస్సాదో? పఞ్చిమే, భిక్ఖవే, కామగుణా. కతమే పఞ్చ? చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యా రూపా ఇట్ఠా కన్తా మనాపా పియరూపా కామూపసంహితా రజనీయా, సోతవిఞ్ఞేయ్యా సద్దా…పే… ఘానవిఞ్ఞేయ్యా గన్ధా … జివ్హావిఞ్ఞేయ్యా రసా… కాయవిఞ్ఞేయ్యా ఫోట్ఠబ్బా ఇట్ఠా కన్తా మనాపా పియరూపా కామూపసంహితా రజనీయా – ఇమే ఖో, భిక్ఖవే, పఞ్చ కామగుణా. యం ఖో, భిక్ఖవే, ఇమే పఞ్చ కామగుణే పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి సుఖం సోమనస్సం – అయం కామానం అస్సాదో.

౧౬౭. ‘‘కో చ, భిక్ఖవే, కామానం ఆదీనవో? ఇధ, భిక్ఖవే, కులపుత్తో యేన సిప్పట్ఠానేన జీవికం కప్పేతి – యది ముద్దాయ యది గణనాయ యది సఙ్ఖానేన [సఙ్ఖాయ (క.)] యది కసియా యది వణిజ్జాయ యది గోరక్ఖేన యది ఇస్సత్థేన యది రాజపోరిసేన యది సిప్పఞ్ఞతరేన – సీతస్స పురక్ఖతో ఉణ్హస్స పురక్ఖతో డంసమకసవాతాతపసరీంసపసమ్ఫస్సేహి రిస్సమానో [ఈరయమానో (క.), సమ్ఫస్సమానో (చూళని. ఖగ్గవిసాణసుత్త ౧౩౬)] ఖుప్పిపాసాయ మీయమానో; అయమ్పి, భిక్ఖవే, కామానం ఆదీనవో సన్దిట్ఠికో, దుక్ఖక్ఖన్ధో కామహేతు కామనిదానం కామాధికరణం కామానమేవ హేతు.

‘‘తస్స చే, భిక్ఖవే, కులపుత్తస్స ఏవం ఉట్ఠహతో ఘటతో వాయమతో తే భోగా నాభినిప్ఫజ్జన్తి. సో సోచతి కిలమతి పరిదేవతి ఉరత్తాళిం కన్దతి, సమ్మోహం ఆపజ్జతి – ‘మోఘం వత మే ఉట్ఠానం, అఫలో వత మే వాయామో’తి. అయమ్పి, భిక్ఖవే, కామానం ఆదీనవో సన్దిట్ఠికో దుక్ఖక్ఖన్ధో కామహేతు కామనిదానం కామాధికరణం కామానమేవ హేతు.

‘‘తస్స చే, భిక్ఖవే, కులపుత్తస్స ఏవం ఉట్ఠహతో ఘటతో వాయమతో తే భోగా అభినిప్ఫజ్జన్తి. సో తేసం భోగానం ఆరక్ఖాధికరణం దుక్ఖం దోమనస్సం పటిసంవేదేతి – ‘కిన్తి మే భోగే నేవ రాజానో హరేయ్యుం, న చోరా హరేయ్యుం, న అగ్గి దహేయ్య, న ఉదకం వహేయ్య [వాహేయ్య (క.)], న అప్పియా దాయాదా హరేయ్యు’న్తి. తస్స ఏవం ఆరక్ఖతో గోపయతో తే భోగే రాజానో వా హరన్తి, చోరా వా హరన్తి, అగ్గి వా దహతి, ఉదకం వా వహతి, అప్పియా వా దాయాదా హరన్తి. సో సోచతి కిలమతి పరిదేవతి ఉరత్తాళిం కన్దతి, సమ్మోహం ఆపజ్జతి – ‘యమ్పి మే అహోసి తమ్పి నో నత్థీ’తి. అయమ్పి, భిక్ఖవే, కామానం ఆదీనవో సన్దిట్ఠికో, దుక్ఖక్ఖన్ధో కామహేతు కామనిదానం కామాధికరణం కామానమేవ హేతు.

