౩. ఓపమ్మవగ్గో
౧. కకచూపమసుత్తం
౨౨౨. ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం భగవా సావత్థియం విహరతి జేతవనే అనాథపిణ్డికస్స ఆరామే. తేన ఖో పన సమయేన ఆయస్మా మోళియఫగ్గునో భిక్ఖునీహి సద్ధిం అతివేలం సంసట్ఠో విహరతి. ఏవం సంసట్ఠో ఆయస్మా మోళియఫగ్గునో భిక్ఖునీహి సద్ధిం విహరతి – సచే కోచి భిక్ఖు ఆయస్మతో మోళియఫగ్గునస్స సమ్ముఖా తాసం భిక్ఖునీనం అవణ్ణం భాసతి, తేనాయస్మా మోళియఫగ్గునో కుపితో అనత్తమనో అధికరణమ్పి కరోతి. సచే పన కోచి భిక్ఖు తాసం భిక్ఖునీనం సమ్ముఖా ఆయస్మతో మోళియఫగ్గునస్స అవణ్ణం భాసతి, తేన తా భిక్ఖునియో కుపితా అనత్తమనా అధికరణమ్పి కరోన్తి. ఏవం సంసట్ఠో ఆయస్మా మోళియఫగ్గునో భిక్ఖునీహి సద్ధిం విహరతి. అథ ఖో అఞ్ఞతరో భిక్ఖు యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో సో భిక్ఖు భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘ఆయస్మా, భన్తే, మోళియఫగ్గునో భిక్ఖునీహి సద్ధిం అతివేలం సంసట్ఠో విహరతి. ఏవం సంసట్ఠో, భన్తే, ఆయస్మా మోళియఫగ్గునో భిక్ఖునీహి సద్ధిం విహరతి – సచే కోచి భిక్ఖు ఆయస్మతో మోళియఫగ్గునస్స సమ్ముఖా తాసం భిక్ఖునీనం అవణ్ణం భాసతి, తేనాయస్మా మోళియఫగ్గునో కుపితో అనత్తమనో అధికరణమ్పి కరోతి. సచే పన కోచి భిక్ఖు తాసం భిక్ఖునీనం సమ్ముఖా ఆయస్మతో మోళియఫగ్గునస్స అవణ్ణం భాసతి, తేన తా భిక్ఖునియో కుపితా అనత్తమనా అధికరణమ్పి కరోన్తి. ఏవం సంసట్ఠో, భన్తే, ఆయస్మా మోళియఫగ్గునో భిక్ఖునీహి సద్ధిం విహరతీ’’తి.
౨౨౩. అథ ఖో భగవా అఞ్ఞతరం భిక్ఖుం ఆమన్తేసి – ‘‘ఏహి త్వం, భిక్ఖు, మమ వచనేన మోళియఫగ్గునం భిక్ఖుం ఆమన్తేహి – ‘సత్థా తం, ఆవుసో ఫగ్గున, ఆమన్తేతీ’’’తి. ‘‘ఏవం, భన్తే’’తి ఖో సో భిక్ఖు భగవతో పటిస్సుత్వా యేనాయస్మా మోళియఫగ్గునో తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా ఆయస్మన్తం మోళియఫగ్గునం ఏతదవోచ – ‘‘సత్థా తం, ఆవుసో ఫగ్గున, ఆమన్తేతీ’’తి. ‘‘ఏవమావుసో’’తి ఖో ఆయస్మా మోళియఫగ్గునో తస్స భిక్ఖునో పటిస్సుత్వా యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నం ఖో ఆయస్మన్తం మోళియఫగ్గునం భగవా ఏతదవోచ –
‘‘సచ్చం కిర త్వం, ఫగ్గున, భిక్ఖునీహి సద్ధిం అతివేలం సంసట్ఠో విహరసి? ఏవం సంసట్ఠో కిర త్వం, ఫగ్గున, భిక్ఖునీహి సద్ధిం విహరసి – సచే కోచి భిక్ఖు తుయ్హం సమ్ముఖా తాసం భిక్ఖునీనం అవణ్ణం భాసతి, తేన త్వం కుపితో అనత్తమనో అధికరణమ్పి కరోసి. సచే పన కోచి భిక్ఖు తాసం భిక్ఖునీనం సమ్ముఖా తుయ్హం అవణ్ణం భాసతి, తేన తా భిక్ఖునియో కుపితా అనత్తమనా అధికరణమ్పి కరోన్తి. ఏవం సంసట్ఠో కిర త్వం, ఫగ్గున, భిక్ఖునీహి సద్ధిం విహరసీ’’తి? ‘‘ఏవం, భన్తే’’తి. ‘‘నను త్వం, ఫగ్గున, కులపుత్తో సద్ధా అగారస్మా అనగారియం పబ్బజితో’’తి? ‘‘ఏవం, భన్తే’’తి.
౨౨౪. ‘‘న ఖో తే ఏతం, ఫగ్గున, పతిరూపం కులపుత్తస్స సద్ధా అగారస్మా అనగారియం పబ్బజితస్స, యం త్వం భిక్ఖునీహి సద్ధిం అతివేలం సంసట్ఠో విహరేయ్యాసి. తస్మాతిహ, ఫగ్గున, తవ చేపి కోచి సమ్ముఖా తాసం భిక్ఖునీనం అవణ్ణం భాసేయ్య, తత్రాపి త్వం, ఫగ్గున, యే గేహసితా [గేహస్సితా (?)] ఛన్దా యే గేహసితా వితక్కా తే పజహేయ్యాసి. తత్రాపి తే, ఫగ్గున, ఏవం సిక్ఖితబ్బం – ‘న చేవ మే చిత్తం విపరిణతం భవిస్సతి, న చ పాపికం వాచం నిచ్ఛారేస్సామి, హితానుకమ్పీ చ విహరిస్సామి మేత్తచిత్తో, న దోసన్తరో’తి. ఏవఞ్హి తే, ఫగ్గున, సిక్ఖితబ్బం.
‘‘తస్మాతిహ, ఫగ్గున, తవ చేపి కోచి సమ్ముఖా తాసం భిక్ఖునీనం పాణినా పహారం దదేయ్య, లేడ్డునా పహారం దదేయ్య, దణ్డేన పహారం దదేయ్య, సత్థేన పహారం దదేయ్య. తత్రాపి త్వం, ఫగ్గున, యే గేహసితా ఛన్దా యే గేహసితా వితక్కా తే పజహేయ్యాసి. తత్రాపి తే, ఫగ్గున, ఏవం సిక్ఖితబ్బం ‘న చేవ మే చిత్తం విపరిణతం భవిస్సతి, న చ పాపికం వాచం నిచ్ఛారేస్సామి, హితానుకమ్పీ చ విహరిస్సామి మేత్తచిత్తో, న దోసన్తరో’తి. ఏవఞ్హి తే, ఫగ్గున, సిక్ఖితబ్బం.
‘‘తస్మాతిహ, ఫగ్గున, తవ చేపి కోచి సమ్ముఖా అవణ్ణం భాసేయ్య, తత్రాపి త్వం, ఫగ్గున, యే గేహసితా ఛన్దా యే గేహసితా వితక్కా తే పజహేయ్యాసి. తత్రాపి తే, ఫగ్గున, ఏవం సిక్ఖితబ్బం ‘న చేవ మే చిత్తం విపరిణతం భవిస్సతి, న చ పాపికం వాచం నిచ్ఛారేస్సామి, హితానుకమ్పీ చ విహరిస్సామి మేత్తచిత్తో, న దోసన్తరో’తి. ఏవఞ్హి తే, ఫగ్గున, సిక్ఖితబ్బం.
‘‘తస్మాతిహ, ఫగ్గున, తవ చేపి కోచి పాణినా పహారం దదేయ్య, లేడ్డునా పహారం దదేయ్య, దణ్డేన పహారం దదేయ్య, సత్థేన పహారం దదేయ్య, తత్రాపి త్వం, ఫగ్గున, యే గేహసితా ఛన్దా యే గేహసితా వితక్కా తే పజహేయ్యాసి. తత్రాపి తే, ఫగ్గున, ఏవం సిక్ఖితబ్బం ‘న చేవ మే చిత్తం విపరిణతం భవిస్సతి, న చ పాపికం వాచం నిచ్ఛారేస్సామి, హితానుకమ్పీ చ విహరిస్సామి మేత్తచిత్తో, న దోసన్తరో’తి. ఏవఞ్హి తే, ఫగ్గున, సిక్ఖితబ్బ’’న్తి.
౨౨౫. అథ ఖో భగవా భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – ‘‘ఆరాధయింసు వత మే, భిక్ఖవే, భిక్ఖూ ఏకం సమయం చిత్తం. ఇధాహం, భిక్ఖవే, భిక్ఖూ ఆమన్తేసిం – అహం ఖో, భిక్ఖవే, ఏకాసనభోజనం భుఞ్జామి. ఏకాసనభోజనం ఖో అహం, భిక్ఖవే, భుఞ్జమానో అప్పాబాధతఞ్చ సఞ్జానామి అప్పాతఙ్కతఞ్చ లహుట్ఠానఞ్చ బలఞ్చ ఫాసువిహారఞ్చ. ఏథ తుమ్హేపి, భిక్ఖవే, ఏకాసనభోజనం భుఞ్జథ. ఏకాసనభోజనం ఖో, భిక్ఖవే, తుమ్హేపి భుఞ్జమానా అప్పాబాధతఞ్చ సఞ్జానిస్సథ అప్పాతఙ్కతఞ్చ లహుట్ఠానఞ్చ బలఞ్చ ఫాసువిహారఞ్చాతి. న మే, భిక్ఖవే, తేసు భిక్ఖూసు అనుసాసనీ కరణీయా అహోసి; సతుప్పాదకరణీయమేవ మే, భిక్ఖవే, తేసు భిక్ఖూసు అహోసి.
‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, సుభూమియం చతుమహాపథే ఆజఞ్ఞరథో యుత్తో అస్స ఠితో ఓధస్తపతోదో. తమేనం దక్ఖో యోగ్గాచరియో అస్సదమ్మసారథి అభిరుహిత్వా, వామేన హత్థేన రస్మియో గహేత్వా, దక్ఖిణేన హత్థేన పతోదం గహేత్వా, యేనిచ్ఛకం యదిచ్ఛకం సారేయ్యపి పచ్చాసారేయ్యపి. ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవే, న మే తేసు భిక్ఖూసు అనుసాసనీ కరణీయా అహోసి, సతుప్పాదకరణీయమేవ మే, భిక్ఖవే, తేసు భిక్ఖూసు అహోసి. తస్మాతిహ, భిక్ఖవే, తుమ్హేపి అకుసలం పజహథ, కుసలేసు ధమ్మేసు ఆయోగం కరోథ. ఏవఞ్హి తుమ్హేపి ఇమస్మిం ధమ్మవినయే వుద్ధిం విరూళ్హిం వేపుల్లం ఆపజ్జిస్సథ.
‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, గామస్స వా నిగమస్స వా అవిదూరే మహన్తం సాలవనం. తఞ్చస్స ఏళణ్డేహి సఞ్ఛన్నం. తస్స కోచిదేవ పురిసో ఉప్పజ్జేయ్య అత్థకామో హితకామో యోగక్ఖేమకామో. సో యా తా సాలలట్ఠియో కుటిలా ఓజాపహరణియో [ఓజహరణియో (క.)] తా ఛేత్వా [తచ్ఛేత్వా (సీ. స్యా. పీ.)] బహిద్ధా నీహరేయ్య, అన్తోవనం సువిసోధితం విసోధేయ్య. యా పన తా సాలలట్ఠియో ఉజుకా సుజాతా తా సమ్మా పరిహరేయ్య. ఏవఞ్హేతం, భిక్ఖవే, సాలవనం అపరేన సమయేన వుద్ధిం విరూళ్హిం వేపుల్లం ఆపజ్జేయ్య. ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవే, తుమ్హేపి అకుసలం పజహథ, కుసలేసు ధమ్మేసు ఆయోగం కరోథ. ఏవఞ్హి తుమ్హేపి ఇమస్మిం ధమ్మవినయే వుద్ధిం విరూళ్హిం వేపుల్లం ఆపజ్జిస్సథ.
౨౨౬. ‘‘భూతపుబ్బం, భిక్ఖవే, ఇమిస్సాయేవ సావత్థియా వేదేహికా నామ గహపతానీ అహోసి. వేదేహికాయ, భిక్ఖవే, గహపతానియా ఏవం కల్యాణో కిత్తిసద్దో అబ్భుగ్గతో – ‘సోరతా వేదేహికా గహపతానీ, నివాతా వేదేహికా గహపతానీ, ఉపసన్తా వేదేహికా గహపతానీ’తి. వేదేహికాయ ఖో పన, భిక్ఖవే, గహపతానియా కాళీ నామ దాసీ అహోసి దక్ఖా అనలసా సుసంవిహితకమ్మన్తా.
‘‘అథ ఖో, భిక్ఖవే, కాళియా దాసియా ఏతదహోసి – ‘మయ్హం ఖో అయ్యాయ ఏవం కల్యాణో కిత్తిసద్దో అబ్భుగ్గతో – ‘‘సోరతా వేదేహికా గహపతానీ, నివాతా వేదేహికా గహపతానీ, ఉపసన్తా వేదేహికా గహపతానీ’’తి. కిం ను ఖో మే అయ్యా సన్తంయేవ ను ఖో అజ్ఝత్తం కోపం న పాతుకరోతి ఉదాహు అసన్తం ఉదాహు మయ్హమేవేతే [మయ్హేవేతే (సీ. పీ.)] కమ్మన్తా సుసంవిహితా యేన మే అయ్యా సన్తంయేవ అజ్ఝత్తం కోపం న పాతుకరోతి, నో అసన్తం? యంనూనాహం అయ్యం వీమంసేయ్య’న్తి. అథ ఖో, భిక్ఖవే, కాళీ దాసీ దివా ఉట్ఠాసి. అథ ఖో, భిక్ఖవే, వేదేహికా గహపతానీ కాళిం దాసిం ఏతదవోచ – ‘హే జే కాళీ’తి. ‘కిం, అయ్యే’తి? ‘కిం, జే, దివా ఉట్ఠాసీ’తి? ‘న ఖ్వయ్యే [న ఖో అయ్యే (సీ. పీ.)], కిఞ్చీ’తి. ‘నో వత రే కిఞ్చి, పాపి దాసి [పాపదాసి (స్యా. క.)], దివా ఉట్ఠాసీ’తి కుపితా అనత్తమనా భాకుటిం [భూకుటిం (సీ. పీ.), భకుటీం (స్యా.)] అకాసి. అథ ఖో, భిక్ఖవే, కాళియా దాసియా ఏతదహోసి – ‘సన్తంయేవ ఖో మే అయ్యా అజ్ఝత్తం కోపం న పాతుకరోతి, నో అసన్తం; మయ్హమేవేతే కమ్మన్తా సుసంవిహితా, యేన మే అయ్యా సన్తంయేవ అజ్ఝత్తం కోపం న పాతుకరోతి, నో అసన్తం. యంనూనాహం భియ్యోసోమత్తాయ అయ్యం వీమంసేయ్య’’’న్తి.
‘‘అథ ఖో, భిక్ఖవే, కాళీ దాసీ దివాతరంయేవ ఉట్ఠాసి. అథ ఖో, భిక్ఖవే, వేదేహికా గహపతానీ కాళిం దాసిం ఏతదవోచ – ‘హే జే, కాళీ’తి. ‘కిం, అయ్యే’తి? ‘కిం, జే, దివాతరం ఉట్ఠాసీ’తి? ‘న ఖ్వయ్యే, కిఞ్చీ’తి. ‘నో వత రే కిఞ్చి, పాపి దాసి, దివాతరం ఉట్ఠాసీ’తి కుపితా అనత్తమనా అనత్తమనవాచం నిచ్ఛారేసి. అథ ఖో, భిక్ఖవే, కాళియా దాసియా ఏతదహోసి – ‘సన్తంయేవ ఖో మే అయ్యా అజ్ఝత్తం కోపం న పాతుకరోతి, నో అసన్తం. మయ్హమేవేతే కమ్మన్తా సుసంవిహితా, యేన మే అయ్యా సన్తంయేవ అజ్ఝత్తం కోపం న పాతుకరోతి, నో అసన్తం. యంనూనాహం భియ్యోసోమత్తాయ అయ్యం వీమంసేయ్య’న్తి.
