౪. మహాయమకవగ్గో

౧. చూళగోసిఙ్గసుత్తం

౩౨౫. ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం భగవా నాతికే [నాదికే (సీ. స్యా. పీ.), ఞాతికే (క.)] విహరతి గిఞ్జకావసథే. తేన ఖో పన సమయేన ఆయస్మా చ అనురుద్ధో ఆయస్మా చ నన్దియో ఆయస్మా చ కిమిలో [కిమ్బిలో (సీ. పీ. క.)] గోసిఙ్గసాలవనదాయే విహరన్తి. అథ ఖో భగవా సాయన్హసమయం పటిసల్లానా వుట్ఠితో యేన గోసిఙ్గసాలవనదాయో తేనుపసఙ్కమి. అద్దసా ఖో దాయపాలో భగవన్తం దూరతోవ ఆగచ్ఛన్తం. దిస్వాన భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘మా, సమణ, ఏతం దాయం పావిసి. సన్తేత్థ తయో కులపుత్తా అత్తకామరూపా విహరన్తి. మా తేసం అఫాసుమకాసీ’’తి.

అస్సోసి ఖో ఆయస్మా అనురుద్ధో దాయపాలస్స భగవతా సద్ధిం మన్తయమానస్స. సుత్వాన దాయపాలం ఏతదవోచ – ‘‘మా, ఆవుసో దాయపాల, భగవన్తం వారేసి. సత్థా నో భగవా అనుప్పత్తో’’తి. అథ ఖో ఆయస్మా అనురుద్ధో యేనాయస్మా చ నన్దియో ఆయస్మా చ కిమిలో తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా ఆయస్మన్తఞ్చ నన్దియం ఆయస్మన్తఞ్చ కిమిలం ఏతదవోచ – ‘‘అభిక్కమథాయస్మన్తో, అభిక్కమథాయస్మన్తో, సత్థా నో భగవా అనుప్పత్తో’’తి. అథ ఖో ఆయస్మా చ అనురుద్ధో ఆయస్మా చ నన్దియో ఆయస్మా చ కిమిలో భగవన్తం పచ్చుగ్గన్త్వా – ఏకో భగవతో పత్తచీవరం పటిగ్గహేసి, ఏకో ఆసనం పఞ్ఞపేసి, ఏకో పాదోదకం ఉపట్ఠాపేసి. నిసీది భగవా పఞ్ఞత్తే ఆసనే. నిసజ్జ ఖో భగవా పాదే పక్ఖాలేసి. తేపి ఖో ఆయస్మన్తో భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీదింసు. ఏకమన్తం నిసిన్నం ఖో ఆయస్మన్తం అనురుద్ధం భగవా ఏతదవోచ –

౩౨౬. ‘‘కచ్చి వో, అనురుద్ధా, ఖమనీయం, కచ్చి యాపనీయం, కచ్చి పిణ్డకేన న కిలమథా’’తి? ‘‘ఖమనీయం, భగవా, యాపనీయం, భగవా; న చ మయం, భన్తే, పిణ్డకేన కిలమామా’’తి. ‘‘కచ్చి పన వో, అనురుద్ధా, సమగ్గా సమ్మోదమానా అవివదమానా ఖీరోదకీభూతా అఞ్ఞమఞ్ఞం పియచక్ఖూహి సమ్పస్సన్తా విహరథా’’తి? ‘‘తగ్ఘ మయం, భన్తే, సమగ్గా సమ్మోదమానా అవివదమానా ఖీరోదకీభూతా అఞ్ఞమఞ్ఞం పియచక్ఖూహి సమ్పస్సన్తా విహరామా’’తి. ‘‘యథా కథం పన తుమ్హే, అనురుద్ధా, సమగ్గా సమ్మోదమానా అవివదమానా ఖీరోదకీభూతా అఞ్ఞమఞ్ఞం పియచక్ఖూహి సమ్పస్సన్తా విహరథా’’తి? ‘‘ఇధ మయ్హం, భన్తే, ఏవం హోతి – ‘లాభా వత మే, సులద్ధం వత మే, యోహం ఏవరూపేహి సబ్రహ్మచారీహి సద్ధిం విహరామీ’తి. తస్స మయ్హం, భన్తే, ఇమేసు ఆయస్మన్తేసు మేత్తం కాయకమ్మం పచ్చుపట్ఠితం ఆవి చేవ రహో చ; మేత్తం వచీకమ్మం పచ్చుపట్ఠితం ఆవి చేవ రహో చ; మేత్తం మనోకమ్మం పచ్చుపట్ఠితం ఆవి చేవ రహో చ. తస్స మయ్హం, భన్తే, ఏవం హోతి – ‘యంనూనాహం సకం చిత్తం నిక్ఖిపిత్వా ఇమేసంయేవ ఆయస్మన్తానం చిత్తస్స వసేన వత్తేయ్య’న్తి. సో ఖో అహం, భన్తే, సకం చిత్తం నిక్ఖిపిత్వా ఇమేసంయేవ ఆయస్మన్తానం చిత్తస్స వసేన వత్తామి. నానా హి ఖో నో, భన్తే, కాయా ఏకఞ్చ పన మఞ్ఞే చిత్త’’న్తి.

ఆయస్మాపి ఖో నన్దియో…పే… ఆయస్మాపి ఖో కిమిలో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘మయ్హమ్పి, భన్తే, ఏవం హోతి – ‘లాభా వత మే, సులద్ధం వత మే, యోహం ఏవరూపేహి సబ్రహ్మచారీహి సద్ధిం విహరామీ’తి. తస్స మయ్హం, భన్తే, ఇమేసు ఆయస్మన్తేసు మేత్తం కాయకమ్మం పచ్చుపట్ఠితం ఆవి చేవ రహో చ, మేత్తం వచీకమ్మం పచ్చుపట్ఠితం ఆవి చేవ రహో చ, మేత్తం మనోకమ్మం పచ్చుపట్ఠితం ఆవి చేవ రహో చ. తస్స మయ్హం, భన్తే, ఏవం హోతి – ‘యంనూనాహం సకం చిత్తం నిక్ఖిపిత్వా ఇమేసంయేవ ఆయస్మన్తానం చిత్తస్స వసేన వత్తేయ్య’న్తి. సో ఖో అహం, భన్తే, సకం చిత్తం నిక్ఖిపిత్వా ఇమేసంయేవ ఆయస్మన్తానం చిత్తస్స వసేన వత్తామి. నానా హి ఖో నో, భన్తే, కాయా ఏకఞ్చ పన మఞ్ఞే చిత్తన్తి.

‘‘ఏవం ఖో మయం, భన్తే, సమగ్గా సమ్మోదమానా అవివదమానా ఖీరోదకీభూతా అఞ్ఞమఞ్ఞం పియచక్ఖూహి సమ్పస్సన్తా విహరామా’’తి.

౩౨౭. ‘‘సాధు సాధు, అనురుద్ధా! కచ్చి పన వో, అనురుద్ధా, అప్పమత్తా ఆతాపినో పహితత్తా విహరథా’’తి? ‘‘తగ్ఘ మయం, భన్తే, అప్పమత్తా ఆతాపినో పహితత్తా విహరామా’’తి. ‘‘యథా కథం పన తుమ్హే, అనురుద్ధా, అప్పమత్తా ఆతాపినో పహితత్తా విహరథా’’తి? ‘‘ఇధ, భన్తే, అమ్హాకం యో పఠమం గామతో పిణ్డాయ పటిక్కమతి సో ఆసనాని పఞ్ఞపేతి, పానీయం పరిభోజనీయం ఉపట్ఠాపేతి, అవక్కారపాతిం ఉపట్ఠాపేతి. యో పచ్ఛా గామతో పిణ్డాయ పటిక్కమతి, సచే హోతి భుత్తావసేసో సచే ఆకఙ్ఖతి భుఞ్జతి, నో చే ఆకఙ్ఖతి అప్పహరితే వా ఛడ్డేతి, అప్పాణకే వా ఉదకే ఓపిలాపేతి. సో ఆసనాని పటిసామేతి, పానీయం పరిభోజనీయం పటిసామేతి, అవక్కారపాతిం పటిసామేతి, భత్తగ్గం సమ్మజ్జతి. యో పస్సతి పానీయఘటం వా పరిభోజనీయఘటం వా వచ్చఘటం వా రిత్తం తుచ్ఛం సో ఉపట్ఠాపేతి. సచస్స హోతి అవిసయ్హం, హత్థవికారేన దుతియం ఆమన్తేత్వా హత్థవిలఙ్ఘకేన ఉపట్ఠాపేమ, న త్వేవ మయం, భన్తే, తప్పచ్చయా వాచం భిన్దామ. పఞ్చాహికం ఖో పన మయం, భన్తే, సబ్బరత్తికం ధమ్మియా కథాయ సన్నిసీదామ. ఏవం ఖో మయం, భన్తే, అప్పమత్తా ఆతాపినో పహితత్తా విహరామా’’తి.

౩౨౮. ‘‘సాధు సాధు, అనురుద్ధా! అత్థి పన వో, అనురుద్ధా, ఏవం అప్పమత్తానం ఆతాపీనం పహితత్తానం విహరన్తానం ఉత్తరిమనుస్సధమ్మా అలమరియఞాణదస్సనవిసేసో అధిగతో ఫాసువిహారో’’తి? ‘‘కిఞ్హి నో సియా, భన్తే! ఇధ మయం, భన్తే, యావదేవ ఆకఙ్ఖామ వివిచ్చేవ కామేహి వివిచ్చ అకుసలేహి ధమ్మేహి సవితక్కం సవిచారం వివేకజం పీతిసుఖం పఠమం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరామ. అయం ఖో నో, భన్తే, అమ్హాకం అప్పమత్తానం ఆతాపీనం పహితత్తానం విహరన్తానం ఉత్తరిమనుస్సధమ్మా అలమరియఞాణదస్సనవిసేసో అధిగతో ఫాసువిహారో’’తి.

‘‘సాధు సాధు, అనురుద్ధా! ఏతస్స పన వో, అనురుద్ధా, విహారస్స సమతిక్కమాయ ఏతస్స విహారస్స పటిప్పస్సద్ధియా అత్థఞ్ఞో ఉత్తరిమనుస్సధమ్మా అలమరియఞాణదస్సనవిసేసో అధిగతో ఫాసువిహారో’’తి? ‘‘కిఞ్హి నో సియా, భన్తే! ఇధ మయం, భన్తే, యావదేవ ఆకఙ్ఖామ వితక్కవిచారానం వూపసమా అజ్ఝత్తం సమ్పసాదనం చేతసో ఏకోదిభావం అవితక్కం అవిచారం సమాధిజం పీతిసుఖం దుతియం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరామ. ఏతస్స, భన్తే, విహారస్స సమతిక్కమాయ ఏతస్స విహారస్స పటిప్పస్సద్ధియా అయమఞ్ఞో ఉత్తరిమనుస్సధమ్మా అలమరియఞాణదస్సనవిసేసో అధిగతో ఫాసువిహారో’’తి.

‘‘సాధు సాధు, అనురుద్ధా! ఏతస్స పన వో, అనురుద్ధా, విహారస్స సమతిక్కమాయ ఏతస్స విహారస్స పటిప్పస్సద్ధియా అత్థఞ్ఞో ఉత్తరిమనుస్సధమ్మా అలమరియఞాణదస్సనవిసేసో అధిగతో ఫాసువిహారో’’తి? ‘‘కిఞ్హి నో సియా, భన్తే! ఇధ మయం, భన్తే, యావదేవ ఆకఙ్ఖామ పీతియా చ విరాగా ఉపేక్ఖకా చ విహరామ, సతా చ సమ్పజానా, సుఖఞ్చ కాయేన పటిసంవేదేమ, యం తం అరియా ఆచిక్ఖన్తి – ‘ఉపేక్ఖకో సతిమా సుఖవిహారీ’తి తతియం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరామ. ఏతస్స, భన్తే, విహారస్స సమతిక్కమాయ ఏతస్స విహారస్స పటిప్పస్సద్ధియా అయమఞ్ఞో ఉత్తరిమనుస్సధమ్మా అలమరియఞాణదస్సనవిసేసో అధిగతో ఫాసువిహారో’’తి.

‘‘సాధు సాధు, అనురుద్ధా! ఏతస్స పన వో, అనురుద్ధా, విహారస్స సమతిక్కమాయ ఏతస్స విహారస్స పటిప్పస్సద్ధియా అత్థఞ్ఞో ఉత్తరిమనుస్సధమ్మా అలమరియఞాణదస్సనవిసేసో అధిగతో ఫాసువిహారో’’తి? ‘‘కిఞ్హి నో సియా, భన్తే! ఇధ మయం, భన్తే, యావదేవ ఆకఙ్ఖామ సుఖస్స చ పహానా దుక్ఖస్స చ పహానా, పుబ్బేవ సోమనస్సదోమనస్సానం అత్థఙ్గమా, అదుక్ఖమసుఖం ఉపేక్ఖాసతిపారిసుద్ధిం చతుత్థం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరామ. ఏతస్స, భన్తే, విహారస్స సమతిక్కమాయ ఏతస్స విహారస్స పటిప్పస్సద్ధియా అయమఞ్ఞో ఉత్తరి మనుస్సధమ్మా అలమరియఞాణదస్సనవిసేసో అధిగతో ఫాసువిహారో’’తి.

‘‘సాధు సాధు, అనురుద్ధా! ఏతస్స పన వో, అనురుద్ధా, విహారస్స సమతిక్కమాయ ఏతస్స విహారస్స పటిప్పస్సద్ధియా అత్థఞ్ఞో ఉత్తరిమనుస్సధమ్మా అలమరియఞాణదస్సనవిసేసో అధిగతో ఫాసువిహారో’’తి? ‘‘కిఞ్హి నో సియా, భన్తే! ఇధ మయం, భన్తే, యావదేవ ఆకఙ్ఖామ సబ్బసో రూపసఞ్ఞానం సమతిక్కమా పటిఘసఞ్ఞానం అత్థఙ్గమా నానత్తసఞ్ఞానం అమనసికారా ‘అనన్తో ఆకాసో’తి ఆకాసానఞ్చాయతనం ఉపసమ్పజ్జ విహరామ. ఏతస్స, భన్తే, విహారస్స సమతిక్కమాయ ఏతస్స విహారస్స పటిప్పస్సద్ధియా అయమఞ్ఞో ఉత్తరిమనుస్సధమ్మా అలమరియఞాణదస్సనవిసేసో అధిగతో ఫాసువిహారో’’తి.

‘‘సాధు సాధు, అనురుద్ధా! ఏతస్స పన వో, అనురుద్ధా, విహారస్స సమతిక్కమాయ ఏతస్స విహారస్స పటిప్పస్సద్ధియా అత్థఞ్ఞో ఉత్తరిమనుస్సధమ్మా అలమరియఞాణదస్సనవిసేసో అధిగతో ఫాసువిహారో’’తి? ‘‘కిఞ్హి నో సియా, భన్తే! ఇధ మయం, భన్తే, యావదేవ ఆకఙ్ఖామ సబ్బసో ఆకాసానఞ్చాయతనం సమతిక్కమ్మ ‘అనన్తం విఞ్ఞాణ’న్తి విఞ్ఞాణఞ్చాయతనం ఉపసమ్పజ్జ విహరామ…పే… సబ్బసో విఞ్ఞాణఞ్చాయతనం సమతిక్కమ్మ ‘నత్థి కిఞ్చీ’తి ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం ఉపసమ్పజ్జ విహరామ…పే… సబ్బసో ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం సమతిక్కమ్మ నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం ఉపసమ్పజ్జ విహరామ. ఏతస్స, భన్తే, విహారస్స సమతిక్కమాయ ఏతస్స విహారస్స పటిప్పస్సద్ధియా అయమఞ్ఞో ఉత్తరిమనుస్సధమ్మా అలమరియఞాణదస్సనవిసేసో అధిగతో ఫాసువిహారో’’తి.

౩౨౯. ‘‘సాధు సాధు, అనురుద్ధా! ఏతస్స పన వో, అనురుద్ధా, విహారస్స సమతిక్కమాయ ఏతస్స విహారస్స పటిప్పస్సద్ధియా అత్థఞ్ఞో ఉత్తరిమనుస్సధమ్మా అలమరియఞాణదస్సనవిసేసో అధిగతో ఫాసువిహారో’’తి? ‘‘కిఞ్హి నో సియా, భన్తే! ఇధ మయం, భన్తే, యావదేవ ఆకఙ్ఖామ సబ్బసో నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం సమతిక్కమ్మ సఞ్ఞావేదయితనిరోధం ఉపసమ్పజ్జ విహరామ, పఞ్ఞాయ చ నో దిస్వా ఆసవా పరిక్ఖీణా. ఏతస్స, భన్తే, విహారస్స సమతిక్కమాయ ఏతస్స విహారస్స పటిప్పస్సద్ధియా అయమఞ్ఞో ఉత్తరిమనుస్సధమ్మా అలమరియఞాణదస్సనవిసేసో అధిగతో ఫాసువిహారో. ఇమమ్హా చ మయం, భన్తే, ఫాసువిహారా అఞ్ఞం ఫాసువిహారం ఉత్తరితరం వా పణీతతరం వా న సమనుపస్సామా’’తి. ‘‘సాధు సాధు, అనురుద్ధా! ఇమమ్హా ఫాసువిహారా ఉత్తరితరో వా పణీతతరో వా ఫాసువిహారో నత్థీ’’తి.

౩౩౦. అథ ఖో భగవా ఆయస్మన్తఞ్చ అనురుద్ధం ఆయస్మన్తఞ్చ నన్దియం ఆయస్మన్తఞ్చ కిమిలం ధమ్మియా కథాయ సన్దస్సేత్వా సమాదపేత్వా సముత్తేజేత్వా సమ్పహంసేత్వా ఉట్ఠాయాసనా పక్కామి. అథ ఖో ఆయస్మా చ అనురుద్ధో ఆయస్మా చ నన్దియో ఆయస్మా చ కిమిలో భగవన్తం అనుసంయాయిత్వా [అనుసంసావేత్వా (సీ.), అనుసావేత్వా (టీకా)] తతో పటినివత్తిత్వా ఆయస్మా చ నన్దియో ఆయస్మా చ కిమిలో ఆయస్మన్తం అనురుద్ధం ఏతదవోచుం – ‘‘కిం ను ఖో మయం ఆయస్మతో అనురుద్ధస్స ఏవమారోచిమ్హ – ‘ఇమాసఞ్చ ఇమాసఞ్చ విహారసమాపత్తీనం మయం లాభినో’తి, యం నో ఆయస్మా అనురుద్ధో భగవతో సమ్ముఖా యావ ఆసవానం ఖయా పకాసేతీ’’తి? ‘‘న ఖో మే ఆయస్మన్తో ఏవమారోచేసుం – ‘ఇమాసఞ్చ ఇమాసఞ్చ విహారసమాపత్తీనం మయం లాభినో’తి, అపి చ మే ఆయస్మన్తానం చేతసా చేతో పరిచ్చ విదితో – ‘ఇమాసఞ్చ ఇమాసఞ్చ విహారసమాపత్తీనం ఇమే ఆయస్మన్తో లాభినో’తి. దేవతాపి మే ఏతమత్థం ఆరోచేసుం – ‘ఇమాసఞ్చ ఇమాసఞ్చ విహారసమాపత్తీనం ఇమే ఆయస్మన్తో లాభినో’తి. తమేనం భగవతా పఞ్హాభిపుట్ఠేన బ్యాకత’’న్తి.

౩౩౧. అథ ఖో దీఘో పరజనో యక్ఖో యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం అట్ఠాసి. ఏకమన్తం ఠితో ఖో దీఘో పరజనో యక్ఖో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘లాభా వత, భన్తే, వజ్జీనం, సులద్ధలాభా వజ్జిపజాయ, యత్థ తథాగతో విహరతి అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో, ఇమే చ తయో కులపుత్తా – ఆయస్మా చ అనురుద్ధో, ఆయస్మా చ నన్దియో, ఆయస్మా చ కిమిలో’’తి. దీఘస్స పరజనస్స యక్ఖస్స సద్దం సుత్వా భుమ్మా దేవా సద్దమనుస్సావేసుం – ‘లాభా వత, భో, వజ్జీనం, సులద్ధలాభా వజ్జిపజాయ, యత్థ తథాగతో విహరతి అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో, ఇమే చ తయో కులపుత్తా – ఆయస్మా చ అనురుద్ధో, ఆయస్మా చ నన్దియో, ఆయస్మా చ కిమిలో’తి. భుమ్మానం దేవానం సద్దం సుత్వా చాతుమహారాజికా దేవా…పే… తావతింసా దేవా…పే… యామా దేవా…పే… తుసితా దేవా…పే… నిమ్మానరతీ దేవా…పే… పరనిమ్మితవసవత్తీ దేవా…పే… బ్రహ్మకాయికా దేవా సద్దమనుస్సావేసుం – ‘‘లాభా వత, భో, వజ్జీనం, సులద్ధలాభా వజ్జిపజాయ, యత్థ తథాగతో విహరతి అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో, ఇమే చ తయో కులపుత్తా – ఆయస్మా చ అనురుద్ధో, ఆయస్మా చ నన్దియో, ఆయస్మా చ కిమిలో’’తి. ఇతిహ తే ఆయస్మన్తో తేన ఖణేన (తేన లయేన) [( ) సీ. స్యా. పీ. పోత్థకేసు నత్థి] తేన ముహుత్తేన యావబ్రహ్మలోకా విదితా [సంవిదితా (క.)] అహేసుం.