౧౬౮. ‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, కామహేతు కామనిదానం కామాధికరణం కామానమేవ హేతు రాజానోపి రాజూహి వివదన్తి, ఖత్తియాపి ఖత్తియేహి వివదన్తి, బ్రాహ్మణాపి బ్రాహ్మణేహి వివదన్తి, గహపతీపి గహపతీహి వివదన్తి, మాతాపి పుత్తేన వివదతి, పుత్తోపి మాతరా వివదతి, పితాపి పుత్తేన వివదతి, పుత్తోపి పితరా వివదతి, భాతాపి భాతరా వివదతి, భాతాపి భగినియా వివదతి, భగినీపి భాతరా వివదతి, సహాయోపి సహాయేన వివదతి. తే తత్థ కలహవిగ్గహవివాదాపన్నా అఞ్ఞమఞ్ఞం పాణీహిపి ఉపక్కమన్తి, లేడ్డూహిపి ఉపక్కమన్తి, దణ్డేహిపి ఉపక్కమన్తి, సత్థేహిపి ఉపక్కమన్తి. తే తత్థ మరణమ్పి నిగచ్ఛన్తి, మరణమత్తమ్పి దుక్ఖం. అయమ్పి, భిక్ఖవే, కామానం ఆదీనవో సన్దిట్ఠికో, దుక్ఖక్ఖన్ధో కామహేతు కామనిదానం కామాధికరణం కామానమేవ హేతు.

‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, కామహేతు కామనిదానం కామాధికరణం కామానమేవ హేతు అసిచమ్మం గహేత్వా, ధనుకలాపం సన్నయ్హిత్వా, ఉభతోబ్యూళ్హం సఙ్గామం పక్ఖన్దన్తి ఉసూసుపి ఖిప్పమానేసు, సత్తీసుపి ఖిప్పమానాసు, అసీసుపి విజ్జోతలన్తేసు. తే తత్థ ఉసూహిపి విజ్ఝన్తి, సత్తియాపి విజ్ఝన్తి, అసినాపి సీసం ఛిన్దన్తి. తే తత్థ మరణమ్పి నిగచ్ఛన్తి, మరణమత్తమ్పి దుక్ఖం. అయమ్పి, భిక్ఖవే, కామానం ఆదీనవో సన్దిట్ఠికో, దుక్ఖక్ఖన్ధో కామహేతు కామనిదానం కామాధికరణం కామానమేవ హేతు.

‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, కామహేతు కామనిదానం కామాధికరణం కామానమేవ హేతు అసిచమ్మం గహేత్వా, ధనుకలాపం సన్నయ్హిత్వా, అద్దావలేపనా [అట్టావలేపనా (స్యా. క.)] ఉపకారియో పక్ఖన్దన్తి ఉసూసుపి ఖిప్పమానేసు, సత్తీసుపి ఖిప్పమానాసు, అసీసుపి విజ్జోతలన్తేసు. తే తత్థ ఉసూహిపి విజ్ఝన్తి, సత్తియాపి విజ్ఝన్తి, ఛకణకాయపి [పకట్ఠియాపి (సీ.)] ఓసిఞ్చన్తి, అభివగ్గేనపి ఓమద్దన్తి, అసినాపి సీసం ఛిన్దన్తి. తే తత్థ మరణమ్పి నిగచ్ఛన్తి, మరణమత్తమ్పి దుక్ఖం. అయమ్పి, భిక్ఖవే, కామానం ఆదీనవో సన్దిట్ఠికో, దుక్ఖక్ఖన్ధో కామహేతు కామనిదానం కామాధికరణం కామానమేవ హేతు.