‘‘అథ ఖో, భిక్ఖవే, కాళీ దాసీ దివాతరంయేవ ఉట్ఠాసి. అథ ఖో, భిక్ఖవే, వేదేహికా గహపతానీ కాళిం దాసిం ఏతదవోచ – ‘హే జే, కాళీ’తి. ‘కిం, అయ్యే’తి? ‘కిం, జే, దివా ఉట్ఠాసీ’తి? ‘న ఖ్వయ్యే, కిఞ్చీ’తి. ‘నో వత రే కిఞ్చి, పాపి దాసి, దివా ఉట్ఠాసీ’తి కుపితా అనత్తమనా అగ్గళసూచిం గహేత్వా సీసే పహారం అదాసి, సీసం వోభిన్ది [వి + అవ + భిన్ది = వోభిన్ది]. అథ ఖో, భిక్ఖవే, కాళీ దాసీ భిన్నేన సీసేన లోహితేన గలన్తేన పటివిస్సకానం ఉజ్ఝాపేసి – ‘పస్సథయ్యే, సోరతాయ కమ్మం; పస్సథయ్యే, నివాతాయ కమ్మం, పస్సథయ్యే, ఉపసన్తాయ కమ్మం! కథఞ్హి నామ ఏకదాసికాయ దివా ఉట్ఠాసీతి కుపితా అనత్తమనా అగ్గళసూచిం గహేత్వా సీసే పహారం దస్సతి, సీసం వోభిన్దిస్సతీ’తి.
‘‘అథ ఖో, భిక్ఖవే, వేదేహికాయ గహపతానియా అపరేన సమయేన ఏవం పాపకో కిత్తిసద్దో అబ్భుగ్గచ్ఛి – ‘చణ్డీ వేదేహికా గహపతానీ, అనివాతా వేదేహికా గహపతానీ, అనుపసన్తా వేదేహికా గహపతానీ’తి.
‘‘ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవే, ఇధేకచ్చో భిక్ఖు తావదేవ సోరతసోరతో హోతి నివాతనివాతో హోతి ఉపసన్తూపసన్తో హోతి యావ న అమనాపా వచనపథా ఫుసన్తి. యతో చ, భిక్ఖవే, భిక్ఖుం అమనాపా వచనపథా ఫుసన్తి, అథ భిక్ఖు ‘సోరతో’తి వేదితబ్బో, ‘నివాతో’తి వేదితబ్బో, ‘ఉపసన్తో’తి వేదితబ్బో. నాహం తం, భిక్ఖవే, భిక్ఖుం ‘సువచో’తి వదామి యో చీవరపిణ్డపాతసేనాసనగిలానప్పచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారహేతు సువచో హోతి, సోవచస్సతం ఆపజ్జతి. తం కిస్స హేతు? తఞ్హి సో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు చీవరపిణ్డపాతసేనాసనగిలానప్పచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారం అలభమానో న సువచో హోతి, న సోవచస్సతం ఆపజ్జతి. యో చ ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ధమ్మంయేవ సక్కరోన్తో, ధమ్మం గరుం కరోన్తో, ధమ్మం మానేన్తో, ధమ్మం పూజేన్తో, ధమ్మం అపచాయమానో [ధమ్మం యేవ సక్కరోన్తో ధమ్మం గరుకరోన్తో ధమ్మం అపచాయమానో (సీ. స్యా. పీ.)] సువచో హోతి, సోవచస్సతం ఆపజ్జతి, తమహం ‘సువచో’తి వదామి. తస్మాతిహ, భిక్ఖవే, ‘ధమ్మంయేవ సక్కరోన్తా, ధమ్మం గరుం కరోన్తా, ధమ్మం మానేన్తా, ధమ్మం పూజేన్తా, ధమ్మం అపచాయమానా సువచా భవిస్సామ, సోవచస్సతం ఆపజ్జిస్సామా’తి. ఏవఞ్హి వో, భిక్ఖవే, సిక్ఖితబ్బం.
౨౨౭. ‘‘పఞ్చిమే, భిక్ఖవే, వచనపథా యేహి వో పరే వదమానా వదేయ్యుం – కాలేన వా అకాలేన వా; భూతేన వా అభూతేన వా; సణ్హేన వా ఫరుసేన వా; అత్థసంహితేన వా అనత్థసంహితేన వా; మేత్తచిత్తా వా దోసన్తరా వా. కాలేన వా, భిక్ఖవే, పరే వదమానా వదేయ్యుం అకాలేన వా; భూతేన వా, భిక్ఖవే, పరే వదమానా వదేయ్యుం అభూతేన వా; సణ్హేన వా, భిక్ఖవే, పరే వదమానా వదేయ్యుం ఫరుసేన వా; అత్థసంహితేన వా, భిక్ఖవే, పరే వదమానా వదేయ్యుం అనత్థసంహితేన వా; మేత్తచిత్తా వా, భిక్ఖవే, పరే వదమానా వదేయ్యుం దోసన్తరా వా. తత్రాపి వో, భిక్ఖవే, ఏవం సిక్ఖితబ్బం – ‘న చేవ నో చిత్తం విపరిణతం భవిస్సతి, న చ పాపికం వాచం నిచ్ఛారేస్సామ, హితానుకమ్పీ చ విహరిస్సామ మేత్తచిత్తా, న దోసన్తరా. తఞ్చ పుగ్గలం మేత్తాసహగతేన చేతసా ఫరిత్వా విహరిస్సామ, తదారమ్మణఞ్చ సబ్బావన్తం లోకం మేత్తాసహగతేన చిత్తేన విపులేన మహగ్గతేన అప్పమాణేన అవేరేన అబ్యాబజ్ఝేన [అబ్యాపజ్ఝేన (సీ. స్యా. పీ.), అబ్యాపజ్జేన (క.) అఙ్గుత్తరతికనిపాతటీకా ఓలోకేతబ్బా] ఫరిత్వా విహరిస్సామా’తి. ఏవఞ్హి వో, భిక్ఖవే, సిక్ఖితబ్బం.
౨౨౮. ‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, పురిసో ఆగచ్ఛేయ్య కుదాలపిటకం [కుద్దాలపిటకం (సీ. స్యా. పీ.)] ఆదాయ. సో ఏవం వదేయ్య – ‘అహం ఇమం మహాపథవిం అపథవిం కరిస్సామీ’తి. సో తత్ర తత్ర విఖణేయ్య [ఖణేయ్య (సీ. స్యా. పీ.)], తత్ర తత్ర వికిరేయ్య, తత్ర తత్ర ఓట్ఠుభేయ్య, తత్ర తత్ర ఓముత్తేయ్య – ‘అపథవీ భవసి, అపథవీ భవసీ’తి. తం కిం మఞ్ఞథ, భిక్ఖవే, అపి ను సో పురిసో ఇమం మహాపథవిం అపథవిం కరేయ్యా’’తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’. ‘‘తం కిస్స హేతు’’? ‘‘అయఞ్హి, భన్తే, మహాపథవీ గమ్భీరా అప్పమేయ్యా. సా న సుకరా అపథవీ కాతుం; యావదేవ చ పన సో పురిసో కిలమథస్స విఘాతస్స భాగీ అస్సా’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవే, పఞ్చిమే వచనపథా యేహి వో పరే వదమానా వదేయ్యుం – కాలేన వా అకాలేన వా; భూతేన వా అభూతేన వా; సణ్హేన వా ఫరుసేన వా; అత్థసంహితేన వా అనత్థసంహితేన వా; మేత్తచిత్తా వా దోసన్తరా వా. కాలేన వా, భిక్ఖవే, పరే వదమానా వదేయ్యుం అకాలేన వా; భూతేన వా భిక్ఖవే, పరే వదమానా వదేయ్యుం అభూతేన వా; సణ్హేన వా, భిక్ఖవే, పరే వదమానా వదేయ్యుం ఫరుసేన వా; అత్థసంహితేన వా, భిక్ఖవే, పరే వదమానా వదేయ్యుం అనత్థసంహితేన వా; మేత్తచిత్తా వా, భిక్ఖవే, పరే వదమానా వదేయ్యుం దోసన్తరా వా. తత్రాపి వో, భిక్ఖవే, ఏవం సిక్ఖితబ్బం – ‘న చేవ నో చిత్తం విపరిణతం భవిస్సతి, న చ పాపికం వాచం నిచ్ఛారేస్సామ, హితానుకమ్పీ చ విహరిస్సామ మేత్తచిత్తా న దోసన్తరా. తఞ్చ పుగ్గలం మేత్తాసహగతేన చేతసా ఫరిత్వా విహరిస్సామ, తదారమ్మణఞ్చ సబ్బావన్తం లోకం పథవిసమేన చేతసా విపులేన మహగ్గతేన అప్పమాణేన అవేరేన అబ్యాబజ్ఝేన ఫరిత్వా విహరిస్సామా’తి. ఏవఞ్హి వో, భిక్ఖవే, సిక్ఖితబ్బం.
౨౨౯. ‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, పురిసో ఆగచ్ఛేయ్య లాఖం వా హలిద్దిం వా నీలం వా మఞ్జిట్ఠం వా ఆదాయ. సో ఏవం వదేయ్య – ‘అహం ఇమస్మిం ఆకాసే రూపం లిఖిస్సామి, రూపపాతుభావం కరిస్సామీ’తి. తం కిం మఞ్ఞథ, భిక్ఖవే, అపి ను సో పురిసో ఇమస్మిం ఆకాసే రూపం లిఖేయ్య, రూపపాతుభావం కరేయ్యా’’తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’. ‘‘తం కిస్స హేతు’’? ‘‘అయఞ్హి, భన్తే, ఆకాసో అరూపీ అనిదస్సనో. తత్థ న సుకరం రూపం లిఖితుం, రూపపాతుభావం కాతుం; యావదేవ చ పన సో పురిసో కిలమథస్స విఘాతస్స భాగీ అస్సా’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవే, పఞ్చిమే వచనపథా యేహి వో పరే వదమానా వదేయ్యుం కాలేన వా అకాలేన వా …పే… ‘న చేవ… తదారమ్మణఞ్చ సబ్బావన్తం లోకం ఆకాససమేన చేతసా విపులేన మహగ్గతేన అప్పమాణేన అవేరేన అబ్యాబజ్ఝేన ఫరిత్వా విహరిస్సామా’తి. ఏవఞ్హి వో, భిక్ఖవే, సిక్ఖితబ్బం.
౨౩౦. ‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, పురిసో ఆగచ్ఛేయ్య ఆదిత్తం తిణుక్కం ఆదాయ. సో ఏవం వదేయ్య – ‘అహం ఇమాయ ఆదిత్తాయ తిణుక్కాయ గఙ్గం నదిం సన్తాపేస్సామి సంపరితాపేస్సామీ’తి. తం కిం మఞ్ఞథ, భిక్ఖవే, అపి ను సో పురిసో ఆదిత్తాయ తిణుక్కాయ గఙ్గం నదిం సన్తాపేయ్య సంపరితాపేయ్యా’’తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’. ‘‘తం కిస్స హేతు’’? ‘‘గఙ్గా హి, భన్తే, నదీ గమ్భీరా అప్పమేయ్యా. సా న సుకరా ఆదిత్తాయ తిణుక్కాయ సన్తాపేతుం సంపరితాపేతుం; యావదేవ చ పన సో పురిసో కిలమథస్స విఘాతస్స భాగీ అస్సా’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవే, పఞ్చిమే వచనపథా యేహి వో పరే వదమానా వదేయ్యుం కాలేన వా అకాలేన వా…పే… ‘న చేవ… తదారమ్మణఞ్చ సబ్బావన్తం లోకం గఙ్గాసమేన చేతసా విపులేన మహగ్గతేన అప్పమాణేన అవేరేన అబ్యాబజ్ఝేన ఫరిత్వా విహరిస్సామా’’తి. ఏవఞ్హి వో, భిక్ఖవే, సిక్ఖితబ్బం.
౨౩౧. ‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, బిళారభస్తా మద్దితా సుమద్దితా సుపరిమద్దితా, ముదుకా తూలినీ ఛిన్నసస్సరా ఛిన్నభబ్భరా. అథ పురిసో ఆగచ్ఛేయ్య కట్ఠం వా కథలం [కఠలం (సీ. స్యా. పీ.)] వా ఆదాయ. సో ఏవం వదేయ్య – ‘అహం ఇమం బిళారభస్తం మద్దితం సుమద్దితం సుపరిమద్దితం, ముదుకం తూలినిం, ఛిన్నసస్సరం ఛిన్నభబ్భరం కట్ఠేన వా కథలేన వా సరసరం కరిస్సామి భరభరం కరిస్సామీ’తి. తం కిం మఞ్ఞథ, భిక్ఖవే, అపి ను సో పురిసో అముం బిళారభస్తం మద్దితం సుమద్దితం సుపరిమద్దితం, ముదుకం తూలినిం, ఛిన్నసస్సరం ఛిన్నభబ్భరం కట్ఠేన వా కథలేన వా సరసరం కరేయ్య, భరభరం కరేయ్యా’’తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’. ‘‘తం కిస్స హేతు’’? ‘‘అము హి, భన్తే, బిళారభస్తా మద్దితా సుమద్దితా సుపరిమద్దితా, ముదుకా తూలినీ, ఛిన్నసస్సరా ఛిన్నభబ్భరా. సా న సుకరా కట్ఠేన వా కథలేన వా సరసరం కాతుం భరభరం కాతుం; యావదేవ చ పన సో పురిసో కిలమథస్స విఘాతస్స భాగీ అస్సా’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవే, పఞ్చిమే వచనపథా యేహి వో పరే వదమానా వదేయ్యుం కాలేన వా అకాలేన వా; భూతేన వా అభూతేన వా; సణ్హేన వా ఫరుసేన వా; అత్థసంహితేన వా అనత్థసంహితేన వా; మేత్తచిత్తా వా దోసన్తరా వా. కాలేన వా భిక్ఖవే పరే వదమానా వదేయ్యుం అకాలేన వా; భూతేన వా, భిక్ఖవే, పరే వదమానా వదేయ్యుం అభూతేన వా; సణ్హేన వా, భిక్ఖవే, పరే వదమానా వదేయ్యుం ఫరుసేన వా; అత్థసంహితేన వా, భిక్ఖవే, పరే వదమానా వదేయ్యుం అనత్థసంహితేన వా; మేత్తచిత్తా వా, భిక్ఖవే, పరే వదమానా వదేయ్యుం దోసన్తరా వా. తత్రాపి వో, భిక్ఖవే, ఏవం సిక్ఖితబ్బం – ‘న చేవ నో చిత్తం విపరిణతం భవిస్సతి, న చ పాపికం వాచం నిచ్ఛారేస్సామ హితానుకమ్పీ చ విహరిస్సామ మేత్తచిత్తా న దోసన్తరా. తఞ్చ పుగ్గలం మేత్తాసహగతేన చేతసా ఫరిత్వా విహరిస్సామ, తదారమ్మణఞ్చ సబ్బావన్తం లోకం బిళారభస్తాసమేన చేతసా విపులేన మహగ్గతేన అప్పమాణేన అవేరేన అబ్యాబజ్ఝేన ఫరిత్వా విహరిస్సామా’తి. ఏవఞ్హి వో, భిక్ఖవే, సిక్ఖితబ్బం.
