౨. సీహనాదవగ్గో
౧. చూళసీహనాదసుత్తం
౧౩౯. ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం భగవా సావత్థియం విహరతి జేతవనే అనాథపిణ్డికస్స ఆరామే. తత్ర ఖో భగవా భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – ‘‘భిక్ఖవో’’తి. ‘‘భదన్తే’’తి తే భిక్ఖూ భగవతో పచ్చస్సోసుం. భగవా ఏతదవోచ –
‘‘ఇధేవ, భిక్ఖవే, సమణో, ఇధ దుతియో సమణో, ఇధ తతియో సమణో, ఇధ చతుత్థో సమణో; సుఞ్ఞా పరప్పవాదా సమణేభి అఞ్ఞేహీతి [సమణేహి అఞ్ఞేతి (సీ. పీ. క.) ఏత్థ అఞ్ఞేహీతి సకాయ పటిఞ్ఞాయ సచ్చాభిఞ్ఞేహీతి అత్థో వేదితబ్బో]. ఏవమేతం [ఏవమేవ (స్యా. క.)], భిక్ఖవే, సమ్మా సీహనాదం నదథ.
౧౪౦. ‘‘ఠానం ఖో పనేతం, భిక్ఖవే, విజ్జతి యం అఞ్ఞతిత్థియా పరిబ్బాజకా ఏవం వదేయ్యుం – ‘కో పనాయస్మన్తానం అస్సాసో, కిం బలం, యేన తుమ్హే ఆయస్మన్తో ఏవం వదేథ – ఇధేవ సమణో, ఇధ దుతియో సమణో, ఇధ తతియో సమణో, ఇధ చతుత్థో సమణో; సుఞ్ఞా పరప్పవాదా సమణేభి అఞ్ఞేహీ’తి? ఏవంవాదినో, భిక్ఖవే, అఞ్ఞతిత్థియా పరిబ్బాజకా ఏవమస్సు వచనీయా – ‘అత్థి ఖో నో, ఆవుసో, తేన భగవతా జానతా పస్సతా అరహతా సమ్మాసమ్బుద్ధేన చత్తారో ధమ్మా అక్ఖాతా యే మయం అత్తని సమ్పస్సమానా ఏవం వదేమ – ఇధేవ సమణో, ఇధ దుతియో సమణో, ఇధ తతియో సమణో, ఇధ చతుత్థో సమణో; సుఞ్ఞా పరప్పవాదా సమణేభి అఞ్ఞేహీతి. కతమే చత్తారో? అత్థి ఖో నో, ఆవుసో, సత్థరి పసాదో, అత్థి ధమ్మే పసాదో, అత్థి సీలేసు పరిపూరకారితా; సహధమ్మికా ఖో పన పియా మనాపా – గహట్ఠా చేవ పబ్బజితా చ. ఇమే ఖో నో, ఆవుసో, తేన భగవతా జానతా పస్సతా అరహతా సమ్మాసమ్బుద్ధేన చత్తారో ధమ్మా అక్ఖాతా యే మయం అత్తని సమ్పస్సమానా ఏవం వదేమ – ఇధేవ సమణో, ఇధ దుతియో సమణో, ఇధ తతియో సమణో, ఇధ చతుత్థో సమణో; సుఞ్ఞా పరప్పవాదా సమణేభి అఞ్ఞేహీ’తి.
౧౪౧. ‘‘ఠానం ఖో పనేతం, భిక్ఖవే, విజ్జతి యం అఞ్ఞతిత్థియా పరిబ్బాజకా ఏవం వదేయ్యుం – ‘అమ్హాకమ్పి ఖో, ఆవుసో, అత్థి సత్థరి పసాదో యో అమ్హాకం సత్థా, అమ్హాకమ్పి అత్థి ధమ్మే పసాదో యో అమ్హాకం ధమ్మో, మయమ్పి సీలేసు పరిపూరకారినో యాని అమ్హాకం సీలాని, అమ్హాకమ్పి సహధమ్మికా పియా మనాపా – గహట్ఠా చేవ పబ్బజితా చ. ఇధ నో, ఆవుసో, కో విసేసో కో అధిప్పయాసో [అధిప్పాయో (క. సీ. స్యా. పీ.), అధిప్పయోగో (క.)] కిం నానాకరణం యదిదం తుమ్హాకఞ్చేవ అమ్హాకఞ్చా’తి?
‘‘ఏవంవాదినో, భిక్ఖవే, అఞ్ఞతిత్థియా పరిబ్బాజకా ఏవమస్సు వచనీయా – ‘కిం పనావుసో, ఏకా నిట్ఠా, ఉదాహు పుథు నిట్ఠా’తి? సమ్మా బ్యాకరమానా, భిక్ఖవే, అఞ్ఞతిత్థియా పరిబ్బాజకా ఏవం బ్యాకరేయ్యుం – ‘ఏకావుసో, నిట్ఠా, న పుథు నిట్ఠా’తి.
‘‘‘సా పనావుసో, నిట్ఠా సరాగస్స ఉదాహు వీతరాగస్సా’తి? సమ్మా బ్యాకరమానా, భిక్ఖవే, అఞ్ఞతిత్థియా పరిబ్బాజకా ఏవం బ్యాకరేయ్యుం – ‘వీతరాగస్సావుసో, సా నిట్ఠా, న సా నిట్ఠా సరాగస్సా’తి.
‘‘‘సా పనావుసో, నిట్ఠా సదోసస్స ఉదాహు వీతదోసస్సా’తి? సమ్మా బ్యాకరమానా, భిక్ఖవే, అఞ్ఞతిత్థియా పరిబ్బాజకా ఏవం బ్యాకరేయ్యుం – ‘వీతదోసస్సావుసో, సా నిట్ఠా, న సా నిట్ఠా సదోసస్సా’తి.
‘‘‘సా పనావుసో, నిట్ఠా సమోహస్స ఉదాహు వీతమోహస్సా’తి? సమ్మా బ్యాకరమానా, భిక్ఖవే, అఞ్ఞతిత్థియా పరిబ్బాజకా ఏవం బ్యాకరేయ్యుం – ‘వీతమోహస్సావుసో, సా నిట్ఠా, న సా నిట్ఠా సమోహస్సా’తి.
‘‘‘సా పనావుసో, నిట్ఠా సతణ్హస్స ఉదాహు వీతతణ్హస్సా’తి? సమ్మా బ్యాకరమానా, భిక్ఖవే, అఞ్ఞతిత్థియా పరిబ్బాజకా ఏవం బ్యాకరేయ్యుం – ‘వీతతణ్హస్సావుసో, సా నిట్ఠా, న సా నిట్ఠా సతణ్హస్సా’తి.
‘‘‘సా పనావుసో, నిట్ఠా సఉపాదానస్స ఉదాహు అనుపాదానస్సా’తి? సమ్మా బ్యాకరమానా, భిక్ఖవే, అఞ్ఞతిత్థియా పరిబ్బాజకా ఏవం బ్యాకరేయ్యుం – ‘అనుపాదానస్సావుసో, సా నిట్ఠా, న సా నిట్ఠా సఉపాదానస్సా’తి.
‘‘‘సా పనావుసో, నిట్ఠా విద్దసునో ఉదాహు అవిద్దసునో’తి? సమ్మా బ్యాకరమానా, భిక్ఖవే, అఞ్ఞతిత్థియా పరిబ్బాజకా ఏవం బ్యాకరేయ్యుం – ‘విద్దసునో, ఆవుసో, సా నిట్ఠా, న సా నిట్ఠా అవిద్దసునో’తి.
‘‘‘సా పనావుసో, నిట్ఠా అనురుద్ధప్పటివిరుద్ధస్స ఉదాహు అననురుద్ధఅప్పటివిరుద్ధస్సా’తి? సమ్మా బ్యాకరమానా, భిక్ఖవే, అఞ్ఞతిత్థియా పరిబ్బాజకా ఏవం బ్యాకరేయ్యుం – ‘అననురుద్ధఅప్పటివిరుద్ధస్సావుసో, సా నిట్ఠా, న సా నిట్ఠా అనురుద్ధప్పటివిరుద్ధస్సా’తి.
‘‘‘సా పనావుసో, నిట్ఠా పపఞ్చారామస్స పపఞ్చరతినో ఉదాహు నిప్పపఞ్చారామస్స నిప్పపఞ్చరతినో’తి? సమ్మా బ్యాకరమానా, భిక్ఖవే, అఞ్ఞతిత్థియా పరిబ్బాజకా ఏవం బ్యాకరేయ్యుం – ‘నిప్పపఞ్చారామస్సావుసో, సా నిట్ఠా నిప్పపఞ్చరతినో, న సా నిట్ఠా పపఞ్చారామస్స పపఞ్చరతినో’తి.
౧౪౨. ‘‘ద్వేమా, భిక్ఖవే, దిట్ఠియో – భవదిట్ఠి చ విభవదిట్ఠి చ. యే హి కేచి, భిక్ఖవే, సమణా వా బ్రాహ్మణా వా భవదిట్ఠిం అల్లీనా భవదిట్ఠిం ఉపగతా భవదిట్ఠిం అజ్ఝోసితా, విభవదిట్ఠియా తే పటివిరుద్ధా. యే హి కేచి, భిక్ఖవే, సమణా వా బ్రాహ్మణా వా విభవదిట్ఠిం అల్లీనా విభవదిట్ఠిం ఉపగతా విభవదిట్ఠిం అజ్ఝోసితా, భవదిట్ఠియా తే పటివిరుద్ధా. యే హి కేచి, భిక్ఖవే, సమణా వా బ్రాహ్మణా వా ఇమాసం ద్విన్నం దిట్ఠీనం సముదయఞ్చ అత్థఙ్గమఞ్చ అస్సాదఞ్చ ఆదీనవఞ్చ నిస్సరణఞ్చ యథాభూతం నప్పజానన్తి, ‘తే సరాగా తే సదోసా తే సమోహా తే సతణ్హా తే సఉపాదానా తే అవిద్దసునో తే అనురుద్ధప్పటివిరుద్ధా తే పపఞ్చారామా పపఞ్చరతినో; తే న పరిముచ్చన్తి జాతియా జరాయ మరణేన సోకేహి పరిదేవేహి దుక్ఖేహి దోమనస్సేహి ఉపాయాసేహి; న పరిముచ్చన్తి దుక్ఖస్మా’తి వదామి. యే చ ఖో కేచి, భిక్ఖవే, సమణా వా బ్రాహ్మణా వా ఇమాసం ద్విన్నం దిట్ఠీనం సముదయఞ్చ అత్థఙ్గమఞ్చ అస్సాదఞ్చ ఆదీనవఞ్చ నిస్సరణఞ్చ యథాభూతం పజానన్తి, ‘తే వీతరాగా తే వీతదోసా తే వీతమోహా తే వీతతణ్హా తే అనుపాదానా తే విద్దసునో తే అననురుద్ధఅప్పటివిరుద్ధా తే నిప్పపఞ్చారామా నిప్పపఞ్చరతినో; తే పరిముచ్చన్తి జాతియా జరాయ మరణేన సోకేహి పరిదేవేహి దుక్ఖేహి దోమనస్సేహి ఉపాయాసేహి; పరిముచ్చన్తి దుక్ఖస్మా’తి వదామి.
౧౪౩. ‘‘చత్తారిమాని, భిక్ఖవే, ఉపాదానాని. కతమాని చత్తారి? కాముపాదానం, దిట్ఠుపాదానం, సీలబ్బతుపాదానం, అత్తవాదుపాదానం. సన్తి, భిక్ఖవే, ఏకే సమణబ్రాహ్మణా సబ్బుపాదానపరిఞ్ఞావాదా పటిజానమానా. తే న సమ్మా సబ్బుపాదానపరిఞ్ఞం పఞ్ఞపేన్తి – కాముపాదానస్స పరిఞ్ఞం పఞ్ఞపేన్తి, న దిట్ఠుపాదానస్స పరిఞ్ఞం పఞ్ఞపేన్తి, న సీలబ్బతుపాదానస్స పరిఞ్ఞం పఞ్ఞపేన్తి, న అత్తవాదుపాదానస్స పరిఞ్ఞం పఞ్ఞపేన్తి. తం కిస్స హేతు? ఇమాని హి తే భోన్తో సమణబ్రాహ్మణా తీణి ఠానాని యథాభూతం నప్పజానన్తి. తస్మా తే భోన్తో సమణబ్రాహ్మణా సబ్బుపాదానపరిఞ్ఞావాదా పటిజానమానా; తే న సమ్మా సబ్బుపాదానపరిఞ్ఞం పఞ్ఞపేన్తి – కాముపాదానస్స పరిఞ్ఞం పఞ్ఞపేన్తి, న దిట్ఠుపాదానస్స పరిఞ్ఞం పఞ్ఞపేన్తి, న సీలబ్బతుపాదానస్స పరిఞ్ఞం పఞ్ఞపేన్తి, న అత్తవాదుపాదానస్స పరిఞ్ఞం పఞ్ఞపేన్తి.
‘‘సన్తి, భిక్ఖవే, ఏకే సమణబ్రాహ్మణా సబ్బుపాదానపరిఞ్ఞావాదా పటిజానమానా. తే న సమ్మా సబ్బుపాదానపరిఞ్ఞం పఞ్ఞపేన్తి – కాముపాదానస్స పరిఞ్ఞం పఞ్ఞపేన్తి, దిట్ఠుపాదానస్స పరిఞ్ఞం పఞ్ఞపేన్తి, న సీలబ్బతుపాదానస్స పరిఞ్ఞం పఞ్ఞపేన్తి, న అత్తవాదుపాదానస్స పరిఞ్ఞం పఞ్ఞపేన్తి. తం కిస్స హేతు? ఇమాని హి తే భోన్తో సమణబ్రాహ్మణా ద్వే ఠానాని యథాభూతం నప్పజానన్తి. తస్మా తే భోన్తో సమణబ్రాహ్మణా సబ్బుపాదానపరిఞ్ఞావాదా పటిజానమానా; తే న సమ్మా [పటిజానమానా న సమ్మా (?)] సబ్బుపాదానపరిఞ్ఞం పఞ్ఞపేన్తి – కాముపాదానస్స పరిఞ్ఞం పఞ్ఞపేన్తి, దిట్ఠుపాదానస్స పరిఞ్ఞం పఞ్ఞపేన్తి, న సీలబ్బతుపాదానస్స పరిఞ్ఞం పఞ్ఞపేన్తి, న అత్తవాదుపాదానస్స పరిఞ్ఞం పఞ్ఞపేన్తి.
‘‘సన్తి, భిక్ఖవే, ఏకే సమణబ్రాహ్మణా సబ్బుపాదానపరిఞ్ఞావాదా పటిజానమానా. తే న సమ్మా సబ్బుపాదానపరిఞ్ఞం పఞ్ఞపేన్తి – కాముపాదానస్స పరిఞ్ఞం పఞ్ఞపేన్తి, దిట్ఠుపాదానస్స పరిఞ్ఞం పఞ్ఞపేన్తి, సీలబ్బతుపాదానస్స పరిఞ్ఞం పఞ్ఞపేన్తి, న అత్తవాదుపాదానస్స పరిఞ్ఞం పఞ్ఞపేన్తి. తం కిస్స హేతు? ఇమఞ్హి తే భోన్తో సమణబ్రాహ్మణా ఏకం ఠానం యథాభూతం నప్పజానన్తి. తస్మా తే భోన్తో సమణబ్రాహ్మణా సబ్బుపాదానపరిఞ్ఞావాదా పటిజానమానా; తే న సమ్మా [పటిజానమానా న సమ్మా (?)] సబ్బుపాదానపరిఞ్ఞం పఞ్ఞపేన్తి – కాముపాదానస్స పరిఞ్ఞం పఞ్ఞపేన్తి, దిట్ఠుపాదానస్స పరిఞ్ఞం పఞ్ఞపేన్తి, సీలబ్బతుపాదానస్స పరిఞ్ఞం పఞ్ఞపేన్తి, న అత్తవాదుపాదానస్స పరిఞ్ఞం పఞ్ఞపేన్తి.
‘‘ఏవరూపే ఖో, భిక్ఖవే, ధమ్మవినయే యో సత్థరి పసాదో సో న సమ్మగ్గతో అక్ఖాయతి; యో ధమ్మే పసాదో సో న సమ్మగ్గతో అక్ఖాయతి; యా సీలేసు పరిపూరకారితా సా న సమ్మగ్గతా అక్ఖాయతి; యా సహధమ్మికేసు పియమనాపతా సా న సమ్మగ్గతా అక్ఖాయతి. తం కిస్స హేతు? ఏవఞ్హేతం, భిక్ఖవే, హోతి యథా తం దురక్ఖాతే ధమ్మవినయే దుప్పవేదితే అనియ్యానికే అనుపసమసంవత్తనికే అసమ్మాసమ్బుద్ధప్పవేదితే.
౧౪౪. ‘‘తథాగతో చ ఖో, భిక్ఖవే, అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో సబ్బుపాదానపరిఞ్ఞావాదో పటిజానమానో సమ్మా సబ్బుపాదానపరిఞ్ఞం పఞ్ఞపేతి – కాముపాదానస్స పరిఞ్ఞం పఞ్ఞపేతి, దిట్ఠుపాదానస్స పరిఞ్ఞం పఞ్ఞపేతి, సీలబ్బతుపాదానస్స పరిఞ్ఞం పఞ్ఞపేతి, అత్తవాదుపాదానస్స పరిఞ్ఞం పఞ్ఞపేతి. ఏవరూపే ఖో, భిక్ఖవే, ధమ్మవినయే యో సత్థరి పసాదో సో సమ్మగ్గతో అక్ఖాయతి; యో ధమ్మే పసాదో సో సమ్మగ్గతో అక్ఖాయతి; యా సీలేసు పరిపూరకారితా సా సమ్మగ్గతా అక్ఖాయతి; యా సహధమ్మికేసు పియమనాపతా సా సమ్మగ్గతా అక్ఖాయతి. తం కిస్స హేతు? ఏవఞ్హేతం, భిక్ఖవే, హోతి యథా తం స్వాక్ఖాతే ధమ్మవినయే సుప్పవేదితే నియ్యానికే ఉపసమసంవత్తనికే సమ్మాసమ్బుద్ధప్పవేదితే.
౧౪౫. ‘‘ఇమే చ, భిక్ఖవే, చత్తారో ఉపాదానా. కింనిదానా కింసముదయా కింజాతికా కింపభవా? ఇమే చత్తారో ఉపాదానా తణ్హానిదానా తణ్హాసముదయా తణ్హాజాతికా తణ్హాపభవా. తణ్హా చాయం, భిక్ఖవే, కింనిదానా కింసముదయా కింజాతికా కింపభవా? తణ్హా వేదనానిదానా వేదనాసముదయా వేదనాజాతికా వేదనాపభవా. వేదనా చాయం, భిక్ఖవే, కింనిదానా కింసముదయా కింజాతికా కింపభవా? వేదనా ఫస్సనిదానా ఫస్ససముదయా ఫస్సజాతికా ఫస్సపభవా. ఫస్సో చాయం, భిక్ఖవే, కింనిదానో కింసముదయో కింజాతికో కింపభవో? ఫస్సో సళాయతననిదానో సళాయతనసముదయో సళాయతనజాతికో సళాయతనపభవో. సళాయతనఞ్చిదం, భిక్ఖవే, కింనిదానం కింసముదయం కింజాతికం కింపభవం? సళాయతనం నామరూపనిదానం నామరూపసముదయం నామరూపజాతికం నామరూపపభవం. నామరూపఞ్చిదం, భిక్ఖవే, కింనిదానం కింసముదయం కింజాతికం కింపభవం? నామరూపం విఞ్ఞాణనిదానం విఞ్ఞాణసముదయం విఞ్ఞాణజాతికం విఞ్ఞాణపభవం. విఞ్ఞాణఞ్చిదం, భిక్ఖవే, కింనిదానం కింసముదయం కింజాతికం కింపభవం? విఞ్ఞాణం సఙ్ఖారనిదానం సఙ్ఖారసముదయం సఙ్ఖారజాతికం సఙ్ఖారపభవం. సఙ్ఖారా చిమే, భిక్ఖవే, కింనిదానా కింసముదయా కింజాతికా కింపభవా? సఙ్ఖారా అవిజ్జానిదానా అవిజ్జాసముదయా అవిజ్జాజాతికా అవిజ్జాపభవా.