౧౬౯. ‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, కామహేతు కామనిదానం కామాధికరణం కామానమేవ హేతు సన్ధిమ్పి ఛిన్దన్తి, నిల్లోపమ్పి హరన్తి, ఏకాగారికమ్పి కరోన్తి, పరిపన్థేపి తిట్ఠన్తి, పరదారమ్పి గచ్ఛన్తి. తమేనం రాజానో గహేత్వా వివిధా కమ్మకారణా కారేన్తి – కసాహిపి తాళేన్తి, వేత్తేహిపి తాళేన్తి, అడ్ఢదణ్డకేహిపి తాళేన్తి; హత్థమ్పి ఛిన్దన్తి, పాదమ్పి ఛిన్దన్తి, హత్థపాదమ్పి ఛిన్దన్తి, కణ్ణమ్పి ఛిన్దన్తి, నాసమ్పి ఛిన్దన్తి, కణ్ణనాసమ్పి ఛిన్దన్తి; బిలఙ్గథాలికమ్పి కరోన్తి, సఙ్ఖముణ్డికమ్పి కరోన్తి, రాహుముఖమ్పి కరోన్తి, జోతిమాలికమ్పి కరోన్తి, హత్థపజ్జోతికమ్పి కరోన్తి, ఏరకవత్తికమ్పి కరోన్తి, చీరకవాసికమ్పి కరోన్తి, ఏణేయ్యకమ్పి కరోన్తి, బళిసమంసికమ్పి కరోన్తి, కహాపణికమ్పి కరోన్తి, ఖారాపతచ్ఛికమ్పి కరోన్తి, పలిఘపరివత్తికమ్పి కరోన్తి, పలాలపీఠకమ్పి కరోన్తి, తత్తేనపి తేలేన ఓసిఞ్చన్తి, సునఖేహిపి ఖాదాపేన్తి, జీవన్తమ్పి సూలే ఉత్తాసేన్తి, అసినాపి సీసం ఛిన్దన్తి. తే తత్థ మరణమ్పి నిగచ్ఛన్తి, మరణమత్తమ్పి దుక్ఖం. అయమ్పి, భిక్ఖవే, కామానం ఆదీనవో సన్దిట్ఠికో, దుక్ఖక్ఖన్ధో కామహేతు కామనిదానం కామాధికరణం కామానమేవ హేతు.

‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, కామహేతు కామనిదానం కామాధికరణం కామానమేవ హేతు కాయేన దుచ్చరితం చరన్తి, వాచాయ దుచ్చరితం చరన్తి, మనసా దుచ్చరితం చరన్తి. తే కాయేన దుచ్చరితం చరిత్వా, వాచాయ దుచ్చరితం చరిత్వా, మనసా దుచ్చరితం చరిత్వా, కాయస్స భేదా పరం మరణా అపాయం దుగ్గతిం వినిపాతం నిరయం ఉపపజ్జన్తి. అయమ్పి, భిక్ఖవే, కామానం ఆదీనవో సమ్పరాయికో, దుక్ఖక్ఖన్ధో కామహేతు కామనిదానం కామాధికరణం కామానమేవ హేతు.

౧౭౦. ‘‘కిఞ్చ, భిక్ఖవే, కామానం నిస్సరణం? యో ఖో, భిక్ఖవే, కామేసు ఛన్దరాగవినయో ఛన్దరాగప్పహానం – ఇదం కామానం నిస్సరణం.

‘‘యే హి కేచి, భిక్ఖవే, సమణా వా బ్రాహ్మణా వా ఏవం కామానం అస్సాదఞ్చ అస్సాదతో ఆదీనవఞ్చ ఆదీనవతో నిస్సరణఞ్చ నిస్సరణతో యథాభూతం నప్పజానన్తి తే వత సామం వా కామే పరిజానిస్సన్తి, పరం వా తథత్తాయ సమాదపేస్సన్తి యథా పటిపన్నో కామే పరిజానిస్సతీతి – నేతం ఠానం విజ్జతి. యే చ ఖో కేచి, భిక్ఖవే, సమణా వా బ్రాహ్మణా వా ఏవం కామానం అస్సాదఞ్చ అస్సాదతో ఆదీనవఞ్చ ఆదీనవతో నిస్సరణఞ్చ నిస్సరణతో యథాభూతం పజానన్తి, తే వత సామం వా కామే పరిజానిస్సన్తి పరం వా తథత్తాయ సమాదపేస్సన్తి యథా పటిపన్నో కామే పరిజానిస్సతీతి – ఠానమేతం విజ్జతి.