౨౩౨. ‘‘ఉభతోదణ్డకేన చేపి, భిక్ఖవే, కకచేన చోరా ఓచరకా అఙ్గమఙ్గాని ఓకన్తేయ్యుం, తత్రాపి యో మనో పదూసేయ్య, న మే సో తేన సాసనకరో. తత్రాపి వో, భిక్ఖవే, ఏవం సిక్ఖితబ్బం – ‘న చేవ నో చిత్తం విపరిణతం భవిస్సతి, న చ పాపికం వాచం నిచ్ఛారేస్సామ, హితానుకమ్పీ చ విహరిస్సామ మేత్తచిత్తా న దోసన్తరా. తఞ్చ పుగ్గలం మేత్తాసహగతేన చేతసా ఫరిత్వా విహరిస్సామ తదారమ్మణఞ్చ సబ్బావన్తం లోకం మేత్తాసహగతేన చేతసా విపులేన మహగ్గతేన అప్పమాణేన అవేరేన అబ్యాబజ్ఝేన ఫరిత్వా విహరిస్సామా’తి. ఏవఞ్హి వో, భిక్ఖవే, సిక్ఖితబ్బం.
౨౩౩. ‘‘ఇమఞ్చ [ఇమఞ్చే (?)] తుమ్హే, భిక్ఖవే, కకచూపమం ఓవాదం అభిక్ఖణం మనసి కరేయ్యాథ. పస్సథ నో తుమ్హే, భిక్ఖవే, తం వచనపథం, అణుం వా థూలం వా, యం తుమ్హే నాధివాసేయ్యాథా’’తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’. ‘‘తస్మాతిహ, భిక్ఖవే, ఇమం కకచూపమం ఓవాదం అభిక్ఖణం మనసికరోథ. తం వో భవిస్సతి దీఘరత్తం హితాయ సుఖాయా’’తి.
ఇదమవోచ భగవా. అత్తమనా తే భిక్ఖూ భగవతో భాసితం అభినన్దున్తి.
కకచూపమసుత్తం నిట్ఠితం పఠమం.
౨. అలగద్దూపమసుత్తం
౨౩౪. ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం భగవా సావత్థియం విహరతి జేతవనే అనాథపిణ్డికస్స ఆరామే. తేన ఖో పన సమయేన అరిట్ఠస్స నామ భిక్ఖునో గద్ధబాధిపుబ్బస్స [గన్ధబాధిపుబ్బస్స (క.)] ఏవరూపం పాపకం దిట్ఠిగతం ఉప్పన్నం హోతి – ‘‘తథాహం భగవతా ధమ్మం దేసితం ఆజానామి యథా యేమే అన్తరాయికా ధమ్మా వుత్తా భగవతా తే పటిసేవతో నాలం అన్తరాయాయా’’తి. అస్సోసుం ఖో సమ్బహులా భిక్ఖూ – ‘‘అరిట్ఠస్స కిర నామ భిక్ఖునో గద్ధబాధిపుబ్బస్స ఏవరూపం పాపకం దిట్ఠిగతం ఉప్పన్నం – ‘తథాహం భగవతా ధమ్మం దేసితం ఆజానామి యథా యేమే అన్తరాయికా ధమ్మా వుత్తా భగవతా తే పటిసేవతో నాలం అన్తరాయాయా’’’తి. అథ ఖో తే భిక్ఖూ యేన అరిట్ఠో భిక్ఖు గద్ధబాధిపుబ్బో తేనుపసఙ్కమింసు; ఉపసఙ్కమిత్వా అరిట్ఠం భిక్ఖుం గద్ధబాధిపుబ్బం ఏతదవోచుం – ‘‘సచ్చం కిర తే, ఆవుసో అరిట్ఠ, ఏవరూపం పాపకం దిట్ఠిగతం ఉప్పన్నం – ‘తథాహం భగవతా ధమ్మం దేసితం ఆజానామి యథా యేమే అన్తరాయికా ధమ్మా వుత్తా భగవతా తే పటిసేవతో నాలం అన్తరాయాయా’’’తి. ‘‘ఏవంబ్యాఖో [ఏవం ఖో (?) భగవతో సమ్ముఖాయేవస్స ‘‘ఏవంబ్యాఖో’’తి] అహం, ఆవుసో, భగవతా ధమ్మం దేసితం ఆజానామి యథా యేమే అన్తరాయికా ధమ్మా వుత్తా భగవతా తే పటిసేవతో నాలం అన్తరాయాయా’’తి.
అథ ఖో తేపి భిక్ఖూ అరిట్ఠం భిక్ఖుం గద్ధబాధిపుబ్బం ఏతస్మా పాపకా దిట్ఠిగతా వివేచేతుకామా సమనుయుఞ్జన్తి సమనుగాహన్తి [సమనుగ్గాహన్తి (స్యా.)] సమనుభాసన్తి – ‘‘మా హేవం, ఆవుసో అరిట్ఠ, అవచ, మా భగవన్తం అబ్భాచిక్ఖి; న హి సాధు భగవతో అబ్భక్ఖానం [అబ్భాచిక్ఖనం (క.)], న హి భగవా ఏవం వదేయ్య. అనేకపరియాయేనావుసో అరిట్ఠ, అన్తరాయికా ధమ్మా అన్తరాయికా వుత్తా భగవతా, అలఞ్చ పన తే పటిసేవతో అన్తరాయాయ. అప్పస్సాదా కామా వుత్తా భగవతా బహుదుక్ఖా బహుపాయాసా,ఆదీనవో ఏత్థ భియ్యో. అట్ఠికఙ్కలూపమా కామా వుత్తా భగవతా…పే… మంసపేసూపమా కామా వుత్తా భగవతా… తిణుక్కూపమా కామా వుత్తా భగవతా… అఙ్గారకాసూపమా కామా వుత్తా భగవతా… సుపినకూపమా కామా వుత్తా భగవతా… యాచితకూపమా కామా వుత్తా భగవతా… రుక్ఖఫలూపమా కామా వుత్తా భగవతా… అసిసూనూపమా కామా వుత్తా భగవతా… సత్తిసూలూపమా కామా వుత్తా భగవతా… సప్పసిరూపమా కామా వుత్తా భగవతా బహుదుక్ఖా బహుపాయాసా, ఆదీనవో ఏత్థ భియ్యో’’తి. ఏవమ్పి ఖో అరిట్ఠో భిక్ఖు గద్ధబాధిపుబ్బో తేహి భిక్ఖూహి సమనుయుఞ్జియమానో సమనుగాహియమానో [సమనుగ్గాహియమానో (స్యా. వినయేపి)] సమనుభాసియమానో తదేవ [తథేవ తం (వినయే)] పాపకం దిట్ఠిగతం థామసా పరామాసా అభినివిస్స వోహరతి – ‘‘ఏవంబ్యాఖో అహం, ఆవుసో, భగవతా ధమ్మం దేసితం ఆజానామి యథా యేమే అన్తరాయికా ధమ్మా వుత్తా భగవతా తే పటిసేవతో నాలం అన్తరాయాయా’’తి.
౨౩౫. యతో ఖో తే భిక్ఖూ నాసక్ఖింసు అరిట్ఠం భిక్ఖుం గద్ధబాధిపుబ్బం ఏతస్మా పాపకా దిట్ఠిగతా వివేచేతుం, అథ ఖో తే భిక్ఖూ యేన భగవా తేనుపసఙ్కమింసు; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీదింసు. ఏకమన్తం నిసిన్నా ఖో తే భిక్ఖూ భగవన్తం ఏతదవోచుం – ‘‘అరిట్ఠస్స నామ, భన్తే, భిక్ఖునో గద్ధబాధిపుబ్బస్స ఏవరూపం పాపకం దిట్ఠిగతం ఉప్పన్నం – ‘తథాహం భగవతా ధమ్మం దేసితం ఆజానామి యథా యేమే అన్తరాయికా ధమ్మా వుత్తా భగవతా తే పటిసేవతో నాలం అన్తరాయాయా’తి. అస్సుమ్హ ఖో మయం, భన్తే – ‘అరిట్ఠస్స కిర నామ భిక్ఖునో గద్ధబాధిపుబ్బస్స ఏవరూపం పాపకం దిట్ఠిగతం ఉప్పన్నం – తథాహం భగవతా ధమ్మం దేసితం ఆజానామి యథా యేమే అన్తరాయికా ధమ్మా వుత్తా భగవతా తే పటిసేవతో నాలం అన్తరాయాయా’తి. అథ ఖో మయం, భన్తే, యేన అరిట్ఠో భిక్ఖు గద్ధబాధిపుబ్బో తేనుపసఙ్కమిమ్హ; ఉపసఙ్కమిత్వా అరిట్ఠం భిక్ఖుం గద్ధబాధిపుబ్బం ఏతదవోచుమ్హ – ‘సచ్చం కిర తే, ఆవుసో అరిట్ఠ, ఏవరూపం పాపకం దిట్ఠిగతం ఉప్పన్నం – తథాహం భగవతా ధమ్మం దేసితం ఆజానామి యథా యేమే అన్తరాయికా ధమ్మా వుత్తా భగవతా తే పటిసేవతో నాలం అన్తరాయాయా’తి?
‘‘ఏవం వుత్తే, భన్తే, అరిట్ఠో భిక్ఖు గద్ధబాధిపుబ్బో అమ్హే ఏతదవోచ – ‘ఏవంబ్యాఖో అహం, ఆవుసో, భగవతా ధమ్మం దేసితం ఆజానామి యథా యేమే అన్తరాయికా ధమ్మా వుత్తా భగవతా తే పటిసేవతో నాలం అన్తరాయాయా’తి. అథ ఖో మయం, భన్తే, అరిట్ఠం భిక్ఖుం గద్ధబాధిపుబ్బం ఏతస్మా పాపకా దిట్ఠిగతా వివేచేతుకామా సమనుయుఞ్జిమ్హ సమనుగాహిమ్హ సమనుభాసిమ్హ – ‘మా హేవం, ఆవుసో అరిట్ఠ, అవచ, మా భగవన్తం అబ్భాచిక్ఖి; న హి సాధు భగవతో అబ్భక్ఖానం, న హి భగవా ఏవం వదేయ్య. అనేకపరియాయేనావుసో అరిట్ఠ, అన్తరాయికా ధమ్మా అన్తరాయికా వుత్తా భగవతా, అలఞ్చ పన తే పటిసేవతో అన్తరాయాయ. అప్పస్సాదా కామా వుత్తా భగవతా బహుదుక్ఖా బహుపాయాసా, ఆదీనవో ఏత్థ భియ్యో. అట్ఠికఙ్కలూపమా కామా వుత్తా భగవతా…పే… సప్పసిరూపమా కామా వుత్తా భగవతా బహుదుక్ఖా బహుపాయాసా, ఆదీనవో ఏత్థ భియ్యో’తి. ఏవమ్పి ఖో, భన్తే, అరిట్ఠో భిక్ఖు గద్ధబాధిపుబ్బో అమ్హేహి సమనుయుఞ్జియమానో సమనుగాహియమానో సమనుభాసియమానో తదేవ పాపకం దిట్ఠిగతం థామసా పరామాసా అభినివిస్స వోహరతి – ‘ఏవంబ్యాఖో అహం, ఆవుసో, భగవతా ధమ్మం దేసితం ఆజానామి యథా యేమే అన్తరాయికా ధమ్మా వుత్తా భగవతా తే పటిసేవతో నాలం అన్తరాయాయా’తి. యతో ఖో మయం, భన్తే, నాసక్ఖిమ్హ అరిట్ఠం భిక్ఖుం గద్ధబాధిపుబ్బం ఏతస్మా పాపకా దిట్ఠిగతా వివేచేతుం, అథ మయం ఏతమత్థం భగవతో ఆరోచేమా’’తి.
౨౩౬. అథ ఖో భగవా అఞ్ఞతరం భిక్ఖుం ఆమన్తేసి – ‘‘ఏహి త్వం, భిక్ఖు, మమ వచనేన అరిట్ఠం భిక్ఖుం గద్ధబాధిపుబ్బం ఆమన్తేహి – ‘సత్థా తం, ఆవుసో అరిట్ఠ, ఆమన్తేతీ’’’తి. ‘‘ఏవం, భన్తే’’తి ఖో సో భిక్ఖు భగవతో పటిస్సుత్వా, యేన అరిట్ఠో భిక్ఖు గద్ధబాధిపుబ్బో తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా అరిట్ఠం భిక్ఖుం గద్ధబాధిపుబ్బం ఏతదవోచ – ‘‘సత్థా తం, ఆవుసో అరిట్ఠ, ఆమన్తేతీ’’తి. ‘‘ఏవమావుసో’’తి ఖో అరిట్ఠో భిక్ఖు గద్ధబాధిపుబ్బో తస్స భిక్ఖునో పటిస్సుత్వా యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నం ఖో అరిట్ఠం భిక్ఖుం గద్ధబాధిపుబ్బం భగవా ఏతదవోచ – ‘‘సచ్చం కిర తే, అరిట్ఠ, ఏవరూపం పాపకం దిట్ఠిగతం ఉప్పన్నం – ‘తథాహం భగవతా ధమ్మం దేసితం ఆజానామి యథా యేమే అన్తరాయికా ధమ్మా వుత్తా భగవతా తే పటిసేవతో నాలం అన్తరాయాయా’’’తి?
‘‘ఏవంబ్యాఖో అహం, భన్తే, భగవతా ధమ్మం దేసితం ఆజానామి – ‘యథా యేమే అన్తరాయికా ధమ్మా వుత్తా భగవతా తే పటిసేవతో నాలం అన్తరాయాయా’’’తి. ‘‘కస్స ఖో నామ త్వం, మోఘపురిస, మయా ఏవం ధమ్మం దేసితం ఆజానాసి? నను మయా, మోఘపురిస, అనేకపరియాయేన అన్తరాయికా ధమ్మా అన్తరాయికా వుత్తా? అలఞ్చ పన తే పటిసేవతో అన్తరాయాయ. అప్పస్సాదా కామా వుత్తా మయా, బహుదుక్ఖా బహుపాయాసా, ఆదీనవో ఏత్థ భియ్యో. అట్ఠికఙ్కలూపమా కామా వుత్తా మయా… మంసపేసూపమా కామా వుత్తా మయా… తిణుక్కూపమా కామా వుత్తా మయా… అఙ్గారకాసూపమా కామా వుత్తా మయా… సుపినకూపమా కామా వుత్తా మయా… యాచితకూపమా కామా వుత్తా మయా… రుక్ఖఫలూపమా కామా వుత్తా మయా… అసిసూనూపమా కామా వుత్తా మయా… సత్తిసూలూపమా కామా వుత్తా మయా… సప్పసిరూపమా కామా వుత్తా మయా, బహుదుక్ఖా బహుపాయాసా, ఆదీనవో ఏత్థ భియ్యో. అథ చ పన త్వం, మోఘపురిస, అత్తనా దుగ్గహితేన అమ్హే చేవ అబ్భాచిక్ఖసి, అత్తానఞ్చ ఖనసి, బహుఞ్చ అపుఞ్ఞం పసవసి. తఞ్హి తే, మోఘపురిస, భవిస్సతి దీఘరత్తం అహితాయ దుక్ఖాయా’’తి.
అథ ఖో భగవా భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – ‘‘తం కిం మఞ్ఞథ, భిక్ఖవే, అపి నాయం అరిట్ఠో భిక్ఖు గద్ధబాధిపుబ్బో ఉస్మీకతోపి ఇమస్మిం ధమ్మవినయే’’తి? ‘‘కిఞ్హి [కింతి (క.)] సియా, భన్తే; నో హేతం, భన్తే’’తి. ఏవం వుత్తే, అరిట్ఠో భిక్ఖు గద్ధబాధిపుబ్బో తుణ్హీభూతో మఙ్కుభూతో పత్తక్ఖన్ధో అధోముఖో పజ్ఝాయన్తో అప్పటిభానో నిసీది. అథ ఖో భగవా అరిట్ఠం భిక్ఖుం గద్ధబాధిపుబ్బం తుణ్హీభూతం మఙ్కుభూతం పత్తక్ఖన్ధం అధోముఖం పజ్ఝాయన్తం అప్పటిభానం విదిత్వా అరిట్ఠం భిక్ఖుం గద్ధబాధిపుబ్బం ఏతదవోచ – ‘‘పఞ్ఞాయిస్ససి ఖో త్వం, మోఘపురిస, ఏతేన సకేన పాపకేన దిట్ఠిగతేన. ఇధాహం భిక్ఖూ పటిపుచ్ఛిస్సామీ’’తి.