‘‘యతో చ ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో అవిజ్జా పహీనా హోతి విజ్జా ఉప్పన్నా, సో అవిజ్జావిరాగా విజ్జుప్పాదా నేవ కాముపాదానం ఉపాదియతి, న దిట్ఠుపాదానం ఉపాదియతి, న సీలబ్బతుపాదానం ఉపాదియతి, న అత్తవాదుపాదానం ఉపాదియతి. అనుపాదియం న పరితస్సతి, అపరితస్సం పచ్చత్తఞ్ఞేవ పరినిబ్బాయతి. ‘ఖీణా జాతి, వుసితం బ్రహ్మచరియం, కతం కరణీయం, నాపరం ఇత్థత్తాయా’తి పజానాతీ’’తి.
ఇదమవోచ భగవా. అత్తమనా తే భిక్ఖూ భగవతో భాసితం అభినన్దున్తి.
చూళసీహనాదసుత్తం నిట్ఠితం పఠమం.
౨. మహాసీహనాదసుత్తం
౧౪౬. ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం భగవా వేసాలియం విహరతి బహినగరే అపరపురే వనసణ్డే. తేన ఖో పన సమయేన సునక్ఖత్తో లిచ్ఛవిపుత్తో అచిరపక్కన్తో హోతి ఇమస్మా ధమ్మవినయా. సో వేసాలియం పరిసతి [పరిసతిం (సీ. పీ.)] ఏవం [ఏతం (పీ. క.)] వాచం భాసతి – ‘‘నత్థి సమణస్స గోతమస్స ఉత్తరి [ఉత్తరిం (పీ.)] మనుస్సధమ్మా అలమరియఞాణదస్సనవిసేసో. తక్కపరియాహతం సమణో గోతమో ధమ్మం దేసేతి వీమంసానుచరితం సయంపటిభానం. యస్స చ ఖ్వాస్స అత్థాయ ధమ్మో దేసితో సో నియ్యాతి తక్కరస్స సమ్మా దుక్ఖక్ఖయాయా’’తి.
అథ ఖో ఆయస్మా సారిపుత్తో పుబ్బణ్హసమయం నివాసేత్వా పత్తచీవరమాదాయ వేసాలిం పిణ్డాయ పావిసి. అస్సోసి ఖో ఆయస్మా సారిపుత్తో సునక్ఖత్తస్స లిచ్ఛవిపుత్తస్స వేసాలియం పరిసతి ఏవం వాచం భాసమానస్స – ‘‘నత్థి సమణస్స గోతమస్స ఉత్తరిమనుస్సధమ్మా అలమరియఞాణదస్సనవిసేసో. తక్కపరియాహతం సమణో గోతమో ధమ్మం దేసేతి వీమంసానుచరితం సయంపటిభానం. యస్స చ ఖ్వాస్స అత్థాయ ధమ్మో దేసితో సో నియ్యాతి తక్కరస్స సమ్మా దుక్ఖక్ఖయాయా’’తి.
అథ ఖో ఆయస్మా సారిపుత్తో వేసాలియం పిణ్డాయ చరిత్వా పచ్ఛాభత్తం పిణ్డపాతపటిక్కన్తో యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో ఆయస్మా సారిపుత్తో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘సునక్ఖత్తో, భన్తే, లిచ్ఛవిపుత్తో అచిరపక్కన్తో ఇమస్మా ధమ్మవినయా. సో వేసాలియం పరిసతి ఏవం వాచం భాసతి – ‘నత్థి సమణస్స గోతమస్స ఉత్తరిమనుస్సధమ్మా అలమరియఞాణదస్సనవిసేసో. తక్కపరియాహతం సమణో గోతమో ధమ్మం దేసేతి వీమంసానుచరితం సయంపటిభానం. యస్స చ ఖ్వాస్స అత్థాయ ధమ్మో దేసితో సో నియ్యాతి తక్కరస్స సమ్మా దుక్ఖక్ఖయాయా’’’తి.
౧౪౭. ‘‘కోధనో హేసో, సారిపుత్త, సునక్ఖత్తో మోఘపురిసో. కోధా చ పనస్స ఏసా వాచా భాసితా. ‘అవణ్ణం భాసిస్సామీ’తి ఖో, సారిపుత్త, సునక్ఖత్తో మోఘపురిసో వణ్ణంయేవ తథాగతస్స భాసతి. వణ్ణో హేసో, సారిపుత్త, తథాగతస్స యో ఏవం వదేయ్య – ‘యస్స చ ఖ్వాస్స అత్థాయ ధమ్మో దేసితో సో నియ్యాతి తక్కరస్స సమ్మా దుక్ఖక్ఖయాయా’తి.
‘‘అయమ్పి హి నామ, సారిపుత్త, సునక్ఖత్తస్స మోఘపురిసస్స మయి ధమ్మన్వయో న భవిస్సతి – ‘ఇతిపి సో భగవా అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో విజ్జాచరణసమ్పన్నో సుగతో లోకవిదూ అనుత్తరో పురిసదమ్మసారథి, సత్థా దేవమనుస్సానం, బుద్ధో భగవా’తి.
‘‘అయమ్పి హి నామ, సారిపుత్త, సునక్ఖత్తస్స మోఘపురిసస్స మయి ధమ్మన్వయో న భవిస్సతి – ‘ఇతిపి సో భగవా అనేకవిహితం ఇద్ధివిధం పచ్చనుభోతి – ఏకోపి హుత్వా బహుధా హోతి, బహుధాపి హుత్వా ఏకో హోతి; ఆవిభావం, తిరోభావం; తిరోకుట్టం తిరోపాకారం తిరోపబ్బతం అసజ్జమానో గచ్ఛతి, సేయ్యథాపి ఆకాసే; పథవియాపి ఉమ్ముజ్జనిముజ్జం కరోతి, సేయ్యథాపి ఉదకే; ఉదకేపి అభిజ్జమానో గచ్ఛతి, సేయ్యథాపి పథవియం; ఆకాసేపి పల్లఙ్కేన కమతి, సేయ్యథాపి పక్ఖీ సకుణో; ఇమేపి చన్దిమసూరియే ఏవంమహిద్ధికే ఏవంమహానుభావే పాణినా పరిమసతి పరిమజ్జతి; యావ బ్రహ్మలోకాపి కాయేన వసం వత్తేతీ’తి.
‘‘అయమ్పి హి నామ, సారిపుత్త, సునక్ఖత్తస్స మోఘపురిసస్స మయి ధమ్మన్వయో న భవిస్సతి – ‘ఇతిపి సో భగవా దిబ్బాయ సోతధాతుయా విసుద్ధాయ అతిక్కన్తమానుసికాయ ఉభో సద్దే సుణాతి – దిబ్బే చ మానుసే చ, యే దూరే సన్తికే చా’తి.
‘‘అయమ్పి హి నామ, సారిపుత్త, సునక్ఖత్తస్స మోఘపురిసస్స మయి ధమ్మన్వయో న భవిస్సతి – ‘ఇతిపి సో భగవా పరసత్తానం పరపుగ్గలానం చేతసా చేతో పరిచ్చ పజానాతి – సరాగం వా చిత్తం సరాగం చిత్తన్తి పజానాతి, వీతరాగం వా చిత్తం వీతరాగం చిత్తన్తి పజానాతి; సదోసం వా చిత్తం సదోసం చిత్తన్తి పజానాతి, వీతదోసం వా చిత్తం వీతదోసం చిత్తన్తి పజానాతి; సమోహం వా చిత్తం సమోహం చిత్తన్తి పజానాతి, వీతమోహం వా చిత్తం వీతమోహం చిత్తన్తి పజానాతి; సంఖిత్తం వా చిత్తం సంఖిత్తం చిత్తన్తి పజానాతి, విక్ఖిత్తం వా చిత్తం విక్ఖిత్తం చిత్తన్తి పజానాతి; మహగ్గతం వా చిత్తం మహగ్గతం చిత్తన్తి పజానాతి, అమహగ్గతం వా చిత్తం అమహగ్గతం చిత్తన్తి పజానాతి; సఉత్తరం వా చిత్తం సఉత్తరం చిత్తన్తి పజానాతి, అనుత్తరం వా చిత్తం అనుత్తరం చిత్తన్తి పజానాతి; సమాహితం వా చిత్తం సమాహితం చిత్తన్తి పజానాతి, అసమాహితం వా చిత్తం అసమాహితం చిత్తన్తి పజానాతి; విముత్తం వా చిత్తం విముత్తం చిత్తన్తి పజానాతి, అవిముత్తం వా చిత్తం అవిముత్తం చిత్తన్తి పజానాతీ’తి.
౧౪౮. ‘‘దస ఖో పనిమాని, సారిపుత్త, తథాగతస్స తథాగతబలాని యేహి బలేహి సమన్నాగతో తథాగతో ఆసభం ఠానం పటిజానాతి, పరిసాసు సీహనాదం నదతి, బ్రహ్మచక్కం పవత్తేతి. కతమాని దస?
‘‘ఇధ, సారిపుత్త, తథాగతో ఠానఞ్చ ఠానతో అట్ఠానఞ్చ అట్ఠానతో యథాభూతం పజానాతి. యమ్పి, సారిపుత్త, తథాగతో ఠానఞ్చ ఠానతో అట్ఠానఞ్చ అట్ఠానతో యథాభూతం పజానాతి, ఇదమ్పి, సారిపుత్త, తథాగతస్స తథాగతబలం హోతి యం బలం ఆగమ్మ తథాగతో ఆసభం ఠానం పటిజానాతి, పరిసాసు సీహనాదం నదతి, బ్రహ్మచక్కం పవత్తేతి.
‘‘పున చపరం, సారిపుత్త, తథాగతో అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నానం కమ్మసమాదానానం ఠానసో హేతుసో విపాకం యథాభూతం పజానాతి. యమ్పి, సారిపుత్త, తథాగతో అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నానం కమ్మసమాదానానం ఠానసో హేతుసో విపాకం యథాభూతం పజానాతి, ఇదమ్పి, సారిపుత్త, తథాగతస్స తథాగతబలం హోతి యం బలం ఆగమ్మ తథాగతో ఆసభం ఠానం పటిజానాతి, పరిసాసు సీహనాదం నదతి, బ్రహ్మచక్కం పవత్తేతి.
‘‘పున చపరం, సారిపుత్త, తథాగతో సబ్బత్థగామినిం పటిపదం యథాభూతం పజానాతి. యమ్పి, సారిపుత్త, తథాగతో సబ్బత్థగామినిం పటిపదం యథాభూతం పజానాతి, ఇదమ్పి, సారిపుత్త, తథాగతస్స తథాగతబలం హోతి యం బలం ఆగమ్మ తథాగతో ఆసభం ఠానం పటిజానాతి, పరిసాసు సీహనాదం నదతి, బ్రహ్మచక్కం పవత్తేతి.
‘‘పున చపరం, సారిపుత్త, తథాగతో అనేకధాతునానాధాతులోకం యథాభూతం పజానాతి. యమ్పి, సారిపుత్త, తథాగతో అనేకధాతునానాధాతులోకం యథాభూతం పజానాతి, ఇదమ్పి, సారిపుత్త, తథాగతస్స తథాగతబలం హోతి యం బలం ఆగమ్మ తథాగతో ఆసభం ఠానం పటిజానాతి, పరిసాసు సీహనాదం నదతి, బ్రహ్మచక్కం పవత్తేతి.
‘‘పున చపరం, సారిపుత్త, తథాగతో సత్తానం నానాధిముత్తికతం యథాభూతం పజానాతి. యమ్పి, సారిపుత్త, తథాగతో సత్తానం నానాధిముత్తికతం యథాభూతం పజానాతి, ఇదమ్పి, సారిపుత్త, తథాగతస్స తథాగతబలం హోతి యం బలం ఆగమ్మ తథాగతో ఆసభం ఠానం పటిజానాతి, పరిసాసు సీహనాదం నదతి, బ్రహ్మచక్కం పవత్తేతి.
‘‘పున చపరం, సారిపుత్త, తథాగతో పరసత్తానం పరపుగ్గలానం ఇన్ద్రియపరోపరియత్తం యథాభూతం పజానాతి. యమ్పి, సారిపుత్త, తథాగతో పరసత్తానం పరపుగ్గలానం ఇన్ద్రియపరోపరియత్తం యథాభూతం పజానాతి, ఇదమ్పి, సారిపుత్త, తథాగతస్స తథాగతబలం హోతి యం బలం ఆగమ్మ తథాగతో ఆసభం ఠానం పటిజానాతి, పరిసాసు సీహనాదం నదతి, బ్రహ్మచక్కం పవత్తేతి.
‘‘పున చపరం, సారిపుత్త, తథాగతో ఝానవిమోక్ఖసమాధిసమాపత్తీనం సంకిలేసం వోదానం వుట్ఠానం యథాభూతం పజానాతి. యమ్పి, సారిపుత్త, తథాగతో ఝానవిమోక్ఖసమాధిసమాపత్తీనం సంకిలేసం వోదానం వుట్ఠానం యథాభూతం పజానాతి, ఇదమ్పి, సారిపుత్త, తథాగతస్స తథాగతబలం హోతి యం బలం ఆగమ్మ తథాగతో ఆసభం ఠానం పటిజానాతి, పరిసాసు సీహనాదం నదతి, బ్రహ్మచక్కం పవత్తేతి.
‘‘పున చపరం, సారిపుత్త, తథాగతో అనేకవిహితం పుబ్బేనివాసం అనుస్సరతి, సేయ్యథిదం – ఏకమ్పి జాతిం ద్వేపి జాతియో తిస్సోపి జాతియో చతస్సోపి జాతియో పఞ్చపి జాతియో దసపి జాతియో వీసమ్పి జాతియో తింసమ్పి జాతియో చత్తాలీసమ్పి జాతియో పఞ్ఞాసమ్పి జాతియో జాతిసతమ్పి జాతిసహస్సమ్పి జాతిసతసహస్సమ్పి అనేకేపి సంవట్టకప్పే అనేకేపి వివట్టకప్పే అనేకేపి సంవట్టవివట్టకప్పే – ‘అముత్రాసిం ఏవంనామో ఏవంగోత్తో ఏవంవణ్ణో ఏవమాహారో ఏవంసుఖదుక్ఖప్పటిసంవేదీ ఏవమాయుపరియన్తో, సో తతో చుతో అముత్ర ఉదపాదిం; తత్రాపాసిం ఏవంనామో ఏవంగోత్తో ఏవంవణ్ణో ఏవమాహారో ఏవంసుఖదుక్ఖప్పటిసంవేదీ ఏవమాయుపరియన్తో, సో తతో చుతో ఇధూపపన్నో’తి. ఇతి సాకారం సఉద్దేసం అనేకవిహితం పుబ్బేనివాసం అనుస్సరతి. యమ్పి, సారిపుత్త, తథాగతో అనేకవిహితం పుబ్బేనివాసం అనుస్సరతి, సేయ్యథిదం – ఏకమ్పి జాతిం ద్వేపి జాతియో…పే… ఇతి సాకారం సఉద్దేసం అనేకవిహితం పుబ్బేనివాసం అనుస్సరతి, ఇదమ్పి, సారిపుత్త, తథాగతస్స తథాగతబలం హోతి యం బలం ఆగమ్మ తథాగతో ఆసభం ఠానం పటిజానాతి, పరిసాసు సీహనాదం నదతి, బ్రహ్మచక్కం పవత్తేతి.
‘‘పున చపరం, సారిపుత్త, తథాగతో దిబ్బేన చక్ఖునా విసుద్ధేన అతిక్కన్తమానుసకేన సత్తే పస్సతి చవమానే ఉపపజ్జమానే హీనే పణీతే సువణ్ణే దుబ్బణ్ణే సుగతే దుగ్గతే యథాకమ్మూపగే సత్తే పజానాతి – ‘ఇమే వత భోన్తో సత్తా కాయదుచ్చరితేన సమన్నాగతా వచీదుచ్చరితేన సమన్నాగతా మనోదుచ్చరితేన సమన్నాగతా అరియానం ఉపవాదకా మిచ్ఛాదిట్ఠికా మిచ్ఛాదిట్ఠికమ్మసమాదానా, తే కాయస్స భేదా పరం మరణా అపాయం దుగ్గతిం వినిపాతం నిరయం ఉపపన్నా. ఇమే వా పన భోన్తో సత్తా కాయసుచరితేన సమన్నాగతా వచీసుచరితేన సమన్నాగతా మనోసుచరితేన సమన్నాగతా అరియానం అనుపవాదకా సమ్మాదిట్ఠికా సమ్మాదిట్ఠికమ్మసమాదానా, తే కాయస్స భేదా పరం మరణా సుగతిం సగ్గం లోకం ఉపపన్నా’తి. ఇతి దిబ్బేన చక్ఖునా విసుద్ధేన అతిక్కన్తమానుసకేన సత్తే పస్సతి చవమానే ఉపపజ్జమానే హీనే పణీతే సువణ్ణే దుబ్బణ్ణే సుగతే దుగ్గతే యథాకమ్మూపగే సత్తే పజానాతి. యమ్పి, సారిపుత్త, తథాగతో దిబ్బేన చక్ఖునా విసుద్ధేన అతిక్కన్తమానుసకేన సత్తే పస్సతి చవమానే ఉపపజ్జమానే హీనే పణీతే సువణ్ణే దుబ్బణ్ణే సుగతే దుగ్గతే యథాకమ్మూపగే సత్తే పజానాతి – ‘ఇమే వత భోన్తో సత్తా కాయదుచ్చరితేన సమన్నాగతా వచీదుచ్చరితేన సమన్నాగతా మనోదుచ్చరితేన సమన్నాగతా అరియానం ఉపవాదకా మిచ్ఛాదిట్ఠికా మిచ్ఛాదిట్ఠికమ్మసమాదానా, తే కాయస్స భేదా పరం మరణా అపాయం దుగ్గతిం వినిపాతం నిరయం ఉపపన్నా. ఇమే వా పన భోన్తో సత్తా కాయసుచరితేన సమన్నాగతా వచీసుచరితేన సమన్నాగతా మనోసుచరితేన సమన్నాగతా అరియానం అనుపవాదకా సమ్మాదిట్ఠికా సమ్మాదిట్ఠికమ్మసమాదానా, తే కాయస్స భేదా పరం మరణా సుగతిం సగ్గం లోకం ఉపపన్నా’తి. ఇతి దిబ్బేన చక్ఖునా విసుద్ధేన అతిక్కన్తమానుసకేన సత్తే పస్సతి చవమానే ఉపపజ్జమానే హీనే పణీతే సువణ్ణే దుబ్బణ్ణే సుగతే దుగ్గతే యథాకమ్మూపగే సత్తే పజానాతి. ఇదమ్పి, సారిపుత్త, తథాగతస్స తథాగతబలం హోతి యం బలం ఆగమ్మ తథాగతో ఆసభం ఠానం పటిజానాతి, పరిసాసు సీహనాదం నదతి, బ్రహ్మచక్కం పవత్తేతి.
‘‘పున చపరం, సారిపుత్త, తథాగతో ఆసవానం ఖయా అనాసవం చేతోవిముత్తిం పఞ్ఞావిముత్తిం దిట్ఠేవ ధమ్మే సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. యమ్పి, సారిపుత్త, తథాగతో ఆసవానం ఖయా అనాసవం చేతోవిముత్తిం పఞ్ఞావిముత్తిం దిట్ఠేవ ధమ్మే సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరతి, ఇదమ్పి, సారిపుత్త, తథాగతస్స తథాగతబలం హోతి యం బలం ఆగమ్మ తథాగతో ఆసభం ఠానం పటిజానాతి, పరిసాసు సీహనాదం నదతి, బ్రహ్మచక్కం పవత్తేతి.