‘‘ఏవమేతం, దీఘ, ఏవమేతం, దీఘ! యస్మాపి, దీఘ, కులా ఏతే తయో కులపుత్తా అగారస్మా అనగారియం పబ్బజితా, తఞ్చేపి కులం ఏతే తయో కులపుత్తే పసన్నచిత్తం అనుస్సరేయ్య, తస్సపాస్స కులస్స దీఘరత్తం హితాయ సుఖాయ. యస్మాపి, దీఘ, కులపరివట్టా ఏతే తయో కులపుత్తా అగారస్మా అనగారియం పబ్బజితా, సో చేపి కులపరివట్టో ఏతే తయో కులపుత్తే పసన్నచిత్తో అనుస్సరేయ్య, తస్సపాస్స కులపరివట్టస్స దీఘరత్తం హితాయ సుఖాయ. యస్మాపి, దీఘ, గామా ఏతే తయో కులపుత్తా అగారస్మా అనగారియం పబ్బజితా, సో చేపి గామో ఏతే తయో కులపుత్తే పసన్నచిత్తో అనుస్సరేయ్య, తస్సపాస్స గామస్స దీఘరత్తం హితాయ సుఖాయ. యస్మాపి, దీఘ, నిగమా ఏతే తయో కులపుత్తా అగారస్మా అనగారియం పబ్బజితా, సో చేపి నిగమో ఏతే తయో కులపుత్తే పసన్నచిత్తో అనుస్సరేయ్య, తస్సపాస్స నిగమస్స దీఘరత్తం హితాయ సుఖాయ. యస్మాపి, దీఘ, నగరా ఏతే తయో కులపుత్తా అగారస్మా అనగారియం పబ్బజితా, తఞ్చేపి నగరం ఏతే తయో కులపుత్తే పసన్నచిత్తం అనుస్సరేయ్య, తస్సపాస్స నగరస్స దీఘరత్తం హితాయ సుఖాయ. యస్మాపి, దీఘ, జనపదా ఏతే తయో కులపుత్తా అగారస్మా అనగారియం పబ్బజితా, సో చేపి జనపదో ఏతే తయో కులపుత్తే పసన్నచిత్తో అనుస్సరేయ్య, తస్సపాస్స జనపదస్స దీఘరత్తం హితాయ సుఖాయ. సబ్బే చేపి, దీఘ, ఖత్తియా ఏతే తయో కులపుత్తే పసన్నచిత్తా అనుస్సరేయ్యుం, సబ్బేసానంపాస్స ఖత్తియానం దీఘరత్తం హితాయ సుఖాయ. సబ్బే చేపి, దీఘ, బ్రాహ్మణా…పే… సబ్బే చేపి, దీఘ, వేస్సా…పే… సబ్బే చేపి, దీఘ, సుద్దా ఏతే తయో కులపుత్తే పసన్నచిత్తా అనుస్సరేయ్యుం, సబ్బేసానంపాస్స సుద్దానం దీఘరత్తం హితాయ సుఖాయ. సదేవకో చేపి, దీఘ, లోకో సమారకో సబ్రహ్మకో సస్సమణబ్రాహ్మణీ పజా సదేవమనుస్సా ఏతే తయో కులపుత్తే పసన్నచిత్తా అనుస్సరేయ్య, సదేవకస్సపాస్స లోకస్స సమారకస్స సబ్రహ్మకస్స సస్సమణబ్రాహ్మణియా పజాయ సదేవమనుస్సాయ దీఘరత్తం హితాయ సుఖాయ. పస్స, దీఘ, యావ ఏతే తయో కులపుత్తా బహుజనహితాయ పటిపన్నా బహుజనసుఖాయ లోకానుకమ్పాయ, అత్థాయ హితాయ సుఖాయ దేవమనుస్సాన’’న్తి.

ఇదమవోచ భగవా. అత్తమనో దీఘో పరజనో యక్ఖో భగవతో భాసితం అభినన్దీతి.

చూళగోసిఙ్గసుత్తం నిట్ఠితం పఠమం.

౨. మహాగోసిఙ్గసుత్తం

౩౩౨. ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం భగవా గోసిఙ్గసాలవనదాయే విహరతి సమ్బహులేహి అభిఞ్ఞాతేహి అభిఞ్ఞాతేహి థేరేహి సావకేహి సద్ధిం – ఆయస్మతా చ సారిపుత్తేన ఆయస్మతా చ మహామోగ్గల్లానేన ఆయస్మతా చ మహాకస్సపేన ఆయస్మతా చ అనురుద్ధేన ఆయస్మతా చ రేవతేన ఆయస్మతా చ ఆనన్దేన, అఞ్ఞేహి చ అభిఞ్ఞాతేహి అభిఞ్ఞాతేహి థేరేహి సావకేహి సద్ధిం. అథ ఖో ఆయస్మా మహామోగ్గల్లానో సాయన్హసమయం పటిసల్లానా వుట్ఠితో యేనాయస్మా మహాకస్సపో తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా ఆయస్మన్తం మహాకస్సపం ఏతదవోచ – ‘‘ఆయామావుసో, కస్సప, యేనాయస్మా సారిపుత్తో తేనుపసఙ్కమిస్సామ ధమ్మస్సవనాయా’’తి. ‘‘ఏవమావుసో’’తి ఖో ఆయస్మా మహాకస్సపో ఆయస్మతో మహామోగ్గల్లానస్స పచ్చస్సోసి. అథ ఖో ఆయస్మా చ మహామోగ్గల్లానో ఆయస్మా చ మహాకస్సపో ఆయస్మా చ అనురుద్ధో యేనాయస్మా సారిపుత్తో తేనుపసఙ్కమింసు ధమ్మస్సవనాయ. అద్దసా ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో ఆయస్మన్తఞ్చ మహామోగ్గల్లానం ఆయస్మన్తఞ్చ మహాకస్సపం ఆయస్మన్తఞ్చ అనురుద్ధం యేనాయస్మా సారిపుత్తో తేనుపసఙ్కమన్తే ధమ్మస్సవనాయ. దిస్వాన యేనాయస్మా రేవతో తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా ఆయస్మన్తం రేవతం ఏతదవోచ – ‘‘ఉపసఙ్కమన్తా ఖో అమూ, ఆవుసో [ఆయస్మన్తావుసో (క.)] రేవత, సప్పురిసా యేనాయస్మా సారిపుత్తో తేన ధమ్మస్సవనాయ. ఆయామావుసో రేవత, యేనాయస్మా సారిపుత్తో తేనుపసఙ్కమిస్సామ ధమ్మస్సవనాయా’’తి. ‘‘ఏవమావుసో’’తి ఖో ఆయస్మా రేవతో ఆయస్మతో ఆనన్దస్స పచ్చస్సోసి. అథ ఖో ఆయస్మా చ రేవతో ఆయస్మా చ ఆనన్దో యేనాయస్మా సారిపుత్తో తేనుపసఙ్కమింసు ధమ్మస్సవనాయ.

౩౩౩. అద్దసా ఖో ఆయస్మా సారిపుత్తో ఆయస్మన్తఞ్చ రేవతం ఆయస్మన్తఞ్చ ఆనన్దం దూరతోవ ఆగచ్ఛన్తే. దిస్వాన ఆయస్మన్తం ఆనన్దం ఏతదవోచ – ‘‘ఏతు ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో! స్వాగతం ఆయస్మతో ఆనన్దస్స భగవతో ఉపట్ఠాకస్స భగవతో సన్తికావచరస్స! రమణీయం, ఆవుసో ఆనన్ద, గోసిఙ్గసాలవనం, దోసినా రత్తి, సబ్బఫాలిఫుల్లా [సబ్బపాలిఫుల్లా (సీ.)] సాలా, దిబ్బా, మఞ్ఞే, గన్ధా సమ్పవన్తి; కథంరూపేన, ఆవుసో ఆనన్ద, భిక్ఖునా గోసిఙ్గసాలవనం సోభేయ్యా’’తి? ‘‘ఇధావుసో సారిపుత్త, భిక్ఖు బహుస్సుతో హోతి సుతధరో సుతసన్నిచయో. యే తే ధమ్మా ఆదికల్యాణా మజ్ఝేకల్యాణా పరియోసానకల్యాణా సాత్థా సబ్యఞ్జనా; కేవలపరిపుణ్ణం పరిసుద్ధం బ్రహ్మచరియం అభివదన్తి, తథారూపాస్స ధమ్మా బహుస్సుతా హోన్తి, ధాతా [ధతా (సీ. స్యా. కం. పీ.)], వచసా పరిచితా, మనసానుపేక్ఖితా, దిట్ఠియా సుప్పటివిద్ధా. సో చతస్సన్నం పరిసానం ధమ్మం దేసేతి పరిమణ్డలేహి పదబ్యఞ్జనేహి అనుప్పబన్ధేహి [అప్పబద్ధేహి (సీ. పీ.)] అనుసయసముగ్ఘాతాయ. ఏవరూపేన ఖో, ఆవుసో సారిపుత్త, భిక్ఖునా గోసిఙ్గసాలవనం సోభేయ్యా’’తి.

౩౩౪. ఏవం వుత్తే, ఆయస్మా సారిపుత్తో ఆయస్మన్తం రేవతం ఏతదవోచ – ‘‘బ్యాకతం ఖో, ఆవుసో రేవత, ఆయస్మతా ఆనన్దేన యథాసకం పటిభానం. తత్థ దాని మయం ఆయస్మన్తం రేవతం పుచ్ఛామ – ‘రమణీయం, ఆవుసో రేవత, గోసిఙ్గసాలవనం, దోసినా రత్తి, సబ్బఫాలిఫుల్లా సాలా, దిబ్బా, మఞ్ఞే, గన్ధా సమ్పవన్తి; కథంరూపేన, ఆవుసో రేవత, భిక్ఖునా గోసిఙ్గసాలవనం సోభేయ్యా’’’తి? ‘‘ఇధావుసో సారిపుత్త, భిక్ఖు పటిసల్లానారామో హోతి పటిసల్లానరతో, అజ్ఝత్తం చేతోసమథమనుయుత్తో అనిరాకతజ్ఝానో, విపస్సనాయ సమన్నాగతో, బ్రూహేతా సుఞ్ఞాగారానం. ఏవరూపేన ఖో, ఆవుసో సారిపుత్త, భిక్ఖునా గోసిఙ్గసాలవనం సోభేయ్యా’’తి.

౩౩౫. ఏవం వుత్తే, ఆయస్మా సారిపుత్తో ఆయస్మన్తం అనురుద్ధం ఏతదవోచ – ‘‘బ్యాకతం ఖో, ఆవుసో అనురుద్ధ, ఆయస్మతా రేవతేన యథాసకం పటిభానం. తత్థ దాని మయం ఆయస్మన్తం అనురుద్ధం పుచ్ఛామ – ‘రమణీయం, ఆవుసో అనురుద్ధ, గోసిఙ్గసాలవనం, దోసినా రత్తి, సబ్బఫాలిఫుల్లా సాలా, దిబ్బా, మఞ్ఞే, గన్ధా సమ్పవన్తి; కథంరూపేన, ఆవుసో అనురుద్ధ, భిక్ఖునా గోసిఙ్గసాలవనం సోభేయ్యా’’’తి? ‘‘ఇధావుసో సారిపుత్త, భిక్ఖు దిబ్బేన చక్ఖునా విసుద్ధేన అతిక్కన్తమానుసకేన సహస్సం లోకానం వోలోకేతి. సేయ్యథాపి, ఆవుసో సారిపుత్త, చక్ఖుమా పురిసో ఉపరిపాసాదవరగతో సహస్సం నేమిమణ్డలానం వోలోకేయ్య; ఏవమేవ ఖో, ఆవుసో సారిపుత్త, భిక్ఖు దిబ్బేన చక్ఖునా విసుద్ధేన అతిక్కన్తమానుసకేన సహస్సం లోకానం వోలోకేతి. ఏవరూపేన ఖో, ఆవుసో సారిపుత్త, భిక్ఖునా గోసిఙ్గసాలవనం సోభేయ్యా’’తి.

౩౩౬. ఏవం వుత్తే, ఆయస్మా సారిపుత్తో ఆయస్మన్తం మహాకస్సపం ఏతదవోచ – ‘‘బ్యాకతం ఖో, ఆవుసో కస్సప, ఆయస్మతా అనురుద్ధేన యథాసకం పటిభానం. తత్థ దాని మయం ఆయస్మన్తం మహాకస్సపం పుచ్ఛామ – ‘రమణీయం, ఆవుసో కస్సప, గోసిఙ్గసాలవనం, దోసినా రత్తి, సబ్బఫాలిఫుల్లా సాలా, దిబ్బా, మఞ్ఞే, గన్ధా సమ్పవన్తి; కథంరూపేన, ఆవుసో కస్సప, భిక్ఖునా గోసిఙ్గసాలవనం సోభేయ్యా’’’తి? ‘‘ఇధావుసో సారిపుత్త, భిక్ఖు అత్తనా చ ఆరఞ్ఞికో హోతి ఆరఞ్ఞికత్తస్స చ వణ్ణవాదీ, అత్తనా చ పిణ్డపాతికో హోతి పిణ్డపాతికత్తస్స చ వణ్ణవాదీ, అత్తనా చ పంసుకూలికో హోతి పంసుకూలికత్తస్స చ వణ్ణవాదీ, అత్తనా చ తేచీవరికో హోతి తేచీవరికత్తస్స చ వణ్ణవాదీ, అత్తనా చ అప్పిచ్ఛో హోతి అప్పిచ్ఛతాయ చ వణ్ణవాదీ, అత్తనా చ సన్తుట్ఠో హోతి సన్తుట్ఠియా చ వణ్ణవాదీ, అత్తనా చ పవివిత్తో హోతి పవివేకస్స చ వణ్ణవాదీ, అత్తనా చ అసంసట్ఠో హోతి అసంసగ్గస్స చ వణ్ణవాదీ, అత్తనా చ ఆరద్ధవీరియో హోతి వీరియారమ్భస్స చ వణ్ణవాదీ, అత్తనా చ సీలసమ్పన్నో హోతి సీలసమ్పదాయ చ వణ్ణవాదీ, అత్తనా చ సమాధిసమ్పన్నో హోతి సమాధిసమ్పదాయ చ వణ్ణవాదీ, అత్తనా చ పఞ్ఞాసమ్పన్నో హోతి పఞ్ఞాసమ్పదాయ చ వణ్ణవాదీ, అత్తనా చ విముత్తిసమ్పన్నో హోతి విముత్తిసమ్పదాయ చ వణ్ణవాదీ, అత్తనా చ విముత్తిఞాణదస్సనసమ్పన్నో హోతి విముత్తిఞాణదస్సనసమ్పదాయ చ వణ్ణవాదీ. ఏవరూపేన ఖో, ఆవుసో సారిపుత్త, భిక్ఖునా గోసిఙ్గసాలవనం సోభేయ్యా’’తి.

౩౩౭. ఏవం వుత్తే, ఆయస్మా సారిపుత్తో ఆయస్మన్తం మహామోగ్గల్లానం ఏతదవోచ – ‘‘బ్యాకతం ఖో, ఆవుసో మోగ్గల్లాన, ఆయస్మతా మహాకస్సపేన యథాసకం పటిభానం. తత్థ దాని మయం ఆయస్మన్తం మహామోగ్గల్లానం పుచ్ఛామ – ‘రమణీయం, ఆవుసో మోగ్గల్లాన, గోసిఙ్గసాలవనం, దోసినా రత్తి, సబ్బఫాలిఫుల్లా సాలా, దిబ్బా, మఞ్ఞే, గన్ధా సమ్పవన్తి; కథంరూపేన, ఆవుసో మోగ్గల్లాన, భిక్ఖునా గోసిఙ్గసాలవనం సోభేయ్యా’’’తి? ‘‘ఇధావుసో సారిపుత్త, ద్వే భిక్ఖూ అభిధమ్మకథం కథేన్తి, తే అఞ్ఞమఞ్ఞం పఞ్హం పుచ్ఛన్తి, అఞ్ఞమఞ్ఞస్స పఞ్హం పుట్ఠా విస్సజ్జేన్తి, నో చ సంసాదేన్తి [సంసారేన్తి (క.)], ధమ్మీ చ నేసం కథా పవత్తినీ హోతి. ఏవరూపేన ఖో, ఆవుసో సారిపుత్త, భిక్ఖునా గోసిఙ్గసాలవనం సోభేయ్యా’’తి.

౩౩౮. అథ ఖో ఆయస్మా మహామోగ్గల్లానో ఆయస్మన్తం సారిపుత్తం ఏతదవోచ – ‘‘బ్యాకతం ఖో, ఆవుసో సారిపుత్త, అమ్హేహి సబ్బేహేవ యథాసకం పటిభానం. తత్థ దాని మయం ఆయస్మన్తం సారిపుత్తం పుచ్ఛామ – ‘రమణీయం, ఆవుసో సారిపుత్త, గోసిఙ్గసాలవనం, దోసినా రత్తి, సబ్బఫాలిఫుల్లా సాలా, దిబ్బా, మఞ్ఞే, గన్ధా సమ్పవన్తి; కథంరూపేన, ఆవుసో సారిపుత్త, భిక్ఖునా గోసిఙ్గసాలవనం సోభేయ్యా’’’తి? ‘‘ఇధావుసో మోగ్గల్లాన, భిక్ఖు చిత్తం వసం వత్తేతి, నో చ భిక్ఖు చిత్తస్స వసేన వత్తతి. సో యాయ విహారసమాపత్తియా ఆకఙ్ఖతి పుబ్బణ్హసమయం విహరితుం, తాయ విహారసమాపత్తియా పుబ్బణ్హసమయం విహరతి; యాయ విహారసమాపత్తియా ఆకఙ్ఖతి మజ్ఝన్హికసమయం [మజ్ఝన్తికసమయం (సీ. స్యా. కం. పీ. క.)] విహరితుం, తాయ విహారసమాపత్తియా మజ్ఝన్హికసమయం విహరతి; యాయ విహారసమాపత్తియా ఆకఙ్ఖతి సాయన్హసమయం విహరితుం, తాయ విహారసమాపత్తియా సాయన్హసమయం విహరతి. సేయ్యథాపి, ఆవుసో మోగ్గల్లాన, రఞ్ఞో వా రాజమహామత్తస్స వా నానారత్తానం దుస్సానం దుస్సకరణ్డకో పూరో అస్స. సో యఞ్ఞదేవ దుస్సయుగం ఆకఙ్ఖేయ్య పుబ్బణ్హసమయం పారుపితుం, తం తదేవ దుస్సయుగం పుబ్బణ్హసమయం పారుపేయ్య; యఞ్ఞదేవ దుస్సయుగం ఆకఙ్ఖేయ్య మజ్ఝన్హికసమయం పారుపితుం, తం తదేవ దుస్సయుగం మజ్ఝన్హికసమయం పారుపేయ్య; యఞ్ఞదేవ దుస్సయుగం ఆకఙ్ఖేయ్య సాయన్హసమయం పారుపితుం, తం తదేవ దుస్సయుగం సాయన్హసమయం పారుపేయ్య. ఏవమేవ ఖో, ఆవుసో మోగ్గల్లాన, భిక్ఖు చిత్తం వసం వత్తేతి, నో చ భిక్ఖు చిత్తస్స వసేన వత్తతి. సో యాయ విహారసమాపత్తియా ఆకఙ్ఖతి పుబ్బణ్హసమయం విహరితుం, తాయ విహారసమాపత్తియా పుబ్బణ్హసమయం విహరతి; యాయ విహారసమాపత్తియా ఆకఙ్ఖతి మజ్ఝన్హికసమయం విహరితుం, తాయ విహారసమాపత్తియా మజ్ఝన్హికసమయం విహరతి; యాయ విహారసమాపత్తియా ఆకఙ్ఖతి సాయన్హసమయం విహరితుం, తాయ విహారసమాపత్తియా సాయన్హసమయం విహరతి. ఏవరూపేన ఖో, ఆవుసో మోగ్గల్లాన, భిక్ఖునా గోసిఙ్గసాలవనం సోభేయ్యా’’తి.