౧౭౧. ‘‘కో చ, భిక్ఖవే, రూపానం అస్సాదో? సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, ఖత్తియకఞ్ఞా వా బ్రాహ్మణకఞ్ఞా వా గహపతికఞ్ఞా వా పన్నరసవస్సుద్దేసికా వా సోళసవస్సుద్దేసికా వా, నాతిదీఘా నాతిరస్సా నాతికిసా నాతిథూలా నాతికాళీ నాచ్చోదాతా పరమా సా, భిక్ఖవే, తస్మిం సమయే సుభా వణ్ణనిభాతి? ‘ఏవం, భన్తే’. యం ఖో, భిక్ఖవే, సుభం వణ్ణనిభం పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి సుఖం సోమనస్సం – అయం రూపానం అస్సాదో.

‘‘కో చ, భిక్ఖవే, రూపానం ఆదీనవో? ఇధ, భిక్ఖవే, తమేవ భగినిం పస్సేయ్య అపరేన సమయేన ఆసీతికం వా నావుతికం వా వస్ససతికం వా జాతియా, జిణ్ణం గోపానసివఙ్కం భోగ్గం దణ్డపరాయనం పవేధమానం గచ్ఛన్తిం ఆతురం గతయోబ్బనం ఖణ్డదన్తం [ఖణ్డదన్తిం (సీ. పీ.)] పలితకేసం [పలితకేసిం], విలూనం ఖలితసిరం వలినం తిలకాహతగత్తం [తిలకాహతగత్తిం (బహూసు) అట్ఠకథా టీకా ఓలోకేతబ్బా]. తం కిం మఞ్ఞథ, భిక్ఖవే, యా పురిమా సుభా వణ్ణనిభా సా అన్తరహితా, ఆదీనవో పాతుభూతోతి? ‘ఏవం, భన్తే’. అయమ్పి, భిక్ఖవే, రూపానం ఆదీనవో.

‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, తమేవ భగినిం పస్సేయ్య ఆబాధికం దుక్ఖితం బాళ్హగిలానం, సకే ముత్తకరీసే పలిపన్నం సేమానం [సేయ్యమానం (క.)], అఞ్ఞేహి వుట్ఠాపియమానం, అఞ్ఞేహి సంవేసియమానం. తం కిం మఞ్ఞథ, భిక్ఖవే, యా పురిమా సుభా వణ్ణనిభా సా అన్తరహితా, ఆదీనవో పాతుభూతోతి? ‘ఏవం, భన్తే’. అయమ్పి, భిక్ఖవే, రూపానం ఆదీనవో.

౧౭౨. ‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, తమేవ భగినిం పస్సేయ్య సరీరం సివథికాయ ఛడ్డితం – ఏకాహమతం వా ద్వీహమతం వా తీహమతం వా, ఉద్ధుమాతకం వినీలకం విపుబ్బకజాతం. తం కిం మఞ్ఞథ, భిక్ఖవే, యా పురిమా సుభా వణ్ణనిభా సా అన్తరహితా, ఆదీనవో పాతుభూతోతి? ‘ఏవం, భన్తే’. అయమ్పి, భిక్ఖవే, రూపానం ఆదీనవో.

‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, తమేవ భగినిం పస్సేయ్య సరీరం సివథికాయ ఛడ్డితం – కాకేహి వా ఖజ్జమానం, కులలేహి వా ఖజ్జమానం, గిజ్ఝేహి వా ఖజ్జమానం, కఙ్కేహి వా ఖజ్జమానం, సునఖేహి వా ఖజ్జమానం, బ్యగ్ఘేహి వా ఖజ్జమానం, దీపీహి వా ఖజ్జమానం, సిఙ్గాలేహి వా ఖజ్జమానం, వివిధేహి వా పాణకజాతేహి ఖజ్జమానం. తం కిం మఞ్ఞథ, భిక్ఖవే, యా పురిమా సుభా వణ్ణనిభా సా అన్తరహితా, ఆదీనవో పాతుభూతోతి? ‘ఏవం, భన్తే’. అయమ్పి, భిక్ఖవే, రూపానం ఆదీనవో.

‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, తమేవ భగినిం పస్సేయ్య సరీరం సివథికాయ ఛడ్డితం – అట్ఠికసఙ్ఖలికం సమంసలోహితం న్హారుసమ్బన్ధం, అట్ఠికసఙ్ఖలికం నిమంసలోహితమక్ఖితం న్హారుసమ్బన్ధం, అట్ఠికసఙ్ఖలికం అపగతమంసలోహితం న్హారుసమ్బన్ధం, అట్ఠికాని అపగతసమ్బన్ధాని దిసావిదిసావిక్ఖిత్తాని – అఞ్ఞేన హత్థట్ఠికం, అఞ్ఞేన పాదట్ఠికం, అఞ్ఞేన గోప్ఫకట్ఠికం, అఞ్ఞేన జఙ్ఘట్ఠికం, అఞ్ఞేన ఊరుట్ఠికం, అఞ్ఞేన కటిట్ఠికం, అఞ్ఞేన ఫాసుకట్ఠికం, అఞ్ఞేన పిట్ఠిట్ఠికం, అఞ్ఞేన ఖన్ధట్ఠికం, అఞ్ఞేన గీవట్ఠికం, అఞ్ఞేన హనుకట్ఠికం, అఞ్ఞేన దన్తట్ఠికం, అఞ్ఞేన సీసకటాహం. తం కిం మఞ్ఞథ, భిక్ఖవే, యా పురిమా సుభా వణ్ణనిభా సా అన్తరహితా, ఆదీనవో పాతుభూతోతి? ‘ఏవం, భన్తే’. అయమ్పి, భిక్ఖవే, రూపానం ఆదీనవో.

‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, తమేవ భగినిం పస్సేయ్య సరీరం సివథికాయ ఛడ్డితం – అట్ఠికాని సేతాని సఙ్ఖవణ్ణపటిభాగాని, అట్ఠికాని పుఞ్జకితాని తేరోవస్సికాని, అట్ఠికాని పూతీని చుణ్ణకజాతాని. తం కిం మఞ్ఞథ, భిక్ఖవే, యా పురిమా సుభా వణ్ణనిభా సా అన్తరహితా, ఆదీనవో పాతుభూతోతి? ‘ఏవం, భన్తే’. అయమ్పి, భిక్ఖవే, రూపానం ఆదీనవో.

‘‘కిఞ్చ, భిక్ఖవే, రూపానం నిస్సరణం? యో, భిక్ఖవే, రూపేసు ఛన్దరాగవినయో ఛన్దరాగప్పహానం – ఇదం రూపానం నిస్సరణం.

‘‘యే హి కేచి, భిక్ఖవే, సమణా వా బ్రాహ్మణా వా ఏవం రూపానం అస్సాదఞ్చ అస్సాదతో ఆదీనవఞ్చ ఆదీనవతో నిస్సరణఞ్చ నిస్సరణతో యథాభూతం నప్పజానన్తి తే వత సామం వా రూపే పరిజానిస్సన్తి, పరం వా తథత్తాయ సమాదపేస్సన్తి యథా పటిపన్నో రూపే పరిజానిస్సతీతి – నేతం ఠానం విజ్జతి. యే చ ఖో కేచి, భిక్ఖవే, సమణా వా బ్రాహ్మణా వా ఏవం రూపానం అస్సాదఞ్చ అస్సాదతో ఆదీనవఞ్చ ఆదీనవతో నిస్సరణఞ్చ నిస్సరణతో యథాభూతం పజానన్తి తే వత సామం వా రూపే పరిజానిస్సన్తి పరం వా తథత్తాయ సమాదపేస్సన్తి యథా పటిపన్నో రూపే పరిజానిస్సతీతి – ఠానమేతం విజ్జతి.