‘‘ఇమాని ఖో, సారిపుత్త, దస తథాగతస్స తథాగతబలాని యేహి బలేహి సమన్నాగతో తథాగతో ఆసభం ఠానం పటిజానాతి, పరిసాసు సీహనాదం నదతి, బ్రహ్మచక్కం పవత్తేతి.
౧౪౯. ‘‘యో ఖో మం, సారిపుత్త, ఏవం జానన్తం ఏవం పస్సన్తం ఏవం వదేయ్య – ‘నత్థి సమణస్స గోతమస్స ఉత్తరిమనుస్సధమ్మా అలమరియఞాణదస్సనవిసేసో; తక్కపరియాహతం సమణో గోతమో ధమ్మం దేసేతి వీమంసానుచరితం సయంపటిభాన’న్తి, తం, సారిపుత్త, వాచం అప్పహాయ తం చిత్తం అప్పహాయ తం దిట్ఠిం అప్పటినిస్సజ్జిత్వా యథాభతం నిక్ఖిత్తో ఏవం నిరయే. సేయ్యథాపి, సారిపుత్త, భిక్ఖు సీలసమ్పన్నో సమాధిసమ్పన్నో పఞ్ఞాసమ్పన్నో దిట్ఠేవ ధమ్మే అఞ్ఞం ఆరాధేయ్య, ఏవం సమ్పదమిదం, సారిపుత్త, వదామి. తం వాచం అప్పహాయ, తం చిత్తం అప్పహాయ తం దిట్ఠిం అప్పటినిస్సజ్జిత్వా యథాభతం నిక్ఖిత్తో ఏవం నిరయే.
౧౫౦. ‘‘చత్తారిమాని, సారిపుత్త, తథాగతస్స వేసారజ్జాని యేహి వేసారజ్జేహి సమన్నాగతో తథాగతో ఆసభం ఠానం పటిజానాతి, పరిసాసు సీహనాదం నదతి, బ్రహ్మచక్కం పవత్తేతి. కతమాని చత్తారి?
‘‘‘సమ్మాసమ్బుద్ధస్స తే పటిజానతో ఇమే ధమ్మా అనభిసమ్బుద్ధా’తి. తత్ర వత మం సమణో వా బ్రాహ్మణో వా దేవో వా మారో వా బ్రహ్మా వా కోచి వా లోకస్మిం సహధమ్మేన పటిచోదేస్సతీతి నిమిత్తమేతం, సారిపుత్త, న సమనుపస్సామి. ఏతమహం [ఏతమ్పహం (సీ. పీ.)], సారిపుత్త, నిమిత్తం అసమనుపస్సన్తో ఖేమప్పత్తో అభయప్పత్తో వేసారజ్జప్పత్తో విహరామి.
‘‘‘ఖీణాసవస్స తే పటిజానతో ఇమే ఆసవా అపరిక్ఖీణా’తి. తత్ర వత మం సమణో వా బ్రాహ్మణో వా దేవో వా మారో వా బ్రహ్మా వా కోచి వా లోకస్మిం సహధమ్మేన పటిచోదేస్సతీతి నిమిత్తమేతం, సారిపుత్త, న సమనుపస్సామి. ఏతమహం, సారిపుత్త, నిమిత్తం అసమనుపస్సన్తో ఖేమప్పత్తో అభయప్పత్తో వేసారజ్జప్పత్తో విహరామి.
‘‘‘యే ఖో పన తే అన్తరాయికా ధమ్మా వుత్తా, తే పటిసేవతో నాలం అన్తరాయాయా’తి. తత్ర వత మం సమణో వా బ్రాహ్మణో వా దేవో వా మారో వా బ్రహ్మా వా కోచి వా లోకస్మిం సహధమ్మేన పటిచోదేస్సతీతి నిమిత్తమేతం, సారిపుత్త, న సమనుపస్సామి. ఏతమహం, సారిపుత్త, నిమిత్తం అసమనుపస్సన్తో ఖేమప్పత్తో అభయప్పత్తో వేసారజ్జప్పత్తో విహరామి.
‘‘‘యస్స ఖో పన తే అత్థాయ ధమ్మో దేసితో, సో న నియ్యాతి తక్కరస్స సమ్మా దుక్ఖక్ఖయాయా’తి. తత్ర వత మం సమణో వా బ్రాహ్మణో వా దేవో వా మారో వా బ్రహ్మా వా కోచి వా లోకస్మిం సహధమ్మేన పటిచోదేస్సతీ’తి నిమిత్తమేతం, సారిపుత్త, న సమనుపస్సామి. ఏతమహం, సారిపుత్త, నిమిత్తం అసమనుపస్సన్తో ఖేమప్పత్తో అభయప్పత్తో వేసారజ్జప్పత్తో విహరామి.
‘‘ఇమాని ఖో, సారిపుత్త, చత్తారి తథాగతస్స వేసారజ్జాని యేహి వేసారజ్జేహి సమన్నాగతో తథాగతో ఆసభం ఠానం పటిజానాతి, పరిసాసు సీహనాదం నదతి, బ్రహ్మచక్కం పవత్తేతి.
‘‘యో ఖో మం, సారిపుత్త, ఏవం జానన్తం ఏవం పస్సన్తం ఏవం వదేయ్య – ‘నత్థి సమణస్స గోతమస్స ఉత్తరిమనుస్సధమ్మా అలమరియఞాణదస్సనవిసేసో, తక్కపరియాహతం సమణో గోతమో ధమ్మం దేసేతి వీమంసానుచరితం సయంపటిభాన’న్తి, తం, సారిపుత్త, వాచం అప్పహాయ తం చిత్తం అప్పహాయ తం దిట్ఠిం అప్పటినిస్సజ్జిత్వా యథాభతం నిక్ఖిత్తో ఏవం నిరయే. సేయ్యథాపి, సారిపుత్త, భిక్ఖు సీలసమ్పన్నో సమాధిసమ్పన్నో పఞ్ఞాసమ్పన్నో దిట్ఠేవ ధమ్మే అఞ్ఞం ఆరాధేయ్య, ఏవం సమ్పదమిదం, సారిపుత్త, వదామి. తం వాచం అప్పహాయ తం చిత్తం అప్పహాయ తం దిట్ఠిం అప్పటినిస్సజ్జిత్వా యథాభతం నిక్ఖిత్తో ఏవం నిరయే.
౧౫౧. ‘‘అట్ఠ ఖో ఇమా, సారిపుత్త, పరిసా. కతమా అట్ఠ? ఖత్తియపరిసా, బ్రాహ్మణపరిసా, గహపతిపరిసా, సమణపరిసా, చాతుమహారాజికపరిసా [చాతుమ్మహారాజికా (సీ. స్యా. పీ.)], తావతింసపరిసా, మారపరిసా, బ్రహ్మపరిసా – ఇమా ఖో, సారిపుత్త, అట్ఠ పరిసా. ఇమేహి ఖో, సారిపుత్త, చతూహి వేసారజ్జేహి సమన్నాగతో తథాగతో ఇమా అట్ఠ పరిసా ఉపసఙ్కమతి అజ్ఝోగాహతి. అభిజానామి ఖో పనాహం, సారిపుత్త, అనేకసతం ఖత్తియపరిసం ఉపసఙ్కమితా. తత్రపి మయా సన్నిసిన్నపుబ్బఞ్చేవ, సల్లపితపుబ్బఞ్చ, సాకచ్ఛా చ సమాపజ్జితపుబ్బా. తత్ర వత మం భయం వా సారజ్జం వా ఓక్కమిస్సతీతి నిమిత్తమేతం, సారిపుత్త, న సమనుపస్సామి. ఏతమహం, సారిపుత్త, నిమిత్తం అసమనుపస్సన్తో ఖేమప్పత్తో అభయప్పత్తో వేసారజ్జప్పత్తో విహరామి.
‘‘అభిజానామి ఖో పనాహం, సారిపుత్త, అనేకసతం బ్రాహ్మణపరిసం…పే… గహపతిపరిసం… సమణపరిసం… చాతుమహారాజికపరిసం… తావతింసపరిసం… మారపరిసం… బ్రహ్మపరిసం ఉపసఙ్కమితా. తత్రపి మయా సన్నిసిన్నపుబ్బఞ్చేవ, సల్లపితపుబ్బఞ్చ, సాకచ్ఛా చ సమాపజ్జితపుబ్బా. తత్ర వత మం భయం వా సారజ్జం వా ఓక్కమిస్సతీతి నిమిత్తమేతం, సారిపుత్త, న సమనుపస్సామి. ఏతమహం, సారిపుత్త, నిమిత్తం అసమనుపస్సన్తో ఖేమప్పత్తో అభయప్పత్తో వేసారజ్జప్పత్తో విహరామి.
‘‘యో ఖో మం, సారిపుత్త, ఏవం జానన్తం ఏవం పస్సన్తం ఏవం వదేయ్య – ‘నత్థి సమణస్స గోతమస్స ఉత్తరిమనుస్సధమ్మా అలమరియఞాణదస్సనవిసేసో, తక్కపరియాహతం సమణో గోతమో ధమ్మం దేసేతి వీమంసానుచరితం సయంపటిభాన’న్తి, తం, సారిపుత్త, వాచం అప్పహాయ తం చిత్తం అప్పహాయ తం దిట్ఠిం అప్పటినిస్సజ్జిత్వా యథాభతం నిక్ఖిత్తో ఏవం నిరయే. సేయ్యథాపి, సారిపుత్త, భిక్ఖు సీలసమ్పన్నో సమాధిసమ్పన్నో పఞ్ఞాసమ్పన్నో దిట్ఠేవ ధమ్మే అఞ్ఞం ఆరాధేయ్య, ఏవం సమ్పదమిదం, సారిపుత్త, వదామి. తం వాచం అప్పహాయ తం చిత్తం అప్పహాయ తం దిట్ఠిం అప్పటినిస్సజ్జిత్వా యథాభతం నిక్ఖిత్తో ఏవం నిరయే.
౧౫౨. ‘‘చతస్సో ఖో ఇమా, సారిపుత్త, యోనియో. కతమా చతస్సో? అణ్డజా యోని, జలాబుజా యోని, సంసేదజా యోని, ఓపపాతికా యోని. కతమా చ, సారిపుత్త, అణ్డజా యోని? యే ఖో తే, సారిపుత్త, సత్తా అణ్డకోసం అభినిబ్భిజ్జ జాయన్తి – అయం వుచ్చతి, సారిపుత్త, అణ్డజా యోని. కతమా చ, సారిపుత్త, జలాబుజా యోని? యే ఖో తే, సారిపుత్త, సత్తా వత్థికోసం అభినిబ్భిజ్జ జాయన్తి – అయం వుచ్చతి, సారిపుత్త, జలాబుజా యోని. కతమా చ, సారిపుత్త, సంసేదజా యోని? యే ఖో తే, సారిపుత్త, సత్తా పూతిమచ్ఛే వా జాయన్తి పూతికుణపే వా పూతికుమ్మాసే వా చన్దనికాయే వా ఓళిగల్లే వా జాయన్తి – అయం వుచ్చతి, సారిపుత్త, సంసేదజా యోని. కతమా చ, సారిపుత్త, ఓపపాతికా యోని? దేవా, నేరయికా, ఏకచ్చే చ మనుస్సా, ఏకచ్చే చ వినిపాతికా – అయం వుచ్చతి, సారిపుత్త, ఓపపాతికా యోని. ఇమా ఖో, సారిపుత్త, చతస్సో యోనియో.
‘‘యో ఖో మం, సారిపుత్త, ఏవం జానన్తం ఏవం పస్సన్తం ఏవం వదేయ్య – ‘నత్థి సమణస్స గోతమస్స ఉత్తరిమనుస్సధమ్మా అలమరియఞాణదస్సనవిసేసో, తక్కపరియాహతం సమణో గోతమో ధమ్మం దేసేతి వీమంసానుచరితం సయంపటిభాన’న్తి, తం, సారిపుత్త, వాచం అప్పహాయ తం చిత్తం అప్పహాయ తం దిట్ఠిం అప్పటినిస్సజ్జిత్వా యథాభతం నిక్ఖిత్తో ఏవం నిరయే. సేయ్యథాపి, సారిపుత్త, భిక్ఖు సీలసమ్పన్నో సమాధిసమ్పన్నో పఞ్ఞాసమ్పన్నో దిట్ఠేవ ధమ్మే అఞ్ఞం ఆరాధేయ్య, ఏవం సమ్పదమిదం, సారిపుత్త, వదామి. తం వాచం అప్పహాయ తం చిత్తం అప్పహాయ తం దిట్ఠిం అప్పటినిస్సజ్జిత్వా యథాభతం నిక్ఖిత్తో ఏవం నిరయే.
౧౫౩. ‘‘పఞ్చ ఖో ఇమా, సారిపుత్త, గతియో. కతమా పఞ్చ? నిరయో, తిరచ్ఛానయోని, పేత్తివిసయో, మనుస్సా, దేవా. నిరయఞ్చాహం, సారిపుత్త, పజానామి, నిరయగామిఞ్చ మగ్గం, నిరయగామినిఞ్చ పటిపదం; యథా పటిపన్నో చ కాయస్స భేదా పరం మరణా అపాయం దుగ్గతిం వినిపాతం నిరయం ఉపపజ్జతి తఞ్చ పజానామి. తిరచ్ఛానయోనిఞ్చాహం, సారిపుత్త, పజానామి, తిరచ్ఛానయోనిగామిఞ్చ మగ్గం, తిరచ్ఛానయోనిగామినిఞ్చ పటిపదం; యథా పటిపన్నో చ కాయస్స భేదా పరం మరణా తిరచ్ఛానయోనిం ఉపపజ్జతి తఞ్చ పజానామి. పేత్తివిసయం చాహం, సారిపుత్త, పజానామి, పేత్తివిసయగామిఞ్చ మగ్గం, పేత్తివిసయగామినిఞ్చ పటిపదం; యథా పటిపన్నో చ కాయస్స భేదా పరం మరణా పేత్తివిసయం ఉపపజ్జతి తఞ్చ పజానామి. మనుస్సే చాహం, సారిపుత్త, పజానామి, మనుస్సలోకగామిఞ్చ మగ్గం, మనుస్సలోకగామినిఞ్చ పటిపదం; యథా పటిపన్నో చ కాయస్స భేదా పరం మరణా మనుస్సేసు ఉపపజ్జతి తఞ్చ పజానామి. దేవే చాహం, సారిపుత్త, పజానామి, దేవలోకగామిఞ్చ మగ్గం, దేవలోకగామినిఞ్చ పటిపదం; యథా పటిపన్నో చ కాయస్స భేదా పరం మరణా సుగతిం సగ్గం లోకం ఉపపజ్జతి తఞ్చ పజానామి. నిబ్బానఞ్చాహం, సారిపుత్త, పజానామి, నిబ్బానగామిఞ్చ మగ్గం, నిబ్బానగామినిఞ్చ పటిపదం; యథా పటిపన్నో చ ఆసవానం ఖయా అనాసవం చేతోవిముత్తిం పఞ్ఞావిముత్తిం దిట్ఠేవ ధమ్మే సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరతి తఞ్చ పజానామి.
౧౫౪. ‘‘ఇధాహం, సారిపుత్త, ఏకచ్చం పుగ్గలం ఏవం చేతసా చేతో పరిచ్చ పజానామి – తథాయం పుగ్గలో పటిపన్నో తథా చ ఇరియతి తఞ్చ మగ్గం సమారూళ్హో, యథా కాయస్స భేదా పరం మరణా అపాయం దుగ్గతిం వినిపాతం నిరయం ఉపపజ్జిస్సతీతి. తమేనం పస్సామి అపరేన సమయేన దిబ్బేన చక్ఖునా విసుద్ధేన అతిక్కన్తమానుసకేన కాయస్స భేదా పరం మరణా అపాయం దుగ్గతిం వినిపాతం నిరయం ఉపపన్నం, ఏకన్తదుక్ఖా తిబ్బా కటుకా వేదనా వేదయమానం. సేయ్యథాపి, సారిపుత్త, అఙ్గారకాసు సాధికపోరిసా పూరా అఙ్గారానం వీతచ్చికానం వీతధూమానం. అథ పురిసో ఆగచ్ఛేయ్య ఘమ్మాభితత్తో ఘమ్మపరేతో కిలన్తో తసితో పిపాసితో ఏకాయనేన మగ్గేన తమేవ అఙ్గారకాసుం పణిధాయ. తమేనం చక్ఖుమా పురిసో దిస్వా ఏవం వదేయ్య – ‘తథాయం భవం పురిసో పటిపన్నో తథా చ ఇరియతి తఞ్చ మగ్గం సమారూళ్హో, యథా ఇమంయేవ అఙ్గారకాసుం ఆగమిస్సతీ’తి. తమేనం పస్సేయ్య అపరేన సమయేన తస్సా అఙ్గారకాసుయా పతితం, ఏకన్తదుక్ఖా తిబ్బా కటుకా వేదనా వేదయమానం. ఏవమేవ ఖో అహం, సారిపుత్త, ఇధేకచ్చం పుగ్గలం ఏవం చేతసా చేతో పరిచ్చ పజానామి – తథాయం పుగ్గలో పటిపన్నో తథా చ ఇరియతి తఞ్చ మగ్గం సమారూళ్హో యథా కాయస్స భేదా పరం మరణా అపాయం దుగ్గతిం వినిపాతం నిరయం ఉపపజ్జిస్సతీతి. తమేనం పస్సామి అపరేన సమయేన దిబ్బేన చక్ఖునా విసుద్ధేన అతిక్కన్తమానుసకేన కాయస్స భేదా పరం మరణా అపాయం దుగ్గతిం వినిపాతం నిరయం ఉపపన్నం, ఏకన్తదుక్ఖా తిబ్బా కటుకా వేదనా వేదయమానం.
‘‘ఇధ పనాహం, సారిపుత్త, ఏకచ్చం పుగ్గలం ఏవం చేతసా చేతో పరిచ్చ పజానామి – తథాయం పుగ్గలో పటిపన్నో తథా చ ఇరియతి తఞ్చ మగ్గం సమారూళ్హో, యథా కాయస్స భేదా పరం మరణా తిరచ్ఛానయోనిం ఉపపజ్జిస్సతీతి. తమేనం పస్సామి అపరేన సమయేన దిబ్బేన చక్ఖునా విసుద్ధేన అతిక్కన్తమానుసకేన కాయస్స భేదా పరం మరణా తిరచ్ఛానయోనిం ఉపపన్నం, దుక్ఖా తిబ్బా కటుకా వేదనా వేదయమానం. సేయ్యథాపి, సారిపుత్త, గూథకూపో సాధికపోరిసో, పూరో గూథస్స. అథ పురిసో ఆగచ్ఛేయ్య ఘమ్మాభితత్తో ఘమ్మపరేతో కిలన్తో తసితో పిపాసితో ఏకాయనేన మగ్గేన తమేవ గూథకూపం పణిధాయ. తమేనం చక్ఖుమా పురిసో దిస్వా ఏవం వదేయ్య – ‘తథాయం భవం పురిసో పటిపన్నో తథా చ ఇరియతి తఞ్చ మగ్గం సమారూళ్హో యథా ఇమంయేవ గూథకూపం ఆగమిస్సతీ’తి. తమేనం పస్సేయ్య అపరేన సమయేన తస్మిం గూథకూపే పతితం, దుక్ఖా తిబ్బా కటుకా వేదనా వేదయమానం. ఏవమేవ ఖో అహం, సారిపుత్త, ఇధేకచ్చం పుగ్గలం ఏవం చేతసా చేతో పరిచ్చ పజానామి – తథాయం పుగ్గలో పటిపన్నో తథా చ ఇరియతి తఞ్చ మగ్గం సమారూళ్హో, యథా కాయస్స భేదా పరం మరణా తిరచ్ఛానయోనిం ఉపపజ్జిస్సతీతి. తమేనం పస్సామి అపరేన సమయేన దిబ్బేన చక్ఖునా విసుద్ధేన అతిక్కన్తమానుసకేన కాయస్స భేదా పరం మరణా తిరచ్ఛానయోనిం ఉపపన్నం, దుక్ఖా తిబ్బా కటుకా వేదనా వేదయమానం.