౩౩౯. అథ ఖో ఆయస్మా సారిపుత్తో తే ఆయస్మన్తే ఏతదవోచ – ‘‘బ్యాకతం ఖో, ఆవుసో, అమ్హేహి సబ్బేహేవ యథాసకం పటిభానం. ఆయామావుసో, యేన భగవా తేనుపసఙ్కమిస్సామ; ఉపసఙ్కమిత్వా ఏతమత్థం భగవతో ఆరోచేస్సామ. యథా నో భగవా బ్యాకరిస్సతి తథా నం ధారేస్సామా’’తి. ‘‘ఏవమావుసో’’తి ఖో తే ఆయస్మన్తో ఆయస్మతో సారిపుత్తస్స పచ్చస్సోసుం. అథ ఖో తే ఆయస్మన్తో యేన భగవా తేనుపసఙ్కమింసు; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీదింసు. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో ఆయస్మా సారిపుత్తో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘అద్దసం ఖో అహం, భన్తే, ఆయస్మన్తఞ్చ రేవతం ఆయస్మన్తఞ్చ ఆనన్దం దూరతోవ ఆగచ్ఛన్తే. దిస్వాన ఆయస్మన్తం ఆనన్దం ఏతదవోచం – ‘ఏతు ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో! స్వాగతం ఆయస్మతో ఆనన్దస్స భగవతో ఉపట్ఠాకస్స భగవతో సన్తికావచరస్స! రమణీయం, ఆవుసో ఆనన్ద, గోసిఙ్గసాలవనం, దోసినా రత్తి, సబ్బఫాలిఫుల్లా సాలా, దిబ్బా, మఞ్ఞే, గన్ధా సమ్పవన్తి; కథంరూపేన, ఆవుసో ఆనన్ద, భిక్ఖునా గోసిఙ్గసాలవనం సోభేయ్యా’తి? ఏవం వుత్తే, భన్తే, ఆయస్మా ఆనన్దో మం ఏతదవోచ – ‘ఇధావుసో, సారిపుత్త, భిక్ఖు బహుస్సుతో హోతి సుతధరో…పే… అనుసయసముగ్ఘాతాయ. ఏవరూపేన ఖో, ఆవుసో సారిపుత్త, భిక్ఖునా గోసిఙ్గసాలవనం సోభేయ్యా’’’తి. ‘‘సాధు సాధు, సారిపుత్త! యథా తం ఆనన్దోవ సమ్మా బ్యాకరమానో బ్యాకరేయ్య. ఆనన్దో హి, సారిపుత్త, బహుస్సుతో సుతధరో సుతసన్నిచయో. యే తే ధమ్మా ఆదికల్యాణా మజ్ఝేకల్యాణా పరియోసానకల్యాణా సాత్థా సబ్యఞ్జనా; కేవలపరిపుణ్ణం పరిసుద్ధం బ్రహ్మచరియం అభివదన్తి, తథారూపాస్స ధమ్మా బహుస్సుతా హోన్తి, ధాతా, వచసా పరిచితా, మనసానుపేక్ఖితా, దిట్ఠియా సుప్పటివిద్ధా. సో చతస్సన్నం పరిసానం ధమ్మం దేసేతి పరిమణ్డలేహి పదబ్యఞ్జనేహి అనుప్పబన్ధేహి అనుసయసముగ్ఘాతాయా’’తి.

౩౪౦. ‘‘ఏవం వుత్తే, అహం, భన్తే, ఆయస్మన్తం రేవతం ఏతదవోచం – ‘బ్యాకతం ఖో, ఆవుసో రేవత ఆయస్మతా ఆనన్దేన యథాసకం పటిభానం. తత్థ దాని మయం ఆయస్మన్తం రేవతం పుచ్ఛామ – రమణీయం, ఆవుసో రేవత, గోసిఙ్గసాలవనం, దోసినా రత్తి, సబ్బఫాలిఫుల్లా సాలా, దిబ్బా మఞ్ఞే గన్ధా సమ్పవన్తి. కథంరూపేన, ఆవుసో రేవత, భిక్ఖునా గోసిఙ్గసాలవనం సోభేయ్యా’తి? ఏవం వుత్తే, భన్తే, ఆయస్మా రేవతో మం ఏతదవోచ – ‘ఇధావుసో సారిపుత్త భిక్ఖు పటిసల్లానారామో హోతి పటిసల్లానరతో, అజ్ఝత్తం చేతోసమథమనుయుత్తో, అనిరాకతజ్ఝానో, విపస్సనాయ సమన్నాగతో, బ్రూహేతా సుఞ్ఞాగారానం. ఏవరూపేన ఖో, ఆవుసో సారిపుత్త, భిక్ఖునా గోసిఙ్గసాలవనం సోభేయ్యా’’’తి. ‘‘సాధు సాధు, సారిపుత్త! యథా తం రేవతోవ సమ్మా బ్యాకరమానో బ్యాకరేయ్య. రేవతో హి, సారిపుత్త, పటిసల్లానారామో పటిసల్లానరతో, అజ్ఝత్తం చేతోసమథమనుయుత్తో అనిరాకతజ్ఝానో, విపస్సనాయ సమన్నాగతో బ్రూహేతా సుఞ్ఞాగారాన’’న్తి.

౩౪౧. ‘‘ఏవం వుత్తే, అహం, భన్తే, ఆయస్మన్తం అనురుద్ధం ఏతదవోచం – ‘బ్యాకతం ఖో ఆవుసో అనురుద్ధ ఆయస్మతా రేవతేన…పే… కథంరూపేన, ఆవుసో అనురుద్ధ, భిక్ఖునా గోసిఙ్గసాలవనం సోభేయ్యా’తి. ఏవం వుత్తే, భన్తే, ఆయస్మా అనురుద్ధో మం ఏతదవోచ – ‘ఇధావుసో సారిపుత్త, భిక్ఖు దిబ్బేన చక్ఖునా విసుద్ధేన అతిక్కన్తమానుసకేన సహస్సం లోకానం వోలోకేతి. సేయ్యథాపి, ఆవుసో సారిపుత్త, చక్ఖుమా పురిసో…పే… ఏవరూపేన ఖో ఆవుసో సారిపుత్త భిక్ఖునా గోసిఙ్గసాలవనం సోభేయ్యా’’’తి. ‘‘సాధు సాధు, సారిపుత్త, యథా తం అనురుద్ధోవ సమ్మా బ్యాకరమానో బ్యాకరేయ్య. అనురుద్ధో హి, సారిపుత్త, దిబ్బేన చక్ఖునా విసుద్ధేన అతిక్కన్తమానుసకేన సహస్సం లోకానం వోలోకేతీ’’తి.

౩౪౨. ‘‘ఏవం వుత్తే, అహం, భన్తే, ఆయస్మన్తం మహాకస్సపం ఏతదవోచం – ‘బ్యాకతం ఖో, ఆవుసో కస్సప ఆయస్మతా అనురుద్ధేన యథాసకం పటిభానం. తత్థ దాని మయం ఆయస్మన్తం మహాకస్సపం పుచ్ఛామ…పే… కథం రూపేన ఖో, ఆవుసో కస్సప, భిక్ఖునా గోసిఙ్గసాలవనం సోభేయ్యా’తి? ఏవం వుత్తే భన్తే, ఆయస్మా మహాకస్సపో మం ఏతదవోచ – ‘ఇధావుసో సారిపుత్త, భిక్ఖు అత్తనా చ ఆరఞ్ఞికో హోతి ఆరఞ్ఞికత్తస్స చ వణ్ణవాదీ, అత్తనా చ పిణ్డపాతికో హోతి…పే… అత్తనా చ పంసుకూలికో హోతి…పే… అత్తనా చ తేచీవరికో హోతి…పే… అత్తనా చ అప్పిచ్ఛో హోతి…పే… అత్తనా చ సన్తుట్ఠో హోతి…పే… అత్తనా చ పవివిత్తో హోతి…పే… అత్తనా చ అసంసట్ఠో హోతి…పే… అత్తనా చ ఆరద్ధవీరియో హోతి…పే… అత్తనా చ సీలసమ్పన్నో హోతి…పే… అత్తనా చ సమాధిసమ్పన్నో హోతి…పే… అత్తనా చ పఞ్ఞాసమ్పన్నో హోతి… అత్తనా చ విముత్తిసమ్పన్నో హోతి… అత్తనా చ విముత్తిఞాణదస్సనసమ్పన్నో హోతి విముత్తిఞాణదస్సనసమ్పదాయ చ వణ్ణవాదీ. ఏవరూపేన ఖో, ఆవుసో సారిపుత్త, భిక్ఖునా గోసిఙ్గసాలవనం సోభేయ్యా’’’తి. ‘‘సాధు సాధు, సారిపుత్త! యథా తం కస్సపోవ సమ్మా బ్యాకరమానో బ్యాకరేయ్య. కస్సపో హి, సారిపుత్త, అత్తనా చ ఆరఞ్ఞికో ఆరఞ్ఞికత్తస్స చ వణ్ణవాదీ, అత్తనా చ పిణ్డపాతికో పిణ్డపాతికత్తస్స చ వణ్ణవాదీ, అత్తనా చ పంసుకూలికో పంసుకూలికత్తస్స చ వణ్ణవాదీ, అత్తనా చ తేచీవరికో తేచీవరికత్తస్స చ వణ్ణవాదీ, అత్తనా చ అప్పిచ్ఛో అప్పిచ్ఛతాయ చ వణ్ణవాదీ, అత్తనా చ సన్తుట్ఠో సన్తుట్ఠియా చ వణ్ణవాదీ, అత్తనా చ పవివిత్తో పవివేకస్స చ వణ్ణవాదీ, అత్తనా చ అసంసట్ఠో అసంసగ్గస్స చ వణ్ణవాదీ, అత్తనా చ ఆరద్ధవీరియో వీరియారమ్భస్స చ వణ్ణవాదీ, అత్తనా చ సీలసమ్పన్నో సీలసమ్పదాయ చ వణ్ణవాదీ, అత్తనా చ సమాధిసమ్పన్నో సమాధిసమ్పదాయ చ వణ్ణవాదీ, అత్తనా చ పఞ్ఞాసమ్పన్నో పఞ్ఞాసమ్పదాయ చ వణ్ణవాదీ, అత్తనా చ విముత్తిసమ్పన్నో విముత్తిసమ్పదాయ చ వణ్ణవాదీ, అత్తనా చ విముత్తిఞాణదస్సనసమ్పన్నో విముత్తిఞాణదస్సనసమ్పదాయ చ వణ్ణవాదీ’’తి.

౩౪౩. ‘‘ఏవం వుత్తే, అహం భన్తే ఆయస్మన్తం మహామోగ్గల్లానం ఏతదవోచం – ‘బ్యాకతం ఖో, ఆవుసో మోగ్గల్లాన, ఆయస్మతా మహాకస్సపేన యథాసకం పటిభానం. తత్థ దాని మయం ఆయస్మన్తం మహామోగ్గల్లానం పుచ్ఛామ…పే… కథంరూపేన, ఆవుసో మోగ్గల్లాన, భిక్ఖునా గోసిఙ్గసాలవనం సోభేయ్యా’తి? ఏవం వుత్తే, భన్తే, ఆయస్మా మహామోగ్గల్లానో మం ఏతదవోచ – ‘ఇధావుసో సారిపుత్త, ద్వే భిక్ఖూ అభిధమ్మకథం కథేన్తి. తే అఞ్ఞమఞ్ఞం పఞ్హం పుచ్ఛన్తి, అఞ్ఞమఞ్ఞస్స పఞ్హం పుట్ఠా విస్సజ్జేన్తి, నో చ సంసాదేన్తి, ధమ్మీ చ నేసం కథా పవత్తినీ హోతి. ఏవరూపేన ఖో, ఆవుసో సారిపుత్త, భిక్ఖునా గోసిఙ్గసాలవనం సోభేయ్యా’’’తి. ‘‘సాధు సాధు, సారిపుత్త, యథా తం మోగ్గల్లానోవ సమ్మా బ్యాకరమానో బ్యాకరేయ్య. మోగ్గల్లానో హి, సారిపుత్త, ధమ్మకథికో’’తి.

౩౪౪. ఏవం వుత్తే, ఆయస్మా మహామోగ్గల్లానో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘అథ ఖ్వాహం, భన్తే, ఆయస్మన్తం సారిపుత్తం ఏతదవోచం – ‘బ్యాకతం ఖో, ఆవుసో సారిపుత్త, అమ్హేహి సబ్బేహేవ యథాసకం పటిభానం. తత్థ దాని మయం ఆయస్మన్తం సారిపుత్తం పుచ్ఛామ – రమణీయం, ఆవుసో సారిపుత్త, గోసిఙ్గసాలవనం, దోసినా రత్తి, సబ్బఫాలిఫుల్లా సాలా, దిబ్బా, మఞ్ఞే, గన్ధా సమ్పవన్తి. కథంరూపేన, ఆవుసో సారిపుత్త, భిక్ఖునా గోసిఙ్గసాలవనం సోభేయ్యా’తి? ఏవం వుత్తే, భన్తే, ఆయస్మా సారిపుత్తో మం ఏతదవోచ – ‘ఇధావుసో, మోగ్గల్లాన, భిక్ఖు చిత్తం వసం వత్తేతి నో చ భిక్ఖు చిత్తస్స వసేన వత్తతి. సో యాయ విహారసమాపత్తియా ఆకఙ్ఖతి పుబ్బణ్హసమయం విహరితుం, తాయ విహారసమాపత్తియా పుబ్బణ్హసమయం విహరతి; యాయ విహారసమాపత్తియా ఆకఙ్ఖతి మజ్ఝన్హికసమయం విహరితుం, తాయ విహారసమాపత్తియా మజ్ఝన్హికసమయం విహరతి; యాయ విహారసమాపత్తియా ఆకఙ్ఖతి సాయన్హసమయం విహరితుం, తాయ విహారసమాపత్తియా సాయన్హసమయం విహరతి. సేయ్యథాపి, ఆవుసో మోగ్గల్లాన, రఞ్ఞో వా రాజమహామత్తస్స వా నానారత్తానం దుస్సానం దుస్సకరణ్డకో పూరో అస్స. సో యఞ్ఞదేవ దుస్సయుగం ఆకఙ్ఖేయ్య పుబ్బణ్హసమయం పారుపితుం, తం తదేవ దుస్సయుగం పుబ్బణ్హసమయం పారుపేయ్య; యఞ్ఞదేవ దుస్సయుగం ఆకఙ్ఖేయ్య మజ్ఝన్హికసమయం పారుపితుం, తం తదేవ దుస్సయుగం మజ్ఝన్హికసమయం పారుపేయ్య; యఞ్ఞదేవ దుస్సయుగం ఆకఙ్ఖేయ్య సాయన్హసమయం పారుపితుం, తం తదేవ దుస్సయుగం సాయన్హసమయం పారుపేయ్య. ఏవమేవ ఖో, ఆవుసో మోగ్గల్లాన, భిక్ఖు చిత్తం వసం వత్తేతి, నో చ భిక్ఖు చిత్తస్స వసేన వత్తతి. సో యాయ విహారసమాపత్తియా ఆకఙ్ఖతి పుబ్బణ్హసమయం విహరితుం, తాయ విహారసమాపత్తియా పుబ్బణ్హసమయం విహరతి; యాయ విహారసమాపత్తియా ఆకఙ్ఖతి మజ్ఝన్హికసమయం విహరితుం, తాయ విహారసమాపత్తియా మజ్ఝన్హికసమయం విహరతి; యాయ విహారసమాపత్తియా ఆకఙ్ఖతి సాయన్హసమయం విహరితుం, తాయ విహారసమాపత్తియా సాయన్హసమయం విహరతి. ఏవరూపేన ఖో, ఆవుసో మోగ్గల్లాన, భిక్ఖునా గోసిఙ్గసాలవనం సోభేయ్యా’’’తి. ‘‘సాధు సాధు, మోగ్గల్లాన! యథా తం సారిపుత్తోవ సమ్మా బ్యాకరమానో బ్యాకరేయ్య. సారిపుత్తో హి, మోగ్గల్లాన, చిత్తం వసం వత్తేతి నో చ సారిపుత్తో చిత్తస్స వసేన వత్తతి. సో యాయ విహారసమాపత్తియా ఆకఙ్ఖతి పుబ్బణ్హసమయం విహరితుం, తాయ విహారసమాపత్తియా పుబ్బణ్హసమయం విహరతి; యాయ విహారసమాపత్తియా ఆకఙ్ఖతి మజ్ఝన్హికసమయం విహరితుం, తాయ విహారసమాపత్తియా మజ్ఝన్హికసమయం విహరతి; యాయ విహారసమాపత్తియా ఆకఙ్ఖతి సాయన్హసమయం విహరితుం, తాయ విహారసమాపత్తియా సాయన్హసమయం విహరతీ’’తి.

౩౪౫. ఏవం వుత్తే, ఆయస్మా సారిపుత్తో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘కస్స ను ఖో, భన్తే, సుభాసిత’’న్తి? ‘‘సబ్బేసం వో, సారిపుత్త, సుభాసితం పరియాయేన. అపి చ మమపి సుణాథ యథారూపేన భిక్ఖునా గోసిఙ్గసాలవనం సోభేయ్య. ఇధ, సారిపుత్త, భిక్ఖు పచ్ఛాభత్తం పిణ్డపాతపటిక్కన్తో నిసీదతి పల్లఙ్కం ఆభుజిత్వా ఉజుం కాయం పణిధాయ పరిముఖం సతిం ఉపట్ఠపేత్వా – ‘న తావాహం ఇమం పల్లఙ్కం భిన్దిస్సామి యావ మే నానుపాదాయ ఆసవేహి చిత్తం విముచ్చిస్సతీ’తి. ఏవరూపేన ఖో, సారిపుత్త, భిక్ఖునా గోసిఙ్గసాలవనం సోభేయ్యా’’తి.

ఇదమవోచ భగవా. అత్తమనా తే ఆయస్మన్తో [తే భిక్ఖూ (క.)] భగవతో భాసితం అభినన్దున్తి.

మహాగోసిఙ్గసుత్తం నిట్ఠితం దుతియం.

౩. మహాగోపాలకసుత్తం

౩౪౬. ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం భగవా సావత్థియం విహరతి జేతవనే అనాథపిణ్డికస్స ఆరామే. తత్ర ఖో భగవా భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – ‘‘భిక్ఖవో’’తి. ‘‘భదన్తే’’తి తే భిక్ఖూ భగవతో పచ్చస్సోసుం. భగవా ఏతదవోచ –

‘‘ఏకాదసహి, భిక్ఖవే, అఙ్గేహి సమన్నాగతో గోపాలకో అభబ్బో గోగణం పరిహరితుం ఫాతిం కాతుం [ఫాతికత్తుం (సీ. పీ.), ఫాతికాతుం (స్యా. కం.)]. కతమేహి ఏకాదసహి? ఇధ, భిక్ఖవే, గోపాలకో న రూపఞ్ఞూ హోతి, న లక్ఖణకుసలో హోతి, న ఆసాటికం హారేతా [సాటేతా (సీ. స్యా. కం. పీ.)] హోతి, న వణం పటిచ్ఛాదేతా హోతి, న ధూమం కత్తా హోతి, న తిత్థం జానాతి, న పీతం జానాతి, న వీథిం జానాతి, న గోచరకుసలో హోతి అనవసేసదోహీ చ హోతి. యే తే ఉసభా గోపితరో గోపరిణాయకా తే న అతిరేకపూజాయ పూజేతా హోతి. ఇమేహి ఖో, భిక్ఖవే, ఏకాదసహి అఙ్గేహి సమన్నాగతో గోపాలకో అభబ్బో గోగణం పరిహరితుం ఫాతిం కాతుం. ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవే, ఏకాదసహి ధమ్మేహి సమన్నాగతో భిక్ఖు అభబ్బో ఇమస్మిం ధమ్మవినయే వుద్ధిం విరూళ్హిం వేపుల్లం ఆపజ్జితుం. కతమేహి ఏకాదసహి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు న రూపఞ్ఞూ హోతి, న లక్ఖణకుసలో హోతి, న ఆసాటికం హారేతా హోతి, న వణం పటిచ్ఛాదేతా హోతి, న ధూమం కత్తా హోతి, న తిత్థం జానాతి, న పీతం జానాతి, న వీథిం జానాతి, న గోచరకుసలో హోతి, అనవసేసదోహీ చ హోతి. యే తే భిక్ఖూ థేరా రత్తఞ్ఞూ చిరపబ్బజితా సఙ్ఘపితరో సఙ్ఘపరిణాయకా తే న అతిరేకపూజాయ పూజేతా హోతి.