౨౩౭. అథ ఖో భగవా భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – ‘‘తుమ్హేపి మే, భిక్ఖవే, ఏవం ధమ్మం దేసితం ఆజానాథ యథాయం అరిట్ఠో భిక్ఖు గద్ధబాధిపుబ్బో అత్తనా దుగ్గహితేన అమ్హే చేవ అబ్భాచిక్ఖతి, అత్తానఞ్చ ఖనతి, బహుఞ్చ అపుఞ్ఞం పసవతీ’’తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే. అనేకపరియాయేన హి నో, భన్తే, అన్తరాయికా ధమ్మా అన్తరాయికా వుత్తా భగవతా; అలఞ్చ పన తే పటిసేవతో అన్తరాయాయ. అప్పస్సాదా కామా వుత్తా భగవతా బహుదుక్ఖా బహుపాయాసా, ఆదీనవో ఏత్థ భియ్యో. అట్ఠికఙ్కలూపమా కామా వుత్తా భగవతా…పే… సప్పసిరూపమా కామా వుత్తా భగవతా బహుదుక్ఖా బహుపాయాసా, ఆదీనవో ఏత్థ భియ్యో’’తి. ‘‘సాధు సాధు, భిక్ఖవే, సాధు, ఖో మే తుమ్హే, భిక్ఖవే, ఏవం ధమ్మం దేసితం ఆజానాథ. అనేకపరియాయేన హి ఖో, భిక్ఖవే, అన్తరాయికా ధమ్మా వుత్తా మయా, అలఞ్చ పన తే పటిసేవతో అన్తరాయాయ. అప్పస్సాదా కామా వుత్తా మయా, బహుదుక్ఖా బహుపాయాసా, ఆదీనవో ఏత్థ భియ్యో. అట్ఠికఙ్కలూపమా కామా వుత్తా మయా…పే… సప్పసిరూపమా కామా వుత్తా మయా, బహుదుక్ఖా బహుపాయాసా, ఆదీనవో ఏత్థ భియ్యో. అథ చ పనాయం అరిట్ఠో భిక్ఖు గద్ధబాధిపుబ్బో అత్తనా దుగ్గహితేన అమ్హే చేవ అబ్భాచిక్ఖతి, అత్తానఞ్చ ఖనతి, బహుఞ్చ అపుఞ్ఞం పసవతి. తఞ్హి తస్స మోఘపురిసస్స భవిస్సతి దీఘరత్తం అహితాయ దుక్ఖాయ. సో వత, భిక్ఖవే, అఞ్ఞత్రేవ కామేహి అఞ్ఞత్ర కామసఞ్ఞాయ అఞ్ఞత్ర కామవితక్కేహి కామే పటిసేవిస్సతీతి – నేతం ఠానం విజ్జతి’’.
౨౩౮. ‘‘ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చే మోఘపురిసా ధమ్మం పరియాపుణన్తి – సుత్తం, గేయ్యం, వేయ్యాకరణం, గాథం, ఉదానం, ఇతివుత్తకం, జాతకం, అబ్భుతధమ్మం, వేదల్లం. తే తం ధమ్మం పరియాపుణిత్వా తేసం ధమ్మానం పఞ్ఞాయ అత్థం న ఉపపరిక్ఖన్తి. తేసం తే ధమ్మా పఞ్ఞాయ అత్థం అనుపపరిక్ఖతం న నిజ్ఝానం ఖమన్తి. తే ఉపారమ్భానిసంసా చేవ ధమ్మం పరియాపుణన్తి ఇతివాదప్పమోక్ఖానిసంసా చ. యస్స చత్థాయ ధమ్మం పరియాపుణన్తి తఞ్చస్స అత్థం నానుభోన్తి. తేసం తే ధమ్మా దుగ్గహితా దీఘరత్తం అహితాయ దుక్ఖాయ సంవత్తన్తి. తం కిస్స హేతు? దుగ్గహితత్తా, భిక్ఖవే, ధమ్మానం.
‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, పురిసో అలగద్దత్థికో అలగద్దగవేసీ అలగద్దపరియేసనం చరమానో. సో పస్సేయ్య మహన్తం అలగద్దం. తమేనం భోగే వా నఙ్గుట్ఠే వా గణ్హేయ్య. తస్స సో అలగద్దో పటిపరివత్తిత్వా [పటినివత్తిత్వా (స్యా. క.)] హత్థే వా బాహాయ వా అఞ్ఞతరస్మిం వా అఙ్గపచ్చఙ్గే డంసేయ్య [డసేయ్య (సీ. పీ.)]. సో తతోనిదానం మరణం వా నిగచ్ఛేయ్య మరణమత్తం వా దుక్ఖం. తం కిస్స హేతు? దుగ్గహితత్తా, భిక్ఖవే, అలగద్దస్స. ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవే, ఇధేకచ్చే మోఘపురిసా ధమ్మం పరియాపుణన్తి – సుత్తం, గేయ్యం, వేయ్యాకరణం, గాథం, ఉదానం, ఇతివుత్తకం, జాతకం, అబ్భుతధమ్మం, వేదల్లం. తే తం ధమ్మం పరియాపుణిత్వా తేసం ధమ్మానం పఞ్ఞాయ అత్థం న ఉపపరిక్ఖన్తి. తేసం తే ధమ్మా పఞ్ఞాయ అత్థం అనుపపరిక్ఖతం న నిజ్ఝానం ఖమన్తి. తే ఉపారమ్భానిసంసా చేవ ధమ్మం పరియాపుణన్తి ఇతివాదప్పమోక్ఖానిసంసా చ. యస్స చత్థాయ ధమ్మం పరియాపుణన్తి తఞ్చస్స అత్థం నానుభోన్తి. తేసం తే ధమ్మా దుగ్గహితా దీఘరత్తం అహితాయ దుక్ఖాయ సంవత్తన్తి. తం కిస్స హేతు? దుగ్గహితత్తా భిక్ఖవే ధమ్మానం.
౨౩౯. ‘‘ఇధ పన, భిక్ఖవే, ఏకచ్చే కులపుత్తా ధమ్మం పరియాపుణన్తి – సుత్తం, గేయ్యం, వేయ్యాకరణం, గాథం, ఉదానం, ఇతివుత్తకం, జాతకం, అబ్భుతధమ్మం, వేదల్లం. తే తం ధమ్మం పరియాపుణిత్వా తేసం ధమ్మానం పఞ్ఞాయ అత్థం ఉపపరిక్ఖన్తి. తేసం తే ధమ్మా పఞ్ఞాయ అత్థం ఉపపరిక్ఖతం నిజ్ఝానం ఖమన్తి. తే న చేవ ఉపారమ్భానిసంసా ధమ్మం పరియాపుణన్తి న ఇతివాదప్పమోక్ఖానిసంసా చ [న చ ఇతివాదప్పమోక్ఖానిసంసా (?)]. యస్స చత్థాయ ధమ్మం పరియాపుణన్తి తఞ్చస్స అత్థం అనుభోన్తి. తేసం తే ధమ్మా సుగ్గహితా దీఘరత్తం హితాయ సుఖాయ సంవత్తన్తి. తం కిస్స హేతు? సుగ్గహితత్తా భిక్ఖవే ధమ్మానం.
‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, పురిసో అలగద్దత్థికో అలగద్దగవేసీ అలగద్దపరియేసనం చరమానో. సో పస్సేయ్య మహన్తం అలగద్దం. తమేనం అజపదేన దణ్డేన సునిగ్గహితం నిగ్గణ్హేయ్య. అజపదేన దణ్డేన సునిగ్గహితం నిగ్గహిత్వా, గీవాయ సుగ్గహితం గణ్హేయ్య. కిఞ్చాపి సో, భిక్ఖవే, అలగద్దో తస్స పురిసస్స హత్థం వా బాహం వా అఞ్ఞతరం వా అఙ్గపచ్చఙ్గం భోగేహి పలివేఠేయ్య, అథ ఖో సో నేవ తతోనిదానం మరణం వా నిగచ్ఛేయ్య మరణమత్తం వా దుక్ఖం. తం కిస్స హేతు? సుగ్గహితత్తా, భిక్ఖవే, అలగద్దస్స. ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవే, ఇధేకచ్చే కులపుత్తా ధమ్మం పరియాపుణన్తి – సుత్తం, గేయ్యం, వేయ్యాకరణం, గాథం, ఉదానం, ఇతివుత్తకం, జాతకం, అబ్భుతధమ్మం, వేదల్లం. తే తం ధమ్మం పరియాపుణిత్వా తేసం ధమ్మానం పఞ్ఞాయ అత్థం ఉపపరిక్ఖన్తి. తేసం తే ధమ్మా పఞ్ఞాయ అత్థం ఉపపరిక్ఖతం నిజ్ఝానం ఖమన్తి. తే న చేవ ఉపారమ్భానిసంసా ధమ్మం పరియాపుణన్తి, న ఇతివాదప్పమోక్ఖానిసంసా చ. యస్స చత్థాయ ధమ్మం పరియాపుణన్తి, తఞ్చస్స అత్థం అనుభోన్తి. తేసం తే ధమ్మా సుగ్గహితా దీఘరత్తం అత్థాయ హితాయ సుఖాయ సంవత్తన్తి. తం కిస్స హేతు? సుగ్గహితత్తా, భిక్ఖవే, ధమ్మానం. తస్మాతిహ, భిక్ఖవే, యస్స మే భాసితస్స అత్థం ఆజానేయ్యాథ, తథా నం ధారేయ్యాథ. యస్స చ పన మే భాసితస్స అత్థం న ఆజానేయ్యాథ, అహం వో తత్థ పటిపుచ్ఛితబ్బో, యే వా పనాస్సు వియత్తా భిక్ఖూ.
౨౪౦. ‘‘కుల్లూపమం వో, భిక్ఖవే, ధమ్మం దేసేస్సామి నిత్థరణత్థాయ, నో గహణత్థాయ. తం సుణాథ, సాధుకం మనసికరోథ, భాసిస్సామీ’’తి. ‘‘ఏవం, భన్తే’’తి ఖో తే భిక్ఖూ భగవతో పచ్చస్సోసుం. భగవా ఏతదవోచ – ‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, పురిసో అద్ధానమగ్గప్పటిపన్నో. సో పస్సేయ్య మహన్తం ఉదకణ్ణవం, ఓరిమం తీరం సాసఙ్కం సప్పటిభయం, పారిమం తీరం ఖేమం అప్పటిభయం; న చస్స నావా సన్తారణీ ఉత్తరసేతు వా అపారా పారం గమనాయ. తస్స ఏవమస్స – ‘అయం ఖో మహాఉదకణ్ణవో, ఓరిమం తీరం సాసఙ్కం సప్పటిభయం, పారిమం తీరం ఖేమం అప్పటిభయం; నత్థి చ నావా సన్తారణీ ఉత్తరసేతు వా అపారా పారం గమనాయ. యంనూనాహం తిణకట్ఠసాఖాపలాసం సంకడ్ఢిత్వా, కుల్లం బన్ధిత్వా, తం కుల్లం నిస్సాయ హత్థేహి చ పాదేహి చ వాయమమానో సోత్థినా పారం ఉత్తరేయ్య’న్తి. అథ ఖో సో, భిక్ఖవే, పురిసో తిణకట్ఠసాఖాపలాసం సంకడ్ఢిత్వా, కుల్లం బన్ధిత్వా తం కుల్లం నిస్సాయ హత్థేహి చ పాదేహి చ వాయమమానో సోత్థినా పారం ఉత్తరేయ్య. తస్స పురిసస్స ఉత్తిణ్ణస్స [తిణ్ణస్స (పీ. క.)] పారఙ్గతస్స ఏవమస్స – ‘బహుకారో ఖో మే అయం కుల్లో; ఇమాహం కుల్లం నిస్సాయ హత్థేహి చ పాదేహి చ వాయమమానో సోత్థినా పారం ఉత్తిణ్ణో. యంనూనాహం ఇమం కుల్లం సీసే వా ఆరోపేత్వా ఖన్ధే వా ఉచ్చారేత్వా [ఉచ్చోపేత్వా (క.)] యేన కామం పక్కమేయ్య’న్తి. తం కిం మఞ్ఞథ, భిక్ఖవే, అపి ను సో పురిసో ఏవంకారీ తస్మిం కుల్లే కిచ్చకారీ అస్సా’’తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’. ‘‘కథంకారీ చ సో, భిక్ఖవే, పురిసో తస్మిం కుల్లే కిచ్చకారీ అస్స? ఇధ, భిక్ఖవే, తస్స పురిసస్స ఉత్తిణ్ణస్స పారఙ్గతస్స ఏవమస్స – ‘బహుకారో ఖో మే అయం కుల్లో; ఇమాహం కుల్లం నిస్సాయ హత్థేహి చ పాదేహి చ వాయమమానో సోత్థినా పారం ఉత్తిణ్ణో. యంనూనాహం ఇమం కుల్లం థలే వా ఉస్సాదేత్వా [ఉస్సారేత్వా (క.)] ఉదకే వా ఓపిలాపేత్వా యేన కామం పక్కమేయ్య’న్తి. ఏవంకారీ ఖో సో, భిక్ఖవే, పురిసో తస్మిం కుల్లే కిచ్చకారీ అస్స. ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవే, కుల్లూపమో మయా ధమ్మో దేసితో నిత్థరణత్థాయ, నో గహణత్థాయ. కుల్లూపమం వో, భిక్ఖవే, ధమ్మం దేసితం, ఆజానన్తేహి ధమ్మాపి వో పహాతబ్బా పగేవ అధమ్మా.
౨౪౧. ‘‘ఛయిమాని, భిక్ఖవే, దిట్ఠిట్ఠానాని. కతమాని ఛ? ఇధ, భిక్ఖవే, అస్సుతవా పుథుజ్జనో అరియానం అదస్సావీ అరియధమ్మస్స అకోవిదో అరియధమ్మే అవినీతో, సప్పురిసానం అదస్సావీ సప్పురిసధమ్మస్స అకోవిదో సప్పురిసధమ్మే అవినీతో, రూపం ‘ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తా’తి సమనుపస్సతి; వేదనం ‘ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తా’తి సమనుపస్సతి; సఞ్ఞం ‘ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తా’తి సమనుపస్సతి; సఙ్ఖారే ‘ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తా’తి సమనుపస్సతి; యమ్పి తం దిట్ఠం సుతం ముతం విఞ్ఞాతం పత్తం పరియేసితం, అనువిచరితం మనసా తమ్పి ‘ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తా’తి సమనుపస్సతి; యమ్పి తం దిట్ఠిట్ఠానం – సో లోకో సో అత్తా, సో పేచ్చ భవిస్సామి నిచ్చో ధువో సస్సతో అవిపరిణామధమ్మో, సస్సతిసమం తథేవ ఠస్సామీతి – తమ్పి ‘ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తా’తి సమనుపస్సతి. సుతవా చ ఖో, భిక్ఖవే, అరియసావకో అరియానం దస్సావీ అరియధమ్మస్స కోవిదో అరియధమ్మే సువినీతో, సప్పురిసానం దస్సావీ సప్పురిసధమ్మస్స కోవిదో సప్పురిసధమ్మే సువినీతో, రూపం ‘నేతం మమ, నేసోహమస్మి, న మేసో అత్తా’తి సమనుపస్సతి; వేదనం ‘నేతం మమ, నేసోహమస్మి, న మేసో అత్తా’తి సమనుపస్సతి; సఞ్ఞం ‘నేతం మమ, నేసోహమస్మి, న మేసో అత్తా’తి సమనుపస్సతి; సఙ్ఖారే ‘నేతం మమ, నేసోహమస్మి, న మేసో అత్తా’తి సమనుపస్సతి; యమ్పి తం దిట్ఠం సుతం ముతం విఞ్ఞాతం పత్తం పరియేసితం, అనువిచరితం మనసా, తమ్పి ‘నేతం మమ, నేసోహమస్మి, న మేసో అత్తా’తి సమనుపస్సతి; యమ్పి తం దిట్ఠిట్ఠానం – సో లోకో సో అత్తా, సో పేచ్చ భవిస్సామి నిచ్చో ధువో సస్సతో అవిపరిణామధమ్మో, సస్సతిసమం తథేవ ఠస్సామీతి – తమ్పి ‘నేతం మమ, నేసోహమస్మి, న మేసో అత్తా’తి సమనుపస్సతి. సో ఏవం సమనుపస్సన్తో అసతి న పరితస్సతీ’’తి.