‘‘ఇధ పనాహం, సారిపుత్త, ఏకచ్చం పుగ్గలం ఏవం చేతసా చేతో పరిచ్చ పజానామి – తథాయం పుగ్గలో పటిపన్నో తథా చ ఇరియతి తఞ్చ మగ్గం సమారూళ్హో, యథా కాయస్స భేదా పరం మరణా పేత్తివిసయం ఉపపజ్జిస్సతీతి. తమేనం పస్సామి అపరేన సమయేన దిబ్బేన చక్ఖునా విసుద్ధేన అతిక్కన్తమానుసకేన కాయస్స భేదా పరం మరణా పేత్తివిసయం ఉపపన్నం, దుక్ఖబహులా వేదనా వేదయమానం. సేయ్యథాపి, సారిపుత్త, రుక్ఖో విసమే భూమిభాగే జాతో తనుపత్తపలాసో కబరచ్ఛాయో. అథ పురిసో ఆగచ్ఛేయ్య ఘమ్మాభితత్తో ఘమ్మపరేతో కిలన్తో తసితో పిపాసితో ఏకాయనేన మగ్గేన తమేవ రుక్ఖం పణిధాయ. తమేనం చక్ఖుమా పురిసో దిస్వా ఏవం వదేయ్య – ‘తథాయం భవం పురిసో పటిపన్నో తథా చ ఇరియతి తఞ్చ మగ్గం సమారూళ్హో, యథా ఇమంయేవ రుక్ఖం ఆగమిస్సతీ’తి. తమేనం పస్సేయ్య, అపరేన సమయేన తస్స రుక్ఖస్స ఛాయాయ నిసిన్నం వా నిపన్నం వా దుక్ఖబహులా వేదనా వేదయమానం. ఏవమేవ ఖో అహం, సారిపుత్త, ఇధేకచ్చం పుగ్గలం ఏవం చేతసా చేతో పరిచ్చ పజానామి – తథాయం పుగ్గలో పటిపన్నో తథా చ ఇరియతి తఞ్చ మగ్గం సమారూళ్హో, యథా కాయస్స భేదా పరం మరణా పేత్తివిసయం ఉపపజ్జిస్సతీతి. తమేనం పస్సామి అపరేన సమయేన దిబ్బేన చక్ఖునా విసుద్ధేన అతిక్కన్తమానుసకేన కాయస్స భేదా పరం మరణా పేత్తివిసయం ఉపపన్నం, దుక్ఖబహులా వేదనా వేదయమానం.
‘‘ఇధ పనాహం, సారిపుత్త, ఏకచ్చం పుగ్గలం ఏవం చేతసా చేతో పరిచ్చ పజానామి – తథాయం పుగ్గలో పటిపన్నో తథా చ ఇరియతి తఞ్చ మగ్గం సమారూళ్హో యథా కాయస్స భేదా పరం మరణా మనుస్సేసు ఉపపజ్జిస్సతీతి. తమేనం పస్సామి అపరేన సమయేన దిబ్బేన చక్ఖునా విసుద్ధేన అతిక్కన్తమానుసకేన కాయస్స భేదా పరం మరణా మనుస్సేసు ఉపపన్నం, సుఖబహులా వేదనా వేదయమానం. సేయ్యథాపి, సారిపుత్త, రుక్ఖో సమే భూమిభాగే జాతో బహలపత్తపలాసో సన్దచ్ఛాయో [సణ్డచ్ఛాయో (స్యా.), సన్తచ్ఛాయో (క.)]. అథ పురిసో ఆగచ్ఛేయ్య ఘమ్మాభితత్తో ఘమ్మపరేతో కిలన్తో తసితో పిపాసితో ఏకాయనేన మగ్గేన తమేవ రుక్ఖం పణిధాయ. తమేనం చక్ఖుమా పురిసో దిస్వా ఏవం వదేయ్య – ‘తథాయం భవం పురిసో పటిపన్నో తథా చ ఇరియతి తఞ్చ మగ్గం సమారూళ్హో, యథా ఇమమేవ రుక్ఖం ఆగమిస్సతీ’తి. తమేనం పస్సేయ్య అపరేన సమయేన తస్స రుక్ఖస్స ఛాయాయ నిసిన్నం వా నిపన్నం వా సుఖబహులా వేదనా వేదయమానం. ఏవమేవ ఖో అహం, సారిపుత్త, ఇధేకచ్చం పుగ్గలం ఏవం చేతసా చేతో పరిచ్చ పజానామి – తథాయం పుగ్గలో పటిపన్నో తథా చ ఇరియతి తఞ్చ మగ్గం సమారూళ్హో యథా కాయస్స భేదా పరం మరణా మనుస్సేసు ఉపపజ్జిస్సతీతి. తమేనం పస్సామి అపరేన సమయేన దిబ్బేన చక్ఖునా విసుద్ధేన అతిక్కన్తమానుసకేన కాయస్స భేదా పరం మరణా మనుస్సేసు ఉపపన్నం, సుఖబహులా వేదనా వేదయమానం.
‘‘ఇధ పనాహం, సారిపుత్త, ఏకచ్చం పుగ్గలం ఏవం చేతసా చేతో పరిచ్చ పజానామి – తథాయం పుగ్గలో పటిపన్నో తథా చ ఇరియతి తఞ్చ మగ్గం సమారూళ్హో, యథా కాయస్స భేదా పరం మరణా సుగతిం సగ్గం లోకం ఉపపజ్జిస్సతీ’తి. తమేనం పస్సామి అపరేన సమయేన దిబ్బేన చక్ఖునా విసుద్ధేన అతిక్కన్తమానుసకేన కాయస్స భేదా పరం మరణా సుగతిం సగ్గం లోకం ఉపపన్నం, ఏకన్తసుఖా వేదనా వేదయమానం. సేయ్యథాపి, సారిపుత్త, పాసాదో, తత్రాస్స కూటాగారం ఉల్లిత్తావలిత్తం నివాతం ఫుసితగ్గళం పిహితవాతపానం. తత్రాస్స పల్లఙ్కో గోనకత్థతో పటికత్థతో పటలికత్థతో కదలిమిగపవరపచ్చత్థరణో సఉత్తరచ్ఛదో ఉభతోలోహితకూపధానో. అథ పురిసో ఆగచ్ఛేయ్య ఘమ్మాభితత్తో ఘమ్మపరేతో కిలన్తో తసితో పిపాసితో ఏకాయనేన మగ్గేన తమేవ పాసాదం పణిధాయ. తమేనం చక్ఖుమా పురిసో దిస్వా ఏవం వదేయ్య – ‘తథాయం భవం పురిసో పటిపన్నో తథా చ ఇరియతి తఞ్చ మగ్గం సమారూళ్హో, యథా ఇమంయేవ పాసాదం ఆగమిస్సతీ’తి. తమేనం పస్సేయ్య అపరేన సమయేన తస్మిం పాసాదే తస్మిం కూటాగారే తస్మిం పల్లఙ్కే నిసిన్నం వా నిపన్నం వా ఏకన్తసుఖా వేదనా వేదయమానం. ఏవమేవ ఖో అహం, సారిపుత్త, ఇధేకచ్చం పుగ్గలం ఏవం చేతసా చేతో పరిచ్చ పజానామి – తథాయం పుగ్గలో పటిపన్నో తథా చ ఇరియతి తఞ్చ మగ్గం సమారూళ్హో యథా కాయస్స భేదా పరం మరణా సుగతిం సగ్గం లోకం ఉపపజ్జిస్సతీతి. తమేనం పస్సామి అపరేన సమయేన దిబ్బేన చక్ఖునా విసుద్ధేన అతిక్కన్తమానుసకేన కాయస్స భేదా పరం మరణా సుగతిం సగ్గం లోకం ఉపపన్నం, ఏకన్తసుఖా వేదనా వేదయమానం.
‘‘ఇధ పనాహం, సారిపుత్త, ఏకచ్చం పుగ్గలం చేతసా చేతో పరిచ్చ పజానామి – తథాయం పుగ్గలో పటిపన్నో తథా చ ఇరియతి తఞ్చ మగ్గం సమారూళ్హో, యథా ఆసవానం ఖయా అనాసం చేతోవిముత్తిం పఞ్ఞావిముత్తిం దిట్ఠేవ ధమ్మే సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరిస్సతీతి. తమేనం పస్సామి అపరేన సమయేన ఆసవానం ఖయా అనాసవం చేతోవిముత్తిం పఞ్ఞావిముత్తిం దిట్ఠేవ ధమ్మే సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరన్తం, ఏకన్తసుఖా వేదనా వేదయమానం. సేయ్యథాపి, సారిపుత్త, పోక్ఖరణీ అచ్ఛోదకా సాతోదకా సీతోదకా సేతకా సుపతిత్థా రమణీయా. అవిదూరే చస్సా తిబ్బో వనసణ్డో. అథ పురిసో ఆగచ్ఛేయ్య ఘమ్మాభితత్తో ఘమ్మపరేతో కిలన్తో తసితో పిపాసితో ఏకాయనేన మగ్గేన తమేవ పోక్ఖరణిం పణిధాయ. తమేనం చక్ఖుమా పురిసో దిస్వా ఏవం వదేయ్య – ‘తథా భవం పురిసో పటిపన్నో తథా చ ఇరియతి తఞ్చ మగ్గం సమారూళ్హో, యథా ఇమంయేవ పోక్ఖరణిం ఆగమిస్సతీ’తి. తమేనం పస్సేయ్య అపరేన సమయేన తం పోక్ఖరణిం ఓగాహేత్వా న్హాయిత్వా చ పివిత్వా చ సబ్బదరథకిలమథపరిళాహం పటిప్పస్సమ్భేత్వా పచ్చుత్తరిత్వా తస్మిం వనసణ్డే నిసిన్నం వా నిపన్నం వా, ఏకన్తసుఖా వేదనా వేదయమానం. ఏవమేవ ఖో అహం, సారిపుత్త, ఇధేకచ్చం పుగ్గలం ఏవం చేతసా చేతో పరిచ్చ పజానామి – తథాయం పుగ్గలో పటిపన్నో తథా చ ఇరియతి తఞ్చ మగ్గం సమారూళ్హో, యథా ఆసవానం ఖయా అనాసవం చేతోవిముత్తిం పఞ్ఞావిముత్తిం దిట్ఠేవ ధమ్మే సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరిస్సతీ’తి. తమేనం పస్సామి అపరేన సమయేన ఆసవానం ఖయా అనాసవం చేతోవిముత్తిం పఞ్ఞావిముత్తిం దిట్ఠేవ ధమ్మే సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరన్తం, ఏకన్తసుఖా వేదనా వేదయమానం. ఇమా ఖో, సారిపుత్త, పఞ్చ గతియో.
‘‘యో ఖో మం, సారిపుత్త, ఏవం జానన్తం ఏవం పస్సన్తం ఏవం వదేయ్య – ‘నత్థి సమణస్స గోతమస్స ఉత్తరిమనుస్సధమ్మా అలమరియఞాణదస్సనవిసేసో; తక్కపరియాహతం సమణో గోతమో ధమ్మం దేసేతి వీమంసానుచరితం సయంపటిభాన’న్తి తం, సారిపుత్త, వాచం అప్పహాయ తం చిత్తం అప్పహాయ తం దిట్ఠిం అప్పటినిస్సజ్జిత్వా యథాభతం నిక్ఖిత్తో ఏవం నిరయే. సేయ్యథాపి, సారిపుత్త, భిక్ఖు సీలసమ్పన్నో సమాధిసమ్పన్నో పఞ్ఞాసమ్పన్నో దిట్ఠేవ ధమ్మే అఞ్ఞం ఆరాధేయ్య, ఏవం సమ్పదమిదం, సారిపుత్త, వదామి ‘తం వాచం అప్పహాయ తం చిత్తం అప్పహాయ తం దిట్ఠిం అప్పటినిస్సజ్జిత్వా యథాభతం నిక్ఖిత్తో ఏవం నిరయే’.
౧౫౫. ‘‘అభిజానామి ఖో పనాహం, సారిపుత్త, చతురఙ్గసమన్నాగతం బ్రహ్మచరియం చరితా [చరిత్వా (క.)] – తపస్సీ సుదం హోమి పరమతపస్సీ, లూఖో సుదం [లూఖస్సుదం (సీ. పీ.)] హోమి పరమలూఖో, జేగుచ్ఛీ సుదం హోమి పరమజేగుచ్ఛీ, పవివిత్తో సుదం [పవివిత్తస్సుదం (సీ. పీ.)] హోమి పరమపవివిత్తో. తత్రాస్సు మే ఇదం, సారిపుత్త, తపస్సితాయ హోతి – అచేలకో హోమి ముత్తాచారో హత్థాపలేఖనో [హత్థావలేఖనో (స్యా.)], న ఏహిభద్దన్తికో న తిట్ఠభద్దన్తికో; నాభిహటం న ఉద్దిస్సకతం న నిమన్తనం సాదియామి. సో న కుమ్భిముఖా పటిగ్గణ్హామి, న కళోపిముఖా పటిగ్గణ్హామి, న ఏళకమన్తరం, న దణ్డమన్తరం, న ముసలమన్తరం, న ద్విన్నం భుఞ్జమానానం, న గబ్భినియా, న పాయమానాయ [పాయన్తియా (క.)], న పురిసన్తరగతాయ, న సఙ్కిత్తీసు, న యత్థ సా ఉపట్ఠితో హోతి, న యత్థ మక్ఖికా సణ్డసణ్డచారినీ; న మచ్ఛం న మంసం న సురం న మేరయం న థుసోదకం పివామి; సో ఏకాగారికో వా హోమి ఏకాలోపికో, ద్వాగారికో వా హోమి ద్వాలోపికో…పే… సత్తాగారికో వా హోమి సత్తాలోపికో; ఏకిస్సాపి దత్తియా యాపేమి, ద్వీహిపి దత్తీహి యాపేమి…పే… సత్తహిపి దత్తీహి యాపేమి; ఏకాహికమ్పి ఆహారం ఆహారేమి, ద్వీహికమ్పి ఆహారం ఆహారేమి…పే… సత్తాహికమ్పి ఆహారం ఆహారేమి; ఇతి ఏవరూపం అద్ధమాసికమ్పి పరియాయభత్తభోజనానుయోగమనుయుత్తో విహరామి.
‘‘సో సాకభక్ఖో వా హోమి, సామాకభక్ఖో వా హోమి, నీవారభక్ఖో వా హోమి, దద్దులభక్ఖో వా హోమి, హటభక్ఖో వా హోమి, కణభక్ఖో వా హోమి, ఆచామభక్ఖో వా హోమి, పిఞ్ఞాకభక్ఖో వా హోమి, తిణభక్ఖో వా హోమి, గోమయభక్ఖో వా హోమి, వనమూలఫలాహారో యాపేమి పవత్తఫలభోజీ.
‘‘సో సాణానిపి ధారేమి, మసాణానిపి ధారేమి, ఛవదుస్సానిపి ధారేమి, పంసుకూలానిపి ధారేమి, తిరీటానిపి ధారేమి, అజినమ్పి ధారేమి, అజినక్ఖిపమ్పి ధారేమి, కుసచీరమ్పి ధారేమి, వాకచీరమ్పి ధారేమి, ఫలకచీరమ్పి ధారేమి, కేసకమ్బలమ్పి ధారేమి, వాళకమ్బలమ్పి ధారేమి, ఉలూకపక్ఖమ్పి ధారేమి; కేసమస్సులోచకోపి హోమి కేసమస్సులోచనానుయోగమనుయుత్తో; ఉబ్భట్ఠకోపి హోమి ఆసనపటిక్ఖిత్తో; ఉక్కుటికోపి హోమి ఉక్కుటికప్పధానమనుయుత్తో; కణ్టకాపస్సయికోపి హోమి కణ్టకాపస్సయే సేయ్యం కప్పేమి [ఇమస్సానన్తరే అఞ్ఞోపి కోచి పాఠపదేసో అఞ్ఞేసు ఆజీవకవతదీపకసుత్తేసు దిస్సతి]; సాయతతియకమ్పి ఉదకోరోహనానుయోగమనుయుత్తో విహరామి – ఇతి ఏవరూపం అనేకవిహితం కాయస్స ఆతాపనపరితాపనానుయోగమనుయుత్తో విహరామి. ఇదంసు మే, సారిపుత్త, తపస్సితాయ హోతి.
౧౫౬. ‘‘తత్రాస్సు మే ఇదం, సారిపుత్త, లూఖస్మిం హోతి – నేకవస్సగణికం రజోజల్లం కాయే సన్నిచితం హోతి పపటికజాతం. సేయ్యథాపి, సారిపుత్త, తిన్దుకఖాణు నేకవస్సగణికో సన్నిచితో హోతి పపటికజాతో, ఏవమేవాస్సు మే, సారిపుత్త, నేకవస్సగణికం రజోజల్లం కాయే సన్నిచితం హోతి పపటికజాతం. తస్స మయ్హం, సారిపుత్త, న ఏవం హోతి – ‘అహో వతాహం ఇమం రజోజల్లం పాణినా పరిమజ్జేయ్యం, అఞ్ఞే వా పన మే ఇమం రజోజల్లం పాణినా పరిమజ్జేయ్యు’న్తి. ఏవమ్పి మే, సారిపుత్త, న హోతి. ఇదంసు మే, సారిపుత్త, లూఖస్మిం హోతి.
‘‘తత్రాస్సు మే ఇదం, సారిపుత్త, జేగుచ్ఛిస్మిం హోతి – సో ఖో అహం, సారిపుత్త, సతోవ అభిక్కమామి, సతోవ పటిక్కమామి, యావ ఉదకబిన్దుమ్హిపి మే దయా పచ్చుపట్ఠితా హోతి – ‘మాహం ఖుద్దకే పాణే విసమగతే సఙ్ఘాతం ఆపాదేసి’న్తి. ఇదంసు మే, సారిపుత్త, జేగుచ్ఛిస్మిం హోతి.
‘‘తత్రాస్సు మే ఇదం, సారిపుత్త, పవివిత్తస్మిం హోతి – సో ఖో అహం, సారిపుత్త, అఞ్ఞతరం అరఞ్ఞాయతనం అజ్ఝోగాహేత్వా విహరామి. యదా పస్సామి గోపాలకం వా పసుపాలకం వా తిణహారకం వా కట్ఠహారకం వా వనకమ్మికం వా, వనేన వనం గహనేన గహనం నిన్నేన నిన్నం థలేన థలం సంపతామి [పపతామి (సీ. స్యా. పీ.)]. తం కిస్స హేతు? మా మం తే అద్దసంసు అహఞ్చ మా తే అద్దసన్తి. సేయ్యథాపి, సారిపుత్త, ఆరఞ్ఞకో మగో మనుస్సే దిస్వా వనేన వనం గహనేన గహనం నిన్నేన నిన్నం థలేన థలం సంపతతి, ఏవమేవ ఖో అహం, సారిపుత్త, యదా పస్సామి గోపాలకం వా పసుపాలకం వా తిణహారకం వా కట్ఠహారకం వా వనకమ్మికం వా వనేన వనం గహనేన గహనం నిన్నేన నిన్నం థలేన థలం సంపతామి. తం కిస్స హేతు? మా మం తే అద్దసంసు అహఞ్చ మా తే అద్దసన్తి. ఇదంసు మే, సారిపుత్త, పవివిత్తస్మిం హోతి.