౩౪౭. ‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు న రూపఞ్ఞూ హోతి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు యం కిఞ్చి రూపం సబ్బం రూపం ‘చత్తారి మహాభూతాని, చతున్నఞ్చ మహాభూతానం ఉపాదాయరూప’న్తి యథాభూతం నప్పజానాతి. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు న రూపఞ్ఞూ హోతి.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు న లక్ఖణకుసలో హోతి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ‘కమ్మలక్ఖణో బాలో, కమ్మలక్ఖణో పణ్డితో’తి యథాభూతం నప్పజానాతి. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు న లక్ఖణకుసలో హోతి.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు న ఆసాటికం హారేతా హోతి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ఉప్పన్నం కామవితక్కం అధివాసేతి, నప్పజహతి న వినోదేతి న బ్యన్తీ కరోతి న అనభావం గమేతి. ఉప్పన్నం బ్యాపాదవితక్కం…పే… ఉప్పన్నం విహింసావితక్కం…పే… ఉప్పన్నుప్పన్నే పాపకే అకుసలే ధమ్మే అధివాసేతి, నప్పజహతి న వినోదేతి న బ్యన్తీ కరోతి న అనభావం గమేతి. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు న ఆసాటికం హారేతా హోతి.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు న వణం పటిచ్ఛాదేతా హోతి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు చక్ఖునా రూపం దిస్వా నిమిత్తగ్గాహీ హోతి అనుబ్యఞ్జనగ్గాహీ. యత్వాధికరణమేనం చక్ఖున్ద్రియం అసంవుతం విహరన్తం అభిజ్ఝాదోమనస్సా పాపకా అకుసలా ధమ్మా అన్వాస్సవేయ్యుం, తస్స సంవరాయ న పటిపజ్జతి, న రక్ఖతి చక్ఖున్ద్రియం, చక్ఖున్ద్రియే న సంవరం ఆపజ్జతి. సోతేన సద్దం సుత్వా…పే… ఘానేన గన్ధం ఘాయిత్వా…పే… జివ్హాయ రసం సాయిత్వా…పే… కాయేన ఫోట్ఠబ్బం ఫుసిత్వా…పే… మనసా ధమ్మం విఞ్ఞాయ నిమిత్తగ్గాహీ హోతి అనుబ్యఞ్జనగ్గాహీ. యత్వాధికరణమేనం మనిన్ద్రియం అసంవుతం విహరన్తం అభిజ్ఝాదోమనస్సా పాపకా అకుసలా ధమ్మా అన్వాస్సవేయ్యుం, తస్స సంవరాయ న పటిపజ్జతి, న రక్ఖతి మనిన్ద్రియం, మనిన్ద్రియే న సంవరం ఆపజ్జతి. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు న వణం పటిచ్ఛాదేతా హోతి.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు న ధూమం కత్తా హోతి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు యథాసుతం యథాపరియత్తం ధమ్మం న విత్థారేన పరేసం దేసేతా హోతి. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు న ధూమం కత్తా హోతి.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు న తిత్థం జానాతి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు యే తే భిక్ఖూ బహుస్సుతా ఆగతాగమా ధమ్మధరా వినయధరా మాతికాధరా, తే కాలేన కాలం ఉపసఙ్కమిత్వా న పరిపుచ్ఛతి, న పరిపఞ్హతి – ‘ఇదం, భన్తే, కథం? ఇమస్స కో అత్థో’తి? తస్స తే ఆయస్మన్తో అవివటఞ్చేవ న వివరన్తి, అనుత్తానీకతఞ్చ న ఉత్తానీ కరోన్తి, అనేకవిహితేసు చ కఙ్ఖాఠానీయేసు ధమ్మేసు కఙ్ఖం న పటివినోదేన్తి. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు న తిత్థం జానాతి.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు న పీతం జానాతి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు తథాగతప్పవేదితే ధమ్మవినయే దేసియమానే న లభతి అత్థవేదం, న లభతి ధమ్మవేదం, న లభతి ధమ్మూపసంహితం పామోజ్జం. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు న పీతం జానాతి.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు న వీథిం జానాతి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు అరియం అట్ఠఙ్గికం మగ్గం యథాభూతం నప్పజానాతి. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు న వీథిం జానాతి.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు న గోచరకుసలో హోతి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు చత్తారో సతిపట్ఠానే యథాభూతం నప్పజానాతి. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు న గోచరకుసలో హోతి.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు అనవసేసదోహీ హోతి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖుం సద్ధా గహపతికా అభిహట్ఠుం పవారేన్తి చీవరపిణ్డపాతసేనాసనగిలానప్పచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారేహి, తత్ర భిక్ఖు మత్తం న జానాతి పటిగ్గహణాయ. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు అనవసేసదోహీ హోతి.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు యే తే భిక్ఖూ థేరా రత్తఞ్ఞూ చిరపబ్బజితా సఙ్ఘపితరో సఙ్ఘపరిణాయకా తే న అతిరేకపూజాయ పూజేతా హోతి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు యే తే భిక్ఖూ థేరా రత్తఞ్ఞూ చిరపబ్బజితా సఙ్ఘపితరో సఙ్ఘపరిణాయకా, తేసు న మేత్తం కాయకమ్మం పచ్చుపట్ఠాపేతి ఆవి చేవ రహో చ; న మేత్తం వచీకమ్మం పచ్చుపట్ఠాపేతి ఆవి చేవ రహో చ; న మేత్తం మనోకమ్మం పచ్చుపట్ఠాపేతి ఆవి చేవ రహో చ. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు యే తే భిక్ఖూ థేరా రత్తఞ్ఞూ చిరపబ్బజితా సఙ్ఘపితరో సఙ్ఘపరిణాయకా తే న అతిరేకపూజాయ పూజేతా హోతి.

‘‘ఇమేహి ఖో భిక్ఖవే ఏకాదసహి ధమ్మేహి సమన్నాగతో భిక్ఖు అభబ్బో ఇమస్మిం ధమ్మవినయే వుద్ధిం విరూళ్హిం వేపుల్లం ఆపజ్జితుం.

౩౪౮. ‘‘ఏకాదసహి, భిక్ఖవే, అఙ్గేహి సమన్నాగతో గోపాలకో భబ్బో గోగణం పరిహరితుం ఫాతిం కాతుం. కతమేహి ఏకాదసహి? ఇధ, భిక్ఖవే, గోపాలకో రూపఞ్ఞూ హోతి, లక్ఖణకుసలో హోతి, ఆసాటికం హారేతా హోతి, వణం పటిచ్ఛాదేతా హోతి, ధూమం కత్తా హోతి, తిత్థం జానాతి, పీతం జానాతి, వీథిం జానాతి, గోచరకుసలో హోతి, సావసేసదోహీ చ హోతి. యే తే ఉసభా గోపితరో గోపరిణాయకా తే అతిరేకపూజాయ పూజేతా హోతి. ఇమేహి ఖో, భిక్ఖవే, ఏకాదసహి అఙ్గేహి సమన్నాగతో గోపాలకో భబ్బో గోగణం పరిహరితుం ఫాతిం కాతుం. ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవే, ఏకాదసహి ధమ్మేహి సమన్నాగతో భిక్ఖు భబ్బో ఇమస్మిం ధమ్మవినయే వుద్ధిం విరూళ్హిం వేపుల్లం ఆపజ్జితుం. కతమేహి ఏకాదసహి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు రూపఞ్ఞూ హోతి, లక్ఖణకుసలో హోతి, ఆసాటికం హారేతా హోతి, వణం పటిచ్ఛాదేతా హోతి, ధూమం కత్తా హోతి, తిత్థం జానాతి, పీతం జానాతి, వీథిం జానాతి, గోచరకుసలో హోతి, సావసేసదోహీ చ హోతి. యే తే భిక్ఖూ థేరా రత్తఞ్ఞూ చిరపబ్బజితా సఙ్ఘపితరో సఙ్ఘపరిణాయకా తే అతిరేకపూజాయ పూజేతా హోతి.

౩౪౯. ‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు రూపఞ్ఞూ హోతి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు యం కిఞ్చి రూపం సబ్బం రూపం ‘చత్తారి మహాభూతాని, చతున్నఞ్చ మహాభూతానం ఉపాదాయరూప’న్తి యథాభూతం పజానాతి. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు రూపఞ్ఞూ హోతి.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు లక్ఖణకుసలో హోతి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు కమ్మలక్ఖణో బాలో, కమ్మలక్ఖణో పణ్డితోతి యథాభూతం పజానాతి. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు లక్ఖణకుసలో హోతి.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ఆసాటికం హారేతా హోతి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ఉప్పన్నం కామవితక్కం నాధివాసేతి, పజహతి వినోదేతి బ్యన్తీ కరోతి అనభావం గమేతి. ఉప్పన్నం బ్యాపాదవితక్కం…పే… ఉప్పన్నం విహింసావితక్కం…పే… ఉప్పన్నుప్పన్నే పాపకే అకుసలే ధమ్మే నాధివాసేతి, పజహతి వినోదేతి బ్యన్తీ కరోతి అనభావం గమేతి. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ఆసాటికం హారేతా హోతి.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు వణం పటిచ్ఛాదేతా హోతి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు చక్ఖునా రూపం దిస్వా న నిమిత్తగ్గాహీ హోతి నానుబ్యఞ్జనగ్గాహీ. యత్వాధికరణమేనం చక్ఖున్ద్రియం అసంవుతం విహరన్తం అభిజ్ఝాదోమనస్సా పాపకా అకుసలా ధమ్మా అన్వాస్సవేయ్యుం తస్స సంవరాయ పటిపజ్జతి, రక్ఖతి చక్ఖున్ద్రియం, చక్ఖున్ద్రియే సంవరం ఆపజ్జతి. సోతేన సద్దం సుత్వా…పే… ఘానేన గన్ధం ఘాయిత్వా…పే… జివ్హాయ రసం సాయిత్వా…పే… కాయేన ఫోట్ఠబ్బం ఫుసిత్వా…పే… మనసా ధమ్మం విఞ్ఞాయ న నిమిత్తగ్గాహీ హోతి నానుబ్యఞ్జనగ్గాహీ. యత్వాధికరణమేనం మనిన్ద్రియం అసంవుతం విహరన్తం అభిజ్ఝాదోమనస్సా పాపకా అకుసలా ధమ్మా అన్వాస్సవేయ్యుం తస్స సంవరాయ పటిపజ్జతి, రక్ఖతి మనిన్ద్రియం, మనిన్ద్రియే సంవరం ఆపజ్జతి. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు వణం పటిచ్ఛాదేతా హోతి.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ధూమం కత్తా హోతి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు యథాసుతం యథాపరియత్తం ధమ్మం విత్థారేన పరేసం దేసేతా హోతి. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ధూమం కత్తా హోతి.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు తిత్థం జానాతి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు యే తే భిక్ఖూ బహుస్సుతా ఆగతాగమా ధమ్మధరా వినయధరా మాతికాధరా తే కాలేన కాలం ఉపసఙ్కమిత్వా పరిపుచ్ఛతి, పరిపఞ్హతి – ‘ఇదం, భన్తే, కథం? ఇమస్స కో అత్థో’తి? తస్స తే ఆయస్మన్తో అవివటఞ్చేవ వివరన్తి, అనుత్తానీకతఞ్చ ఉత్తానీ కరోన్తి, అనేకవిహితేసు చ కఙ్ఖాఠానీయేసు ధమ్మేసు కఙ్ఖం పటివినోదేన్తి. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు తిత్థం జానాతి.

‘‘కథఞ్చ భిక్ఖవే, భిక్ఖు పీతం జానాతి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు తథాగతప్పవేదితే ధమ్మవినయే దేసియమానే లభతి అత్థవేదం, లభతి ధమ్మవేదం, లభతి ధమ్మూపసంహితం పామోజ్జం. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు పీతం జానాతి.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు వీథిం జానాతి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు అరియం అట్ఠఙ్గికం మగ్గం యథాభూతం పజానాతి. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు వీథిం జానాతి.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు గోచరకుసలో హోతి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు చత్తారో సతిపట్ఠానే యథాభూతం పజానాతి. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు గోచరకుసలో హోతి.

‘‘కథఞ్చ భిక్ఖవే, భిక్ఖు సావసేసదోహీ హోతి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖుం సద్ధా గహపతికా అభిహట్ఠుం పవారేన్తి చీవరపిణ్డపాతసేనాసనగిలానప్పచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారేహి. తత్ర భిక్ఖు మత్తం జానాతి పటిగ్గహణాయ. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సావసేసదోహీ హోతి.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు యే తే భిక్ఖూ థేరా రత్తఞ్ఞూ చిరపబ్బజితా సఙ్ఘపితరో సఙ్ఘపరిణాయకా, తే అతిరేకపూజాయ పూజేతా హోతి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు యే తే భిక్ఖూ థేరా రత్తఞ్ఞూ చిరపబ్బజితా సఙ్ఘపితరో సఙ్ఘపరిణాయకా తేసు మేత్తం కాయకమ్మం పచ్చుపట్ఠాపేతి ఆవి చేవ రహో చ; మేత్తం వచీకమ్మం పచ్చుపట్ఠాపేతి ఆవి చేవ రహో చ; మేత్తం మనోకమ్మం పచ్చుపట్ఠాపేతి ఆవి చేవ రహో చ. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు యే తే భిక్ఖూ థేరా రత్తఞ్ఞూ చిరపబ్బజితా సఙ్ఘపితరో సఙ్ఘపరిణాయకా తే అతిరేకపూజాయ పూజేతా హోతి.

‘‘ఇమేహి ఖో, భిక్ఖవే, ఏకాదసహి ధమ్మేహి సమన్నాగతో భిక్ఖు భబ్బో ఇమస్మిం ధమ్మవినయే వుద్ధిం విరూళ్హిం వేపుల్లం ఆపజ్జితు’’న్తి.

ఇదమవోచ భగవా. అత్తమనా తే భిక్ఖూ భగవతో భాసితం అభినన్దున్తి.

మహాగోపాలకసుత్తం నిట్ఠితం తతియం.

౪. చూళగోపాలకసుత్తం

౩౫౦. ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం భగవా వజ్జీసు విహరతి ఉక్కచేలాయం గఙ్గాయ నదియా తీరే. తత్ర ఖో భగవా భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – ‘‘భిక్ఖవో’’తి. ‘‘భదన్తే’’తి తే భిక్ఖూ భగవతో పచ్చస్సోసుం. భగవా ఏతదవోచ –

‘‘భూతపుబ్బం, భిక్ఖవే, మాగధకో గోపాలకో దుప్పఞ్ఞజాతికో, వస్సానం పచ్ఛిమే మాసే సరదసమయే, అసమవేక్ఖిత్వా గఙ్గాయ నదియా ఓరిమం తీరం, అసమవేక్ఖిత్వా పారిమం తీరం, అతిత్థేనేవ గావో పతారేసి ఉత్తరం తీరం సువిదేహానం. అథ ఖో, భిక్ఖవే, గావో మజ్ఝేగఙ్గాయ నదియా సోతే ఆమణ్డలియం కరిత్వా తత్థేవ అనయబ్యసనం ఆపజ్జింసు. తం కిస్స హేతు? తథా హి సో, భిక్ఖవే, మాగధకో గోపాలకో దుప్పఞ్ఞజాతికో, వస్సానం పచ్ఛిమే మాసే సరదసమయే, అసమవేక్ఖిత్వా గఙ్గాయ నదియా ఓరిమం తీరం, అసమవేక్ఖిత్వా పారిమం తీరం, అతిత్థేనేవ గావో పతారేసి ఉత్తరం తీరం సువిదేహానం. ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవే, యే హి కేచి [యే కేచి (స్యా. కం.)] సమణా వా బ్రాహ్మణా వా అకుసలా ఇమస్స లోకస్స అకుసలా పరస్స లోకస్స, అకుసలా మారధేయ్యస్స అకుసలా అమారధేయ్యస్స, అకుసలా మచ్చుధేయ్యస్స అకుసలా అమచ్చుధేయ్యస్స, తేసం యే సోతబ్బం సద్దహాతబ్బం మఞ్ఞిస్సన్తి, తేసం తం భవిస్సతి దీఘరత్తం అహితాయ దుక్ఖాయ.

౩౫౧. ‘‘భూతపుబ్బం, భిక్ఖవే, మాగధకో గోపాలకో సప్పఞ్ఞజాతికో, వస్సానం పచ్ఛిమే మాసే సరదసమయే, సమవేక్ఖిత్వా గఙ్గాయ నదియా ఓరిమం తీరం, సమవేక్ఖిత్వా పారిమం తీరం, తిత్థేనేవ గావో పతారేసి ఉత్తరం తీరం సువిదేహానం. సో పఠమం పతారేసి యే తే ఉసభా గోపితరో గోపరిణాయకా. తే తిరియం గఙ్గాయ సోతం ఛేత్వా సోత్థినా పారం అగమంసు. అథాపరే పతారేసి బలవగావో దమ్మగావో. తేపి తిరియం గఙ్గాయ సోతం ఛేత్వా సోత్థినా పారం అగమంసు. అథాపరే పతారేసి వచ్ఛతరే వచ్ఛతరియో. తేపి తిరియం గఙ్గాయ సోతం ఛేత్వా సోత్థినా పారం అగమంసు. అథాపరే పతారేసి వచ్ఛకే కిసాబలకే [కిసబలకే (సీ. స్యా. పీ.)]. తేపి తిరియం గఙ్గాయ సోతం ఛేత్వా సోత్థినా పారం అగమంసు. భూతపుబ్బం, భిక్ఖవే, వచ్ఛకో తరుణకో తావదేవ జాతకో మాతుగోరవకేన వుయ్హమానో, సోపి తిరియం గఙ్గాయ సోతం ఛేత్వా సోత్థినా పారం అగమాసి. తం కిస్స హేతు? తథా హి సో, భిక్ఖవే, మాగధకో గోపాలకో సప్పఞ్ఞజాతికో, వస్సానం పచ్ఛిమే మాసే సరదసమయే, సమవేక్ఖిత్వా గఙ్గాయ నదియా ఓరిమం తీరం, సమవేక్ఖిత్వా పారిమం తీరం, తిత్థేనేవ గావో పతారేసి ఉత్తరం తీరం సువిదేహానం. ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవే, యే హి కేచి సమణా వా బ్రాహ్మణా వా కుసలా ఇమస్స లోకస్స కుసలా పరస్స లోకస్స, కుసలా మారధేయ్యస్స కుసలా అమారధేయ్యస్స, కుసలా మచ్చుధేయ్యస్స కుసలా అమచ్చుధేయ్యస్స, తేసం యే సోతబ్బం సద్దహాతబ్బం మఞ్ఞిస్సన్తి, తేసం తం భవిస్సతి దీఘరత్తం హితాయ సుఖాయ.

౩౫౨. ‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, యే తే ఉసభా గోపితరో గోపరిణాయకా తే తిరియం గఙ్గాయ సోతం ఛేత్వా సోత్థినా పారం అగమంసు, ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవే, యే తే భిక్ఖూ అరహన్తో ఖీణాసవా వుసితవన్తో కతకరణీయా ఓహితభారా అనుప్పత్తసదత్థా పరిక్ఖీణభవసంయోజనా సమ్మదఞ్ఞా విముత్తా, తే తిరియం మారస్స సోతం ఛేత్వా సోత్థినా పారం గతా.

‘‘సేయ్యథాపి తే, భిక్ఖవే, బలవగావో దమ్మగావో తిరియం గఙ్గాయ సోతం ఛేత్వా సోత్థినా పారం అగమంసు, ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవే, యే తే భిక్ఖూ పఞ్చన్నం ఓరమ్భాగియానం సంయోజనానం పరిక్ఖయా ఓపపాతికా తత్థ పరినిబ్బాయినో అనావత్తిధమ్మా తస్మా లోకా, తేపి తిరియం మారస్స సోతం ఛేత్వా సోత్థినా పారం గమిస్సన్తి.

‘‘సేయ్యథాపి తే, భిక్ఖవే, వచ్ఛతరా వచ్ఛతరియో తిరియం గఙ్గాయ సోతం ఛేత్వా సోత్థినా పారం అగమంసు, ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవే, యే తే భిక్ఖూ తిణ్ణం సంయోజనానం పరిక్ఖయా రాగదోసమోహానం తనుత్తా సకదాగామినో సకిందేవ ఇమం లోకం ఆగన్త్వా దుక్ఖస్సన్తం కరిస్సన్తి, తేపి తిరియం మారస్స సోతం ఛేత్వా సోత్థినా పారం గమిస్సన్తి.

‘‘సేయ్యథాపి తే, భిక్ఖవే, వచ్ఛకా కిసాబలకా తిరియం గఙ్గాయ సోతం ఛేత్వా సోత్థినా పారం అగమంసు, ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవే, యే తే భిక్ఖూ తిణ్ణం సంయోజనానం పరిక్ఖయా సోతాపన్నా అవినిపాతధమ్మా నియతా సమ్బోధిపరాయనా, తేపి తిరియం మారస్స సోతం ఛేత్వా సోత్థినా పారం గమిస్సన్తి.

‘‘సేయ్యథాపి సో, భిక్ఖవే, వచ్ఛకో తరుణకో తావదేవ జాతకో మాతుగోరవకేన వుయ్హమానో తిరియం గఙ్గాయ సోతం ఛేత్వా సోత్థినా పారం అగమాసి, ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవే, యే తే భిక్ఖూ ధమ్మానుసారినో సద్ధానుసారినో, తేపి తిరియం మారస్స సోతం ఛేత్వా సోత్థినా పారం గమిస్సన్తి.