౨౪౨. ఏవం వుత్తే, అఞ్ఞతరో భిక్ఖు భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘సియా ను ఖో, భన్తే, బహిద్ధా అసతి పరితస్సనా’’తి? ‘‘సియా, భిక్ఖూ’’తి – భగవా అవోచ. ‘‘ఇధ భిక్ఖు ఏకచ్చస్స ఏవం హోతి – ‘అహు వత మే, తం వత మే నత్థి; సియా వత మే, తం వతాహం న లభామీ’తి. సో సోచతి కిలమతి పరిదేవతి ఉరత్తాళిం కన్దతి సమ్మోహం ఆపజ్జతి. ఏవం ఖో, భిక్ఖు, బహిద్ధా అసతి పరితస్సనా హోతీ’’తి.
‘‘సియా పన, భన్తే, బహిద్ధా అసతి అపరితస్సనా’’తి? ‘‘సియా, భిక్ఖూ’’తి – భగవా అవోచ. ‘‘ఇధ భిక్ఖు ఏకచ్చస్స న ఏవం హోతి – ‘అహు వత మే, తం వత మే నత్థి; సియా వత మే, తం వతాహం న లభామీ’తి. సో న సోచతి న కిలమతి న పరిదేవతి న ఉరత్తాళిం కన్దతి న సమ్మోహం ఆపజ్జతి. ఏవం ఖో, భిక్ఖు, బహిద్ధా అసతి అపరితస్సనా హోతీ’’తి.
‘‘సియా ను ఖో, భన్తే, అజ్ఝత్తం అసతి పరితస్సనా’’తి? ‘‘సియా, భిక్ఖూ’’తి – భగవా అవోచ. ‘‘ఇధ, భిక్ఖు, ఏకచ్చస్స ఏవం దిట్ఠి హోతి – ‘సో లోకో సో అత్తా, సో పేచ్చ భవిస్సామి నిచ్చో ధువో సస్సతో అవిపరిణామధమ్మో, సస్సతిసమం తథేవ ఠస్సామీ’తి. సో సుణాతి తథాగతస్స వా తథాగతసావకస్స వా సబ్బేసం దిట్ఠిట్ఠానాధిట్ఠానపరియుట్ఠానాభినివేసానుసయానం సముగ్ఘాతాయ సబ్బసఙ్ఖారసమథాయ సబ్బూపధిపటినిస్సగ్గాయ తణ్హాక్ఖయాయ విరాగాయ నిరోధాయ నిబ్బానాయ ధమ్మం దేసేన్తస్స. తస్స ఏవం హోతి – ‘ఉచ్ఛిజ్జిస్సామి నామస్సు, వినస్సిస్సామి నామస్సు, నస్సు నామ భవిస్సామీ’తి. సో సోచతి కిలమతి పరిదేవతి ఉరత్తాళిం కన్దతి సమ్మోహం ఆపజ్జతి. ఏవం ఖో, భిక్ఖు, అజ్ఝత్తం అసతి పరితస్సనా హోతీ’’తి.
‘‘సియా పన, భన్తే, అజ్ఝత్తం అసతి అపరితస్సనా’’తి? ‘‘సియా, భిక్ఖూ’’తి భగవా అవోచ. ‘‘ఇధ, భిక్ఖు, ఏకచ్చస్స న ఏవం దిట్ఠి హోతి – ‘సో లోకో సో అత్తా, సో పేచ్చ భవిస్సామి నిచ్చో ధువో సస్సతో అవిపరిణామధమ్మో, సస్సతిసమం తథేవ ఠస్సామీ’తి. సో సుణాతి తథాగతస్స వా తథాగతసావకస్స వా సబ్బేసం దిట్ఠిట్ఠానాధిట్ఠానపరియుట్ఠానాభినివేసానుసయానం సముగ్ఘాతాయ సబ్బసఙ్ఖారసమథాయ సబ్బూపధిపటినిస్సగ్గాయ తణ్హాక్ఖయాయ విరాగాయ నిరోధాయ నిబ్బానాయ ధమ్మం దేసేన్తస్స. తస్స న ఏవం హోతి – ‘ఉచ్ఛిజ్జిస్సామి నామస్సు, వినస్సిస్సామి నామస్సు, నస్సు నామ భవిస్సామీ’తి. సో న సోచతి న కిలమతి న పరిదేవతి న ఉరత్తాళిం కన్దతి న సమ్మోహం ఆపజ్జతి. ఏవం ఖో, భిక్ఖు, అజ్ఝత్తం అసతి అపరితస్సనా హోతి’’.
౨౪౩. ‘‘తం [తఞ్చ (క.)], భిక్ఖవే, పరిగ్గహం పరిగ్గణ్హేయ్యాథ, య్వాస్స [య్వాస్సు (క.)] పరిగ్గహో నిచ్చో ధువో సస్సతో అవిపరిణామధమ్మో, సస్సతిసమం తథేవ తిట్ఠేయ్య. పస్సథ నో తుమ్హే, భిక్ఖవే, తం పరిగ్గహం య్వాస్స పరిగ్గహో నిచ్చో ధువో సస్సతో అవిపరిణామధమ్మో, సస్సతిసమం తథేవ తిట్ఠేయ్యా’’తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’. ‘‘సాధు, భిక్ఖవే. అహమ్పి ఖో తం, భిక్ఖవే, పరిగ్గహం న సమనుపస్సామి య్వాస్స పరిగ్గహో నిచ్చో ధువో సస్సతో అవిపరిణామధమ్మో సస్సతిసమం తథేవ తిట్ఠేయ్య.
‘‘తం, భిక్ఖవే, అత్తవాదుపాదానం ఉపాదియేథ, యంస [యస్స (స్యా. క.)] అత్తవాదుపాదానం ఉపాదియతో న ఉప్పజ్జేయ్యుం సోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సుపాయాసా. పస్సథ నో తుమ్హే, భిక్ఖవే, తం అత్తవాదుపాదానం యంస అత్తవాదుపాదానం ఉపాదియతో న ఉప్పజ్జేయ్యుం సోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సుపాయాసా’’తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’. ‘‘సాధు, భిక్ఖవే. అహమ్పి ఖో తం, భిక్ఖవే, అత్తవాదుపాదానం న సమనుపస్సామి యంస అత్తవాదుపాదానం ఉపాదియతో న ఉప్పజ్జేయ్యుం సోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సుపాయాసా.
‘‘తం, భిక్ఖవే, దిట్ఠినిస్సయం నిస్సయేథ యంస దిట్ఠినిస్సయం నిస్సయతో న ఉప్పజ్జేయ్యుం సోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సుపాయాసా. పస్సథ నో తుమ్హే, భిక్ఖవే, తం దిట్ఠినిస్సయం యంస దిట్ఠినిస్సయం నిస్సయతో న ఉప్పజ్జేయ్యుం సోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సుపాయాసా’’తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’. ‘‘సాధు, భిక్ఖవే. అహమ్పి ఖో తం, భిక్ఖవే, దిట్ఠినిస్సయం న సమనుపస్సామి యంస దిట్ఠినిస్సయం నిస్సయతో న ఉప్పజ్జేయ్యుం సోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సుపాయాసా’’.
౨౪౪. ‘‘అత్తని వా, భిక్ఖవే, సతి అత్తనియం మే తి అస్సా’’తి?
‘‘ఏవం, భన్తే’’.
‘‘అత్తనియే వా, భిక్ఖవే, సతి అత్తా మే తి అస్సా’’తి? ‘‘ఏవం, భన్తే’’.
‘‘అత్తని చ, భిక్ఖవే, అత్తనియే చ సచ్చతో థేతతో అనుపలబ్భమానే, యమ్పి తం దిట్ఠిట్ఠానం – ‘సో లోకో సో అత్తా, సో పేచ్చ భవిస్సామి నిచ్చో ధువో సస్సతో అవిపరిణామధమ్మో, సస్సతిసమం తథేవ ఠస్సామీ’తి – ననాయం [న చ ఖోయం (క.)], భిక్ఖవే, కేవలో పరిపూరో బాలధమ్మో’’’తి?
‘‘కిఞ్హి నో సియా, భన్తే, కేవలో హి, భన్తే, పరిపూరో [కేవలో పరిపూరో (సీ. పీ.)] బాలధమ్మో’’తి.
‘‘తం కిం మఞ్ఞథ, భిక్ఖవే, రూపం నిచ్చం వా అనిచ్చం వా’’తి?
‘‘అనిచ్చం, భన్తే’’.
‘‘యం పనానిచ్చం, దుక్ఖం వా తం సుఖం వా’’తి?
‘‘దుక్ఖం, భన్తే’’.
‘‘యం పనానిచ్చం దుక్ఖం విపరిణామధమ్మం, కల్లం ను తం సమనుపస్సితుం – ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తా’’తి?
‘‘నో హేతం, భన్తే’’.
‘‘తం కిం మఞ్ఞథ, భిక్ఖవే, వేదనా…పే… సఞ్ఞా… సఙ్ఖారా… విఞ్ఞాణం నిచ్చం వా అనిచ్చం వా’’తి?
‘‘అనిచ్చం, భన్తే’’.
‘‘యం పనానిచ్చం, దుక్ఖం వా తం సుఖం వా’’తి?
‘‘దుక్ఖం, భన్తే’’.
‘‘యం పనానిచ్చం దుక్ఖం విపరిణామధమ్మం, కల్లం ను తం సమనుపస్సితుం – ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తా’’తి?
‘‘నో హేతం, భన్తే’’.
‘‘తస్మాతిహ, భిక్ఖవే, యం కిఞ్చి రూపం అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నం, అజ్ఝత్తం వా బహిద్ధా వా, ఓళారికం వా సుఖుమం వా, హీనం వా పణీతం వా, యం దూరే సన్తికే వా, సబ్బం రూపం ‘నేతం మమ, నేసోహమస్మి, న మేసో అత్తా’తి – ఏవమేతం యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ దట్ఠబ్బం. యా కాచి వేదనా…పే… యా కాచి సఞ్ఞా… యే కేచి సఙ్ఖారా… యం కిఞ్చి విఞ్ఞాణం అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నం, అజ్ఝత్తం వా బహిద్ధా వా, ఓళారికం వా సుఖుమం వా, హీనం వా పణీతం వా, యం దూరే సన్తికే వా, సబ్బం విఞ్ఞాణం ‘నేతం మమ, నేసోహమస్మి, న మేసో అత్తా’తి – ఏవమేతం యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ దట్ఠబ్బం’’.
౨౪౫. ‘‘ఏవం పస్సం, భిక్ఖవే, సుతవా అరియసావకో రూపస్మిం నిబ్బిన్దతి, వేదనాయ నిబ్బిన్దతి, సఞ్ఞాయ నిబ్బిన్దతి, సఙ్ఖారేసు నిబ్బిన్దతి, విఞ్ఞాణస్మిం నిబ్బిన్దతి, నిబ్బిదా విరజ్జతి [నిబ్బిన్దం విరజ్జతి (సీ. స్యా. పీ.)], విరాగా విముచ్చతి, విముత్తస్మిం విముత్తమితి ఞాణం హోతి. ‘ఖీణా జాతి, వుసితం బ్రహ్మచరియం, కతం కరణీయం, నాపరం ఇత్థత్తాయా’తి పజానాతి. అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ఉక్ఖిత్తపలిఘో ఇతిపి, సంకిణ్ణపరిక్ఖో ఇతిపి, అబ్బూళ్హేసికో ఇతిపి, నిరగ్గళో ఇతిపి, అరియో పన్నద్ధజో పన్నభారో విసంయుత్తో ఇతిపి.
‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ఉక్ఖిత్తపలిఘో హోతి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో అవిజ్జా పహీనా హోతి, ఉచ్ఛిన్నమూలా తాలావత్థుకతా అనభావంకతా, ఆయతిం అనుప్పాదధమ్మా. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ఉక్ఖిత్తపలిఘో హోతి.
‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సంకిణ్ణపరిక్ఖో హోతి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో పోనోబ్భవికో జాతిసంసారో పహీనో హోతి, ఉచ్ఛిన్నమూలో తాలావత్థుకతో అనభావంకతో, ఆయతిం అనుప్పాదధమ్మో. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సంకిణ్ణపరిక్ఖో హోతి.
‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు అబ్బూళ్హేసికో హోతి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో తణ్హా పహీనా హోతి, ఉచ్ఛిన్నమూలా తాలావత్థుకతా అనభావంకతా, ఆయతిం అనుప్పాదధమ్మా. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు అబ్బూళ్హేసికో హోతి.
‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు నిరగ్గళో హోతి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో పఞ్చ ఓరమ్భాగియాని సంయోజనాని పహీనాని హోన్తి, ఉచ్ఛిన్నమూలాని తాలావత్థుకతాని అనభావంకతాని, ఆయతిం అనుప్పాదధమ్మాని. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు నిరగ్గళో హోతి.
‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు అరియో పన్నద్ధజో పన్నభారో విసంయుత్తో హోతి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో అస్మిమానో పహీనో హోతి, ఉచ్ఛిన్నమూలో తాలావత్థుకతో అనభావంకతో, ఆయతిం అనుప్పాదధమ్మో. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు అరియో పన్నద్ధజో పన్నభారో విసంయుత్తో హోతి.
౨౪౬. ‘‘ఏవం విముత్తచిత్తం ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖుం సఇన్దా దేవా సబ్రహ్మకా సపజాపతికా అన్వేసం నాధిగచ్ఛన్తి – ‘ఇదం నిస్సితం తథాగతస్స విఞ్ఞాణ’న్తి. తం కిస్స హేతు? దిట్ఠేవాహం, భిక్ఖవే, ధమ్మే తథాగతం అననువిజ్జోతి వదామి. ఏవంవాదిం ఖో మం, భిక్ఖవే, ఏవమక్ఖాయిం ఏకే సమణబ్రాహ్మణా అసతా తుచ్ఛా ముసా అభూతేన అబ్భాచిక్ఖన్తి – ‘వేనయికో సమణో గోతమో, సతో సత్తస్స ఉచ్ఛేదం వినాసం విభవం పఞ్ఞాపేతీ’తి. యథా చాహం న, భిక్ఖవే [భిక్ఖవే న (సీ. స్యా. పీ.)], యథా చాహం న వదామి, తథా మం తే భోన్తో సమణబ్రాహ్మణా అసతా తుచ్ఛా ముసా అభూతేన అబ్భాచిక్ఖన్తి – ‘వేనయికో సమణో గోతమో, సతో సత్తస్స ఉచ్ఛేదం వినాసం విభవం పఞ్ఞాపేతీ’తి. పుబ్బే చాహం భిక్ఖవే, ఏతరహి చ దుక్ఖఞ్చేవ పఞ్ఞాపేమి, దుక్ఖస్స చ నిరోధం. తత్ర చే, భిక్ఖవే, పరే తథాగతం అక్కోసన్తి పరిభాసన్తి రోసేన్తి విహేసేన్తి, తత్ర, భిక్ఖవే, తథాగతస్స న హోతి ఆఘాతో న అప్పచ్చయో న చేతసో అనభిరద్ధి.