‘‘సో ఖో అహం, సారిపుత్త, యే తే గోట్ఠా పట్ఠితగావో అపగతగోపాలకా, తత్థ చతుక్కుణ్డికో ఉపసఙ్కమిత్వా యాని తాని వచ్ఛకానం తరుణకానం ధేనుపకానం గోమయాని తాని సుదం ఆహారేమి. యావకీవఞ్చ మే, సారిపుత్త, సకం ముత్తకరీసం అపరియాదిన్నం హోతి, సకంయేవ సుదం ముత్తకరీసం ఆహారేమి. ఇదంసు మే, సారిపుత్త, మహావికటభోజనస్మిం హోతి.
౧౫౭. ‘‘సో ఖో అహం, సారిపుత్త, అఞ్ఞతరం భింసనకం వనసణ్డం అజ్ఝోగాహేత్వా విహరామి. తత్రాస్సుదం, సారిపుత్త, భింసనకస్స వనసణ్డస్స భింసనకతస్మిం హోతి – యో కోచి అవీతరాగో తం వనసణ్డం పవిసతి, యేభుయ్యేన లోమాని హంసన్తి. సో ఖో అహం, సారిపుత్త, యా తా రత్తియో సీతా హేమన్తికా అన్తరట్ఠకా హిమపాతసమయా [అన్తరట్ఠకే హిమపాతసమయే (సీ. పీ.)] తథారూపాసు రత్తీసు రత్తిం అబ్భోకాసే విహరామి, దివా వనసణ్డే; గిమ్హానం పచ్ఛిమే మాసే దివా అబ్భోకాసే విహరామి, రత్తిం వనసణ్డే. అపిస్సు మం, సారిపుత్త, అయం అనచ్ఛరియగాథా పటిభాసి పుబ్బే అస్సుతపుబ్బా –
‘‘సోతత్తో సోసిన్నో [సోసీనో (సీ. పీ. క.), సోసినో (స్యా.), సోసిన్దో (సద్దనీతి)] చేవ, ఏకో భింసనకే వనే;
నగ్గో న చగ్గిమాసీనో, ఏసనాపసుతో మునీ’’తి.
‘‘సో ఖో అహం, సారిపుత్త, సుసానే సేయ్యం కప్పేమి ఛవట్ఠికాని ఉపధాయ. అపిస్సు మం, సారిపుత్త, గామణ్డలా [గోమణ్డలా (బహూసు) చరియాపిటకఅట్ఠకథా ఓలోకేతబ్బా] ఉపసఙ్కమిత్వా ఓట్ఠుభన్తిపి, ఓముత్తేన్తిపి, పంసుకేనపి ఓకిరన్తి, కణ్ణసోతేసుపి సలాకం పవేసేన్తి. న ఖో పనాహం, సారిపుత్త, అభిజానామి తేసు పాపకం చిత్తం ఉప్పాదేతా. ఇదంసు మే, సారిపుత్త, ఉపేక్ఖావిహారస్మిం హోతి.
౧౫౮. ‘‘సన్తి ఖో పన, సారిపుత్త, ఏకే సమణబ్రాహ్మణా ఏవంవాదినో ఏవందిట్ఠినో – ‘ఆహారేన సుద్ధీ’తి. తే ఏవమాహంసు – ‘కోలేహి యాపేమా’తి. తే కోలమ్పి ఖాదన్తి, కోలచుణ్ణమ్పి ఖాదన్తి, కోలోదకమ్పి పివన్తి – అనేకవిహితమ్పి కోలవికతిం పరిభుఞ్జన్తి. అభిజానామి ఖో పనాహం, సారిపుత్త, ఏకంయేవ కోలం ఆహారం ఆహారితా. సియా ఖో పన తే, సారిపుత్త, ఏవమస్స – ‘మహా నూన తేన సమయేన కోలో అహోసీ’తి. న ఖో పనేతం, సారిపుత్త, ఏవం దట్ఠబ్బం. తదాపి ఏతపరమోయేవ కోలో అహోసి సేయ్యథాపి ఏతరహి. తస్స మయ్హం, సారిపుత్త, ఏకంయేవ కోలం ఆహారం ఆహారయతో అధిమత్తకసిమానం పత్తో కాయో హోతి. సేయ్యథాపి నామ ఆసీతికపబ్బాని వా కాళపబ్బాని వా, ఏవమేవస్సు మే అఙ్గపచ్చఙ్గాని భవన్తి తాయేవప్పాహారతాయ. సేయ్యథాపి నామ ఓట్ఠపదం, ఏవమేవస్సు మే ఆనిసదం హోతి తాయేవప్పాహారతాయ. సేయ్యథాపి నామ వట్టనావళీ, ఏవమేవస్సు మే పిట్ఠికణ్టకో ఉన్నతావనతో హోతి తాయేవప్పాహారతాయ. సేయ్యథాపి నామ జరసాలాయ గోపానసియో ఓలుగ్గవిలుగ్గా భవన్తి, ఏవమేవస్సు మే ఫాసుళియో ఓలుగ్గవిలుగ్గా భవన్తి తాయేవప్పాహారతాయ. సేయ్యథాపి నామ గమ్భీరే ఉదపానే ఉదకతారకా గమ్భీరగతా ఓక్ఖాయికా దిస్సన్తి, ఏవమేవస్సు మే అక్ఖికూపేసు అక్ఖితారకా గమ్భీరగతా ఓక్ఖాయికా దిస్సన్తి తాయేవప్పాహారతాయ. సేయ్యథాపి నామ తిత్తకాలాబుఆమకచ్ఛిన్నో వాతాతపేన సంఫుటితో [సమ్ఫుసితో (స్యా.), సంపుటితో (పీ. క.) ఏత్థ సంఫుటితోతి సఙ్కుచితోతి అత్థో] హోతి సమ్మిలాతో, ఏవమేవస్సు మే సీసచ్ఛవి సంఫుటితా హోతి సమ్మిలాతా తాయేవప్పాహారతాయ. సో ఖో అహం, సారిపుత్త, ‘ఉదరచ్ఛవిం పరిమసిస్సామీ’తి పిట్ఠికణ్టకంయేవ పరిగ్గణ్హామి, ‘పిట్ఠికణ్టకం పరిమసిస్సామీ’తి ఉదరచ్ఛవింయేవ పరిగ్గణ్హామి, యావస్సు మే, సారిపుత్త, ఉదరచ్ఛవి పిట్ఠికణ్టకం అల్లీనా హోతి తాయేవప్పాహారతాయ. సో ఖో అహం, సారిపుత్త, ‘వచ్చం వా ముత్తం వా కరిస్సామీ’తి తత్థేవ అవకుజ్జో పపతామి తాయేవప్పాహారతాయ. సో ఖో అహం, సారిపుత్త, తమేవ కాయం అస్సాసేన్తో పాణినా గత్తాని అనోమజ్జామి. తస్స మయ్హం, సారిపుత్త, పాణినా గత్తాని అనోమజ్జతో పూతిమూలాని లోమాని కాయస్మా పతన్తి తాయేవప్పాహారతాయ.
౧౫౯. ‘‘సన్తి ఖో పన, సారిపుత్త, ఏకే సమణబ్రాహ్మణా ఏవంవాదినో ఏవందిట్ఠినో – ‘ఆహారేన సుద్ధీ’తి. తే ఏవమాహంసు – ‘ముగ్గేహి యాపేమ…పే… తిలేహి యాపేమ…పే… తణ్డులేహి యాపేమా’తి. తే తణ్డులమ్పి ఖాదన్తి, తణ్డులచుణ్ణమ్పి ఖాదన్తి, తణ్డులోదకమ్పి పివన్తి – అనేకవిహితమ్పి తణ్డులవికతిం పరిభుఞ్జన్తి. అభిజానామి ఖో పనాహం, సారిపుత్త, ఏకంయేవ తణ్డులం ఆహారం ఆహారితా. సియా ఖో పన తే, సారిపుత్త, ఏవమస్స – ‘మహా నూన తేన సమయేన తణ్డులో అహోసీ’తి. న ఖో పనేతం, సారిపుత్త, ఏవం దట్ఠబ్బం. తదాపి ఏతపరమోయేవ తణ్డులో అహోసి, సేయ్యథాపి ఏతరహి. తస్స మయ్హం, సారిపుత్త, ఏకంయేవ తణ్డులం ఆహారం ఆహారయతో అధిమత్తకసిమానం పత్తో కాయో హోతి. సేయ్యథాపి నామ ఆసీతికపబ్బాని వా కాళపబ్బాని వా, ఏవమేవస్సు మే అఙ్గపచ్చఙ్గాని భవన్తి తాయేవప్పాహారతాయ. సేయ్యథాపి నామ ఓట్ఠపదం, ఏవమేవస్సు మే ఆనిసదం హోతి తాయేవప్పాహారతాయ. సేయ్యథాపి నామ వట్టనావళీ, ఏవమేవస్సు మే పిట్ఠికణ్టకో ఉన్నతావనతో హోతి తాయేవప్పాహారతాయ. సేయ్యథాపి నామ జరసాలాయ గోపానసియో ఓలుగ్గవిలుగ్గా భవన్తి, ఏవమేవస్సు మే ఫాసుళియో ఓలుగ్గవిలుగ్గా భవన్తి తాయేవప్పాహారతాయ. సేయ్యథాపి నామ గమ్భీరే ఉదపానే ఉదకతారకా గమ్భీరగతా ఓక్ఖాయికా దిస్సన్తి, ఏవమేవస్సు మే అక్ఖికూపేసు అక్ఖితారకా గమ్భీరగతా ఓక్ఖాయికా దిస్సన్తి తాయేవప్పాహారతాయ. సేయ్యథాపి నామ తిత్తకాలాబు ఆమకచ్ఛిన్నో వాతాతపేన సంఫుటితో హోతి సమ్మిలాతో, ఏవమేవస్సు మే సీసచ్ఛవి సంఫుటితా హోతి సమ్మిలాతా తాయేవప్పాహారతాయ. సో ఖో అహం, సారిపుత్త, ‘ఉదరచ్ఛవిం పరిమసిస్సామీ’తి పిట్ఠికణ్టకంయేవ పరిగ్గణ్హామి, ‘పిట్ఠికణ్టకం పరిమసిస్సామీ’తి ఉదరచ్ఛవింయేవ పరిగ్గణ్హామి. యావస్సు మే, సారిపుత్త, ఉదరచ్ఛవి పిట్ఠికణ్టకం అల్లీనా హోతి తాయేవప్పాహారతాయ. సో ఖో అహం, సారిపుత్త, ‘వచ్చం వా ముత్తం వా కరిస్సామీ’తి తత్థేవ అవకుజ్జో పపతామి తాయేవప్పాహారతాయ. సో ఖో అహం, సారిపుత్త, తమేవ కాయం అస్సాసేన్తో పాణినా గత్తాని అనోమజ్జామి. తస్స మయ్హం, సారిపుత్త, పాణినా గత్తాని అనోమజ్జతో పూతిమూలాని లోమాని కాయస్మా పతన్తి తాయేవప్పాహారతాయ.
‘‘తాయపి ఖో అహం, సారిపుత్త, ఇరియాయ తాయ పటిపదాయ తాయ దుక్కరకారికాయ నాజ్ఝగమం ఉత్తరిం మనుస్సధమ్మా అలమరియఞాణదస్సనవిసేసం. తం కిస్స హేతు? ఇమిస్సాయేవ అరియాయ పఞ్ఞాయ అనధిగమా, యాయం అరియా పఞ్ఞా అధిగతా అరియా నియ్యానికా, నియ్యాతి తక్కరస్స సమ్మా దుక్ఖక్ఖయాయ.
౧౬౦. ‘‘సన్తి ఖో పన, సారిపుత్త, ఏకే సమణబ్రాహ్మణా ఏవంవాదినో ఏవందిట్ఠినో – ‘సంసారేన సుద్ధీ’తి. న ఖో పన సో [న ఖో పనేసో (సీ. స్యా.)], సారిపుత్త, సంసారో సులభరూపో యో మయా అసంసరితపుబ్బో ఇమినా దీఘేన అద్ధునా, అఞ్ఞత్ర సుద్ధావాసేహి దేవేహి. సుద్ధావాసే చాహం, సారిపుత్త, దేవే సంసరేయ్యం, నయిమం లోకం పునరాగచ్ఛేయ్యం.
‘‘సన్తి ఖో పన, సారిపుత్త, ఏకే సమణబ్రాహ్మణా ఏవంవాదినో ఏవందిట్ఠినో – ‘ఉపపత్తియా సుద్ధీ’తి. న ఖో పన సా, సారిపుత్త, ఉపపత్తి సులభరూపా యా మయా అనుపపన్నపుబ్బా ఇమినా దీఘేన అద్ధునా, అఞ్ఞత్ర సుద్ధావాసేహి దేవేహి. సుద్ధావాసే చాహం, సారిపుత్త, దేవే ఉపపజ్జేయ్యం, నయిమం లోకం పునరాగచ్ఛేయ్యం.
‘‘సన్తి ఖో పన, సారిపుత్త, ఏకే సమణబ్రాహ్మణా ఏవంవాదినో ఏవందిట్ఠినో – ‘ఆవాసేన సుద్ధీ’తి. న ఖో పన సో, సారిపుత్త, ఆవాసో సులభరూపో యో మయా అనావుట్ఠపుబ్బో [అనావుత్థపుబ్బో (సీ. పీ.)] ఇమినా దీఘేన అద్ధునా, అఞ్ఞత్ర సుద్ధావాసేహి దేవేహి. సుద్ధావాసే చాహం, సారిపుత్త, దేవే ఆవసేయ్యం, నయిమం లోకం పునరాగచ్ఛేయ్యం.
‘‘సన్తి ఖో పన, సారిపుత్త, ఏకే సమణబ్రాహ్మణా ఏవంవాదినో ఏవందిట్ఠినో – ‘యఞ్ఞేన సుద్ధీ’తి. న ఖో పన సో, సారిపుత్త, యఞ్ఞో సులభరూపో యో మయా అయిట్ఠపుబ్బో ఇమినా దీఘేన అద్ధునా, తఞ్చ ఖో రఞ్ఞా వా సతా ఖత్తియేన ముద్ధావసిత్తేన బ్రాహ్మణేన వా మహాసాలేన.
‘‘సన్తి ఖో పన, సారిపుత్త, ఏకే సమణబ్రాహ్మణా ఏవంవాదినో ఏవందిట్ఠినో – ‘అగ్గిపరిచరియాయ సుద్ధీ’తి. న ఖో పన సో, సారిపుత్త, అగ్గి సులభరూపో యో మయా అపరిచిణ్ణపుబ్బో ఇమినా దీఘేన అద్ధునా, తఞ్చ ఖో రఞ్ఞా వా సతా ఖత్తియేన ముద్ధావసిత్తేన బ్రాహ్మణేన వా మహాసాలేన.
౧౬౧. ‘‘సన్తి ఖో పన, సారిపుత్త, ఏకే సమణబ్రాహ్మణా ఏవంవాదినో ఏవందిట్ఠినో – ‘యావదేవాయం భవం పురిసో దహరో హోతి యువా సుసుకాళకేసో భద్రేన యోబ్బనేన సమన్నాగతో పఠమేన వయసా తావదేవ పరమేన పఞ్ఞావేయ్యత్తియేన సమన్నాగతో హోతి. యతో చ ఖో అయం భవం పురిసో జిణ్ణో హోతి వుద్ధో మహల్లకో అద్ధగతో వయోఅనుప్పత్తో, ఆసీతికో వా నావుతికో వా వస్ససతికో వా జాతియా, అథ తమ్హా పఞ్ఞావేయ్యత్తియా, పరిహాయతీ’తి. న ఖో పనేతం, సారిపుత్త, ఏవం దట్ఠబ్బం. అహం ఖో పన, సారిపుత్త, ఏతరహి జిణ్ణో వుద్ధో మహల్లకో అద్ధగతో వయోఅనుప్పత్తో, ఆసీతికో మే వయో వత్తతి. ఇధ మే అస్సు, సారిపుత్త, చత్తారో సావకా వస్ససతాయుకా వస్ససతజీవినో, పరమాయ సతియా చ గతియా చ ధితియా చ సమన్నాగతా పరమేన చ పఞ్ఞావేయ్యత్తియేన. సేయ్యథాపి, సారిపుత్త, దళ్హధమ్మా [దళ్హధమ్మో (బహూసు) టీకా చ మోగ్గల్లానబ్యాకరణం చ ఓలోకేతబ్బం] ధనుగ్గహో సిక్ఖితో కతహత్థో కతూపాసనో లహుకేన అసనేన అప్పకసిరేనేవ తిరియం తాలచ్ఛాయం అతిపాతేయ్య, ఏవం అధిమత్తసతిమన్తో ఏవం అధిమత్తగతిమన్తో ఏవం అధిమత్తధితిమన్తో ఏవం పరమేన పఞ్ఞావేయ్యత్తియేన సమన్నాగతా. తే మం చతున్నం సతిపట్ఠానానం ఉపాదాయుపాదాయ పఞ్హం పుచ్ఛేయ్యుం, పుట్ఠో పుట్ఠో చాహం తేసం బ్యాకరేయ్యం, బ్యాకతఞ్చ మే బ్యాకతతో ధారేయ్యుం, న చ మం దుతియకం ఉత్తరి పటిపుచ్ఛేయ్యుం. అఞ్ఞత్ర అసితపీతఖాయితసాయితా అఞ్ఞత్ర ఉచ్చారపస్సావకమ్మా, అఞ్ఞత్ర నిద్దాకిలమథపటివినోదనా అపరియాదిన్నాయేవస్స, సారిపుత్త, తథాగతస్స ధమ్మదేసనా, అపరియాదిన్నంయేవస్స తథాగతస్స ధమ్మపదబ్యఞ్జనం, అపరియాదిన్నంయేవస్స తథాగతస్స పఞ్హపటిభానం. అథ మే తే చత్తారో సావకా వస్ససతాయుకా వస్ససతజీవినో వస్ససతస్స అచ్చయేన కాలం కరేయ్యుం. మఞ్చకేన చేపి మం, సారిపుత్త, పరిహరిస్సథ, నేవత్థి తథాగతస్స పఞ్ఞావేయ్యత్తియస్స అఞ్ఞథత్తం. యం ఖో తం [యం ఖో పనేతం (సీ.)], సారిపుత్త, సమ్మా వదమానో వదేయ్య – ‘అసమ్మోహధమ్మో సత్తో లోకే ఉప్పన్నో బహుజనహితాయ బహుజనసుఖాయ లోకానుకమ్పాయ అత్థాయ హితాయ సుఖాయ దేవమనుస్సాన’న్తి, మమేవ తం సమ్మా వదమానో వదేయ్య ‘అసమ్మోహధమ్మో సత్తో లోకే ఉప్పన్నో బహుజనహితాయ బహుజనసుఖాయ లోకానుకమ్పాయ అత్థాయ హితాయ సుఖాయ దేవమనుస్సాన’’’న్తి.
౧౬౨. తేన ఖో పన సమయేన ఆయస్మా నాగసమాలో భగవతో పిట్ఠితో ఠితో హోతి భగవన్తం బీజయమానో. అథ ఖో ఆయస్మా నాగసమాలో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘అచ్ఛరియం, భన్తే, అబ్భుతం, భన్తే! అపి హి మే, భన్తే, ఇమం ధమ్మపరియాయం సుత్వా లోమాని హట్ఠాని. కోనామో అయం, భన్తే, ధమ్మపరియాయో’’తి? ‘‘తస్మాతిహ త్వం, నాగసమాల, ఇమం ధమ్మపరియాయం లోమహంసనపరియాయో త్వేవ నం ధారేహీ’’తి.
ఇదమవోచ భగవా. అత్తమనో ఆయస్మా నాగసమాలో భగవతో భాసితం అభినన్దీతి.
మహాసీహనాదసుత్తం నిట్ఠితం దుతియం.