‘‘అహం ఖో పన, భిక్ఖవే, కుసలో ఇమస్స లోకస్స కుసలో పరస్స లోకస్స, కుసలో మారధేయ్యస్స కుసలో అమారధేయ్యస్స, కుసలో మచ్చుధేయ్యస్స కుసలో అమచ్చుధేయ్యస్స. తస్స మయ్హం, భిక్ఖవే, యే సోతబ్బం సద్దహాతబ్బం మఞ్ఞిస్సన్తి, తేసం తం భవిస్సతి దీఘరత్తం హితాయ సుఖాయా’’తి.

ఇదమవోచ భగవా. ఇదం వత్వా సుగతో అథాపరం ఏతదవోచ సత్థా –

‘‘అయం లోకో పరో లోకో, జానతా సుప్పకాసితో;

యఞ్చ మారేన సమ్పత్తం, అప్పత్తం యఞ్చ మచ్చునా.

‘‘సబ్బం లోకం అభిఞ్ఞాయ, సమ్బుద్ధేన పజానతా;

వివటం అమతద్వారం, ఖేమం నిబ్బానపత్తియా.

‘‘ఛిన్నం పాపిమతో సోతం, విద్ధస్తం వినళీకతం;

పామోజ్జబహులా హోథ, ఖేమం పత్తత్థ [పత్థేథ (స్యా. కం. క. అట్ఠకథాయం సంవణ్ణేతబ్బపాఠో)] భిక్ఖవో’’తి.

చూళగోపాలకసుత్తం నిట్ఠితం చతుత్థం.

౫. చూళసచ్చకసుత్తం

౩౫౩. ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం భగవా వేసాలియం విహరతి మహావనే కూటాగారసాలాయం. తేన ఖో పన సమయేన సచ్చకో నిగణ్ఠపుత్తో వేసాలియం పటివసతి భస్సప్పవాదకో పణ్డితవాదో సాధుసమ్మతో బహుజనస్స. సో వేసాలియం పరిసతి ఏవం వాచం భాసతి – ‘‘నాహం తం పస్సామి సమణం వా బ్రాహ్మణం వా, సఙ్ఘిం గణిం గణాచరియం, అపి అరహన్తం సమ్మాసమ్బుద్ధం పటిజానమానం, యో మయా వాదేన వాదం సమారద్ధో న సఙ్కమ్పేయ్య న సమ్పకమ్పేయ్య న సమ్పవేధేయ్య, యస్స న కచ్ఛేహి సేదా ముచ్చేయ్యుం. థూణం చేపాహం అచేతనం వాదేన వాదం సమారభేయ్యం, సాపి మయా వాదేన వాదం సమారద్ధా సఙ్కమ్పేయ్య సమ్పకమ్పేయ్య సమ్పవేధేయ్య. కో పన వాదో మనుస్సభూతస్సా’’తి?

అథ ఖో ఆయస్మా అస్సజి పుబ్బణ్హసమయం నివాసేత్వా పత్తచీవరమాదాయ వేసాలిం పిణ్డాయ పావిసి. అద్దసా ఖో సచ్చకో నిగణ్ఠపుత్తో వేసాలియం జఙ్ఘావిహారం అనుచఙ్కమమానో అనువిచరమానో ఆయస్మన్తం అస్సజిం దూరతోవ ఆగచ్ఛన్తం. దిస్వాన యేనాయస్మా అస్సజి తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా ఆయస్మతా అస్సజినా సద్ధిం సమ్మోది. సమ్మోదనీయం కథం సారణీయం వీతిసారేత్వా ఏకమన్తం అట్ఠాసి. ఏకమన్తం ఠితో ఖో సచ్చకో నిగణ్ఠపుత్తో ఆయస్మన్తం అస్సజిం ఏతదవోచ – ‘‘కథం పన, భో అస్సజి, సమణో గోతమో సావకే వినేతి, కథంభాగా చ పన సమణస్స గోతమస్స సావకేసు అనుసాసనీ బహులా పవత్తతీ’’తి? ‘‘ఏవం ఖో, అగ్గివేస్సన, భగవా సావకే వినేతి, ఏవంభాగా చ పన భగవతో సావకేసు అనుసాసనీ బహులా పవత్తతి – ‘రూపం, భిక్ఖవే, అనిచ్చం, వేదనా అనిచ్చా, సఞ్ఞా అనిచ్చా, సఙ్ఖారా అనిచ్చా, విఞ్ఞాణం అనిచ్చం. రూపం, భిక్ఖవే, అనత్తా, వేదనా అనత్తా, సఞ్ఞా అనత్తా, సఙ్ఖారా అనత్తా, విఞ్ఞాణం అనత్తా. సబ్బే సఙ్ఖారా అనిచ్చా, సబ్బే ధమ్మా అనత్తా’తి. ఏవం ఖో, అగ్గివేస్సన, భగవా సావకే వినేతి, ఏవంభాగా చ పన భగవతో సావకేసు అనుసాసనీ బహులా పవత్తతీ’’తి. ‘‘దుస్సుతం వత, భో అస్సజి, అస్సుమ్హ యే మయం ఏవంవాదిం సమణం గోతమం అస్సుమ్హ. అప్పేవ నామ మయం కదాచి కరహచి తేన భోతా గోతమేన సద్ధిం సమాగచ్ఛేయ్యామ, అప్పేవ నామ సియా కోచిదేవ కథాసల్లాపో, అప్పేవ నామ తస్మా పాపకా దిట్ఠిగతా వివేచేయ్యామా’’తి.

౩౫౪. తేన ఖో పన సమయేన పఞ్చమత్తాని లిచ్ఛవిసతాని సన్థాగారే [సన్ధాగారే (క.)] సన్నిపతితాని హోన్తి కేనచిదేవ కరణీయేన. అథ ఖో సచ్చకో నిగణ్ఠపుత్తో యేన తే లిచ్ఛవీ తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా తే లిచ్ఛవీ ఏతదవోచ – ‘‘అభిక్కమన్తు భోన్తో లిచ్ఛవీ, అభిక్కమన్తు భోన్తో లిచ్ఛవీ, అజ్జ మే సమణేన గోతమేన సద్ధిం కథాసల్లాపో భవిస్సతి. సచే మే సమణో గోతమో తథా పతిట్ఠిస్సతి యథా చ మే [యథాస్స మే (సీ. పీ.)] ఞాతఞ్ఞతరేన సావకేన అస్సజినా నామ భిక్ఖునా పతిట్ఠితం, సేయ్యథాపి నామ బలవా పురిసో దీఘలోమికం ఏళకం లోమేసు గహేత్వా ఆకడ్ఢేయ్య పరికడ్ఢేయ్య సమ్పరికడ్ఢేయ్య, ఏవమేవాహం సమణం గోతమం వాదేన వాదం ఆకడ్ఢిస్సామి పరికడ్ఢిస్సామి సమ్పరికడ్ఢిస్సామి. సేయ్యథాపి నామ బలవా సోణ్డికాకమ్మకారో మహన్తం సోణ్డికాకిళఞ్జం గమ్భీరే ఉదకరహదే పక్ఖిపిత్వా కణ్ణే గహేత్వా ఆకడ్ఢేయ్య పరికడ్ఢేయ్య సమ్పరికడ్ఢేయ్య, ఏవమేవాహం సమణం గోతమం వాదేన వాదం ఆకడ్ఢిస్సామి పరికడ్ఢిస్సామి సమ్పరికడ్ఢిస్సామి. సేయ్యథాపి నామ బలవా సోణ్డికాధుత్తో వాలం [థాలం (క.)] కణ్ణే గహేత్వా ఓధునేయ్య నిద్ధునేయ్య నిప్ఫోటేయ్య [నిచ్ఛాదేయ్య (సీ. పీ. క.), నిచ్ఛోటేయ్య (క.), నిప్పోఠేయ్య (స్యా. కం.)] ఏవమేవాహం సమణం గోతమం వాదేన వాదం ఓధునిస్సామి నిద్ధునిస్సామి నిప్ఫోటేస్సామి. సేయ్యథాపి నామ కుఞ్జరో సట్ఠిహాయనో గమ్భీరం పోక్ఖరణిం ఓగాహేత్వా సాణధోవికం నామ కీళితజాతం కీళతి, ఏవమేవాహం సమణం గోతమం సాణధోవికం మఞ్ఞే కీళితజాతం కీళిస్సామి. అభిక్కమన్తు భోన్తో లిచ్ఛవీ, అభిక్కమన్తు భోన్తో లిచ్ఛవీ, అజ్జ మే సమణేన గోతమేన సద్ధిం కథాసల్లాపో భవిస్సతీ’’తి. తత్రేకచ్చే లిచ్ఛవీ ఏవమాహంసు – ‘‘కిం సమణో గోతమో సచ్చకస్స నిగణ్ఠపుత్తస్స వాదం ఆరోపేస్సతి, అథ ఖో సచ్చకో నిగణ్ఠపుత్తో సమణస్స గోతమస్స వాదం ఆరోపేస్సతీ’’తి? ఏకచ్చే లిచ్ఛవీ ఏవమాహంసు – ‘‘కిం సో భవమానో సచ్చకో నిగణ్ఠపుత్తో యో భగవతో వాదం ఆరోపేస్సతి, అథ ఖో భగవా సచ్చకస్స నిగణ్ఠపుత్తస్స వాదం ఆరోపేస్సతీ’’తి? అథ ఖో సచ్చకో నిగణ్ఠపుత్తో పఞ్చమత్తేహి లిచ్ఛవిసతేహి పరివుతో యేన మహావనం కూటాగారసాలా తేనుపసఙ్కమి.

౩౫౫. తేన ఖో పన సమయేన సమ్బహులా భిక్ఖూ అబ్భోకాసే చఙ్కమన్తి. అథ ఖో సచ్చకో నిగణ్ఠపుత్తో యేన తే భిక్ఖూ తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా తే భిక్ఖూ ఏతదవోచ – ‘‘కహం ను ఖో, భో, ఏతరహి సో భవం గోతమో విహరతి? దస్సనకామా హి మయం తం భవన్తం గోతమ’’న్తి. ‘‘ఏస, అగ్గివేస్సన, భగవా మహావనం అజ్ఝోగాహేత్వా అఞ్ఞతరస్మిం రుక్ఖమూలే దివావిహారం నిసిన్నో’’తి. అథ ఖో సచ్చకో నిగణ్ఠపుత్తో మహతియా లిచ్ఛవిపరిసాయ సద్ధిం మహావనం అజ్ఝోగాహేత్వా యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవతా సద్ధిం సమ్మోది. సమ్మోదనీయం కథం సారణీయం వీతిసారేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. తేపి ఖో లిచ్ఛవీ అప్పేకచ్చే భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీదింసు, అప్పేకచ్చే భగవతా సద్ధిం సమ్మోదింసు, సమ్మోదనీయం కథం సారణీయం వీతిసారేత్వా ఏకమన్తం నిసీదింసు. అప్పేకచ్చే యేన భగవా తేనఞ్జలిం పణామేత్వా ఏకమన్తం నిసీదింసు, అప్పేకచ్చే భగవతో సన్తికే నామగోత్తం సావేత్వా ఏకమన్తం నిసీదింసు, అప్పేకచ్చే తుణ్హీభూతా ఏకమన్తం నిసీదింసు.

౩౫౬. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో సచ్చకో నిగణ్ఠపుత్తో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘పుచ్ఛేయ్యాహం భవన్తం గోతమం కిఞ్చిదేవ దేసం, సచే మే భవం గోతమో ఓకాసం కరోతి పఞ్హస్స వేయ్యాకరణాయా’’తి. ‘‘పుచ్ఛ, అగ్గివేస్సన, యదాకఙ్ఖసీ’’తి. ‘‘కథం పన భవం గోతమో సావకే వినేతి, కథంభాగా చ పన భోతో గోతమస్స సావకేసు అనుసాసనీ బహులా పవత్తతీ’’తి? ‘‘ఏవం ఖో అహం, అగ్గివేస్సన, సావకే వినేమి, ఏవంభాగా చ పన మే సావకేసు అనుసాసనీ బహులా పవత్తతి – ‘రూపం, భిక్ఖవే, అనిచ్చం, వేదనా అనిచ్చా, సఞ్ఞా అనిచ్చా, సఙ్ఖారా అనిచ్చా, విఞ్ఞాణం అనిచ్చం. రూపం, భిక్ఖవే, అనత్తా, వేదనా అనత్తా, సఞ్ఞా అనత్తా, సఙ్ఖారా అనత్తా, విఞ్ఞాణం అనత్తా. సబ్బే సఙ్ఖారా అనిచ్చా, సబ్బే ధమ్మా అనత్తా’తి. ఏవం ఖో అహం, అగ్గివేస్సన, సావకే వినేమి, ఏవంభాగా చ పన మే సావకేసు అనుసాసనీ బహులా పవత్తతీ’’తి.

‘‘ఉపమా మం, భో గోతమ, పటిభాతీ’’తి. ‘‘పటిభాతు తం, అగ్గివేస్సనా’’తి భగవా అవోచ.

‘‘సేయ్యథాపి, భో గోతమ, యే కేచిమే బీజగామభూతగామా వుద్ధిం విరూళ్హిం వేపుల్లం ఆపజ్జన్తి, సబ్బే తే పథవిం నిస్సాయ పథవియం పతిట్ఠాయ. ఏవమేతే బీజగామభూతగామా వుద్ధిం విరూళ్హిం వేపుల్లం ఆపజ్జన్తి. సేయ్యథాపి వా పన, భో గోతమ, యే కేచిమే బలకరణీయా కమ్మన్తా కరీయన్తి, సబ్బే తే పథవిం నిస్సాయ పథవియం పతిట్ఠాయ. ఏవమేతే బలకరణీయా కమ్మన్తా కరీయన్తి. ఏవమేవ ఖో, భో గోతమ, రూపత్తాయం పురిసపుగ్గలో రూపే పతిట్ఠాయ పుఞ్ఞం వా అపుఞ్ఞం వా పసవతి, వేదనత్తాయం పురిసపుగ్గలో వేదనాయం పతిట్ఠాయ పుఞ్ఞం వా అపుఞ్ఞం వా పసవతి, సఞ్ఞత్తాయం పురిసపుగ్గలో సఞ్ఞాయం పతిట్ఠాయ పుఞ్ఞం వా అపుఞ్ఞం వా పసవతి, సఙ్ఖారత్తాయం పురిసపుగ్గలో సఙ్ఖారేసు పతిట్ఠాయ పుఞ్ఞం వా అపుఞ్ఞం వా పసవతి, విఞ్ఞాణత్తాయం పురిసపుగ్గలో విఞ్ఞాణే పతిట్ఠాయ పుఞ్ఞం వా అపుఞ్ఞం వా పసవతీ’’తి.

‘‘నను త్వం, అగ్గివేస్సన, ఏవం వదేసి – ‘రూపం మే అత్తా, వేదనా మే అత్తా, సఞ్ఞా మే అత్తా, సఙ్ఖారా మే అత్తా, విఞ్ఞాణం మే అత్తా’’’తి? ‘‘అహఞ్హి, భో గోతమ, ఏవం వదామి – ‘రూపం మే అత్తా, వేదనా మే అత్తా, సఞ్ఞా మే అత్తా, సఙ్ఖారా మే అత్తా, విఞ్ఞాణం మే అత్తా’తి, అయఞ్చ మహతీ జనతా’’తి.

‘‘కిఞ్హి తే, అగ్గివేస్సన, మహతీ జనతా కరిస్సతి? ఇఙ్ఘ త్వం, అగ్గివేస్సన, సకఞ్ఞేవ వాదం నిబ్బేఠేహీ’’తి. ‘‘అహఞ్హి, భో గోతమ, ఏవం వదామి – ‘రూపం మే అత్తా, వేదనా మే అత్తా, సఞ్ఞా మే అత్తా, సఙ్ఖారా మే అత్తా, విఞ్ఞాణం మే అత్తా’’’తి.

౩౫౭. ‘‘తేన హి, అగ్గివేస్సన, తఞ్ఞేవేత్థ పటిపుచ్ఛిస్సామి, యథా తే ఖమేయ్య తథా నం [తథా తం (క.)] బ్యాకరేయ్యాసి. తం కిం మఞ్ఞసి, అగ్గివేస్సన, వత్తేయ్య రఞ్ఞో ఖత్తియస్స ముద్ధావసిత్తస్స సకస్మిం విజితే వసో – ఘాతేతాయం వా ఘాతేతుం, జాపేతాయం వా జాపేతుం, పబ్బాజేతాయం వా పబ్బాజేతుం, సేయ్యథాపి రఞ్ఞో పసేనదిస్స కోసలస్స, సేయ్యథాపి వా పన రఞ్ఞో మాగధస్స అజాతసత్తుస్స వేదేహిపుత్తస్సా’’తి? ‘‘వత్తేయ్య, భో గోతమ, రఞ్ఞో ఖత్తియస్స ముద్ధావసిత్తస్స సకస్మిం విజితే వసో – ఘాతేతాయం వా ఘాతేతుం, జాపేతాయం వా జాపేతుం, పబ్బాజేతాయం వా పబ్బాజేతుం, సేయ్యథాపి రఞ్ఞో పసేనదిస్స కోసలస్స, సేయ్యథాపి వా పన రఞ్ఞో మాగధస్స అజాతసత్తుస్స వేదేహిపుత్తస్స. ఇమేసమ్పి హి, భో గోతమ, సఙ్ఘానం గణానం – సేయ్యథిదం, వజ్జీనం మల్లానం – వత్తతి సకస్మిం విజితే వసో – ఘాతేతాయం వా ఘాతేతుం, జాపేతాయం వా జాపేతుం, పబ్బాజేతాయం వా పబ్బాజేతుం. కిం పన రఞ్ఞో ఖత్తియస్స ముద్ధావసిత్తస్స, సేయ్యథాపి రఞ్ఞో పసేనదిస్స కోసలస్స, సేయ్యథాపి వా పన రఞ్ఞో మాగధస్స అజాతసత్తుస్స వేదేహిపుత్తస్స? వత్తేయ్య, భో గోతమ, వత్తితుఞ్చ మరహతీ’’తి.

‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, అగ్గివేస్సన, యం త్వం ఏవం వదేసి – ‘రూపం మే అత్తా’తి, వత్తతి తే తస్మిం రూపే వసో – ఏవం మే రూపం హోతు, ఏవం మే రూపం మా అహోసీ’’తి? ఏవం వుత్తే, సచ్చకో నిగణ్ఠపుత్తో తుణ్హీ అహోసి. దుతియమ్పి ఖో భగవా సచ్చకం నిగణ్ఠపుత్తం ఏతదవోచ – ‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, అగ్గివేస్సన, యం త్వం ఏవం వదేసి – ‘రూపం మే అత్తా’తి, వత్తతి తే తస్మిం రూపే వసో – ఏవం మే రూపం హోతు, ఏవం మే రూపం మా అహోసీ’’తి? దుతియమ్పి ఖో సచ్చకో నిగణ్ఠపుత్తో తుణ్హీ అహోసి. అథ ఖో భగవా సచ్చకం నిగణ్ఠపుత్తం ఏతదవోచ – ‘‘బ్యాకరోహి దాని, అగ్గివేస్సన, న దాని తే తుణ్హీభావస్స కాలో. యో కోచి, అగ్గివేస్సన తథాగతేన యావతతియం సహధమ్మికం పఞ్హం పుట్ఠో న బ్యాకరోతి, ఏత్థేవస్స సత్తధా ముద్ధా ఫలతీ’’తి.

తేన ఖో పన సమయేన వజిరపాణి యక్ఖో ఆయసం వజిరం ఆదాయ ఆదిత్తం సమ్పజ్జలితం సజోతిభూతం సచ్చకస్స నిగణ్ఠపుత్తస్స ఉపరివేహాసం ఠితో హోతి – ‘సచాయం సచ్చకో నిగణ్ఠపుత్తో భగవతా యావతతియం సహధమ్మికం పఞ్హం పుట్ఠో న బ్యాకరిస్సతి ఏత్థేవస్స సత్తధా ముద్ధం ఫాలేస్సామీ’తి. తం ఖో పన వజిరపాణిం యక్ఖం భగవా చేవ పస్సతి సచ్చకో చ నిగణ్ఠపుత్తో. అథ ఖో సచ్చకో నిగణ్ఠపుత్తో భీతో సంవిగ్గో లోమహట్ఠజాతో భగవన్తంయేవ తాణం గవేసీ భగవన్తంయేవ లేణం గవేసీ భగవన్తంయేవ సరణం గవేసీ భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘పుచ్ఛతు మం భవం గోతమో, బ్యాకరిస్సామీ’’తి.

౩౫౮. ‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, అగ్గివేస్సన, యం త్వం ఏవం వదేసి – ‘రూపం మే అత్తా’తి, వత్తతి తే తస్మిం రూపే వసో – ఏవం మే రూపం హోతు, ఏవం మే రూపం మా అహోసీ’’తి? ‘‘నో హిదం, భో గోతమ’’.