‘‘తత్ర చే, భిక్ఖవే, పరే తథాగతం సక్కరోన్తి గరుం కరోన్తి మానేన్తి పూజేన్తి, తత్ర, భిక్ఖవే, తథాగతస్స న హోతి ఆనన్దో న సోమనస్సం న చేతసో ఉప్పిలావితత్తం. తత్ర చే, భిక్ఖవే, పరే వా తథాగతం సక్కరోన్తి గరుం కరోన్తి మానేన్తి పూజేన్తి, తత్ర, భిక్ఖవే, తథాగతస్స ఏవం హోతి – ‘యం ఖో ఇదం పుబ్బే పరిఞ్ఞాతం తత్థ మే ఏవరూపా కారా [సక్కారా (క.)] కరీయన్తీ’తి. తస్మాతిహ, భిక్ఖవే, తుమ్హే చేపి పరే అక్కోసేయ్యుం పరిభాసేయ్యుం రోసేయ్యుం విహేసేయ్యుం, తత్ర తుమ్హే హి న ఆఘాతో న అప్పచ్చయో న చేతసో అనభిరద్ధి కరణీయా. తస్మాతిహ, భిక్ఖవే, తుమ్హే చేపి పరే సక్కరేయ్యుం గరుం కరేయ్యుం మానేయ్యుం పూజేయ్యుం, తత్ర తుమ్హేహి న ఆనన్దో న సోమనస్సం న చేతసో ఉప్పిలావితత్తం కరణీయం. తస్మాతిహ, భిక్ఖవే, తుమ్హే చేపి పరే సక్కరేయ్యుం గరుం కరేయ్యుం మానేయ్యుం పూజేయ్యుం, తత్ర తుమ్హాకం ఏవమస్స – ‘యం ఖో ఇదం పుబ్బే పరిఞ్ఞాతం, తత్థ మే [తత్థ నో (క.) తత్థ + ఇమేతి పదచ్ఛేదో] ఏవరూపా కారా కరీయన్తీ’తి.
౨౪౭. ‘‘తస్మాతిహ, భిక్ఖవే, యం న తుమ్హాకం తం పజహథ; తం వో పహీనం దీఘరత్తం హితాయ సుఖాయ భవిస్సతి. కిఞ్చ, భిక్ఖవే, న తుమ్హాకం? రూపం, భిక్ఖవే, న తుమ్హాకం, తం పజహథ; తం వో పహీనం దీఘరత్తం హితాయ సుఖాయ భవిస్సతి. వేదనా, భిక్ఖవే, న తుమ్హాకం, తం పజహథ; సా వో పహీనా దీఘరత్తం హితాయ సుఖాయ భవిస్సతి. సఞ్ఞా, భిక్ఖవే, న తుమ్హాకం, తం పజహథ; సా వో పహీనా దీఘరత్తం హితాయ సుఖాయ భవిస్సతి. సఙ్ఖారా, భిక్ఖవే, న తుమ్హాకం, తే పజహథ; తే వో పహీనా దీఘరత్తం హితాయ సుఖాయ భవిస్సన్తి. విఞ్ఞాణం, భిక్ఖవే, న తుమ్హాకం, తం పజహథ; తం వో పహీనం దీఘరత్తం హితాయ సుఖాయ భవిస్సతి. తం కిం మఞ్ఞథ, భిక్ఖవే, యం ఇమస్మిం జేతవనే తిణకట్ఠసాఖాపలాసం, తం జనో హరేయ్య వా దహేయ్య వా యథాపచ్చయం వా కరేయ్య. అపి ను తుమ్హాకం ఏవమస్స – ‘అమ్హే జనో హరతి వా దహతి వా యథాపచ్చయం వా కరోతీ’తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’. ‘‘తం కిస్స హేతు’’? ‘‘న హి నో ఏతం, భన్తే, అత్తా వా అత్తనియం వా’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవే, యం న తుమ్హాకం తం పజహథ; తం వో పహీనం దీఘరత్తం హితాయ సుఖాయ భవిస్సతి. కిఞ్చ, భిక్ఖవే, న తుమ్హాకం? రూపం, భిక్ఖవే, న తుమ్హాకం, తం పజహథ; తం వో పహీనం దీఘరత్తం హితాయ సుఖాయ భవిస్సతి. వేదనా, భిక్ఖవే…పే… సఞ్ఞా, భిక్ఖవే… సఙ్ఖారా, భిక్ఖవే…పే… విఞ్ఞాణం, భిక్ఖవే, న తుమ్హాకం, తం పజహథ; తం వో పహీనం దీఘరత్తం హితాయ సుఖాయ భవిస్సతి.
౨౪౮. ‘‘ఏవం స్వాక్ఖాతో, భిక్ఖవే, మయా ధమ్మో ఉత్తానో వివటో పకాసితో ఛిన్నపిలోతికో. ఏవం స్వాక్ఖాతే, భిక్ఖవే, మయా ధమ్మే ఉత్తానే వివటే పకాసితే ఛిన్నపిలోతికే యే తే భిక్ఖూ అరహన్తో ఖీణాసవా వుసితవన్తో కతకరణీయా ఓహితభారా అనుప్పత్తసదత్థా పరిక్ఖీణభవసంయోజనా సమ్మదఞ్ఞా విముత్తా, వట్టం తేసం నత్థి పఞ్ఞాపనాయ. ఏవం స్వాక్ఖాతో, భిక్ఖవే, మయా ధమ్మో ఉత్తానో వివటో పకాసితో ఛిన్నపిలోతికో. ఏవం స్వాక్ఖాతే, భిక్ఖవే, మయా ధమ్మే ఉత్తానే వివటే పకాసితే ఛిన్నపిలోతికే యేసం భిక్ఖూనం పఞ్చోరమ్భాగియాని సంయోజనాని పహీనాని, సబ్బే తే ఓపపాతికా, తత్థ పరినిబ్బాయినో, అనావత్తిధమ్మా తస్మా లోకా. ఏవం స్వాక్ఖాతో, భిక్ఖవే, మయా ధమ్మో ఉత్తానో వివటో పకాసితో ఛిన్నపిలోతికో. ఏవం స్వాక్ఖాతే, భిక్ఖవే, మయా ధమ్మే ఉత్తానే వివటే పకాసితే ఛిన్నపిలోతికే యేసం భిక్ఖూనం తీణి సంయోజనాని పహీనాని, రాగదోసమోహా తనుభూతా, సబ్బే తే సకదాగామినో, సకిదేవ ఇమం లోకం ఆగన్త్వా దుక్ఖస్సన్తం కరిస్సన్తి. ఏవం స్వాక్ఖాతో, భిక్ఖవే, మయా ధమ్మో ఉత్తానో వివటో పకాసితో ఛిన్నపిలోతికో. ఏవం స్వాక్ఖాతే, భిక్ఖవే, మయా ధమ్మే ఉత్తానే వివటే పకాసితే ఛిన్నపిలోతికే యేసం భిక్ఖూనం తీణి సంయోజనాని పహీనాని, సబ్బే తే సోతాపన్నా, అవినిపాతధమ్మా, నియతా సమ్బోధిపరాయనా. ఏవం స్వాక్ఖాతో, భిక్ఖవే, మయా ధమ్మో ఉత్తానో వివటో పకాసితో ఛిన్నపిలోతికో. ఏవం స్వాక్ఖాతే, భిక్ఖవే, మయా ధమ్మే ఉత్తానే వివటే పకాసితే ఛిన్నపిలోతికే యే తే భిక్ఖూ ధమ్మానుసారినో సద్ధానుసారినో సబ్బే తే సమ్బోధిపరాయనా. ఏవం స్వాక్ఖాతో, భిక్ఖవే, మయా ధమ్మో ఉత్తానో వివటో పకాసితో ఛిన్నపిలోతికో. ఏవం స్వాక్ఖాతే, భిక్ఖవే, మయా ధమ్మే ఉత్తానే వివటే పకాసితే ఛిన్నపిలోతికే యేసం మయి సద్ధామత్తం పేమమత్తం సబ్బే తే సగ్గపరాయనా’’తి.
ఇదమవోచ భగవా. అత్తమనా తే భిక్ఖూ భగవతో భాసితం అభినన్దున్తి.
అలగద్దూపమసుత్తం నిట్ఠితం దుతియం.
౩. వమ్మికసుత్తం
౨౪౯. ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం భగవా సావత్థియం విహరతి జేతవనే అనాథపిణ్డికస్స ఆరామే. తేన ఖో పన సమయేన ఆయస్మా కుమారకస్సపో అన్ధవనే విహరతి. అథ ఖో అఞ్ఞతరా దేవతా అభిక్కన్తాయ రత్తియా అభిక్కన్తవణ్ణా కేవలకప్పం అన్ధవనం ఓభాసేత్వా యేనాయస్మా కుమారకస్సపో తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా ఏకమన్తం అట్ఠాసి. ఏకమన్తం ఠితా ఖో సా దేవతా ఆయస్మన్తం కుమారకస్సపం ఏతదవోచ –
‘‘భిక్ఖు భిక్ఖు, అయం వమ్మికో [వమ్మీకో (కత్థచి) సక్కతానురూపం] రత్తిం ధూమాయతి, దివా పజ్జలతి. బ్రాహ్మణో ఏవమాహ – ‘అభిక్ఖణ, సుమేధ, సత్థం ఆదాయా’తి. అభిక్ఖణన్తో సుమేధో సత్థం ఆదాయ అద్దస లఙ్గిం ‘లఙ్గీ, భదన్తే’తి. బ్రాహ్మణో ఏవమాహ – ‘ఉక్ఖిప లఙ్గిం; అభిక్ఖణ, సుమేధ, సత్థం ఆదాయా’తి. అభిక్ఖణన్తో సుమేధో సత్థం ఆదాయ అద్దస ఉద్ధుమాయికం. ‘ఉద్ధుమాయికా, భదన్తే’తి. బ్రాహ్మణో ఏవమాహ – ‘ఉక్ఖిప ఉద్ధుమాయికం; అభిక్ఖణ, సుమేధ, సత్థం ఆదాయా’తి. అభిక్ఖణన్తో సుమేధో సత్థం ఆదాయ అద్దస ద్విధాపథం. ‘ద్విధాపథో, భదన్తే’తి. బ్రాహ్మణో ఏవమాహ – ‘ఉక్ఖిప ద్విధాపథం; అభిక్ఖణ, సుమేధ, సత్థం ఆదాయా’తి. అభిక్ఖణన్తో సుమేధో సత్థం ఆదాయ అద్దస చఙ్గవారం [పఙ్కవారం (స్యా.), చఙ్కవారం (క.)]. ‘చఙ్గవారో, భదన్తే’తి. బ్రాహ్మణో ఏవమాహ – ‘ఉక్ఖిప చఙ్గవారం; అభిక్ఖణ, సుమేధ, సత్థం ఆదాయా’తి. అభిక్ఖణన్తో సుమేధో సత్థం ఆదాయ అద్దస కుమ్మం. ‘కుమ్మో, భదన్తే’తి. బ్రాహ్మణో ఏవమాహ – ‘ఉక్ఖిప కుమ్మం; అభిక్ఖణ, సుమేధ, సత్థం ఆదాయా’తి. అభిక్ఖణన్తో సుమేధో సత్థం ఆదాయ అద్దస అసిసూనం. ‘అసిసూనా, భదన్తే’తి. బ్రాహ్మణో ఏవమాహ – ‘ఉక్ఖిప అసిసూనం; అభిక్ఖణ, సుమేధ, సత్థం ఆదాయా’తి. అభిక్ఖణన్తో సుమేధో సత్థం ఆదాయ అద్దస మంసపేసిం. ‘మంసపేసి, భదన్తే’తి. బ్రాహ్మణో ఏవమాహ – ‘ఉక్ఖిప మంసపేసిం; అభిక్ఖణ, సుమేధ, సత్థం ఆదాయా’తి. అభిక్ఖణన్తో సుమేధో సత్థం ఆదాయ అద్దస నాగం. ‘నాగో, భదన్తే’తి. బ్రాహ్మణో ఏవమాహ – ‘తిట్ఠతు నాగో, మా నాగం ఘట్టేసి; నమో కరోహి నాగస్సా’’’తి.
‘‘ఇమే ఖో త్వం, భిక్ఖు, పఞ్హే భగవన్తం ఉపసఙ్కమిత్వా పుచ్ఛేయ్యాసి, యథా చ తే భగవా బ్యాకరోతి తథా నం ధారేయ్యాసి. నాహం తం, భిక్ఖు, పస్సామి సదేవకే లోకే సమారకే సబ్రహ్మకే సస్సమణబ్రాహ్మణియా పజాయ సదేవమనుస్సాయ, యో ఇమేసం పఞ్హానం వేయ్యాకరణేన చిత్తం ఆరాధేయ్య అఞ్ఞత్ర తథాగతేన వా, తథాగతసావకేన వా, ఇతో వా పన సుత్వా’’తి – ఇదమవోచ సా దేవతా. ఇదం వత్వా తత్థేవన్తరధాయి.
౨౫౦. అథ ఖో ఆయస్మా కుమారకస్సపో తస్సా రత్తియా అచ్చయేన యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో ఆయస్మా కుమారకస్సపో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘ఇమం, భన్తే, రత్తిం అఞ్ఞతరా దేవతా అభిక్కన్తాయ రత్తియా అభిక్కన్తవణ్ణా కేవలకప్పం అన్ధవనం ఓభాసేత్వా యేనాహం తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా ఏకమన్తం అట్ఠాసి. ఏకమన్తం ఠితా ఖో, భన్తే, సా దేవతా మం ఏతదవోచ – ‘భిక్ఖు భిక్ఖు, అయం వమ్మికో రత్తిం ధూమాయతి, దివా పజ్జలతి’. బ్రాహ్మణో ఏవమాహ – ‘అభిక్ఖణ, సుమేధ, సత్థం ఆదాయా’తి. అభిక్ఖణన్తో సుమేధో సత్థం ఆదాయ…పే… ఇతో వా పన సుత్వాతి. ఇదమవోచ, భన్తే, సా దేవతా. ఇదం వత్వా తత్థేవన్తరధాయి. ‘కో ను ఖో, భన్తే, వమ్మికో, కా రత్తిం ధూమాయనా, కా దివా పజ్జలనా, కో బ్రాహ్మణో, కో సుమేధో, కిం సత్థం, కిం అభిక్ఖణం, కా లఙ్గీ, కా ఉద్ధుమాయికా, కో ద్విధాపథో, కిం చఙ్గవారం, కో కుమ్మో, కా అసిసూనా, కా మంసపేసి, కో నాగో’’’తి?
౨౫౧. ‘‘‘వమ్మికో’తి ఖో, భిక్ఖు, ఇమస్సేతం చాతుమహాభూతికస్స [చాతుమ్మహాభూతికస్స (సీ. స్యా. పీ.)] కాయస్స అధివచనం, మాతాపేత్తికసమ్భవస్స ఓదనకుమ్మాసూపచయస్స అనిచ్చుచ్ఛాదన-పరిమద్దనభేదన-విద్ధంసన-ధమ్మస్స.
‘‘యం ఖో, భిక్ఖు, దివా కమ్మన్తే [కమ్మన్తం (క.)] ఆరబ్భ రత్తిం అనువితక్కేతి అనువిచారేతి – అయం రత్తిం ధూమాయనా. యం ఖో, భిక్ఖు, రత్తిం అనువితక్కేత్వా అనువిచారేత్వా దివా కమ్మన్తే పయోజేతి కాయేన వాచాయ ‘మనసా’ [( ) నత్థి (సీ. స్యా.)] – అయం దివా పజ్జలనా.