౩. మహాదుక్ఖక్ఖన్ధసుత్తం
౧౬౩. ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం భగవా సావత్థియం విహరతి జేతవనే అనాథపిణ్డికస్స ఆరామే. అథ ఖో సమ్బహులా భిక్ఖూ పుబ్బణ్హసమయం నివాసేత్వా పత్తచీవరమాదాయ సావత్థిం పిణ్డాయ పావిసింసు. అథ ఖో తేసం భిక్ఖూనం ఏతదహోసి – ‘‘అతిప్పగో ఖో తావ సావత్థియం పిణ్డాయ చరితుం, యం నూన మయం యేన అఞ్ఞతిత్థియానం పరిబ్బాజకానం ఆరామో తేనుపసఙ్కమేయ్యామా’’తి. అథ ఖో తే భిక్ఖూ యేన అఞ్ఞతిత్థియానం పరిబ్బాజకానం ఆరామో తేనుపసఙ్కమింసు; ఉపసఙ్కమిత్వా తేహి అఞ్ఞతిత్థియేహి పరిబ్బాజకేహి సద్ధిం సమ్మోదింసు; సమ్మోదనీయం కథం సారణీయం వీతిసారేత్వా ఏకమన్తం నిసీదింసు. ఏకమన్తం నిసిన్నే ఖో తే భిక్ఖూ తే అఞ్ఞతిత్థియా పరిబ్బాజకా ఏతదవోచుం – ‘‘సమణో, ఆవుసో, గోతమో కామానం పరిఞ్ఞం పఞ్ఞపేతి, మయమ్పి కామానం పరిఞ్ఞం పఞ్ఞపేమ; సమణో, ఆవుసో, గోతమో రూపానం పరిఞ్ఞం పఞ్ఞపేతి, మయమ్పి రూపానం పరిఞ్ఞం పఞ్ఞపేమ; సమణో, ఆవుసో, గోతమో వేదనానం పరిఞ్ఞం పఞ్ఞపేతి, మయమ్పి వేదనానం పరిఞ్ఞం పఞ్ఞపేమ; ఇధ నో, ఆవుసో, కో విసేసో, కో అధిప్పయాసో, కిం నానాకరణం సమణస్స వా గోతమస్స అమ్హాకం వా – యదిదం ధమ్మదేసనాయ వా ధమ్మదేసనం, అనుసాసనియా వా అనుసాసని’’న్తి? అథ ఖో తే భిక్ఖూ తేసం అఞ్ఞతిత్థియానం పరిబ్బాజకానం భాసితం నేవ అభినన్దింసు, నప్పటిక్కోసింసు; అనభినన్దిత్వా అప్పటిక్కోసిత్వా ఉట్ఠాయాసనా పక్కమింసు – ‘‘భగవతో సన్తికే ఏతస్స భాసితస్స అత్థం ఆజానిస్సామా’’తి.
౧౬౪. అథ ఖో తే భిక్ఖూ సావత్థియం పిణ్డాయ చరిత్వా పచ్ఛాభత్తం పిణ్డపాతపటిక్కన్తా యేన భగవా తేనుపసఙ్కమింసు; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీదింసు. ఏకమన్తం నిసిన్నా ఖో తే భిక్ఖూ భగవన్తం ఏతదవోచుం – ‘‘ఇధ మయం, భన్తే, పుబ్బణ్హసమయం నివాసేత్వా పత్తచీవరమాదాయ సావత్థిం పిణ్డాయ పావిసిమ్హ. తేసం నో, భన్తే, అమ్హాకం ఏతదహోసి – ‘అతిప్పగో ఖో తావ సావత్థియం పిణ్డాయ చరితుం, యం నూన మయం యేన అఞ్ఞతిత్థియానం పరిబ్బాజకానం ఆరామో తేనుపసఙ్కమేయ్యామా’తి. అథ ఖో మయం, భన్తే, యేన అఞ్ఞతిత్థియానం పరిబ్బాజకానం ఆరామో తేనుపసఙ్కమిమ్హ; ఉపసఙ్కమిత్వా తేహి అఞ్ఞతిత్థియేహి పరిబ్బాజకేహి సద్ధిం సమ్మోదిమ్హ; సమ్మోదనీయం కథం సారణీయం వీతిసారేత్వా ఏకమన్తం నిసీదిమ్హ. ఏకమన్తం నిసిన్నే ఖో అమ్హే, భన్తే, తే అఞ్ఞతిత్థియా పరిబ్బాజకా ఏతదవోచుం – ‘సమణో, ఆవుసో, గోతమో కామానం పరిఞ్ఞం పఞ్ఞపేతి, మయమ్పి కామానం పరిఞ్ఞం పఞ్ఞపేమ. సమణో, ఆవుసో, గోతమో రూపానం పరిఞ్ఞం పఞ్ఞపేతి, మయమ్పి రూపానం పరిఞ్ఞం పఞ్ఞపేమ. సమణో, ఆవుసో, గోతమో వేదనానం పరిఞ్ఞం పఞ్ఞపేతి, మయమ్పి వేదనానం పరిఞ్ఞం పఞ్ఞపేమ. ఇధ నో, ఆవుసో, కో విసేసో, కో అధిప్పయాసో, కిం నానాకరణం సమణస్స వా గోతమస్స అమ్హాకం వా, యదిదం ధమ్మదేసనాయ వా ధమ్మదేసనం అనుసాసనియా వా అనుసాసని’న్తి. అథ ఖో మయం, భన్తే, తేసం అఞ్ఞతిత్థియానం పరిబ్బాజకానం భాసితం నేవ అభినన్దిమ్హ, నప్పటిక్కోసిమ్హ; అనభినన్దిత్వా అప్పటిక్కోసిత్వా ఉట్ఠాయాసనా పక్కమిమ్హ – ‘భగవతో సన్తికే ఏతస్స భాసితస్స అత్థం ఆజానిస్సామా’’’తి.
౧౬౫. ‘‘ఏవంవాదినో, భిక్ఖవే, అఞ్ఞతిత్థియా పరిబ్బాజకా ఏవమస్సు వచనీయా – ‘కో పనావుసో, కామానం అస్సాదో, కో ఆదీనవో, కిం నిస్సరణం? కో రూపానం అస్సాదో, కో ఆదీనవో, కిం నిస్సరణం? కో వేదనానం అస్సాదో, కో ఆదీనవో, కిం నిస్సరణ’న్తి? ఏవం పుట్ఠా, భిక్ఖవే, అఞ్ఞతిత్థియా పరిబ్బాజకా న చేవ సమ్పాయిస్సన్తి, ఉత్తరిఞ్చ విఘాతం ఆపజ్జిస్సన్తి. తం కిస్స హేతు? యథా తం, భిక్ఖవే, అవిసయస్మిం. నాహం తం, భిక్ఖవే, పస్సామి సదేవకే లోకే సమారకే సబ్రహ్మకే సస్సమణబ్రాహ్మణియా పజాయ సదేవమనుస్సాయ యో ఇమేసం పఞ్హానం వేయ్యాకరణేన చిత్తం ఆరాధేయ్య, అఞ్ఞత్ర తథాగతేన వా తథాగతసావకేన వా, ఇతో వా పన సుత్వా.
౧౬౬. ‘‘కో చ, భిక్ఖవే, కామానం అస్సాదో? పఞ్చిమే, భిక్ఖవే, కామగుణా. కతమే పఞ్చ? చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యా రూపా ఇట్ఠా కన్తా మనాపా పియరూపా కామూపసంహితా రజనీయా, సోతవిఞ్ఞేయ్యా సద్దా…పే… ఘానవిఞ్ఞేయ్యా గన్ధా … జివ్హావిఞ్ఞేయ్యా రసా… కాయవిఞ్ఞేయ్యా ఫోట్ఠబ్బా ఇట్ఠా కన్తా మనాపా పియరూపా కామూపసంహితా రజనీయా – ఇమే ఖో, భిక్ఖవే, పఞ్చ కామగుణా. యం ఖో, భిక్ఖవే, ఇమే పఞ్చ కామగుణే పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి సుఖం సోమనస్సం – అయం కామానం అస్సాదో.
౧౬౭. ‘‘కో చ, భిక్ఖవే, కామానం ఆదీనవో? ఇధ, భిక్ఖవే, కులపుత్తో యేన సిప్పట్ఠానేన జీవికం కప్పేతి – యది ముద్దాయ యది గణనాయ యది సఙ్ఖానేన [సఙ్ఖాయ (క.)] యది కసియా యది వణిజ్జాయ యది గోరక్ఖేన యది ఇస్సత్థేన యది రాజపోరిసేన యది సిప్పఞ్ఞతరేన – సీతస్స పురక్ఖతో ఉణ్హస్స పురక్ఖతో డంసమకసవాతాతపసరీంసపసమ్ఫస్సేహి రిస్సమానో [ఈరయమానో (క.), సమ్ఫస్సమానో (చూళని. ఖగ్గవిసాణసుత్త ౧౩౬)] ఖుప్పిపాసాయ మీయమానో; అయమ్పి, భిక్ఖవే, కామానం ఆదీనవో సన్దిట్ఠికో, దుక్ఖక్ఖన్ధో కామహేతు కామనిదానం కామాధికరణం కామానమేవ హేతు.
‘‘తస్స చే, భిక్ఖవే, కులపుత్తస్స ఏవం ఉట్ఠహతో ఘటతో వాయమతో తే భోగా నాభినిప్ఫజ్జన్తి. సో సోచతి కిలమతి పరిదేవతి ఉరత్తాళిం కన్దతి, సమ్మోహం ఆపజ్జతి – ‘మోఘం వత మే ఉట్ఠానం, అఫలో వత మే వాయామో’తి. అయమ్పి, భిక్ఖవే, కామానం ఆదీనవో సన్దిట్ఠికో దుక్ఖక్ఖన్ధో కామహేతు కామనిదానం కామాధికరణం కామానమేవ హేతు.
‘‘తస్స చే, భిక్ఖవే, కులపుత్తస్స ఏవం ఉట్ఠహతో ఘటతో వాయమతో తే భోగా అభినిప్ఫజ్జన్తి. సో తేసం భోగానం ఆరక్ఖాధికరణం దుక్ఖం దోమనస్సం పటిసంవేదేతి – ‘కిన్తి మే భోగే నేవ రాజానో హరేయ్యుం, న చోరా హరేయ్యుం, న అగ్గి దహేయ్య, న ఉదకం వహేయ్య [వాహేయ్య (క.)], న అప్పియా దాయాదా హరేయ్యు’న్తి. తస్స ఏవం ఆరక్ఖతో గోపయతో తే భోగే రాజానో వా హరన్తి, చోరా వా హరన్తి, అగ్గి వా దహతి, ఉదకం వా వహతి, అప్పియా వా దాయాదా హరన్తి. సో సోచతి కిలమతి పరిదేవతి ఉరత్తాళిం కన్దతి, సమ్మోహం ఆపజ్జతి – ‘యమ్పి మే అహోసి తమ్పి నో నత్థీ’తి. అయమ్పి, భిక్ఖవే, కామానం ఆదీనవో సన్దిట్ఠికో, దుక్ఖక్ఖన్ధో కామహేతు కామనిదానం కామాధికరణం కామానమేవ హేతు.
౧౬౮. ‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, కామహేతు కామనిదానం కామాధికరణం కామానమేవ హేతు రాజానోపి రాజూహి వివదన్తి, ఖత్తియాపి ఖత్తియేహి వివదన్తి, బ్రాహ్మణాపి బ్రాహ్మణేహి వివదన్తి, గహపతీపి గహపతీహి వివదన్తి, మాతాపి పుత్తేన వివదతి, పుత్తోపి మాతరా వివదతి, పితాపి పుత్తేన వివదతి, పుత్తోపి పితరా వివదతి, భాతాపి భాతరా వివదతి, భాతాపి భగినియా వివదతి, భగినీపి భాతరా వివదతి, సహాయోపి సహాయేన వివదతి. తే తత్థ కలహవిగ్గహవివాదాపన్నా అఞ్ఞమఞ్ఞం పాణీహిపి ఉపక్కమన్తి, లేడ్డూహిపి ఉపక్కమన్తి, దణ్డేహిపి ఉపక్కమన్తి, సత్థేహిపి ఉపక్కమన్తి. తే తత్థ మరణమ్పి నిగచ్ఛన్తి, మరణమత్తమ్పి దుక్ఖం. అయమ్పి, భిక్ఖవే, కామానం ఆదీనవో సన్దిట్ఠికో, దుక్ఖక్ఖన్ధో కామహేతు కామనిదానం కామాధికరణం కామానమేవ హేతు.
‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, కామహేతు కామనిదానం కామాధికరణం కామానమేవ హేతు అసిచమ్మం గహేత్వా, ధనుకలాపం సన్నయ్హిత్వా, ఉభతోబ్యూళ్హం సఙ్గామం పక్ఖన్దన్తి ఉసూసుపి ఖిప్పమానేసు, సత్తీసుపి ఖిప్పమానాసు, అసీసుపి విజ్జోతలన్తేసు. తే తత్థ ఉసూహిపి విజ్ఝన్తి, సత్తియాపి విజ్ఝన్తి, అసినాపి సీసం ఛిన్దన్తి. తే తత్థ మరణమ్పి నిగచ్ఛన్తి, మరణమత్తమ్పి దుక్ఖం. అయమ్పి, భిక్ఖవే, కామానం ఆదీనవో సన్దిట్ఠికో, దుక్ఖక్ఖన్ధో కామహేతు కామనిదానం కామాధికరణం కామానమేవ హేతు.
‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, కామహేతు కామనిదానం కామాధికరణం కామానమేవ హేతు అసిచమ్మం గహేత్వా, ధనుకలాపం సన్నయ్హిత్వా, అద్దావలేపనా [అట్టావలేపనా (స్యా. క.)] ఉపకారియో పక్ఖన్దన్తి ఉసూసుపి ఖిప్పమానేసు, సత్తీసుపి ఖిప్పమానాసు, అసీసుపి విజ్జోతలన్తేసు. తే తత్థ ఉసూహిపి విజ్ఝన్తి, సత్తియాపి విజ్ఝన్తి, ఛకణకాయపి [పకట్ఠియాపి (సీ.)] ఓసిఞ్చన్తి, అభివగ్గేనపి ఓమద్దన్తి, అసినాపి సీసం ఛిన్దన్తి. తే తత్థ మరణమ్పి నిగచ్ఛన్తి, మరణమత్తమ్పి దుక్ఖం. అయమ్పి, భిక్ఖవే, కామానం ఆదీనవో సన్దిట్ఠికో, దుక్ఖక్ఖన్ధో కామహేతు కామనిదానం కామాధికరణం కామానమేవ హేతు.
౧౬౯. ‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, కామహేతు కామనిదానం కామాధికరణం కామానమేవ హేతు సన్ధిమ్పి ఛిన్దన్తి, నిల్లోపమ్పి హరన్తి, ఏకాగారికమ్పి కరోన్తి, పరిపన్థేపి తిట్ఠన్తి, పరదారమ్పి గచ్ఛన్తి. తమేనం రాజానో గహేత్వా వివిధా కమ్మకారణా కారేన్తి – కసాహిపి తాళేన్తి, వేత్తేహిపి తాళేన్తి, అడ్ఢదణ్డకేహిపి తాళేన్తి; హత్థమ్పి ఛిన్దన్తి, పాదమ్పి ఛిన్దన్తి, హత్థపాదమ్పి ఛిన్దన్తి, కణ్ణమ్పి ఛిన్దన్తి, నాసమ్పి ఛిన్దన్తి, కణ్ణనాసమ్పి ఛిన్దన్తి; బిలఙ్గథాలికమ్పి కరోన్తి, సఙ్ఖముణ్డికమ్పి కరోన్తి, రాహుముఖమ్పి కరోన్తి, జోతిమాలికమ్పి కరోన్తి, హత్థపజ్జోతికమ్పి కరోన్తి, ఏరకవత్తికమ్పి కరోన్తి, చీరకవాసికమ్పి కరోన్తి, ఏణేయ్యకమ్పి కరోన్తి, బళిసమంసికమ్పి కరోన్తి, కహాపణికమ్పి కరోన్తి, ఖారాపతచ్ఛికమ్పి కరోన్తి, పలిఘపరివత్తికమ్పి కరోన్తి, పలాలపీఠకమ్పి కరోన్తి, తత్తేనపి తేలేన ఓసిఞ్చన్తి, సునఖేహిపి ఖాదాపేన్తి, జీవన్తమ్పి సూలే ఉత్తాసేన్తి, అసినాపి సీసం ఛిన్దన్తి. తే తత్థ మరణమ్పి నిగచ్ఛన్తి, మరణమత్తమ్పి దుక్ఖం. అయమ్పి, భిక్ఖవే, కామానం ఆదీనవో సన్దిట్ఠికో, దుక్ఖక్ఖన్ధో కామహేతు కామనిదానం కామాధికరణం కామానమేవ హేతు.
‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, కామహేతు కామనిదానం కామాధికరణం కామానమేవ హేతు కాయేన దుచ్చరితం చరన్తి, వాచాయ దుచ్చరితం చరన్తి, మనసా దుచ్చరితం చరన్తి. తే కాయేన దుచ్చరితం చరిత్వా, వాచాయ దుచ్చరితం చరిత్వా, మనసా దుచ్చరితం చరిత్వా, కాయస్స భేదా పరం మరణా అపాయం దుగ్గతిం వినిపాతం నిరయం ఉపపజ్జన్తి. అయమ్పి, భిక్ఖవే, కామానం ఆదీనవో సమ్పరాయికో, దుక్ఖక్ఖన్ధో కామహేతు కామనిదానం కామాధికరణం కామానమేవ హేతు.
౧౭౦. ‘‘కిఞ్చ, భిక్ఖవే, కామానం నిస్సరణం? యో ఖో, భిక్ఖవే, కామేసు ఛన్దరాగవినయో ఛన్దరాగప్పహానం – ఇదం కామానం నిస్సరణం.
‘‘యే హి కేచి, భిక్ఖవే, సమణా వా బ్రాహ్మణా వా ఏవం కామానం అస్సాదఞ్చ అస్సాదతో ఆదీనవఞ్చ ఆదీనవతో నిస్సరణఞ్చ నిస్సరణతో యథాభూతం నప్పజానన్తి తే వత సామం వా కామే పరిజానిస్సన్తి, పరం వా తథత్తాయ సమాదపేస్సన్తి యథా పటిపన్నో కామే పరిజానిస్సతీతి – నేతం ఠానం విజ్జతి. యే చ ఖో కేచి, భిక్ఖవే, సమణా వా బ్రాహ్మణా వా ఏవం కామానం అస్సాదఞ్చ అస్సాదతో ఆదీనవఞ్చ ఆదీనవతో నిస్సరణఞ్చ నిస్సరణతో యథాభూతం పజానన్తి, తే వత సామం వా కామే పరిజానిస్సన్తి పరం వా తథత్తాయ సమాదపేస్సన్తి యథా పటిపన్నో కామే పరిజానిస్సతీతి – ఠానమేతం విజ్జతి.
౧౭౧. ‘‘కో చ, భిక్ఖవే, రూపానం అస్సాదో? సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, ఖత్తియకఞ్ఞా వా బ్రాహ్మణకఞ్ఞా వా గహపతికఞ్ఞా వా పన్నరసవస్సుద్దేసికా వా సోళసవస్సుద్దేసికా వా, నాతిదీఘా నాతిరస్సా నాతికిసా నాతిథూలా నాతికాళీ నాచ్చోదాతా పరమా సా, భిక్ఖవే, తస్మిం సమయే సుభా వణ్ణనిభాతి? ‘ఏవం, భన్తే’. యం ఖో, భిక్ఖవే, సుభం వణ్ణనిభం పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి సుఖం సోమనస్సం – అయం రూపానం అస్సాదో.