‘‘మనసి కరోహి, అగ్గివేస్సన; మనసి కరిత్వా ఖో, అగ్గివేస్సన, బ్యాకరోహి. న ఖో తే సన్ధియతి పురిమేన వా పచ్ఛిమం పచ్ఛిమేన వా పురిమం. తం కిం మఞ్ఞసి, అగ్గివేస్సన, యం త్వం ఏవం వదేసి – ‘వేదనా మే అత్తా’తి, వత్తతి తే తిస్సం వేదనాయం [తాయం వేదనాయం (సీ. స్యా.)] వసో – ఏవం మే వేదనా హోతు, ఏవం మే వేదనా మా అహోసీ’’తి? ‘‘నో హిదం, భో గోతమ’’.

‘‘మనసి కరోహి, అగ్గివేస్సన; మనసి కరిత్వా ఖో, అగ్గివేస్సన, బ్యాకరోహి. న ఖో తే సన్ధియతి పురిమేన వా పచ్ఛిమం, పచ్ఛిమేన వా పురిమం. తం కిం మఞ్ఞసి, అగ్గివేస్సన, యం త్వం ఏవం వదేసి – ‘సఞ్ఞా మే అత్తా’తి, వత్తతి తే తిస్సం సఞ్ఞాయం వసో – ఏవం మే సఞ్ఞా హోతు, ఏవం మే సఞ్ఞా మా అహోసీ’’తి? ‘‘నో హిదం, భో గోతమ’’.

‘‘మనసి కరోహి, అగ్గివేస్సన; మనసి కరిత్వా ఖో, అగ్గివేస్సన, బ్యాకరోహి. న ఖో తే సన్ధియతి పురిమేన వా పచ్ఛిమం, పచ్ఛిమేన వా పురిమం. తం కిం మఞ్ఞసి, అగ్గివేస్సన, యం త్వం ఏవం వదేసి – ‘సఙ్ఖారా మే అత్తా’తి, వత్తతి తే తేసు సఙ్ఖారేసు వసో – ఏవం మే సఙ్ఖారా హోన్తు, ఏవం మే సఙ్ఖారా మా అహేసు’’న్తి? ‘‘నో హిదం, భో గోతమ’’.

‘‘మనసి కరోహి, అగ్గివేస్సన; మనసి కరిత్వా ఖో, అగ్గివేస్సన, బ్యాకరోహి. న ఖో తే సన్ధియతి పురిమేన వా పచ్ఛిమం, పచ్ఛిమేన వా పురిమం. తం కిం మఞ్ఞసి, అగ్గివేస్సన, యం త్వం ఏవం వదేసి – ‘విఞ్ఞాణం మే అత్తా’తి, వత్తతి తే తస్మిం విఞ్ఞాణే వసో – ఏవం మే విఞ్ఞాణం హోతు, ఏవం మే విఞ్ఞాణం మా అహోసీ’’తి? ‘‘నో హిదం, భో గోతమ’’.

‘‘మనసి కరోహి, అగ్గివేస్సన; మనసి కరిత్వా ఖో, అగ్గివేస్సన, బ్యాకరోహి. న ఖో తే సన్ధియతి పురిమేన వా పచ్ఛిమం, పచ్ఛిమేన వా పురిమం. తం కిం మఞ్ఞసి, అగ్గివేస్సన, రూపం నిచ్చం వా అనిచ్చం వా’’తి? ‘‘అనిచ్చం, భో గోతమ’’. ‘‘యం పనానిచ్చం దుక్ఖం వా తం సుఖం వా’’తి? ‘‘దుక్ఖం, భో గోతమ’’. ‘‘యం పనానిచ్చం దుక్ఖం విపరిణామధమ్మం, కల్లం ను తం సమనుపస్సితుం – ‘ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తా’’’తి? ‘‘నో హిదం, భో గోతమ’’.

‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, అగ్గివేస్సన, వేదనా…పే… సఞ్ఞా…పే… సఙ్ఖారా…పే… తం కిం మఞ్ఞసి, అగ్గివేస్సన, విఞ్ఞాణం నిచ్చం వా అనిచ్చం వా’’తి? ‘‘అనిచ్చం, భో గోతమ’’. ‘‘యం పనానిచ్చం దుక్ఖం వా తం సుఖం వా’’తి? ‘‘దుక్ఖం, భో గోతమ’’. ‘‘యం పనానిచ్చం దుక్ఖం విపరిణామధమ్మం, కల్లం ను తం సమనుపస్సితుం – ‘ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తా’’’తి? ‘‘నో హిదం, భో గోతమ’’.

‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, అగ్గివేస్సన, యో ను ఖో దుక్ఖం అల్లీనో దుక్ఖం ఉపగతో దుక్ఖం అజ్ఝోసితో, దుక్ఖం ‘ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తా’తి సమనుపస్సతి, అపి ను ఖో సో సామం వా దుక్ఖం పరిజానేయ్య, దుక్ఖం వా పరిక్ఖేపేత్వా విహరేయ్యా’’తి? ‘‘కిఞ్హి సియా, భో గోతమ? నో హిదం, భో గోతమా’’తి.

‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, అగ్గివేస్సన, నను త్వం ఏవం సన్తే దుక్ఖం అల్లీనో దుక్ఖం ఉపగతో దుక్ఖం అజ్ఝోసితో, దుక్ఖం – ‘ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తా’తి సమనుపస్ససీ’’తి? ‘‘కిఞ్హి నో సియా, భో గోతమ? ఏవమేతం భో గోతమా’’తి.

౩౫౯. ‘‘సేయ్యథాపి, అగ్గివేస్సన, పురిసో సారత్థికో సారగవేసీ సారపరియేసనం చరమానో తిణ్హం కుఠారిం [కుధారిం (స్యా. కం. క.)] ఆదాయ వనం పవిసేయ్య. సో తత్థ పస్సేయ్య మహన్తం కదలిక్ఖన్ధం ఉజుం నవం అకుక్కుకజాతం [అకుక్కుటజాతం (స్యా. కం.)]. తమేనం మూలే ఛిన్దేయ్య, మూలే ఛేత్వా అగ్గే ఛిన్దేయ్య, అగ్గే ఛేత్వా పత్తవట్టిం వినిబ్భుజేయ్య [వినిబ్భుజ్జేయ్య (క.)]. సో తత్థ పత్తవట్టిం వినిబ్భుజన్తో ఫేగ్గుమ్పి నాధిగచ్ఛేయ్య, కుతో సారం? ఏవమేవ ఖో త్వం, అగ్గివేస్సన, మయా సకస్మిం వాదే సమనుయుఞ్జియమానో సమనుగాహియమానో సమనుభాసియమానో రిత్తో తుచ్ఛో అపరద్ధో. భాసితా ఖో పన తే ఏసా, అగ్గివేస్సన, వేసాలియం పరిసతి వాచా – ‘నాహం తం పస్సామి సమణం వా బ్రాహ్మణం వా, సఙ్ఘిం గణిం గణాచరియం, అపి అరహన్తం సమ్మాసమ్బుద్ధం పటిజానమానం, యో మయా వాదేన వాదం సమారద్ధో న సఙ్కమ్పేయ్య న సమ్పకమ్పేయ్య న సమ్పవేధేయ్య, యస్స న కచ్ఛేహి సేదా ముచ్చేయ్యుం. థూణం చేపాహం అచేతనం వాదేన వాదం సమారభేయ్యం సాపి మయా వాదేన వాదం సమారద్ధా సఙ్కమ్పేయ్య సమ్పకమ్పేయ్య సమ్పవేధేయ్య. కో పన వాదో మనుస్సభూతస్సా’తి? తుయ్హం ఖో పన, అగ్గివేస్సన, అప్పేకచ్చాని సేదఫుసితాని నలాటా ముత్తాని, ఉత్తరాసఙ్గం వినిభిన్దిత్వా భూమియం పతిట్ఠితాని. మయ్హం ఖో పన, అగ్గివేస్సన, నత్థి ఏతరహి కాయస్మిం సేదో’’తి. ఇతి భగవా తస్మిం [తస్సం (?)] పరిసతి సువణ్ణవణ్ణం కాయం వివరి. ఏవం వుత్తే, సచ్చకో నిగణ్ఠపుత్తో తుణ్హీభూతో మఙ్కుభూతో పత్తక్ఖన్ధో అధోముఖో పజ్ఝాయన్తో అప్పటిభానో నిసీది.

౩౬౦. అథ ఖో దుమ్ముఖో లిచ్ఛవిపుత్తో సచ్చకం నిగణ్ఠపుత్తం తుణ్హీభూతం మఙ్కుభూతం పత్తక్ఖన్ధం అధోముఖం పజ్ఝాయన్తం అప్పటిభానం విదిత్వా భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘ఉపమా మం, భగవా, పటిభాతీ’’తి. ‘‘పటిభాతు తం, దుమ్ముఖా’’తి భగవా అవోచ. ‘‘సేయ్యథాపి, భన్తే, గామస్స వా నిగమస్స వా అవిదూరే పోక్ఖరణీ. తత్రాస్స కక్కటకో. అథ ఖో, భన్తే, సమ్బహులా కుమారకా వా కుమారికా వా తమ్హా గామా వా నిగమా వా నిక్ఖమిత్వా యేన సా పోక్ఖరణీ తేనుపసఙ్కమేయ్యుం; ఉపసఙ్కమిత్వా తం పోక్ఖరణిం ఓగాహేత్వా తం కక్కటకం ఉదకా ఉద్ధరిత్వా థలే పతిట్ఠాపేయ్యుం. యఞ్ఞదేవ హి సో, భన్తే, కక్కటకో అళం అభినిన్నామేయ్య తం తదేవ తే కుమారకా వా కుమారికా వా కట్ఠేన వా కథలేన వా సఞ్ఛిన్దేయ్యుం సమ్భఞ్జేయ్యుం సమ్పలిభఞ్జేయ్యుం. ఏవఞ్హి సో, భన్తే, కక్కటకో సబ్బేహి అళేహి సఞ్ఛిన్నేహి సమ్భగ్గేహి సమ్పలిభగ్గేహి అభబ్బో తం పోక్ఖరణిం పున ఓతరితుం, సేయ్యథాపి పుబ్బే. ఏవమేవ ఖో, భన్తే, యాని సచ్చకస్స నిగణ్ఠపుత్తస్స విసూకాయితాని విసేవితాని విప్ఫన్దితాని తానిపి సబ్బాని [విప్ఫన్దితాని కానిచి కానిచి తాని (సీ. స్యా. కం. పీ.)] భగవతా సఞ్ఛిన్నాని సమ్భగ్గాని సమ్పలిభగ్గాని; అభబ్బో చ దాని, భన్తే, సచ్చకో నిగణ్ఠపుత్తో పున భగవన్తం ఉపసఙ్కమితుం యదిదం వాదాధిప్పాయో’’తి. ఏవం వుత్తే, సచ్చకో నిగణ్ఠపుత్తో దుమ్ముఖం లిచ్ఛవిపుత్తం ఏతదవోచ – ‘‘ఆగమేహి త్వం, దుమ్ముఖ, ఆగమేహి త్వం, దుమ్ముఖ ( ) [(ముఖరోసి త్వం దుమ్ముఖ) (స్యా. కం.)] న మయం తయా సద్ధిం మన్తేమ, ఇధ మయం భోతా గోతమేన సద్ధిం మన్తేమ.

౩౬౧. ‘‘తిట్ఠతేసా, భో గోతమ, అమ్హాకఞ్చేవ అఞ్ఞేసఞ్చ పుథుసమణబ్రాహ్మణానం వాచా. విలాపం విలపితం మఞ్ఞే. కిత్తావతా చ ను ఖో భోతో గోతమస్స సావకో సాసనకరో హోతి ఓవాదపతికరో తిణ్ణవిచికిచ్ఛో విగతకథంకథో వేసారజ్జప్పత్తో అపరప్పచ్చయో సత్థుసాసనే విహరతీ’’తి? ‘‘ఇధ, అగ్గివేస్సన, మమ సావకో యం కిఞ్చి రూపం అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నం అజ్ఝత్తం వా బహిద్ధా వా ఓళారికం వా సుఖుమం వా హీనం వా పణీతం వా యం దూరే సన్తికే వా, సబ్బం రూపం ‘నేతం మమ, నేసోహమస్మి, న మేసో అత్తా’తి ఏవమేతం యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ పస్సతి; యా కాచి వేదనా…పే… యా కాచి సఞ్ఞా…పే… యే కేచి సఙ్ఖారా…పే… యం కిఞ్చి విఞ్ఞాణం అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నం అజ్ఝత్తం వా బహిద్ధా వా ఓళారికం వా సుఖుమం వా హీనం వా పణీతం వా, యం దూరే సన్తికే వా, సబ్బం విఞ్ఞాణం ‘నేతం మమ, నేసోహమస్మి, న మేసో అత్తా’తి ఏవమేతం యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ పస్సతి. ఏత్తావతా ఖో, అగ్గివేస్సన, మమ సావకో సాసనకరో హోతి ఓవాదపతికరో తిణ్ణవిచికిచ్ఛో విగతకథంకథో వేసారజ్జప్పత్తో అపరప్పచ్చయో సత్థుసాసనే విహరతీ’’తి.

‘‘కిత్తావతా పన, భో గోతమ, భిక్ఖు అరహం హోతి ఖీణాసవో వుసితవా కతకరణీయో ఓహితభారో అనుప్పత్తసదత్థో పరిక్ఖీణభవసంయోజనో సమ్మదఞ్ఞా విముత్తో’’తి? ‘‘ఇధ, అగ్గివేస్సన, భిక్ఖు యం కిఞ్చి రూపం అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నం అజ్ఝత్తం వా బహిద్ధా వా ఓళారికం వా సుఖుమం వా హీనం వా పణీతం వా యం దూరే సన్తికే వా సబ్బం రూపం ‘నేతం మమ, నేసోహమస్మి, న మేసో అత్తా’తి ఏవమేతం యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ దిస్వా అనుపాదా విముత్తో హోతి; యా కాచి వేదనా…పే… యా కాచి సఞ్ఞా…పే… యే కేచి సఙ్ఖారా…పే… యం కిఞ్చి విఞ్ఞాణం అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నం అజ్ఝత్తం వా బహిద్ధా వా ఓళారికం వా సుఖుమం వా హీనం వా పణీతం వా యం దూరే సన్తికే వా సబ్బం విఞ్ఞాణం ‘నేతం మమ, నేసోహమస్మి, న మేసో అత్తా’తి ఏవమేతం యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ దిస్వా అనుపాదా విముత్తో హోతి. ఏత్తావతా ఖో, అగ్గివేస్సన, భిక్ఖు అరహం హోతి ఖీణాసవో వుసితవా కతకరణీయో ఓహితభారో అనుప్పత్తసదత్థో పరిక్ఖీణభవసంయోజనో సమ్మదఞ్ఞా విముత్తో. ఏవం విముత్తచిత్తో ఖో, అగ్గివేస్సన, భిక్ఖు తీహి అనుత్తరియేహి సమన్నాగతో హోతి – దస్సనానుత్తరియేన, పటిపదానుత్తరియేన, విముత్తానుత్తరియేన. ఏవం విముత్తచిత్తో ఖో, అగ్గివేస్సన, భిక్ఖు తథాగతఞ్ఞేవ సక్కరోతి గరుం కరోతి మానేతి పూజేతి – బుద్ధో సో భగవా బోధాయ ధమ్మం దేసేతి, దన్తో సో భగవా దమథాయ ధమ్మం దేసేతి, సన్తో సో భగవా సమథాయ ధమ్మం దేసేతి, తిణ్ణో సో భగవా తరణాయ ధమ్మం దేసేతి, పరినిబ్బుతో సో భగవా పరినిబ్బానాయ ధమ్మం దేసేతీ’’తి.

౩౬౨. ఏవం వుత్తే, సచ్చకో నిగణ్ఠపుత్తో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘మయమేవ, భో గోతమ, ధంసీ, మయం పగబ్బా, యే మయం భవన్తం గోతమం వాదేన వాదం ఆసాదేతబ్బం అమఞ్ఞిమ్హ. సియా హి, భో గోతమ, హత్థిం పభిన్నం ఆసజ్జ పురిసస్స సోత్థిభావో, న త్వేవ భవన్తం గోతమం ఆసజ్జ సియా పురిసస్స సోత్థిభావో. సియా హి, భో గోతమ, పజ్జలితం [జలన్తం (సీ. పీ.)] అగ్గిక్ఖన్ధం ఆసజ్జ పురిసస్స సోత్థిభావో, న త్వేవ భవన్తం గోతమం ఆసజ్జ సియా పురిసస్స సోత్థిభావో. సియా హి, భో గోతమ, ఆసీవిసం ఘోరవిసం ఆసజ్జ పురిసస్స సోత్థిభావో, న త్వేవ భవన్తం గోతమం ఆసజ్జ సియా పురిసస్స సోత్థిభావో. మయమేవ, భో గోతమ, ధంసీ, మయం పగబ్బా, యే మయం భవన్తం గోతమం వాదేన వాదం ఆసాదేతబ్బం అమఞ్ఞిమ్హ. అధివాసేతు [అధివాసేతు చ (పీ. క.)] మే భవం గోతమో స్వాతనాయ భత్తం సద్ధిం భిక్ఖుసఙ్ఘేనా’’తి. అధివాసేసి భగవా తుణ్హీభావేన.

౩౬౩. అథ ఖో సచ్చకో నిగణ్ఠపుత్తో భగవతో అధివాసనం విదిత్వా తే లిచ్ఛవీ ఆమన్తేసి – ‘‘సుణన్తు మే భోన్తో లిచ్ఛవీ, సమణో మే గోతమో నిమన్తితో స్వాతనాయ సద్ధిం భిక్ఖుసఙ్ఘేన. తేన మే అభిహరేయ్యాథ యమస్స పతిరూపం మఞ్ఞేయ్యాథా’’తి. అథ ఖో తే లిచ్ఛవీ తస్సా రత్తియా అచ్చయేన సచ్చకస్స నిగణ్ఠపుత్తస్స పఞ్చమత్తాని థాలిపాకసతాని భత్తాభిహారం అభిహరింసు. అథ ఖో నిగణ్ఠపుత్తో సకే ఆరామే పణీతం ఖాదనీయం భోజనీయం పటియాదాపేత్వా భగవతో కాలం ఆరోచాపేసి – ‘‘కాలో, భో గోతమ, నిట్ఠితం భత్త’’న్తి. అథ ఖో భగవా పుబ్బణ్హసమయం నివాసేత్వా పత్తచీవరమాదాయ యేన సచ్చకస్స నిగణ్ఠపుత్తస్స ఆరామో తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా పఞ్ఞత్తే ఆసనే నిసీది సద్ధిం భిక్ఖుసఙ్ఘేన. అథ ఖో సచ్చకో నిగణ్ఠపుత్తో బుద్ధప్పముఖం భిక్ఖుసఙ్ఘం పణీతేన ఖాదనీయేన భోజనీయేన సహత్థా సన్తప్పేసి సమ్పవారేసి. అథ ఖో సచ్చకో నిగణ్ఠపుత్తో భగవన్తం భుత్తావిం ఓనీతపత్తపాణిం అఞ్ఞతరం నీచం ఆసనం గహేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో సచ్చకో నిగణ్ఠపుత్తో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘యమిదం, భో గోతమ, దానే పుఞ్ఞఞ్చ పుఞ్ఞమహీ చ తం దాయకానం సుఖాయ హోతూ’’తి. ‘‘యం ఖో, అగ్గివేస్సన, తాదిసం దక్ఖిణేయ్యం ఆగమ్మ అవీతరాగం అవీతదోసం అవీతమోహం, తం దాయకానం భవిస్సతి. యం ఖో, అగ్గివేస్సన, మాదిసం దక్ఖిణేయ్యం ఆగమ్మ వీతరాగం వీతదోసం వీతమోహం, తం తుయ్హం భవిస్సతీ’’తి.

చూళసచ్చకసుత్తం నిట్ఠితం పఞ్చమం.