‘‘‘బ్రాహ్మణో’తి ఖో, భిక్ఖు, తథాగతస్సేతం అధివచనం అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స. ‘సుమేధో’తి ఖో భిక్ఖు సేక్ఖస్సేతం భిక్ఖునో అధివచనం.
‘‘‘సత్థ’న్తి ఖో, భిక్ఖు, అరియాయేతం పఞ్ఞాయ అధివచనం. ‘అభిక్ఖణ’న్తి ఖో, భిక్ఖు, వీరియారమ్భస్సేతం అధివచనం.
‘‘‘లఙ్గీ’తి ఖో, భిక్ఖు, అవిజ్జాయేతం అధివచనం. ఉక్ఖిప లఙ్గిం, పజహ అవిజ్జం; అభిక్ఖణ, సుమేధ, సత్థం ఆదాయాతి అయమేతస్స అత్థో.
‘‘‘ఉద్ధుమాయికా’తి ఖో, భిక్ఖు, కోధూపాయాసస్సేతం అధివచనం. ఉక్ఖిప ఉద్ధుమాయికం, పజహ కోధూపాయాసం; అభిక్ఖణ, సుమేధ, సత్థం ఆదాయాతి అయమేతస్స అత్థో.
‘‘‘ద్విధాపథో’తి ఖో, భిక్ఖు, విచికిచ్ఛాయేతం అధివచనం. ఉక్ఖిప ద్విధాపథం, పజహ విచికిచ్ఛం; అభిక్ఖణ, సుమేధ, సత్థం ఆదాయాతి అయమేతస్స అత్థో.
‘‘‘చఙ్గవార’న్తి ఖో, భిక్ఖు, పఞ్చన్నేతం నీవరణానం అధివచనం, సేయ్యథిదం – కామచ్ఛన్దనీవరణస్స, బ్యాపాదనీవరణస్స, థీనమిద్ధనీవరణస్స, ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చనీవరణస్స, విచికిచ్ఛానీవరణస్స. ఉక్ఖిప చఙ్గవారం, పజహ పఞ్చ నీవరణే; అభిక్ఖణ, సుమేధ, సత్థం ఆదాయాతి అయమేతస్స అత్థో.
‘‘‘కుమ్మో’తి ఖో, భిక్ఖు, పఞ్చన్నేతం ఉపాదానక్ఖన్ధానం అధివచనం, సేయ్యథిదం – రూపుపాదానక్ఖన్ధస్స, వేదనుపాదానక్ఖన్ధస్స, సఞ్ఞుపాదానక్ఖన్ధస్స, సఙ్ఖారుపాదానక్ఖన్ధస్స, విఞ్ఞాణుపాదానక్ఖన్ధస్స. ఉక్ఖిప కుమ్మం, పజహ పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధే; అభిక్ఖణ, సుమేధ, సత్థం ఆదాయాతి అయమేతస్స అత్థో.
‘‘‘అసిసూనా’తి ఖో, భిక్ఖు, పఞ్చన్నేతం కామగుణానం అధివచనం – చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యానం రూపానం ఇట్ఠానం కన్తానం మనాపానం పియరూపానం కామూపసంహితానం రజనీయానం, సోతవిఞ్ఞేయ్యానం సద్దానం…పే… ఘానవిఞ్ఞేయ్యానం గన్ధానం…పే… జివ్హావిఞ్ఞేయ్యానం రసానం…పే… కాయవిఞ్ఞేయ్యానం ఫోట్ఠబ్బానం ఇట్ఠానం కన్తానం మనాపానం పియరూపానం కామూపసంహితానం రజనీయానం. ఉక్ఖిప అసిసూనం, పజహ పఞ్చ కామగుణే; అభిక్ఖణ, సుమేధ, సత్థం ఆదాయాతి అయమేతస్స అత్థో.
‘‘‘మంసపేసీ’తి ఖో, భిక్ఖు, నన్దీరాగస్సేతం అధివచనం. ఉక్ఖిప మంసపేసిం, పజహ నన్దీరాగం; అభిక్ఖణ, సుమేధ, సత్థం ఆదాయాతి అయమేతస్స అత్థో.
‘‘‘నాగో’తి ఖో, భిక్ఖు, ఖీణాసవస్సేతం భిక్ఖునో అధివచనం. తిట్ఠతు నాగో, మా నాగం ఘట్టేసి; నమో కరోహి నాగస్సాతి అయమేతస్స అత్థో’’తి.
ఇదమవోచ భగవా. అత్తమనో ఆయస్మా కుమారకస్సపో భగవతో భాసితం అభినన్దీతి.
వమ్మికసుత్తం నిట్ఠితం తతియం.
౪. రథవినీతసుత్తం
౨౫౨. ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం భగవా రాజగహే విహరతి వేళువనే కలన్దకనివాపే. అథ ఖో సమ్బహులా జాతిభూమకా భిక్ఖూ జాతిభూమియం వస్సంవుట్ఠా యేన భగవా తేనుపసఙ్కమింసు; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీదింసు. ఏకమన్తం నిసిన్నే ఖో తే భిక్ఖూ భగవా ఏతదవోచ –
‘‘కో ను ఖో, భిక్ఖవే, జాతిభూమియం జాతిభూమకానం భిక్ఖూనం సబ్రహ్మచారీనం ఏవం సమ్భావితో – ‘అత్తనా చ అప్పిచ్ఛో అప్పిచ్ఛకథఞ్చ భిక్ఖూనం కత్తా, అత్తనా చ సన్తుట్ఠో సన్తుట్ఠికథఞ్చ భిక్ఖూనం కత్తా, అత్తనా చ పవివిత్తో పవివేకకథఞ్చ భిక్ఖూనం కత్తా, అత్తనా చ అసంసట్ఠో అసంసగ్గకథఞ్చ భిక్ఖూనం కత్తా, అత్తనా చ ఆరద్ధవీరియో వీరియారమ్భకథఞ్చ భిక్ఖూనం కత్తా, అత్తనా చ సీలసమ్పన్నో సీలసమ్పదాకథఞ్చ భిక్ఖూనం కత్తా, అత్తనా చ సమాధిసమ్పన్నో సమాధిసమ్పదాకథఞ్చ భిక్ఖూనం కత్తా, అత్తనా చ పఞ్ఞాసమ్పన్నో పఞ్ఞాసమ్పదాకథఞ్చ భిక్ఖూనం కత్తా, అత్తనా చ విముత్తిసమ్పన్నో విముత్తిసమ్పదాకథఞ్చ భిక్ఖూనం కత్తా, అత్తనా చ విముత్తిఞాణదస్సనసమ్పన్నో విముత్తిఞాణదస్సనసమ్పదాకథఞ్చ భిక్ఖూనం కత్తా, ఓవాదకో విఞ్ఞాపకో సన్దస్సకో సమాదపకో సముత్తేజకో సమ్పహంసకో సబ్రహ్మచారీన’’’న్తి? ‘‘పుణ్ణో నామ, భన్తే, ఆయస్మా మన్తాణిపుత్తో జాతిభూమియం జాతిభూమకానం భిక్ఖూనం సబ్రహ్మచారీనం ఏవం సమ్భావితో – ‘అత్తనా చ అప్పిచ్ఛో అప్పిచ్ఛకథఞ్చ భిక్ఖూనం కత్తా, అత్తనా చ సన్తుట్ఠో…పే… ఓవాదకో విఞ్ఞాపకో సన్దస్సకో సమాదపకో సముత్తేజకో సమ్పహంసకో సబ్రహ్మచారీన’’’న్తి.
౨౫౩. తేన ఖో పన సమయేన ఆయస్మా సారిపుత్తో భగవతో అవిదూరే నిసిన్నో హోతి. అథ ఖో ఆయస్మతో సారిపుత్తస్స ఏతదహోసి – ‘‘లాభా ఆయస్మతో పుణ్ణస్స మన్తాణిపుత్తస్స, సులద్ధలాభా ఆయస్మతో పుణ్ణస్స మన్తాణిపుత్తస్స, యస్స విఞ్ఞూ సబ్రహ్మచారీ సత్థు సమ్ముఖా అనుమస్స అనుమస్స వణ్ణం భాసన్తి, తఞ్చ సత్థా అబ్భనుమోదతి. అప్పేవ నామ మయమ్పి కదాచి కరహచి ఆయస్మతా పుణ్ణేన మన్తాణిపుత్తేన సద్ధిం సమాగచ్ఛేయ్యామ [సమాగమం గచ్ఛేయ్య (క.)], అప్పేవ నామ సియా కోచిదేవ కథాసల్లాపో’’తి.
౨౫౪. అథ ఖో భగవా రాజగహే యథాభిరన్తం విహరిత్వా యేన సావత్థి తేన చారికం పక్కామి. అనుపుబ్బేన చారికం చరమానో యేన సావత్థి తదవసరి. తత్ర సుదం భగవా సావత్థియం విహరతి జేతవనే అనాథపిణ్డికస్స ఆరామే. అస్సోసి ఖో ఆయస్మా పుణ్ణో మన్తాణిపుత్తో – ‘‘భగవా కిర సావత్థిం అనుప్పత్తో; సావత్థియం విహరతి జేతవనే అనాథపిణ్డికస్స ఆరామే’’తి.
౨౫౫. అథ ఖో ఆయస్మా పుణ్ణో మన్తాణిపుత్తో సేనాసనం సంసామేత్వా పత్తచీవరమాదాయ యేన సావత్థి తేన చారికం పక్కామి. అనుపుబ్బేన చారికం చరమానో యేన సావత్థి జేతవనం అనాథపిణ్డికస్స ఆరామో యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నం ఖో ఆయస్మన్తం పుణ్ణం మన్తాణిపుత్తం భగవా ధమ్మియా కథాయ సన్దస్సేసి సమాదపేసి సముత్తేజేసి సమ్పహంసేసి. అథ ఖో ఆయస్మా పుణ్ణో మన్తాణిపుత్తో భగవతా ధమ్మియా కథాయ సన్దస్సితో సమాదపితో సముత్తేజితో సమ్పహంసితో భగవతో భాసితం అభినన్దిత్వా అనుమోదిత్వా ఉట్ఠాయాసనా భగవన్తం అభివాదేత్వా పదక్ఖిణం కత్వా యేన అన్ధవనం తేనుపసఙ్కమి దివావిహారాయ.
౨౫౬. అథ ఖో అఞ్ఞతరో భిక్ఖు యేనాయస్మా సారిపుత్తో తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా ఆయస్మన్తం సారిపుత్తం ఏతదవోచ – ‘‘యస్స ఖో త్వం, ఆవుసో సారిపుత్త, పుణ్ణస్స నామ భిక్ఖునో మన్తాణిపుత్తస్స అభిణ్హం కిత్తయమానో అహోసి, సో భగవతా ధమ్మియా కథాయ సన్దస్సితో సమాదపితో సముత్తేజితో సమ్పహంసితో భగవతో భాసితం అభినన్దిత్వా అనుమోదిత్వా ఉట్ఠాయాసనా భగవన్తం అభివాదేత్వా పదక్ఖిణం కత్వా యేన అన్ధవనం తేన పక్కన్తో దివావిహారాయా’’తి.
అథ ఖో ఆయస్మా సారిపుత్తో తరమానరూపో నిసీదనం ఆదాయ ఆయస్మన్తం పుణ్ణం మన్తాణిపుత్తం పిట్ఠితో పిట్ఠితో అనుబన్ధి సీసానులోకీ. అథ ఖో ఆయస్మా పుణ్ణో మన్తాణిపుత్తో అన్ధవనం అజ్ఝోగాహేత్వా అఞ్ఞతరస్మిం రుక్ఖమూలే దివావిహారం నిసీది. ఆయస్మాపి ఖో సారిపుత్తో అన్ధవనం అజ్ఝోగాహేత్వా అఞ్ఞతరస్మిం రుక్ఖమూలే దివావిహారం నిసీది.
అథ ఖో ఆయస్మా సారిపుత్తో సాయన్హసమయం పటిసల్లానా వుట్ఠితో యేనాయస్మా పుణ్ణో మన్తాణిపుత్తో తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా ఆయస్మతా పుణ్ణేన మన్తాణిపుత్తేన సద్ధిం సమ్మోది. సమ్మోదనీయం కథం సారణీయం వీతిసారేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో ఆయస్మా సారిపుత్తో ఆయస్మన్తం పుణ్ణం మన్తాణిపుత్తం ఏతదవోచ –
౨౫౭. ‘‘భగవతి నో, ఆవుసో, బ్రహ్మచరియం వుస్సతీ’’తి?
‘‘ఏవమావుసో’’తి.
‘‘కిం ను ఖో, ఆవుసో, సీలవిసుద్ధత్థం భగవతి బ్రహ్మచరియం వుస్సతీ’’తి?
‘‘నో హిదం, ఆవుసో’’.
‘‘కిం పనావుసో, చిత్తవిసుద్ధత్థం భగవతి బ్రహ్మచరియం వుస్సతీ’’తి?
‘‘నో హిదం, ఆవుసో’’.
‘‘కిం ను ఖో, ఆవుసో, దిట్ఠివిసుద్ధత్థం భగవతి బ్రహ్మచరియం వుస్సతీ’’తి?
‘‘నో హిదం, ఆవుసో’’.
‘‘కిం పనావుసో, కఙ్ఖావితరణవిసుద్ధత్థం భగవతి బ్రహ్మచరియం వుస్సతీ’’తి?
‘‘నో హిదం, ఆవుసో’’.
‘‘కిం ను ఖో, ఆవుసో, మగ్గామగ్గఞాణదస్సనవిసుద్ధత్థం భగవతి బ్రహ్మచరియం వుస్సతీ’’తి?
‘‘నో హిదం, ఆవుసో’’.
‘‘కిం పనావుసో, పటిపదాఞాణదస్సనవిసుద్ధత్థం భగవతి బ్రహ్మచరియం వుస్సతీ’’తి?
‘‘నో హిదం, ఆవుసో’’.
‘‘కిం ను ఖో, ఆవుసో, ఞాణదస్సనవిసుద్ధత్థం భగవతి బ్రహ్మచరియం వుస్సతీ’’తి?
‘‘నో హిదం, ఆవుసో’’.
‘‘‘కిం ను ఖో, ఆవుసో, సీలవిసుద్ధత్థం భగవతి బ్రహ్మచరియం వుస్సతీ’తి ఇతి పుట్ఠో సమానో ‘నో హిదం, ఆవుసో’తి వదేసి. ‘కిం పనావుసో, చిత్తవిసుద్ధత్థం భగవతి బ్రహ్మచరియం వుస్సతీ’తి ఇతి పుట్ఠో సమానో ‘నో హిదం, ఆవుసో’తి వదేసి. ‘కిం ను ఖో, ఆవుసో, దిట్ఠివిసుద్ధత్థం…పే… కఙ్ఖావితరణవిసుద్ధత్థం…పే… మగ్గామగ్గఞాణదస్సనవిసుద్ధత్థం…పే… పటిపదాఞాణదస్సనవిసుద్ధత్థం…పే… కిం ను ఖో, ఆవుసో, ఞాణదస్సనవిసుద్ధత్థం భగవతి బ్రహ్మచరియం వుస్సతీ’తి ఇతి పుట్ఠో సమానో ‘నో హిదం ఆవుసో’తి వదేసి. కిమత్థం చరహావుసో, భగవతి బ్రహ్మచరియం వుస్సతీ’’తి? ‘‘అనుపాదాపరినిబ్బానత్థం ఖో, ఆవుసో, భగవతి బ్రహ్మచరియం వుస్సతీ’’తి.
‘‘కిం ను ఖో, ఆవుసో, సీలవిసుద్ధి అనుపాదాపరినిబ్బాన’’న్తి?