‘‘కో చ, భిక్ఖవే, రూపానం ఆదీనవో? ఇధ, భిక్ఖవే, తమేవ భగినిం పస్సేయ్య అపరేన సమయేన ఆసీతికం వా నావుతికం వా వస్ససతికం వా జాతియా, జిణ్ణం గోపానసివఙ్కం భోగ్గం దణ్డపరాయనం పవేధమానం గచ్ఛన్తిం ఆతురం గతయోబ్బనం ఖణ్డదన్తం [ఖణ్డదన్తిం (సీ. పీ.)] పలితకేసం [పలితకేసిం], విలూనం ఖలితసిరం వలినం తిలకాహతగత్తం [తిలకాహతగత్తిం (బహూసు) అట్ఠకథా టీకా ఓలోకేతబ్బా]. తం కిం మఞ్ఞథ, భిక్ఖవే, యా పురిమా సుభా వణ్ణనిభా సా అన్తరహితా, ఆదీనవో పాతుభూతోతి? ‘ఏవం, భన్తే’. అయమ్పి, భిక్ఖవే, రూపానం ఆదీనవో.
‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, తమేవ భగినిం పస్సేయ్య ఆబాధికం దుక్ఖితం బాళ్హగిలానం, సకే ముత్తకరీసే పలిపన్నం సేమానం [సేయ్యమానం (క.)], అఞ్ఞేహి వుట్ఠాపియమానం, అఞ్ఞేహి సంవేసియమానం. తం కిం మఞ్ఞథ, భిక్ఖవే, యా పురిమా సుభా వణ్ణనిభా సా అన్తరహితా, ఆదీనవో పాతుభూతోతి? ‘ఏవం, భన్తే’. అయమ్పి, భిక్ఖవే, రూపానం ఆదీనవో.
౧౭౨. ‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, తమేవ భగినిం పస్సేయ్య సరీరం సివథికాయ ఛడ్డితం – ఏకాహమతం వా ద్వీహమతం వా తీహమతం వా, ఉద్ధుమాతకం వినీలకం విపుబ్బకజాతం. తం కిం మఞ్ఞథ, భిక్ఖవే, యా పురిమా సుభా వణ్ణనిభా సా అన్తరహితా, ఆదీనవో పాతుభూతోతి? ‘ఏవం, భన్తే’. అయమ్పి, భిక్ఖవే, రూపానం ఆదీనవో.
‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, తమేవ భగినిం పస్సేయ్య సరీరం సివథికాయ ఛడ్డితం – కాకేహి వా ఖజ్జమానం, కులలేహి వా ఖజ్జమానం, గిజ్ఝేహి వా ఖజ్జమానం, కఙ్కేహి వా ఖజ్జమానం, సునఖేహి వా ఖజ్జమానం, బ్యగ్ఘేహి వా ఖజ్జమానం, దీపీహి వా ఖజ్జమానం, సిఙ్గాలేహి వా ఖజ్జమానం, వివిధేహి వా పాణకజాతేహి ఖజ్జమానం. తం కిం మఞ్ఞథ, భిక్ఖవే, యా పురిమా సుభా వణ్ణనిభా సా అన్తరహితా, ఆదీనవో పాతుభూతోతి? ‘ఏవం, భన్తే’. అయమ్పి, భిక్ఖవే, రూపానం ఆదీనవో.
‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, తమేవ భగినిం పస్సేయ్య సరీరం సివథికాయ ఛడ్డితం – అట్ఠికసఙ్ఖలికం సమంసలోహితం న్హారుసమ్బన్ధం, అట్ఠికసఙ్ఖలికం నిమంసలోహితమక్ఖితం న్హారుసమ్బన్ధం, అట్ఠికసఙ్ఖలికం అపగతమంసలోహితం న్హారుసమ్బన్ధం, అట్ఠికాని అపగతసమ్బన్ధాని దిసావిదిసావిక్ఖిత్తాని – అఞ్ఞేన హత్థట్ఠికం, అఞ్ఞేన పాదట్ఠికం, అఞ్ఞేన గోప్ఫకట్ఠికం, అఞ్ఞేన జఙ్ఘట్ఠికం, అఞ్ఞేన ఊరుట్ఠికం, అఞ్ఞేన కటిట్ఠికం, అఞ్ఞేన ఫాసుకట్ఠికం, అఞ్ఞేన పిట్ఠిట్ఠికం, అఞ్ఞేన ఖన్ధట్ఠికం, అఞ్ఞేన గీవట్ఠికం, అఞ్ఞేన హనుకట్ఠికం, అఞ్ఞేన దన్తట్ఠికం, అఞ్ఞేన సీసకటాహం. తం కిం మఞ్ఞథ, భిక్ఖవే, యా పురిమా సుభా వణ్ణనిభా సా అన్తరహితా, ఆదీనవో పాతుభూతోతి? ‘ఏవం, భన్తే’. అయమ్పి, భిక్ఖవే, రూపానం ఆదీనవో.
‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, తమేవ భగినిం పస్సేయ్య సరీరం సివథికాయ ఛడ్డితం – అట్ఠికాని సేతాని సఙ్ఖవణ్ణపటిభాగాని, అట్ఠికాని పుఞ్జకితాని తేరోవస్సికాని, అట్ఠికాని పూతీని చుణ్ణకజాతాని. తం కిం మఞ్ఞథ, భిక్ఖవే, యా పురిమా సుభా వణ్ణనిభా సా అన్తరహితా, ఆదీనవో పాతుభూతోతి? ‘ఏవం, భన్తే’. అయమ్పి, భిక్ఖవే, రూపానం ఆదీనవో.
‘‘కిఞ్చ, భిక్ఖవే, రూపానం నిస్సరణం? యో, భిక్ఖవే, రూపేసు ఛన్దరాగవినయో ఛన్దరాగప్పహానం – ఇదం రూపానం నిస్సరణం.
‘‘యే హి కేచి, భిక్ఖవే, సమణా వా బ్రాహ్మణా వా ఏవం రూపానం అస్సాదఞ్చ అస్సాదతో ఆదీనవఞ్చ ఆదీనవతో నిస్సరణఞ్చ నిస్సరణతో యథాభూతం నప్పజానన్తి తే వత సామం వా రూపే పరిజానిస్సన్తి, పరం వా తథత్తాయ సమాదపేస్సన్తి యథా పటిపన్నో రూపే పరిజానిస్సతీతి – నేతం ఠానం విజ్జతి. యే చ ఖో కేచి, భిక్ఖవే, సమణా వా బ్రాహ్మణా వా ఏవం రూపానం అస్సాదఞ్చ అస్సాదతో ఆదీనవఞ్చ ఆదీనవతో నిస్సరణఞ్చ నిస్సరణతో యథాభూతం పజానన్తి తే వత సామం వా రూపే పరిజానిస్సన్తి పరం వా తథత్తాయ సమాదపేస్సన్తి యథా పటిపన్నో రూపే పరిజానిస్సతీతి – ఠానమేతం విజ్జతి.
౧౭౩. ‘‘కో చ, భిక్ఖవే, వేదనానం అస్సాదో? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు వివిచ్చేవ కామేహి వివిచ్చ అకుసలేహి ధమ్మేహి సవితక్కం సవిచారం వివేకజం పీతిసుఖం పఠమం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. యస్మిం సమయే, భిక్ఖవే, భిక్ఖు వివిచ్చేవ కామేహి వివిచ్చ అకుసలేహి ధమ్మేహి సవితక్కం సవిచారం వివేకజం పీతిసుఖం పఠమం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి, నేవ తస్మిం సమయే అత్తబ్యాబాధాయపి చేతేతి, న పరబ్యాబాధాయపి చేతేతి, న ఉభయబ్యాబాధాయపి చేతేతి; అబ్యాబజ్ఝంయేవ తస్మిం సమయే వేదనం వేదేతి. అబ్యాబజ్ఝపరమాహం, భిక్ఖవే, వేదనానం అస్సాదం వదామి.
‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, భిక్ఖు వితక్కవిచారానం వూపసమా అజ్ఝత్తం సమ్పసాదనం చేతసో ఏకోదిభావం అవితక్కం అవిచారం సమాధిజం పీతిసుఖం దుతియం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి…పే… యస్మిం సమయే, భిక్ఖవే, భిక్ఖు పీతియా చ విరాగా, ఉపేక్ఖకో చ విహరతి, సతో చ సమ్పజానో సుఖఞ్చ కాయేన పటిసంవేదేతి యం తం అరియా ఆచిక్ఖన్తి – ‘ఉపేక్ఖకో సతిమా సుఖవిహారీ’తి తతియం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి…పే… యస్మిం సమయే, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సుఖస్స చ పహానా దుక్ఖస్స చ పహానా పుబ్బేవ సోమనస్సదోమనస్సానం అత్థఙ్గమా అదుక్ఖమసుఖం ఉపేక్ఖాసతిపారిసుద్ధిం చతుత్థం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి, నేవ తస్మిం సమయే అత్తబ్యాబాధాయపి చేతేతి, న పరబ్యాబాధాయపి చేతేతి, న ఉభయబ్యాబాధాయపి చేతేతి; అబ్యాబజ్ఝంయేవ తస్మిం సమయే వేదనం వేదేతి. అబ్యాబజ్ఝపరమాహం, భిక్ఖవే, వేదనానం అస్సాదం వదామి.
౧౭౪. ‘‘కో చ, భిక్ఖవే, వేదనానం ఆదీనవో? యం, భిక్ఖవే, వేదనా అనిచ్చా దుక్ఖా విపరిణామధమ్మా – అయం వేదనానం ఆదీనవో.
‘‘కిఞ్చ, భిక్ఖవే, వేదనానం నిస్సరణం? యో, భిక్ఖవే, వేదనాసు ఛన్దరాగవినయో, ఛన్దరాగప్పహానం – ఇదం వేదనానం నిస్సరణం.
‘‘యే హి కేచి, భిక్ఖవే, సమణా వా బ్రాహ్మణా వా ఏవం వేదనానం అస్సాదఞ్చ అస్సాదతో ఆదీనవఞ్చ ఆదీనవతో నిస్సరణఞ్చ నిస్సరణతో యథాభూతం నప్పజానన్తి, తే వత సామం వా వేదనం పరిజానిస్సన్తి, పరం వా తథత్తాయ సమాదపేస్సన్తి యథా పటిపన్నో వేదనం పరిజానిస్సతీతి – నేతం ఠానం విజ్జతి. యే చ ఖో కేచి, భిక్ఖవే, సమణా వా బ్రాహ్మణా వా ఏవం వేదనానం అస్సాదఞ్చ అస్సాదతో ఆదీనవఞ్చ ఆదీనవతో నిస్సరణఞ్చ నిస్సరణతో యథాభూతం పజానన్తి తే వత సామం వా వేదనం పరిజానిస్సన్తి, పరం వా తథత్తాయ సమాదపేస్సన్తి యథా పటిపన్నో వేదనం పరిజానిస్సతీతి – ఠానమేతం విజ్జతీ’’తి.
ఇదమవోచ భగవా. అత్తమనా తే భిక్ఖూ భగవతో భాసితం అభినన్దున్తి.
మహాదుక్ఖక్ఖన్ధసుత్తం నిట్ఠితం తతియం.
౪. చూళదుక్ఖక్ఖన్ధసుత్తం
౧౭౫. ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం భగవా సక్కేసు విహరతి కపిలవత్థుస్మిం నిగ్రోధారామే. అథ ఖో మహానామో సక్కో యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో మహానామో సక్కో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘దీఘరత్తాహం, భన్తే, భగవతా ఏవం ధమ్మం దేసితం ఆజానామి – ‘లోభో చిత్తస్స ఉపక్కిలేసో, దోసో చిత్తస్స ఉపక్కిలేసో, మోహో చిత్తస్స ఉపక్కిలేసో’తి. ఏవఞ్చాహం [ఏవంపాహం (క.)], భన్తే, భగవతా ధమ్మం దేసితం ఆజానామి – ‘లోభో చిత్తస్స ఉపక్కిలేసో, దోసో చిత్తస్స ఉపక్కిలేసో, మోహో చిత్తస్స ఉపక్కిలేసో’తి. అథ చ పన మే ఏకదా లోభధమ్మాపి చిత్తం పరియాదాయ తిట్ఠన్తి, దోసధమ్మాపి చిత్తం పరియాదాయ తిట్ఠన్తి, మోహధమ్మాపి చిత్తం పరియాదాయ తిట్ఠన్తి. తస్స మయ్హం, భన్తే, ఏవం హోతి – ‘కోసు నామ మే ధమ్మో అజ్ఝత్తం అప్పహీనో యేన మే ఏకదా లోభధమ్మాపి చిత్తం పరియాదాయ తిట్ఠన్తి, దోసధమ్మాపి చిత్తం పరియాదాయ తిట్ఠన్తి, మోహధమ్మాపి చిత్తం పరియాదాయ తిట్ఠన్తీ’’’తి.
౧౭౬. ‘‘సో ఏవ ఖో తే, మహానామ, ధమ్మో అజ్ఝత్తం అప్పహీనో యేన తే ఏకదా లోభధమ్మాపి చిత్తం పరియాదాయ తిట్ఠన్తి, దోసధమ్మాపి చిత్తం పరియాదాయ తిట్ఠన్తి, మోహధమ్మాపి చిత్తం పరియాదాయ తిట్ఠన్తి. సో చ హి తే, మహానామ, ధమ్మో అజ్ఝత్తం పహీనో అభవిస్స, న త్వం అగారం అజ్ఝావసేయ్యాసి, న కామే పరిభుఞ్జేయ్యాసి. యస్మా చ ఖో తే, మహానామ, సో ఏవ ధమ్మో అజ్ఝత్తం అప్పహీనో తస్మా త్వం అగారం అజ్ఝావససి, కామే పరిభుఞ్జసి.
౧౭౭. ‘‘‘అప్పస్సాదా కామా బహుదుక్ఖా బహుపాయాసా, ఆదీనవో [బహూపాయాసా (సీ. స్యా. పీ.)] ఏత్థ భియ్యో’తి – ఇతి చేపి, మహానామ, అరియసావకస్స యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ సుదిట్ఠం హోతి, సో చ [సోవ (క.)] అఞ్ఞత్రేవ కామేహి అఞ్ఞత్ర అకుసలేహి ధమ్మేహి పీతిసుఖం నాధిగచ్ఛతి, అఞ్ఞం వా తతో సన్తతరం; అథ ఖో సో నేవ తావ అనావట్టీ కామేసు హోతి. యతో చ ఖో, మహానామ, అరియసావకస్స ‘అప్పస్సాదా కామా బహుదుక్ఖా బహుపాయాసా, ఆదీనవో ఏత్థ భియ్యో’తి – ఏవమేతం యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ సుదిట్ఠం హోతి, సో చ అఞ్ఞత్రేవ కామేహి అఞ్ఞత్ర అకుసలేహి ధమ్మేహి పీతిసుఖం అధిగచ్ఛతి అఞ్ఞం వా తతో సన్తతరం; అథ ఖో సో అనావట్టీ కామేసు హోతి.
‘‘మయ్హమ్పి ఖో, మహానామ, పుబ్బేవ సమ్బోధా, అనభిసమ్బుద్ధస్స బోధిసత్తస్సేవ సతో, ‘అప్పస్సాదా కామా బహుదుక్ఖా బహుపాయాసా, ఆదీనవో ఏత్థ భియ్యో’తి – ఏవమేతం యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ సుదిట్ఠం హోతి, సో చ అఞ్ఞత్రేవ కామేహి అఞ్ఞత్ర అకుసలేహి ధమ్మేహి పీతిసుఖం నాజ్ఝగమం, అఞ్ఞం వా తతో సన్తతరం; అథ ఖ్వాహం నేవ తావ అనావట్టీ కామేసు పచ్చఞ్ఞాసిం. యతో చ ఖో మే, మహానామ, ‘అప్పస్సాదా కామా బహుదుక్ఖా బహుపాయాసా, ఆదీనవో ఏత్థ భియ్యో’తి – ఏవమేతం యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ సుదిట్ఠం అహోసి, సో చ [సోవ (క.)] అఞ్ఞత్రేవ కామేహి అఞ్ఞత్ర అకుసలేహి ధమ్మేహి పీతిసుఖం అజ్ఝగమం, అఞ్ఞం వా తతో సన్తతరం; అథాహం అనావట్టీ కామేసు పచ్చఞ్ఞాసిం.
౧౭౮. ‘‘కో చ, మహానామ, కామానం అస్సాదో? పఞ్చిమే, మహానామ, కామగుణా. కతమే పఞ్చ? చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యా రూపా ఇట్ఠా కన్తా మనాపా పియరూపా కామూపసంహితా రజనీయా; సోతవిఞ్ఞేయ్యా సద్దా…పే… ఘానవిఞ్ఞేయ్యా గన్ధా… జివ్హావిఞ్ఞేయ్యా రసా… కాయవిఞ్ఞేయ్యా ఫోట్ఠబ్బా ఇట్ఠా కన్తా మనాపా పియరూపా కామూపసంహితా రజనీయా – ఇమే ఖో, మహానామ, పఞ్చ కామగుణా. యం ఖో, మహానామ, ఇమే పఞ్చ కామగుణే పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి సుఖం సోమనస్సం – అయం కామానం అస్సాదో.
‘‘కో చ, మహానామ, కామానం ఆదీనవో? ఇధ, మహానామ, కులపుత్తో యేన సిప్పట్ఠానేన జీవికం కప్పేతి – యది ముద్దాయ యది గణనాయ యది సఙ్ఖానేన యది కసియా యది వణిజ్జాయ యది గోరక్ఖేన యది ఇస్సత్థేన యది రాజపోరిసేన యది సిప్పఞ్ఞతరేన, సీతస్స పురక్ఖతో ఉణ్హస్స పురక్ఖతో డంసమకసవాతాతపసరీంసపసమ్ఫస్సేహి రిస్సమానో ఖుప్పిపాసాయ మీయమానో; అయమ్పి, మహానామ, కామానం ఆదీనవో సన్దిట్ఠికో దుక్ఖక్ఖన్ధో కామహేతు కామనిదానం కామాధికరణం కామానమేవ హేతు.
‘‘తస్స చే మహానామ కులపుత్తస్స ఏవం ఉట్ఠహతో ఘటతో వాయమతో తే భోగా నాభినిప్ఫజ్జన్తి, సో సోచతి కిలమతి పరిదేవతి ఉరత్తాళిం కన్దతి సమ్మోహం ఆపజ్జతి ‘మోఘం వత మే ఉట్ఠానం, అఫలో వత మే వాయామో’తి. అయమ్పి, మహానామ, కామానం ఆదీనవో సన్దిట్ఠికో దుక్ఖక్ఖన్ధో కామహేతు కామనిదానం కామాధికరణం కామానమేవ హేతు.
‘‘తస్స చే, మహానామ, కులపుత్తస్స ఏవం ఉట్ఠహతో ఘటతో వాయమతో తే భోగా అభినిప్ఫజ్జన్తి. సో తేసం భోగానం ఆరక్ఖాధికరణం దుక్ఖం దోమనస్సం పటిసంవేదేతి – ‘కిన్తి మే భోగే నేవ రాజానో హరేయ్యుం, న చోరా హరేయ్యుం, న అగ్గి దహేయ్య, న ఉదకం వహేయ్య, న అప్పియా వా దాయాదా హరేయ్యు’న్తి. తస్స ఏవం ఆరక్ఖతో గోపయతో తే భోగే రాజానో వా హరన్తి, చోరా వా హరన్తి, అగ్గి వా దహతి, ఉదకం వా వహతి, అప్పియా వా దాయాదా హరన్తి. సో సోచతి కిలమతి పరిదేవతి ఉరత్తాళిం కన్దతి సమ్మోహం ఆపజ్జతి – ‘యమ్పి మే అహోసి తమ్పి నో నత్థీ’తి. అయమ్పి, మహానామ, కామానం ఆదీనవో సన్దిట్ఠికో దుక్ఖక్ఖన్ధో కామహేతు కామనిదానం కామాధికరణం కామానమేవ హేతు.