౬. మహాసచ్చకసుత్తం

౩౬౪. ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం భగవా వేసాలియం విహరతి మహావనే కూటాగారసాలాయం. తేన ఖో పన సమయేన భగవా పుబ్బణ్హసమయం సునివత్థో హోతి పత్తచీవరమాదాయ వేసాలిం పిణ్డాయ పవిసితుకామో [పుబ్బణ్హసమయం నివాసేత్వా పత్తచీవరమాదాయ… పవిసితుకామో హోతి (సీ.)]. అథ ఖో సచ్చకో నిగణ్ఠపుత్తో జఙ్ఘావిహారం అనుచఙ్కమమానో అనువిచరమానో యేన మహావనం కూటాగారసాలా తేనుపసఙ్కమి. అద్దసా ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో సచ్చకం నిగణ్ఠపుత్తం దూరతోవ ఆగచ్ఛన్తం. దిస్వాన భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘అయం, భన్తే, సచ్చకో నిగణ్ఠపుత్తో ఆగచ్ఛతి భస్సప్పవాదకో పణ్డితవాదో సాధుసమ్మతో బహుజనస్స. ఏసో ఖో, భన్తే, అవణ్ణకామో బుద్ధస్స, అవణ్ణకామో ధమ్మస్స, అవణ్ణకామో సఙ్ఘస్స. సాధు, భన్తే, భగవా ముహుత్తం నిసీదతు అనుకమ్పం ఉపాదాయా’’తి. నిసీది భగవా పఞ్ఞత్తే ఆసనే. అథ ఖో సచ్చకో నిగణ్ఠపుత్తో యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవతా సద్ధిం సమ్మోది, సమ్మోదనీయం కథం సారణీయం వీతిసారేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో సచ్చకో నిగణ్ఠపుత్తో భగవన్తం ఏతదవోచ –

౩౬౫. ‘‘సన్తి, భో గోతమ, ఏకే సమణబ్రాహ్మణా కాయభావనానుయోగమనుయుత్తా విహరన్తి, నో చిత్తభావనం. ఫుసన్తి హి తే, భో గోతమ, సారీరికం దుక్ఖం వేదనం. భూతపుబ్బం, భో గోతమ, సారీరికాయ దుక్ఖాయ వేదనాయ ఫుట్ఠస్స సతో ఊరుక్ఖమ్భోపి నామ భవిస్సతి, హదయమ్పి నామ ఫలిస్సతి, ఉణ్హమ్పి లోహితం ముఖతో ఉగ్గమిస్సతి, ఉమ్మాదమ్పి పాపుణిస్సతి [పాపుణిస్సన్తి (స్యా. కం.)] చిత్తక్ఖేపం. తస్స ఖో ఏతం, భో గోతమ, కాయన్వయం చిత్తం హోతి, కాయస్స వసేన వత్తతి. తం కిస్స హేతు? అభావితత్తా చిత్తస్స. సన్తి పన, భో గోతమ, ఏకే సమణబ్రాహ్మణా చిత్తభావనానుయోగమనుయుత్తా విహరన్తి, నో కాయభావనం. ఫుసన్తి హి తే, భో గోతమ, చేతసికం దుక్ఖం వేదనం. భూతపుబ్బం, భో గోతమ, చేతసికాయ దుక్ఖాయ వేదనాయ ఫుట్ఠస్స సతో ఊరుక్ఖమ్భోపి నామ భవిస్సతి, హదయమ్పి నామ ఫలిస్సతి, ఉణ్హమ్పి లోహితం ముఖతో ఉగ్గమిస్సతి, ఉమ్మాదమ్పి పాపుణిస్సతి చిత్తక్ఖేపం. తస్స ఖో ఏసో, భో గోతమ, చిత్తన్వయో కాయో హోతి, చిత్తస్స వసేన వత్తతి. తం కిస్స హేతు? అభావితత్తా కాయస్స. తస్స మయ్హం, భో గోతమ, ఏవం హోతి – ‘అద్ధా భోతో గోతమస్స సావకా చిత్తభావనానుయోగమనుయుత్తా విహరన్తి, నో కాయభావన’’’న్తి.

౩౬౬. ‘‘కిన్తి పన తే, అగ్గివేస్సన, కాయభావనా సుతా’’తి? ‘‘సేయ్యథిదం – నన్దో వచ్ఛో, కిసో సంకిచ్చో, మక్ఖలి గోసాలో – ఏతేహి, భో గోతమ, అచేలకా ముత్తాచారా హత్థాపలేఖనా నఏహిభద్దన్తికా నతిట్ఠభద్దన్తికా [నఏహిభదన్తికా, నతిట్ఠభదన్తికా (సీ. స్యా. కం. పీ. క.)] న అభిహటం న ఉద్దిస్సకతం న నిమన్తనం సాదియన్తి, తే న కుమ్భిముఖా పటిగ్గణ్హన్తి న కళోపిముఖా పటిగ్గణ్హన్తి న ఏళకమన్తరం న దణ్డమన్తరం న ముసలమన్తరం న ద్విన్నం భుఞ్జమానానం న గబ్భినియా న పాయమానాయ న పురిసన్తరగతాయ న సఙ్కిత్తీసు న యత్థ సా ఉపట్ఠితో హోతి న యత్థ మక్ఖికా సణ్డసణ్డచారినీ, న మచ్ఛం న మంసం న సురం న మేరయం న థుసోదకం పివన్తి. తే ఏకాగారికా వా హోన్తి ఏకాలోపికా, ద్వాగారికా వా హోన్తి ద్వాలోపికా…పే… సత్తాగారికా వా హోన్తి సత్తాలోపికా. ఏకిస్సాపి దత్తియా యాపేన్తి, ద్వీహిపి దత్తీహి యాపేన్తి…పే… సత్తహిపి దత్తీహి యాపేన్తి. ఏకాహికమ్పి ఆహారం ఆహారేన్తి, ద్వీహికమ్పి ఆహారం ఆహారేన్తి…పే… సత్తాహికమ్పి ఆహారం ఆహారేన్తి. ఇతి ఏవరూపం అద్ధమాసికమ్పి పరియాయభత్తభోజనానుయోగమనుయుత్తా విహరన్తీ’’తి.

‘‘కిం పన తే, అగ్గివేస్సన, తావతకేనేవ యాపేన్తీ’’తి? ‘‘నో హిదం, భో గోతమ. అప్పేకదా, భో గోతమ, ఉళారాని ఉళారాని ఖాదనీయాని ఖాదన్తి, ఉళారాని ఉళారాని భోజనాని భుఞ్జన్తి, ఉళారాని ఉళారాని సాయనీయాని సాయన్తి, ఉళారాని ఉళారాని పానాని పివన్తి. తే ఇమం కాయం బలం గాహేన్తి నామ, బ్రూహేన్తి నామ, మేదేన్తి నామా’’తి.

‘‘యం ఖో తే, అగ్గివేస్సన, పురిమం పహాయ పచ్ఛా ఉపచినన్తి, ఏవం ఇమస్స కాయస్స ఆచయాపచయో హోతి. కిన్తి పన తే, అగ్గివేస్సన, చిత్తభావనా సుతా’’తి? చిత్తభావనాయ ఖో సచ్చకో నిగణ్ఠపుత్తో భగవతా పుట్ఠో సమానో న సమ్పాయాసి.

౩౬౭. అథ ఖో భగవా సచ్చకం నిగణ్ఠపుత్తం ఏతదవోచ – ‘‘యాపి ఖో తే ఏసా, అగ్గివేస్సన, పురిమా కాయభావనా భాసితా సాపి అరియస్స వినయే నో ధమ్మికా కాయభావనా. కాయభావనమ్పి [కాయభావనం హి (సీ. పీ. క.)] ఖో త్వం, అగ్గివేస్సన, న అఞ్ఞాసి, కుతో పన త్వం చిత్తభావనం జానిస్ససి? అపి చ, అగ్గివేస్సన, యథా అభావితకాయో చ హోతి అభావితచిత్తో చ, భావితకాయో చ హోతి భావితచిత్తో చ. తం సుణాహి, సాధుకం మనసి కరోహి, భాసిస్సామీ’’తి. ‘‘ఏవం, భో’’తి ఖో సచ్చకో నిగణ్ఠపుత్తో భగవతో పచ్చస్సోసి. భగవా ఏతదవోచ –

౩౬౮. ‘‘కథఞ్చ, అగ్గివేస్సన, అభావితకాయో చ హోతి అభావితచిత్తో చ? ఇధ, అగ్గివేస్సన, అస్సుతవతో పుథుజ్జనస్స ఉప్పజ్జతి సుఖా వేదనా. సో సుఖాయ వేదనాయ ఫుట్ఠో సమానో సుఖసారాగీ చ హోతి సుఖసారాగితఞ్చ ఆపజ్జతి. తస్స సా సుఖా వేదనా నిరుజ్ఝతి. సుఖాయ వేదనాయ నిరోధా ఉప్పజ్జతి దుక్ఖా వేదనా. సో దుక్ఖాయ వేదనాయ ఫుట్ఠో సమానో సోచతి కిలమతి పరిదేవతి ఉరత్తాళిం కన్దతి సమ్మోహం ఆపజ్జతి. తస్స ఖో ఏసా, అగ్గివేస్సన, ఉప్పన్నాపి సుఖా వేదనా చిత్తం పరియాదాయ తిట్ఠతి అభావితత్తా కాయస్స, ఉప్పన్నాపి దుక్ఖా వేదనా చిత్తం పరియాదాయ తిట్ఠతి అభావితత్తా చిత్తస్స. యస్స కస్సచి, అగ్గివేస్సన, ఏవం ఉభతోపక్ఖం ఉప్పన్నాపి సుఖా వేదనా చిత్తం పరియాదాయ తిట్ఠతి అభావితత్తా కాయస్స, ఉప్పన్నాపి దుక్ఖా వేదనా చిత్తం పరియాదాయ తిట్ఠతి అభావితత్తా చిత్తస్స, ఏవం ఖో, అగ్గివేస్సన, అభావితకాయో చ హోతి అభావితచిత్తో చ.

౩౬౯. ‘‘కథఞ్చ, అగ్గివేస్సన, భావితకాయో చ హోతి భావితచిత్తో చ? ఇధ, అగ్గివేస్సన, సుతవతో అరియసావకస్స ఉప్పజ్జతి సుఖా వేదనా. సో సుఖాయ వేదనాయ ఫుట్ఠో సమానో న సుఖసారాగీ చ హోతి, న సుఖసారాగితఞ్చ ఆపజ్జతి. తస్స సా సుఖా వేదనా నిరుజ్ఝతి. సుఖాయ వేదనాయ నిరోధా ఉప్పజ్జతి దుక్ఖా వేదనా. సో దుక్ఖాయ వేదనాయ ఫుట్ఠో సమానో న సోచతి న కిలమతి న పరిదేవతి న ఉరత్తాళిం కన్దతి న సమ్మోహం ఆపజ్జతి. తస్స ఖో ఏసా, అగ్గివేస్సన, ఉప్పన్నాపి సుఖా వేదనా చిత్తం న పరియాదాయ తిట్ఠతి భావితత్తా కాయస్స, ఉప్పన్నాపి దుక్ఖా వేదనా చిత్తం న పరియాదాయ తిట్ఠతి భావితత్తా చిత్తస్స. యస్స కస్సచి, అగ్గివేస్సన, ఏవం ఉభతోపక్ఖం ఉప్పన్నాపి సుఖా వేదనా చిత్తం న పరియాదాయ తిట్ఠతి భావితత్తా కాయస్స, ఉప్పన్నాపి దుక్ఖా వేదనా చిత్తం న పరియాదాయ తిట్ఠతి భావితత్తా చిత్తస్స. ఏవం ఖో, అగ్గివేస్సన, భావితకాయో చ హోతి భావితచిత్తో చా’’తి.

౩౭౦. ‘‘ఏవం పసన్నో అహం భోతో గోతమస్స! భవఞ్హి గోతమో భావితకాయో చ హోతి భావితచిత్తో చా’’తి. ‘‘అద్ధా ఖో తే అయం, అగ్గివేస్సన, ఆసజ్జ ఉపనీయ వాచా భాసితా, అపి చ తే అహం బ్యాకరిస్సామి. యతో ఖో అహం, అగ్గివేస్సన, కేసమస్సుం ఓహారేత్వా కాసాయాని వత్థాని అచ్ఛాదేత్వా అగారస్మా అనగారియం పబ్బజితో, తం వత మే ఉప్పన్నా వా సుఖా వేదనా చిత్తం పరియాదాయ ఠస్సతి, ఉప్పన్నా వా దుక్ఖా వేదనా చిత్తం పరియాదాయ ఠస్సతీతి నేతం ఠానం [నేతం ఖోఠానం (సీ. పీ.)] విజ్జతీ’’తి.

‘‘న హి నూన [న హనూన (సీ. స్యా. కం. పీ.)] భోతో గోతమస్స ఉప్పజ్జతి తథారూపా సుఖా వేదనా యథారూపా ఉప్పన్నా సుఖా వేదనా చిత్తం పరియాదాయ తిట్ఠేయ్య; న హి నూన భోతో గోతమస్స ఉప్పజ్జతి తథారూపా దుక్ఖా వేదనా యథారూపా ఉప్పన్నా దుక్ఖా వేదనా చిత్తం పరియాదాయ తిట్ఠేయ్యా’’తి.

౩౭౧. ‘‘కిఞ్హి నో సియా, అగ్గివేస్సన? ఇధ మే, అగ్గివేస్సన, పుబ్బేవ సమ్బోధా అనభిసమ్బుద్ధస్స బోధిసత్తస్సేవ సతో ఏతదహోసి – ‘సమ్బాధో ఘరావాసో రజాపథో, అబ్భోకాసో పబ్బజ్జా. నయిదం సుకరం అగారం అజ్ఝావసతా ఏకన్తపరిపుణ్ణం ఏకన్తపరిసుద్ధం సఙ్ఖలిఖితం బ్రహ్మచరియం చరితుం. యంనూనాహం కేసమస్సుం ఓహారేత్వా కాసాయాని వత్థాని అచ్ఛాదేత్వా అగారస్మా అనగారియం పబ్బజేయ్య’న్తి. సో ఖో అహం, అగ్గివేస్సన, అపరేన సమయేన దహరోవ సమానో, సుసుకాళకేసో భద్రేన యోబ్బనేన సమన్నాగతో పఠమేన వయసా, అకామకానం మాతాపితూనం అస్సుముఖానం రుదన్తానం, కేసమస్సుం ఓహారేత్వా కాసాయాని వత్థాని అచ్ఛాదేత్వా అగారస్మా అనగారియం పబ్బజిం. సో ఏవం పబ్బజితో సమానో కింకుసలగవేసీ అనుత్తరం సన్తివరపదం పరియేసమానో యేన ఆళారో కాలామో తేనుపసఙ్కమిం; ఉపసఙ్కమిత్వా ఆళారం కాలామం ఏతదవోచం – ‘ఇచ్ఛామహం, ఆవుసో కాలామ, ఇమస్మిం ధమ్మవినయే బ్రహ్మచరియం చరితు’న్తి. ఏవం వుత్తే, అగ్గివేస్సన, ఆళారో కాలామో మం ఏతదవోచ – ‘విహరతాయస్మా, తాదిసో అయం ధమ్మో యత్థ విఞ్ఞూ పురిసో నచిరస్సేవ సకం ఆచరియకం సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరేయ్యా’తి. సో ఖో అహం, అగ్గివేస్సన, నచిరస్సేవ ఖిప్పమేవ తం ధమ్మం పరియాపుణిం. సో ఖో అహం, అగ్గివేస్సన, తావతకేనేవ ఓట్ఠపహతమత్తేన లపితలాపనమత్తేన ఞాణవాదఞ్చ వదామి థేరవాదఞ్చ, ‘జానామి పస్సామీ’తి చ పటిజానామి, అహఞ్చేవ అఞ్ఞే చ. తస్స మయ్హం, అగ్గివేస్సన, ఏతదహోసి – ‘న ఖో ఆళారో కాలామో ఇమం ధమ్మం కేవలం సద్ధామత్తకేన సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరామీతి పవేదేతి, అద్ధా ఆళారో కాలామో ఇమం ధమ్మం జానం పస్సం విహరతీ’’’తి.

‘‘అథ ఖ్వాహం, అగ్గివేస్సన, యేన ఆళారో కాలామో తేనుపసఙ్కమిం; ఉపసఙ్కమిత్వా ఆళారం కాలామం ఏతదవోచం – ‘కిత్తావతా నో, ఆవుసో కాలామ, ఇమం ధమ్మం సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరామీతి పవేదేసీ’తి? ఏవం వుత్తే, అగ్గివేస్సన, ఆళారో కాలామో ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం పవేదేసి. తస్స మయ్హం, అగ్గివేస్సన, ఏతదహోసి – ‘న ఖో ఆళారస్సేవ కాలామస్స అత్థి సద్ధా, మయ్హంపత్థి సద్ధా; న ఖో ఆళారస్సేవ కాలామస్స అత్థి వీరియం, మయ్హంపత్థి వీరియం; న ఖో ఆళారస్సేవ కాలామస్స అత్థి సతి, మయ్హంపత్థి సతి; న ఖో ఆళారస్సేవ కాలామస్స అత్థి సమాధి, మయ్హంపత్థి సమాధి; న ఖో ఆళారస్సేవ కాలామస్స అత్థి పఞ్ఞా, మయ్హంపత్థి పఞ్ఞా; యంనూనాహం యం ధమ్మం ఆళారో కాలామో సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరామీతి పవేదేతి తస్స ధమ్మస్స సచ్ఛికిరియాయ పదహేయ్య’న్తి. సో ఖో అహం, అగ్గివేస్సన, నచిరస్సేవ ఖిప్పమేవ తం ధమ్మం సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహాసిం.

‘‘అథ ఖ్వాహం, అగ్గివేస్సన, యేన ఆళారో కాలామో తేనుపసఙ్కమిం; ఉపసఙ్కమిత్వా ఆళారం కాలామం ఏతదవోచం – ‘ఏత్తావతా నో, ఆవుసో కాలామ, ఇమం ధమ్మం సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ పవేదేసీ’తి? ‘ఏత్తావతా ఖో అహం, ఆవుసో, ఇమం ధమ్మం సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ పవేదేమీ’తి. ‘అహమ్పి ఖో, ఆవుసో, ఏత్తావతా ఇమం ధమ్మం సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరామీ’తి. ‘లాభా నో, ఆవుసో, సులద్ధం నో, ఆవుసో, యే మయం ఆయస్మన్తం తాదిసం సబ్రహ్మచారిం పస్సామ. ఇతి యాహం ధమ్మం సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ పవేదేమి తం త్వం ధమ్మం సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరసి; యం త్వం ధమ్మం సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరసి తమహం ధమ్మం సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ పవేదేమి. ఇతి యాహం ధమ్మం జానామి తం త్వం ధమ్మం జానాసి; యం త్వం ధమ్మం జానాసి తమహం ధమ్మం జానామి. ఇతి యాదిసో అహం తాదిసో తువం, యాదిసో తువం తాదిసో అహం. ఏహి దాని, ఆవుసో, ఉభోవ సన్తా ఇమం గణం పరిహరామా’తి. ఇతి ఖో, అగ్గివేస్సన, ఆళారో కాలామో ఆచరియో మే సమానో (అత్తనో) [( ) నత్థి (సీ. పీ.)] అన్తేవాసిం మం సమానం అత్తనా సమసమం ఠపేసి, ఉళారాయ చ మం పూజాయ పూజేసి. తస్స మయ్హం, అగ్గివేస్సన, ఏతదహోసి – ‘నాయం ధమ్మో నిబ్బిదాయ న విరాగాయ న నిరోధాయ న ఉపసమాయ న అభిఞ్ఞాయ న సమ్బోధాయ న నిబ్బానాయ సంవత్తతి, యావదేవ ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనూపపత్తియా’తి. సో ఖో అహం, అగ్గివేస్సన, తం ధమ్మం అనలఙ్కరిత్వా తస్మా ధమ్మా నిబ్బిజ్జ అపక్కమిం.

౩౭౨. ‘‘సో ఖో అహం, అగ్గివేస్సన, కింకుసలగవేసీ అనుత్తరం సన్తివరపదం పరియేసమానో యేన ఉదకో రామపుత్తో తేనుపసఙ్కమిం; ఉపసఙ్కమిత్వా ఉదకం రామపుత్తం ఏతదవోచం – ‘ఇచ్ఛామహం, ఆవుసో [పస్స మ. ని. ౧.౨౭౮ పాసరాసిసుత్తే] ఇమస్మిం ధమ్మవినయే బ్రహ్మచరియం చరితు’న్తి. ఏవం వుత్తే, అగ్గివేస్సన, ఉదకో రామపుత్తో మం ఏతదవోచ – ‘విహరతాయస్మా, తాదిసో అయం ధమ్మో యత్థ విఞ్ఞూ పురిసో నచిరస్సేవ సకం ఆచరియకం సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరేయ్యా’తి. సో ఖో అహం, అగ్గివేస్సన, నచిరస్సేవ ఖిప్పమేవ తం ధమ్మం పరియాపుణిం. సో ఖో అహం, అగ్గివేస్సన, తావతకేనేవ ఓట్ఠపహతమత్తేన లపితలాపనమత్తేన ఞాణవాదఞ్చ వదామి థేరవాదఞ్చ, ‘జానామి పస్సామీ’తి చ పటిజానామి, అహఞ్చేవ అఞ్ఞే చ. తస్స మయ్హం, అగ్గివేస్సన, ఏతదహోసి – ‘న ఖో రామో ఇమం ధమ్మం కేవలం సద్ధామత్తకేన సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరామీతి పవేదేసి. అద్ధా రామో ఇమం ధమ్మం జానం పస్సం విహాసీ’తి. అథ ఖ్వాహం, అగ్గివేస్సన, యేన ఉదకో రామపుత్తో తేనుపసఙ్కమిం; ఉపసఙ్కమిత్వా ఉదకం రామపుత్తం ఏతదవోచం – ‘కిత్తావతా నో, ఆవుసో రామో, ఇమం ధమ్మం సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరామీతి పవేదేసీ’తి? ఏవం వుత్తే, అగ్గివేస్సన, ఉదకో రామపుత్తో నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం పవేదేసి. తస్స మయ్హం, అగ్గివేస్సన, ఏతదహోసి – ‘న ఖో రామస్సేవ అహోసి సద్ధా, మయ్హంపత్థి సద్ధా; న ఖో రామస్సేవ అహోసి వీరియం, మయ్హంపత్థి వీరియం; న ఖో రామస్సేవ అహోసి సతి, మయ్హంపత్థి సతి; న ఖో రామస్సేవ అహోసి సమాధి, మయ్హంపత్థి సమాధి; న ఖో రామస్సేవ అహోసి పఞ్ఞా, మయ్హంపత్థి పఞ్ఞా; యంనూనాహం యం ధమ్మం రామో సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరామీతి పవేదేసి తస్స ధమ్మస్స సచ్ఛికిరియాయ పదహేయ్య’న్తి. సో ఖో అహం, అగ్గివేస్సన, నచిరస్సేవ ఖిప్పమేవ తం ధమ్మం సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహాసిం.