౧౭౩. ‘‘కో చ, భిక్ఖవే, వేదనానం అస్సాదో? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు వివిచ్చేవ కామేహి వివిచ్చ అకుసలేహి ధమ్మేహి సవితక్కం సవిచారం వివేకజం పీతిసుఖం పఠమం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. యస్మిం సమయే, భిక్ఖవే, భిక్ఖు వివిచ్చేవ కామేహి వివిచ్చ అకుసలేహి ధమ్మేహి సవితక్కం సవిచారం వివేకజం పీతిసుఖం పఠమం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి, నేవ తస్మిం సమయే అత్తబ్యాబాధాయపి చేతేతి, న పరబ్యాబాధాయపి చేతేతి, న ఉభయబ్యాబాధాయపి చేతేతి; అబ్యాబజ్ఝంయేవ తస్మిం సమయే వేదనం వేదేతి. అబ్యాబజ్ఝపరమాహం, భిక్ఖవే, వేదనానం అస్సాదం వదామి.

‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, భిక్ఖు వితక్కవిచారానం వూపసమా అజ్ఝత్తం సమ్పసాదనం చేతసో ఏకోదిభావం అవితక్కం అవిచారం సమాధిజం పీతిసుఖం దుతియం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి…పే… యస్మిం సమయే, భిక్ఖవే, భిక్ఖు పీతియా చ విరాగా, ఉపేక్ఖకో చ విహరతి, సతో చ సమ్పజానో సుఖఞ్చ కాయేన పటిసంవేదేతి యం తం అరియా ఆచిక్ఖన్తి – ‘ఉపేక్ఖకో సతిమా సుఖవిహారీ’తి తతియం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి…పే… యస్మిం సమయే, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సుఖస్స చ పహానా దుక్ఖస్స చ పహానా పుబ్బేవ సోమనస్సదోమనస్సానం అత్థఙ్గమా అదుక్ఖమసుఖం ఉపేక్ఖాసతిపారిసుద్ధిం చతుత్థం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి, నేవ తస్మిం సమయే అత్తబ్యాబాధాయపి చేతేతి, న పరబ్యాబాధాయపి చేతేతి, న ఉభయబ్యాబాధాయపి చేతేతి; అబ్యాబజ్ఝంయేవ తస్మిం సమయే వేదనం వేదేతి. అబ్యాబజ్ఝపరమాహం, భిక్ఖవే, వేదనానం అస్సాదం వదామి.

౧౭౪. ‘‘కో చ, భిక్ఖవే, వేదనానం ఆదీనవో? యం, భిక్ఖవే, వేదనా అనిచ్చా దుక్ఖా విపరిణామధమ్మా – అయం వేదనానం ఆదీనవో.

‘‘కిఞ్చ, భిక్ఖవే, వేదనానం నిస్సరణం? యో, భిక్ఖవే, వేదనాసు ఛన్దరాగవినయో, ఛన్దరాగప్పహానం – ఇదం వేదనానం నిస్సరణం.

‘‘యే హి కేచి, భిక్ఖవే, సమణా వా బ్రాహ్మణా వా ఏవం వేదనానం అస్సాదఞ్చ అస్సాదతో ఆదీనవఞ్చ ఆదీనవతో నిస్సరణఞ్చ నిస్సరణతో యథాభూతం నప్పజానన్తి, తే వత సామం వా వేదనం పరిజానిస్సన్తి, పరం వా తథత్తాయ సమాదపేస్సన్తి యథా పటిపన్నో వేదనం పరిజానిస్సతీతి – నేతం ఠానం విజ్జతి. యే చ ఖో కేచి, భిక్ఖవే, సమణా వా బ్రాహ్మణా వా ఏవం వేదనానం అస్సాదఞ్చ అస్సాదతో ఆదీనవఞ్చ ఆదీనవతో నిస్సరణఞ్చ నిస్సరణతో యథాభూతం పజానన్తి తే వత సామం వా వేదనం పరిజానిస్సన్తి, పరం వా తథత్తాయ సమాదపేస్సన్తి యథా పటిపన్నో వేదనం పరిజానిస్సతీతి – ఠానమేతం విజ్జతీ’’తి.

ఇదమవోచ భగవా. అత్తమనా తే భిక్ఖూ భగవతో భాసితం అభినన్దున్తి.

మహాదుక్ఖక్ఖన్ధసుత్తం నిట్ఠితం తతియం.