‘‘నో హిదం, ఆవుసో’’.
‘‘కిం పనావుసో, చిత్తవిసుద్ధి అనుపాదాపరినిబ్బాన’’న్తి?
‘‘నో హిదం, ఆవుసో’’.
‘‘కిం ను ఖో, ఆవుసో, దిట్ఠివిసుద్ధి అనుపాదాపరినిబ్బాన’’న్తి?
‘‘నో హిదం, ఆవుసో’’.
‘‘కిం పనావుసో కఙ్ఖావితరణవిసుద్ధి అనుపాదాపరినిబ్బాన’’న్తి?
‘‘నో హిదం, ఆవుసో’’.
‘‘కిం ను ఖో, ఆవుసో, మగ్గామగ్గఞాణదస్సనవిసుద్ధి అనుపాదాపరినిబ్బాన’’న్తి?
‘‘నో హిదం, ఆవుసో’’.
‘‘కిం పనావుసో, పటిపదాఞాణదస్సనవిసుద్ధి అనుపాదాపరినిబ్బాన’’న్తి?
‘‘నో హిదం, ఆవుసో’’.
‘‘కిం ను ఖో, ఆవుసో, ఞాణదస్సనవిసుద్ధి అనుపాదాపరినిబ్బాన’’న్తి?
‘‘నో హిదం, ఆవుసో’’.
‘‘కిం పనావుసో, అఞ్ఞత్ర ఇమేహి ధమ్మేహి అనుపాదాపరినిబ్బాన’’న్తి?
‘‘నో హిదం, ఆవుసో’’.
‘‘‘కిం ను ఖో, ఆవుసో, సీలవిసుద్ధి అనుపాదాపరినిబ్బాన’న్తి ఇతి పుట్ఠో సమానో ‘నో హిదం, ఆవుసో’తి వదేసి. ‘కిం పనావుసో, చిత్తవిసుద్ధి అనుపాదాపరినిబ్బాన’న్తి ఇతి పుట్ఠో సమానో ‘నో హిదం, ఆవుసో’తి వదేసి. ‘కిం ను ఖో, ఆవుసో, దిట్ఠివిసుద్ధి అనుపాదాపరినిబ్బాన’న్తి…పే… కఙ్ఖావితరణవిసుద్ధి… మగ్గామగ్గఞాణదస్సనవిసుద్ధి… పటిపదాఞాణదస్సనవిసుద్ధి… ‘కిం ను ఖో, ఆవుసో, ఞాణదస్సనవిసుద్ధి అనుపాదాపరినిబ్బాన’న్తి ఇతి పుట్ఠో సమానో ‘నో హిదం, ఆవుసో’తి వదేసి. ‘కిం పనావుసో, అఞ్ఞత్ర ఇమేహి ధమ్మేహి అనుపాదాపరినిబ్బాన’న్తి ఇతి పుట్ఠో సమానో ‘నో హిదం, ఆవుసో’తి వదేసి. యథాకథం పనావుసో, ఇమస్స భాసితస్స అత్థో దట్ఠబ్బో’’తి?
౨౫౮. ‘‘సీలవిసుద్ధిం చే, ఆవుసో, భగవా అనుపాదాపరినిబ్బానం పఞ్ఞపేయ్య, సఉపాదానంయేవ సమానం అనుపాదాపరినిబ్బానం పఞ్ఞపేయ్య [పఞ్ఞాపేస్స (సీ. స్యా.) ఏవమఞ్ఞత్థపి]. చిత్తవిసుద్ధిం చే, ఆవుసో, భగవా అనుపాదాపరినిబ్బానం పఞ్ఞపేయ్య, సఉపాదానంయేవ సమానం అనుపాదాపరినిబ్బానం పఞ్ఞపేయ్య. దిట్ఠివిసుద్ధిం చే, ఆవుసో, భగవా అనుపాదాపరినిబ్బానం పఞ్ఞపేయ్య, సఉపాదానంయేవ సమానం అనుపాదాపరినిబ్బానం పఞ్ఞపేయ్య. కఙ్ఖావితరణవిసుద్ధిం చే, ఆవుసో, భగవా అనుపాదాపరినిబ్బానం పఞ్ఞపేయ్య, సఉపాదానంయేవ సమానం అనుపాదాపరినిబ్బానం పఞ్ఞపేయ్య. మగ్గామగ్గఞాణదస్సనవిసుద్ధిం చే, ఆవుసో, భగవా అనుపాదాపరినిబ్బానం పఞ్ఞపేయ్య, సఉపాదానంయేవ సమానం అనుపాదాపరినిబ్బానం పఞ్ఞపేయ్య. పటిపదాఞాణదస్సనవిసుద్ధిం చే, ఆవుసో, భగవా అనుపాదాపరినిబ్బానం పఞ్ఞపేయ్య, సఉపాదానంయేవ సమానం అనుపాదాపరినిబ్బానం పఞ్ఞపేయ్య. ఞాణదస్సనవిసుద్ధిం చే, ఆవుసో, భగవా అనుపాదాపరినిబ్బానం పఞ్ఞపేయ్య, సఉపాదానంయేవ సమానం అనుపాదాపరినిబ్బానం పఞ్ఞపేయ్య. అఞ్ఞత్ర చే, ఆవుసో, ఇమేహి ధమ్మేహి అనుపాదాపరినిబ్బానం అభవిస్స, పుథుజ్జనో పరినిబ్బాయేయ్య. పుథుజ్జనో హి, ఆవుసో, అఞ్ఞత్ర ఇమేహి ధమ్మేహి. తేన హావుసో, ఉపమం తే కరిస్సామి; ఉపమాయపిధేకచ్చే విఞ్ఞూ పురిసా భాసితస్స అత్థం ఆజానన్తి.
౨౫౯. ‘‘సేయ్యథాపి, ఆవుసో, రఞ్ఞో పసేనదిస్స కోసలస్స సావత్థియం పటివసన్తస్స సాకేతే కిఞ్చిదేవ అచ్చాయికం కరణీయం ఉప్పజ్జేయ్య. తస్స అన్తరా చ సావత్థిం అన్తరా చ సాకేతం సత్త రథవినీతాని ఉపట్ఠపేయ్యుం. అథ ఖో, ఆవుసో, రాజా పసేనది కోసలో సావత్థియా నిక్ఖమిత్వా అన్తేపురద్వారా పఠమం రథవినీతం అభిరుహేయ్య, పఠమేన రథవినీతేన దుతియం రథవినీతం పాపుణేయ్య, పఠమం రథవినీతం విస్సజ్జేయ్య దుతియం రథవినీతం అభిరుహేయ్య. దుతియేన రథవినీతేన తతియం రథవినీతం పాపుణేయ్య, దుతియం రథవినీతం విస్సజ్జేయ్య, తతియం రథవినీతం అభిరుహేయ్య. తతియేన రథవినీతేన చతుత్థం రథవినీతం పాపుణేయ్య, తతియం రథవినీతం విస్సజ్జేయ్య, చతుత్థం రథవినీతం అభిరుహేయ్య. చతుత్థేన రథవినీతేన పఞ్చమం రథవినీతం పాపుణేయ్య, చతుత్థం రథవినీతం విస్సజ్జేయ్య, పఞ్చమం రథవినీతం అభిరుహేయ్య. పఞ్చమేన రథవినీతేన ఛట్ఠం రథవినీతం పాపుణేయ్య, పఞ్చమం రథవినీతం విస్సజ్జేయ్య, ఛట్ఠం రథవినీతం అభిరుహేయ్య. ఛట్ఠేన రథవినీతేన సత్తమం రథవినీతం పాపుణేయ్య, ఛట్ఠం రథవినీతం విస్సజ్జేయ్య, సత్తమం రథవినీతం అభిరుహేయ్య. సత్తమేన రథవినీతేన సాకేతం అనుపాపుణేయ్య అన్తేపురద్వారం. తమేనం అన్తేపురద్వారగతం సమానం మిత్తామచ్చా ఞాతిసాలోహితా ఏవం పుచ్ఛేయ్యుం – ‘ఇమినా త్వం, మహారాజ, రథవినీతేన సావత్థియా సాకేతం అనుప్పత్తో అన్తేపురద్వార’న్తి? కథం బ్యాకరమానో ను ఖో, ఆవుసో, రాజా పసేనది కోసలో సమ్మా బ్యాకరమానో బ్యాకరేయ్యా’’తి?
‘‘ఏవం బ్యాకరమానో ఖో, ఆవుసో, రాజా పసేనది కోసలో సమ్మా బ్యాకరమానో బ్యాకరేయ్య – ‘ఇధ మే సావత్థియం పటివసన్తస్స సాకేతే కిఞ్చిదేవ అచ్చాయికం కరణీయం ఉప్పజ్జి [ఉప్పజ్జతి (క.)]. తస్స మే అన్తరా చ సావత్థిం అన్తరా చ సాకేతం సత్త రథవినీతాని ఉపట్ఠపేసుం. అథ ఖ్వాహం సావత్థియా నిక్ఖమిత్వా అన్తేపురద్వారా పఠమం రథవినీతం అభిరుహిం. పఠమేన రథవినీతేన దుతియం రథవినీతం పాపుణిం, పఠమం రథవినీతం విస్సజ్జిం దుతియం రథవినీతం అభిరుహిం. దుతియేన రథవినీతేన తతియం రథవినీతం పాపుణిం, దుతియం రథవినీతం విస్సజ్జిం, తతియం రథవినీతం అభిరుహిం. తతియేన రథవినీతేన చతుత్థం రథవినీతం పాపుణిం, తతియం రథవినీతం విస్సజ్జిం, చతుత్థం రథవినీతం అభిరుహిం. చతుత్థేన రథవినీతేన పఞ్చమం రథవినీతం పాపుణిం, చతుత్థం రథవినీతం విస్సజ్జిం, పఞ్చమం రథవినీతం అభిరుహిం. పఞ్చమేన రథవినీతేన ఛట్ఠం రథవినీతం పాపుణిం, పఞ్చమం రథవినీతం విస్సజ్జిం, ఛట్ఠం రథవినీతం అభిరుహిం. ఛట్ఠేన రథవినీతేన సత్తమం రథవినీతం పాపుణిం, ఛట్ఠం రథవినీతం విస్సజ్జిం, సత్తమం రథవినీతం అభిరుహిం. సత్తమేన రథవినీతేన సాకేతం అనుప్పత్తో అన్తేపురద్వార’న్తి. ఏవం బ్యాకరమానో ఖో, ఆవుసో, రాజా పసేనది కోసలో సమ్మా బ్యాకరమానో బ్యాకరేయ్యా’’తి.
‘‘ఏవమేవ ఖో, ఆవుసో, సీలవిసుద్ధి యావదేవ చిత్తవిసుద్ధత్థా, చిత్తవిసుద్ధి యావదేవ దిట్ఠివిసుద్ధత్థా, దిట్ఠివిసుద్ధి యావదేవ కఙ్ఖావితరణవిసుద్ధత్థా, కఙ్ఖావితరణవిసుద్ధి యావదేవ మగ్గామగ్గఞాణదస్సనవిసుద్ధత్థా, మగ్గామగ్గఞాణదస్సనవిసుద్ధి యావదేవ పటిపదాఞాణదస్సనవిసుద్ధత్థా, పటిపదాఞాణదస్సనవిసుద్ధి యావదేవ ఞాణదస్సనవిసుద్ధత్థా, ఞాణదస్సనవిసుద్ధి యావదేవ అనుపాదాపరినిబ్బానత్థా. అనుపాదాపరినిబ్బానత్థం ఖో, ఆవుసో, భగవతి బ్రహ్మచరియం వుస్సతీ’’తి.
౨౬౦. ఏవం వుత్తే, ఆయస్మా సారిపుత్తో ఆయస్మన్తం పుణ్ణం మన్తాణిపుత్తం ఏతదవోచ – ‘‘కోనామో ఆయస్మా, కథఞ్చ పనాయస్మన్తం సబ్రహ్మచారీ జానన్తీ’’తి? ‘‘పుణ్ణోతి ఖో మే, ఆవుసో, నామం; మన్తాణిపుత్తోతి చ పన మం సబ్రహ్మచారీ జానన్తీ’’తి. ‘‘అచ్ఛరియం, ఆవుసో, అబ్భుతం, ఆవుసో! యథా తం సుతవతా సావకేన సమ్మదేవ సత్థుసాసనం ఆజానన్తేన, ఏవమేవ ఆయస్మతా పుణ్ణేన మన్తాణిపుత్తేన గమ్భీరా గమ్భీరపఞ్హా అనుమస్స అనుమస్స బ్యాకతా. లాభా సబ్రహ్మచారీనం, సులద్ధలాభా సబ్రహ్మచారీనం, యే ఆయస్మన్తం పుణ్ణం మన్తాణిపుత్తం లభన్తి దస్సనాయ, లభన్తి పయిరూపాసనాయ. చేలణ్డుకేన [చేలణ్డకేన (క.), చేలణ్డుపేకేన (?)] చేపి సబ్రహ్మచారీ ఆయస్మన్తం పుణ్ణం మన్తాణిపుత్తం ముద్ధనా పరిహరన్తా లభేయ్యుం దస్సనాయ, లభేయ్యుం పయిరూపాసనాయ, తేసమ్పి లాభా తేసమ్పి సులద్ధం, అమ్హాకమ్పి లాభా అమ్హాకమ్పి సులద్ధం, యే మయం ఆయస్మన్తం పుణ్ణం మన్తాణిపుత్తం లభామ దస్సనాయ, లభామ పయిరూపాసనాయా’’తి.
ఏవం వుత్తే, ఆయస్మా పుణ్ణో మన్తాణిపుత్తో ఆయస్మన్తం సారిపుత్తం ఏతదవోచ – ‘‘కో నామో ఆయస్మా, కథఞ్చ పనాయస్మన్తం సబ్రహ్మచారీ జానన్తీ’’తి? ‘‘ఉపతిస్సోతి ఖో మే, ఆవుసో, నామం; సారిపుత్తోతి చ పన మం సబ్రహ్మచారీ జానన్తీ’’తి. ‘‘సత్థుకప్పేన వత కిర, భో [ఖో (క.)], సావకేన సద్ధిం మన్తయమానా న జానిమ్హ – ‘ఆయస్మా సారిపుత్తో’తి. సచే హి మయం జానేయ్యామ ‘ఆయస్మా సారిపుత్తో’తి, ఏత్తకమ్పి నో నప్పటిభాసేయ్య [నప్పటిభేయ్య (?)]. అచ్ఛరియం, ఆవుసో, అబ్భుతం, ఆవుసో! యథా తం సుతవతా సావకేన సమ్మదేవ సత్థుసాసనం ఆజానన్తేన, ఏవమేవ ఆయస్మతా సారిపుత్తేన గమ్భీరా గమ్భీరపఞ్హా అనుమస్స అనుమస్స పుచ్ఛితా. లాభా సబ్రహ్మచారీనం సులద్ధలాభా సబ్రహ్మచారీనం, యే ఆయస్మన్తం సారిపుత్తం లభన్తి దస్సనాయ, లభన్తి పయిరూపాసనాయ. చేలణ్డుకేన చేపి సబ్రహ్మచారీ ఆయస్మన్తం సారిపుత్తం ముద్ధనా పరిహరన్తా లభేయ్యుం దస్సనాయ, లభేయ్యుం పయిరూపాసనాయ, తేసమ్పి లాభా తేసమ్పి సులద్ధం, అమ్హాకమ్పి లాభా అమ్హాకమ్పి సులద్ధం, యే మయం ఆయస్మన్తం సారిపుత్తం లభామ దస్సనాయ, లభామ పయిరూపాసనాయా’’తి.
ఇతిహ తే ఉభోపి మహానాగా అఞ్ఞమఞ్ఞస్స సుభాసితం సమనుమోదింసూతి.
రథవినీతసుత్తం నిట్ఠితం చతుత్థం.