‘‘పున చపరం, మహానామ, కామహేతు కామనిదానం కామాధికరణం కామానమేవ హేతు రాజానోపి రాజూహి వివదన్తి, ఖత్తియాపి ఖత్తియేహి వివదన్తి, బ్రాహ్మణాపి బ్రాహ్మణేహి వివదన్తి, గహపతీపి గహపతీహి వివదన్తి, మాతాపి పుత్తేన వివదతి, పుత్తోపి మాతరా వివదతి, పితాపి పుత్తేన వివదతి, పుత్తోపి పితరా వివదతి, భాతాపి భాతరా వివదతి, భాతాపి భగినియా వివదతి, భగినీపి భాతరా వివదతి, సహాయోపి సహాయేన వివదతి. తే తత్థ కలహవిగ్గహవివాదాపన్నా అఞ్ఞమఞ్ఞం పాణీహిపి ఉపక్కమన్తి, లేడ్డూహిపి ఉపక్కమన్తి, దణ్డేహిపి ఉపక్కమన్తి, సత్థేహిపి ఉపక్కమన్తి. తే తత్థ మరణమ్పి నిగచ్ఛన్తి, మరణమత్తమ్పి దుక్ఖం. అయమ్పి, మహానామ, కామానం ఆదీనవో సన్దిట్ఠికో దుక్ఖక్ఖన్ధో కామహేతు కామనిదానం కామాధికరణం కామానమేవ హేతు.
‘‘పున చపరం, మహానామ, కామహేతు కామనిదానం కామాధికరణం కామానమేవ హేతు అసిచమ్మం గహేత్వా, ధనుకలాపం సన్నయ్హిత్వా, ఉభతోబ్యూళ్హం సఙ్గామం పక్ఖన్దన్తి ఉసూసుపి ఖిప్పమానేసు, సత్తీసుపి ఖిప్పమానాసు, అసీసుపి విజ్జోతలన్తేసు. తే తత్థ ఉసూహిపి విజ్ఝన్తి, సత్తియాపి విజ్ఝన్తి, అసినాపి సీసం ఛిన్దన్తి. తే తత్థ మరణమ్పి నిగచ్ఛన్తి, మరణమత్తమ్పి దుక్ఖం. అయమ్పి, మహానామ, కామానం ఆదీనవో సన్దిట్ఠికో దుక్ఖక్ఖన్ధో కామహేతు కామనిదానం కామాధికరణం కామానమేవ హేతు.
‘‘పున చపరం, మహానామ, కామహేతు కామనిదానం కామాధికరణం కామానమేవ హేతు అసిచమ్మం గహేత్వా, ధనుకలాపం సన్నయ్హిత్వా, అద్దావలేపనా ఉపకారియో పక్ఖన్దన్తి ఉసూసుపి ఖిప్పమానేసు, సత్తీసుపి ఖిప్పమానాసు, అసీసుపి విజ్జోతలన్తేసు. తే తత్థ ఉసూహిపి విజ్ఝన్తి, సత్తియాపి విజ్ఝన్తి, ఛకణకాయపి ఓసిఞ్చన్తి, అభివగ్గేనపి ఓమద్దన్తి, అసినాపి సీసం ఛిన్దన్తి. తే తత్థ మరణమ్పి నిగచ్ఛన్తి, మరణమత్తమ్పి దుక్ఖం. అయమ్పి, మహానామ, కామానం ఆదీనవో సన్దిట్ఠికో దుక్ఖక్ఖన్ధో కామహేతు కామనిదానం కామాధికరణం కామానమేవ హేతు.
‘‘పున చపరం, మహానామ, కామహేతు కామనిదానం కామాధికరణం కామానమేవ హేతు సన్ధిమ్పి ఛిన్దన్తి, నిల్లోపమ్పి హరన్తి, ఏకాగారికమ్పి కరోన్తి, పరిపన్థేపి తిట్ఠన్తి, పరదారమ్పి గచ్ఛన్తి. తమేనం రాజానో గహేత్వా వివిధా కమ్మకారణా కారేన్తి – కసాహిపి తాళేన్తి, వేత్తేహిపి తాళేన్తి, అడ్ఢదణ్డకేహిపి తాళేన్తి; హత్థమ్పి ఛిన్దన్తి, పాదమ్పి ఛిన్దన్తి, హత్థపాదమ్పి ఛిన్దన్తి, కణ్ణమ్పి ఛిన్దన్తి, నాసమ్పి ఛిన్దన్తి, కణ్ణనాసమ్పి ఛిన్దన్తి; బిలఙ్గథాలికమ్పి కరోన్తి, సఙ్ఖముణ్డికమ్పి కరోన్తి, రాహుముఖమ్పి కరోన్తి, జోతిమాలికమ్పి కరోన్తి, హత్థపజ్జోతికమ్పి కరోన్తి, ఏరకవత్తికమ్పి కరోన్తి, చీరకవాసికమ్పి కరోన్తి, ఏణేయ్యకమ్పి కరోన్తి, బళిసమంసికమ్పి కరోన్తి, కహాపణికమ్పి కరోన్తి, ఖారాపతచ్ఛికమ్పి కరోన్తి, పలిఘపరివత్తికమ్పి కరోన్తి, పలాలపీఠకమ్పి కరోన్తి, తత్తేనపి తేలేన ఓసిఞ్చన్తి, సునఖేహిపి ఖాదాపేన్తి, జీవన్తమ్పి సూలే ఉత్తాసేన్తి, అసినాపి సీసం ఛిన్దన్తి. తే తత్థ మరణమ్పి నిగచ్ఛన్తి, మరణమత్తమ్పి దుక్ఖం. అయమ్పి, మహానామ, కామానం ఆదీనవో సన్దిట్ఠికో దుక్ఖక్ఖన్ధో కామహేతు కామనిదానం కామాధికరణం కామానమేవ హేతు.
‘‘పున చపరం, మహానామ, కామహేతు కామనిదానం కామాధికరణం కామానమేవ హేతు కాయేన దుచ్చరితం చరన్తి, వాచాయ దుచ్చరితం చరన్తి, మనసా దుచ్చరితం చరన్తి. తే కాయేన దుచ్చరితం చరిత్వా, వాచాయ దుచ్చరితం చరిత్వా, మనసా దుచ్చరితం చరిత్వా, కాయస్స భేదా పరం మరణా, అపాయం దుగ్గతిం వినిపాతం నిరయం ఉపపజ్జన్తి. అయమ్పి, మహానామ, కామానం ఆదీనవో సమ్పరాయికో, దుక్ఖక్ఖన్ధో కామహేతు కామనిదానం కామాధికరణం కామానమేవ హేతు.
౧౭౯. ‘‘ఏకమిదాహం, మహానామ, సమయం రాజగహే విహరామి గిజ్ఝకూటే పబ్బతే. తేన ఖో పన సమయేన సమ్బహులా నిగణ్ఠా [నిగన్థా (స్యా. క.)] ఇసిగిలిపస్సే కాళసిలాయం ఉబ్భట్ఠకా హోన్తి ఆసనపటిక్ఖిత్తా, ఓపక్కమికా దుక్ఖా తిబ్బా ఖరా కటుకా వేదనా వేదయన్తి. అథ ఖ్వాహం, మహానామ, సాయన్హసమయం పటిసల్లానా వుట్ఠితో యేన ఇసిగిలిపస్సే కాళసిలా యేన తే నిగణ్ఠా తేనుపసఙ్కమిం; ఉపసఙ్కమిత్వా తే నిగణ్ఠే ఏతదవోచం – ‘కిన్ను తుమ్హే, ఆవుసో, నిగణ్ఠా ఉబ్భట్ఠకా ఆసనపటిక్ఖిత్తా, ఓపక్కమికా దుక్ఖా తిబ్బా ఖరా కటుకా వేదనా వేదయథా’తి? ఏవం వుత్తే, మహానామ, తే నిగణ్ఠా మం ఏతదవోచుం – ‘నిగణ్ఠో, ఆవుసో, నాటపుత్తో [నాథపుత్తో (సీ. పీ.)] సబ్బఞ్ఞూ సబ్బదస్సావీ అపరిసేసం ఞాణదస్సనం పటిజానాతి – ‘‘చరతో చ మే తిట్ఠతో చ సుత్తస్స చ జాగరస్స చ సతతం సమితం ఞాణదస్సనం పచ్చుపట్ఠిత’’న్తి. సో ఏవమాహ – ‘‘అత్థి ఖో వో [అత్థి ఖో భో (స్యా. క.)], నిగణ్ఠా, పుబ్బే పాపకమ్మం కతం, తం ఇమాయ కటుకాయ దుక్కరకారికాయ నిజ్జీరేథ [నిజ్జరేథ (సీ. స్యా. పీ.)]; యం పనేత్థ [మయం పనేత్థ (క.)] ఏతరహి కాయేన సంవుతా వాచాయ సంవుతా మనసా సంవుతా తం ఆయతిం పాపస్స కమ్మస్స అకరణం; ఇతి పురాణానం కమ్మానం తపసా బ్యన్తిభావా, నవానం కమ్మానం అకరణా, ఆయతిం అనవస్సవో; ఆయతిం అనవస్సవా కమ్మక్ఖయో, కమ్మక్ఖయా దుక్ఖక్ఖయో, దుక్ఖక్ఖయా వేదనాక్ఖయో, వేదనాక్ఖయా సబ్బం దుక్ఖం నిజ్జిణ్ణం భవిస్సతీ’’తి. తఞ్చ పనమ్హాకం రుచ్చతి చేవ ఖమతి చ, తేన చమ్హ అత్తమనా’తి.
౧౮౦. ‘‘ఏవం వుత్తే, అహం, మహానామ, తే నిగణ్ఠే ఏతదవోచం – ‘కిం పన తుమ్హే, ఆవుసో నిగణ్ఠా, జానాథ – అహువమ్హేవ మయం పుబ్బే న నాహువమ్హా’తి? ‘నో హిదం, ఆవుసో’. ‘కిం పన తుమ్హే, ఆవుసో నిగణ్ఠా, జానాథ – అకరమ్హేవ మయం పుబ్బే పాపకమ్మం న నాకరమ్హా’తి? ‘నో హిదం, ఆవుసో’. ‘కిం పన తుమ్హే, ఆవుసో నిగణ్ఠా, జానాథ – ఏవరూపం వా ఏవరూపం వా పాపకమ్మం అకరమ్హా’తి? ‘నో హిదం, ఆవుసో’. ‘కిం పన తుమ్హే, ఆవుసో నిగణ్ఠా, జానాథ – ఏత్తకం వా దుక్ఖం నిజ్జిణ్ణం, ఏత్తకం వా దుక్ఖం నిజ్జీరేతబ్బం, ఏత్తకమ్హి వా దుక్ఖే నిజ్జిణ్ణే సబ్బం దుక్ఖం నిజ్జిణ్ణం భవిస్సతీ’తి? ‘నో హిదం, ఆవుసో’. ‘కిం పన తుమ్హే, ఆవుసో నిగణ్ఠా, జానాథ – దిట్ఠేవ ధమ్మే అకుసలానం ధమ్మానం పహానం, కుసలానం ధమ్మానం ఉపసమ్పద’న్తి? ‘నో హిదం, ఆవుసో’.
‘‘‘ఇతి కిర తుమ్హే, ఆవుసో నిగణ్ఠా, న జానాథ – అహువమ్హేవ మయం పుబ్బే న నాహువమ్హాతి, న జానాథ – అకరమ్హేవ మయం పుబ్బే పాపకమ్మం న నాకరమ్హాతి, న జానాథ – ఏవరూపం వా ఏవరూపం వా పాపకమ్మం అకరమ్హాతి, న జానాథ – ఏత్తకం వా దుక్ఖం నిజ్జిణ్ణం, ఏత్తకం వా దుక్ఖం నిజ్జీరేతబ్బం, ఏత్తకమ్హి వా దుక్ఖే నిజ్జిణ్ణే సబ్బం దుక్ఖం నిజ్జిణ్ణం భవిస్సతీతి. న జానాథ – దిట్ఠేవ ధమ్మే అకుసలానం ధమ్మానం పహానం, కుసలానం ధమ్మానం ఉపసమ్పదం. ఏవం సన్తే, ఆవుసో నిగణ్ఠా, యే లోకే లుద్దా లోహితపాణినో కురూరకమ్మన్తా మనుస్సేసు పచ్చాజాతా తే నిగణ్ఠేసు పబ్బజన్తీ’తి? ‘న ఖో, ఆవుసో గోతమ, సుఖేన సుఖం అధిగన్తబ్బం, దుక్ఖేన ఖో సుఖం అధిగన్తబ్బం; సుఖేన చావుసో గోతమ, సుఖం అధిగన్తబ్బం అభవిస్స, రాజా మాగధో సేనియో బిమ్బిసారో సుఖం అధిగచ్ఛేయ్య, రాజా మాగధో సేనియో బిమ్బిసారో సుఖవిహారితరో ఆయస్మతా గోతమేనా’తి.
‘‘‘అద్ధాయస్మన్తేహి నిగణ్ఠేహి సహసా అప్పటిసఙ్ఖా వాచా భాసితా – న ఖో, ఆవుసో గోతమ, సుఖేన సుఖం అధిగన్తబ్బం, దుక్ఖేన ఖో సుఖం అధిగన్తబ్బం; సుఖేన చావుసో గోతమ, సుఖం అధిగన్తబ్బం అభవిస్స, రాజా మాగధో సేనియో బిమ్బిసారో సుఖం అధిగచ్ఛేయ్య, రాజా మాగధో సేనియో బిమ్బిసారో సుఖవిహారితరో ఆయస్మతా గోతమేనా’’తి. అపి చ అహమేవ తత్థ పటిపుచ్ఛితబ్బో – కో ను ఖో ఆయస్మన్తానం సుఖవిహారితరో రాజా వా మాగధో సేనియో బిమ్బిసారో ఆయస్మా వా గోతమో’తి? అద్ధావుసో గోతమ, అమ్హేహి సహసా అప్పటిసఙ్ఖా వాచా భాసితా, న ఖో, ఆవుసో గోతమ, సుఖేన సుఖం అధిగన్తబ్బం, దుక్ఖేన ఖో సుఖం అధిగన్తబ్బం; సుఖేన చావుసో గోతమ, సుఖం అధిగన్తబ్బం అభవిస్స, రాజా మాగధో సేనియో బిమ్బిసారో సుఖం అధిగచ్ఛేయ్య, రాజా మాగధో సేనియో బిమ్బిసారో సుఖవిహారితరో ఆయస్మతా గోతమేనాతి. అపి చ తిట్ఠతేతం, ఇదానిపి మయం ఆయస్మన్తం గోతమం పుచ్ఛామ – కో ను ఖో ఆయస్మన్తానం సుఖవిహారితరో రాజా వా మాగధో సేనియో బిమ్బిసారో ఆయస్మా వా గోతమో’తి?
‘‘‘తేన హావుసో నిగణ్ఠా, తుమ్హేవ తత్థ పటిపుచ్ఛిస్సామి, యథా వో ఖమేయ్య తథా నం బ్యాకరేయ్యాథ. తం కిం మఞ్ఞథావుసో నిగణ్ఠా, పహోతి రాజా మాగధో సేనియో బిమ్బిసారో, అనిఞ్జమానో కాయేన, అభాసమానో వాచం, సత్త రత్తిన్దివాని ఏకన్తసుఖం పటిసంవేదీ విహరితు’న్తి? ‘నో హిదం, ఆవుసో’.
‘‘‘తం కిం మఞ్ఞథావుసో నిగణ్ఠా, పహోతి రాజా మాగధో సేనియో బిమ్బిసారో, అనిఞ్జమానో కాయేన, అభాసమానో వాచం, ఛ రత్తిన్దివాని…పే… పఞ్చ రత్తిన్దివాని… చత్తారి రత్తిన్దివాని… తీణి రత్తిన్దివాని… ద్వే రత్తిన్దివాని… ఏకం రత్తిన్దివం ఏకన్తసుఖం పటిసంవేదీ విహరితు’న్తి? ‘నో హిదం, ఆవుసో’.
‘‘‘అహం ఖో, ఆవుసో నిగణ్ఠా, పహోమి అనిఞ్జమానో కాయేన, అభాసమానో వాచం, ఏకం రత్తిన్దివం ఏకన్తసుఖం పటిసంవేదీ విహరితుం. అహం ఖో, ఆవుసో నిగణ్ఠా, పహోమి అనిఞ్జమానో కాయేన, అభాసమానో వాచం, ద్వే రత్తిన్దివాని… తీణి రత్తిన్దివాని… చత్తారి రత్తిన్దివాని… పఞ్చ రత్తిన్దివాని… ఛ రత్తిన్దివాని… సత్త రత్తిన్దివాని ఏకన్తసుఖం పటిసంవేదీ విహరితుం. తం కిం మఞ్ఞథావుసో నిగణ్ఠా, ఏవం సన్తే కో సుఖవిహారితరో రాజా వా మాగధో సేనియో బిమ్బిసారో అహం వా’తి? ‘ఏవం సన్తే ఆయస్మావ గోతమో సుఖవిహారితరో రఞ్ఞా మాగధేన సేనియేన బిమ్బిసారేనా’’’తి.
ఇదమవోచ భగవా. అత్తమనో మహానామో సక్కో భగవతో భాసితం అభినన్దీతి.
చూళదుక్ఖక్ఖన్ధసుత్తం నిట్ఠితం చతుత్థం.
౫. అనుమానసుత్తం
౧౮౧. ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం ఆయస్మా మహామోగ్గల్లానో భగ్గేసు విహరతి సుసుమారగిరే [సుంసుమారగిరే (సీ. స్యా. పీ.)] భేసకళావనే మిగదాయే. తత్ర ఖో ఆయస్మా మహామోగ్గల్లానో భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – ‘‘ఆవుసో, భిక్ఖవో’’తి. ‘‘ఆవుసో’’తి ఖో తే భిక్ఖూ ఆయస్మతో మహామోగ్గల్లానస్స పచ్చస్సోసుం. ఆయస్మా మహామోగ్గల్లానో ఏతదవోచ –
‘‘పవారేతి చేపి, ఆవుసో, భిక్ఖు – ‘వదన్తు మం ఆయస్మన్తో, వచనీయోమ్హి ఆయస్మన్తేహీ’తి, సో చ హోతి దుబ్బచో, దోవచస్సకరణేహి ధమ్మేహి సమన్నాగతో, అక్ఖమో అప్పదక్ఖిణగ్గాహీ అనుసాసనిం, అథ ఖో నం సబ్రహ్మచారీ న చేవ వత్తబ్బం మఞ్ఞన్తి, న చ అనుసాసితబ్బం మఞ్ఞన్తి, న చ తస్మిం పుగ్గలే విస్సాసం ఆపజ్జితబ్బం మఞ్ఞన్తి.
‘‘కతమే చావుసో, దోవచస్సకరణా ధమ్మా? ఇధావుసో, భిక్ఖు పాపిచ్ఛో హోతి, పాపికానం ఇచ్ఛానం వసం గతో. యమ్పావుసో, భిక్ఖు పాపిచ్ఛో హోతి, పాపికానం ఇచ్ఛానం వసం గతో – అయమ్పి ధమ్మో దోవచస్సకరణో.
‘‘పున చపరం, ఆవుసో, భిక్ఖు అత్తుక్కంసకో హోతి పరవమ్భీ. యమ్పావుసో, భిక్ఖు అత్తుక్కంసకో హోతి పరవమ్భీ – అయమ్పి ధమ్మో దోవచస్సకరణో.
‘‘పున చపరం, ఆవుసో, భిక్ఖు కోధనో హోతి కోధాభిభూతో. యమ్పావుసో, భిక్ఖు కోధనో హోతి కోధాభిభూతో – అయమ్పి ధమ్మో దోవచస్సకరణో.