‘‘అథ ఖ్వాహం, అగ్గివేస్సన, యేన ఉదకో రామపుత్తో తేనుపసఙ్కమిం; ఉపసఙ్కమిత్వా ఉదకం రామపుత్తం ఏతదవోచం – ‘ఏత్తావతా నో, ఆవుసో, రామో ఇమం ధమ్మం సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ పవేదేసీ’తి? ‘ఏత్తావతా ఖో, ఆవుసో, రామో ఇమం ధమ్మం సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ పవేదేసీ’తి. ‘అహమ్పి ఖో, ఆవుసో, ఏత్తావతా ఇమం ధమ్మం సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరామీ’తి. ‘లాభా నో, ఆవుసో, సులద్ధం నో, ఆవుసో, యే మయం ఆయస్మన్తం తాదిసం సబ్రహ్మచారిం పస్సామ. ఇతి యం ధమ్మం రామో సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ పవేదేసి, తం త్వం ధమ్మం సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరసి; యం త్వం ధమ్మం సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరసి, తం ధమ్మం రామో సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ పవేదేసి. ఇతి యం ధమ్మం రామో అభిఞ్ఞాసి తం త్వం ధమ్మం జానాసి; యం త్వం ధమ్మం జానాసి తం ధమ్మం రామో అభిఞ్ఞాసి. ఇతి యాదిసో రామో అహోసి తాదిసో తువం; యాదిసో తువం తాదిసో రామో అహోసి. ఏహి దాని, ఆవుసో, తువం ఇమం గణం పరిహరా’తి. ఇతి ఖో, అగ్గివేస్సన, ఉదకో రామపుత్తో సబ్రహ్మచారీ మే సమానో ఆచరియట్ఠానే చ మం ఠపేసి, ఉళారాయ చ మం పూజాయ పూజేసి. తస్స మయ్హం, అగ్గివేస్సన, ఏతదహోసి – ‘నాయం ధమ్మో నిబ్బిదాయ న విరాగాయ న నిరోధాయ న ఉపసమాయ న అభిఞ్ఞాయ న సమ్బోధాయ న నిబ్బానాయ సంవత్తతి, యావదేవ నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనూపపత్తియా’తి. సో ఖో అహం, అగ్గివేస్సన, తం ధమ్మం అనలఙ్కరిత్వా తస్మా ధమ్మా నిబ్బిజ్జ అపక్కమిం.

౩౭౩. ‘‘సో ఖో అహం, అగ్గివేస్సన, కింకుసలగవేసీ అనుత్తరం సన్తివరపదం పరియేసమానో మగధేసు అనుపుబ్బేన చారికం చరమానో యేన ఉరువేలా సేనానిగమో తదవసరిం. తత్థద్దసం రమణీయం భూమిభాగం, పాసాదికఞ్చ వనసణ్డం, నదిఞ్చ సన్దన్తిం సేతకం సుపతిత్థం రమణీయం, సమన్తా చ గోచరగామం. తస్స మయ్హం, అగ్గివేస్సన, ఏతదహోసి – ‘రమణీయో వత, భో, భూమిభాగో, పాసాదికో చ వనసణ్డో, నదీ చ సన్దతి సేతకా సుపతిత్థా రమణీయా, సమన్తా చ గోచరగామో. అలం వతిదం కులపుత్తస్స పధానత్థికస్స పధానాయా’తి. సో ఖో అహం, అగ్గివేస్సన, తత్థేవ నిసీదిం ‘అలమిదం పధానాయా’తి.

౩౭౪. ‘‘అపిస్సుమం, అగ్గివేస్సన, తిస్సో ఉపమా పటిభంసు అనచ్ఛరియా పుబ్బే అస్సుతపుబ్బా. సేయ్యథాపి, అగ్గివేస్సన, అల్లం కట్ఠం సస్నేహం ఉదకే నిక్ఖిత్తం. అథ పురిసో ఆగచ్ఛేయ్య ఉత్తరారణిం ఆదాయ – ‘అగ్గిం అభినిబ్బత్తేస్సామి, తేజో పాతుకరిస్సామీ’తి. తం కిం మఞ్ఞసి, అగ్గివేస్సన, అపి ను సో పురిసో అముం అల్లం కట్ఠం సస్నేహం, ఉదకే నిక్ఖిత్తం, ఉత్తరారణిం ఆదాయ అభిమన్థేన్తో అగ్గిం అభినిబ్బత్తేయ్య, తేజో పాతుకరేయ్యా’’తి? ‘‘నో హిదం, భో గోతమ’’. ‘‘తం కిస్స హేతు’’? ‘‘అదుఞ్హి, భో గోతమ, అల్లం కట్ఠం సస్నేహం, తఞ్చ పన ఉదకే నిక్ఖిత్తం. యావదేవ చ పన సో పురిసో కిలమథస్స విఘాతస్స భాగీ అస్సా’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, అగ్గివేస్సన, యే హి కేచి సమణా వా బ్రాహ్మణా వా కాయేన చేవ చిత్తేన చ కామేహి అవూపకట్ఠా విహరన్తి, యో చ నేసం కామేసు కామచ్ఛన్దో కామస్నేహో కామముచ్ఛా కామపిపాసా కామపరిళాహో, సో చ అజ్ఝత్తం న సుప్పహీనో హోతి, న సుప్పటిప్పస్సద్ధో, ఓపక్కమికా చేపి తే భోన్తో సమణబ్రాహ్మణా దుక్ఖా తిబ్బా ఖరా కటుకా వేదనా వేదయన్తి, అభబ్బావ తే ఞాణాయ దస్సనాయ అనుత్తరాయ సమ్బోధాయ. నో చేపి తే భోన్తో సమణబ్రాహ్మణా ఓపక్కమికా దుక్ఖా తిబ్బా ఖరా కటుకా వేదనా వేదయన్తి, అభబ్బావ తే ఞాణాయ దస్సనాయ అనుత్తరాయ సమ్బోధాయ. అయం ఖో మం, అగ్గివేస్సన, పఠమా ఉపమా పటిభాసి అనచ్ఛరియా పుబ్బే అస్సుతపుబ్బా.

౩౭౫. ‘‘అపరాపి ఖో మం, అగ్గివేస్సన, దుతియా ఉపమా పటిభాసి అనచ్ఛరియా పుబ్బే అస్సుతపుబ్బా. సేయ్యథాపి, అగ్గివేస్సన, అల్లం కట్ఠం సస్నేహం, ఆరకా ఉదకా థలే నిక్ఖిత్తం. అథ పురిసో ఆగచ్ఛేయ్య ఉత్తరారణిం ఆదాయ – ‘అగ్గిం అభినిబ్బత్తేస్సామి, తేజో పాతుకరిస్సామీ’తి. తం కిం మఞ్ఞసి, అగ్గివేస్సన, అపి ను సో పురిసో అముం అల్లం కట్ఠం సస్నేహం, ఆరకా ఉదకా థలే నిక్ఖిత్తం, ఉత్తరారణిం ఆదాయ అభిమన్థేన్తో అగ్గిం అభినిబ్బత్తేయ్య తేజో పాతుకరేయ్యా’’తి? ‘‘నో హిదం, భో గోతమ’’. ‘‘తం కిస్స హేతు’’? ‘‘అదుఞ్హి, భో గోతమ, అల్లం కట్ఠం సస్నేహం, కిఞ్చాపి ఆరకా ఉదకా థలే నిక్ఖిత్తం. యావదేవ చ పన సో పురిసో కిలమథస్స విఘాతస్స భాగీ అస్సాతి. ఏవమేవ ఖో, అగ్గివేస్సన, యే హి కేచి సమణా వా బ్రాహ్మణా వా కాయేన చేవ చిత్తేన చ కామేహి వూపకట్ఠా విహరన్తి, యో చ నేసం కామేసు కామచ్ఛన్దో కామస్నేహో కామముచ్ఛా కామపిపాసా కామపరిళాహో సో చ అజ్ఝత్తం న సుప్పహీనో హోతి, న సుప్పటిప్పస్సద్ధో, ఓపక్కమికా చేపి తే భోన్తో సమణబ్రాహ్మణా దుక్ఖా తిబ్బా ఖరా కటుకా వేదనా వేదయన్తి, అభబ్బావ తే ఞాణాయ దస్సనాయ అనుత్తరాయ సమ్బోధాయ. నో చేపి తే భోన్తో సమణబ్రాహ్మణా ఓపక్కమికా దుక్ఖా తిబ్బా ఖరా కటుకా వేదనా వేదయన్తి, అభబ్బావ తే ఞాణాయ దస్సనాయ అనుత్తరాయ సమ్బోధాయ. అయం ఖో మం, అగ్గివేస్సన, దుతియా ఉపమా పటిభాసి అనచ్ఛరియా పుబ్బే అస్సుతపుబ్బా’’.

౩౭౬. ‘‘అపరాపి ఖో మం, అగ్గివేస్సన, తతియా ఉపమా పటిభాసి అనచ్ఛరియా పుబ్బే అస్సుతపుబ్బా. సేయ్యథాపి, అగ్గివేస్సన, సుక్ఖం కట్ఠం కోళాపం, ఆరకా ఉదకా థలే నిక్ఖిత్తం. అథ పురిసో ఆగచ్ఛేయ్య ఉత్తరారణిం ఆదాయ – ‘అగ్గిం అభినిబ్బత్తేస్సామి, తేజో పాతుకరిస్సామీ’తి. తం కిం మఞ్ఞసి, అగ్గివేస్సన, అపి ను సో పురిసో అముం సుక్ఖం కట్ఠం కోళాపం, ఆరకా ఉదకా థలే నిక్ఖిత్తం, ఉత్తరారణిం ఆదాయ అభిమన్థేన్తో అగ్గిం అభినిబ్బత్తేయ్య, తేజో పాతుకరేయ్యా’’తి? ‘‘ఏవం, భో గోతమ’’. ‘‘తం కిస్స హేతు’’? ‘‘అదుఞ్హి, భో గోతమ, సుక్ఖం కట్ఠం కోళాపం, తఞ్చ పన ఆరకా ఉదకా థలే నిక్ఖిత్త’’న్తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, అగ్గివేస్సన, యే హి కేచి సమణా వా బ్రాహ్మణా వా కాయేన చేవ చిత్తేన చ కామేహి వూపకట్ఠా విహరన్తి, యో చ నేసం కామేసు కామచ్ఛన్దో కామస్నేహో కామముచ్ఛా కామపిపాసా కామపరిళాహో, సో చ అజ్ఝత్తం సుప్పహీనో హోతి సుప్పటిప్పస్సద్ధో, ఓపక్కమికా చేపి తే భోన్తో సమణబ్రాహ్మణా దుక్ఖా తిబ్బా ఖరా కటుకా వేదనా వేదయన్తి, భబ్బావ తే ఞాణాయ దస్సనాయ అనుత్తరాయ సమ్బోధాయ. నో చేపి తే భోన్తో సమణబ్రాహ్మణా ఓపక్కమికా దుక్ఖా తిబ్బా ఖరా కటుకా వేదనా వేదయన్తి, భబ్బావ తే ఞాణాయ దస్సనాయ అనుత్తరాయ సమ్బోధాయ. అయం ఖో మం, అగ్గివేస్సన, తతియా ఉపమా పటిభాసి అనచ్ఛరియా పుబ్బే అస్సుతపుబ్బా. ఇమా ఖో మం, అగ్గివేస్సన, తిస్సో ఉపమా పటిభంసు అనచ్ఛరియా పుబ్బే అస్సుతపుబ్బా.’’

౩౭౭. ‘‘తస్స మయ్హం, అగ్గివేస్సన, ఏతదహోసి – ‘యంనూనాహం దన్తేభి దన్తమాధాయ [పస్స మ. ని. ౧.౨౨౧ వితక్కసణ్ఠానసుత్తే], జివ్హాయ తాలుం ఆహచ్చ, చేతసా చిత్తం అభినిగ్గణ్హేయ్యం అభినిప్పీళేయ్యం అభిసన్తాపేయ్య’న్తి. సో ఖో అహం, అగ్గివేస్సన, దన్తేభి దన్తమాధాయ, జివ్హాయ తాలుం ఆహచ్చ, చేతసా చిత్తం అభినిగ్గణ్హామి అభినిప్పీళేమి అభిసన్తాపేమి. తస్స మయ్హం, అగ్గివేస్సన, దన్తేభి దన్తమాధాయ జివ్హాయ తాలుం ఆహచ్చ చేతసా చిత్తం అభినిగ్గణ్హతో అభినిప్పీళయతో అభిసన్తాపయతో కచ్ఛేహి సేదా ముచ్చన్తి. సేయ్యథాపి, అగ్గివేస్సన, బలవా పురిసో దుబ్బలతరం పురిసం సీసే వా గహేత్వా ఖన్ధే వా గహేత్వా అభినిగ్గణ్హేయ్య అభినిప్పీళేయ్య అభిసన్తాపేయ్య, ఏవమేవ ఖో మే, అగ్గివేస్సన, దన్తేభి దన్తమాధాయ, జివ్హాయ తాలుం ఆహచ్చ, చేతసా చిత్తం అభినిగ్గణ్హతో అభినిప్పీళయతో అభిసన్తాపయతో కచ్ఛేహి సేదా ముచ్చన్తి. ఆరద్ధం ఖో పన మే, అగ్గివేస్సన, వీరియం హోతి అసల్లీనం, ఉపట్ఠితా సతి అసమ్ముట్ఠా, సారద్ధో చ పన మే కాయో హోతి అప్పటిప్పస్సద్ధో తేనేవ దుక్ఖప్పధానేన పధానాభితున్నస్స సతో. ఏవరూపాపి ఖో మే, అగ్గివేస్సన, ఉప్పన్నా దుక్ఖా వేదనా చిత్తం న పరియాదాయ తిట్ఠతి.

౩౭౮. ‘‘తస్స మయ్హం, అగ్గివేస్సన, ఏతదహోసి – ‘యంనూనాహం అప్పాణకంయేవ ఝానం ఝాయేయ్య’న్తి. సో ఖో అహం, అగ్గివేస్సన, ముఖతో చ నాసతో చ అస్సాసపస్సాసే ఉపరున్ధిం. తస్స మయ్హం, అగ్గివేస్సన, ముఖతో చ నాసతో చ అస్సాసపస్సాసేసు ఉపరుద్ధేసు కణ్ణసోతేహి వాతానం నిక్ఖమన్తానం అధిమత్తో సద్దో హోతి. సేయ్యథాపి నామ కమ్మారగగ్గరియా ధమమానాయ అధిమత్తో సద్దో హోతి, ఏవమేవ ఖో మే, అగ్గివేస్సన, ముఖతో చ నాసతో చ అస్సాసపస్సాసేసు ఉపరుద్ధేసు కణ్ణసోతేహి వాతానం నిక్ఖమన్తానం అధిమత్తో సద్దో హోతి. ఆరద్ధం ఖో పన మే, అగ్గివేస్సన, వీరియం హోతి అసల్లీనం ఉపట్ఠితా సతి అసమ్ముట్ఠా. సారద్ధో చ పన మే కాయో హోతి అప్పటిప్పస్సద్ధో తేనేవ దుక్ఖప్పధానేన పధానాభితున్నస్స సతో. ఏవరూపాపి ఖో మే, అగ్గివేస్సన, ఉప్పన్నా దుక్ఖా వేదనా చిత్తం న పరియాదాయ తిట్ఠతి.

‘‘తస్స మయ్హం, అగ్గివేస్సన, ఏతదహోసి – ‘యంనూనాహం అప్పాణకంయేవ ఝానం ఝాయేయ్య’న్తి. సో ఖో అహం, అగ్గివేస్సన, ముఖతో చ నాసతో చ కణ్ణతో చ అస్సాసపస్సాసే ఉపరున్ధిం. తస్స మయ్హం, అగ్గివేస్సన, ముఖతో చ నాసతో చ కణ్ణతో చ అస్సాసపస్సాసేసు ఉపరుద్ధేసు అధిమత్తా వాతా ముద్ధని ఊహనన్తి [ఊహన్తి (సీ.), ఓహనన్తి (స్యా. కం.), ఉహనన్తి (క.)]. సేయ్యథాపి, అగ్గివేస్సన, బలవా పురిసో తిణ్హేన సిఖరేన ముద్ధని అభిమత్థేయ్య [ముద్ధానం అభిమన్థేయ్య (సీ. పీ.), ముద్ధానం అభిమత్థేయ్య (స్యా. కం.)], ఏవమేవ ఖో మే, అగ్గివేస్సన, ముఖతో చ నాసతో చ కణ్ణతో చ అస్సాసపస్సాసేసు ఉపరుద్ధేసు అధిమత్తా వాతా ముద్ధని ఊహనన్తి. ఆరద్ధం ఖో పన మే, అగ్గివేస్సన, వీరియం హోతి అసల్లీనం ఉపట్ఠితా సతి అసమ్ముట్ఠా. సారద్ధో చ పన మే కాయో హోతి అప్పటిప్పస్సద్ధో తేనేవ దుక్ఖప్పధానేన పధానాభితున్నస్స సతో. ఏవరూపాపి ఖో మే, అగ్గివేస్సన, ఉప్పన్నా దుక్ఖా వేదనా చిత్తం న పరియాదాయ తిట్ఠతి.

‘‘తస్స మయ్హం, అగ్గివేస్సన, ఏతదహోసి – ‘యంనూనాహం అప్పాణకంయేవ ఝానం ఝాయేయ్య’న్తి. సో ఖో అహం, అగ్గివేస్సన, ముఖతో చ నాసతో చ కణ్ణతో చ అస్సాసపస్సాసే ఉపరున్ధిం. తస్స మయ్హం, అగ్గివేస్సన, ముఖతో చ నాసతో చ కణ్ణతో చ అస్సాసపస్సాసేసు ఉపరుద్ధేసు అధిమత్తా సీసే సీసవేదనా హోన్తి. సేయ్యథాపి, అగ్గివేస్సన, బలవా పురిసో దళ్హేన వరత్తక్ఖణ్డేన [వరత్తకబన్ధనేన (సీ.)] సీసే సీసవేఠం దదేయ్య, ఏవమేవ ఖో మే, అగ్గివేస్సన, ముఖతో చ నాసతో చ కణ్ణతో చ అస్సాసపస్సాసేసు ఉపరుద్ధేసు అధిమత్తా సీసే సీసవేదనా హోన్తి. ఆరద్ధం ఖో పన మే, అగ్గివేస్సన, వీరియం హోతి అసల్లీనం ఉపట్ఠితా సతి అసమ్ముట్ఠా. సారద్ధో చ పన మే కాయో హోతి అప్పటిప్పస్సద్ధో తేనేవ దుక్ఖప్పధానేన పధానాభితున్నస్స సతో. ఏవరూపాపి ఖో మే, అగ్గివేస్సన, ఉప్పన్నా దుక్ఖా వేదనా చిత్తం న పరియాదాయ తిట్ఠతి.

‘‘తస్స మయ్హం, అగ్గివేస్సన, ఏతదహోసి – ‘యంనూనాహం అప్పాణకంయేవ ఝానం ఝాయేయ్య’న్తి. సో ఖో అహం, అగ్గివేస్సన, ముఖతో చ నాసతో చ కణ్ణతో చ అస్సాసపస్సాసే ఉపరున్ధిం. తస్స మయ్హం, అగ్గివేస్సన, ముఖతో చ నాసతో చ కణ్ణతో చ అస్సాసపస్సాసేసు ఉపరుద్ధేసు అధిమత్తా వాతా కుచ్ఛిం పరికన్తన్తి. సేయ్యథాపి, అగ్గివేస్సన, దక్ఖో గోఘాతకో వా గోఘాతకన్తేవాసీ వా తిణ్హేన గోవికన్తనేన కుచ్ఛిం పరికన్తేయ్య, ఏవమేవ ఖో మే, అగ్గివేస్సన, ముఖతో చ నాసతో చ కణ్ణతో చ అస్సాసపస్సాసేసు ఉపరుద్ధేసు అధిమత్తా వాతా కుచ్ఛిం పరికన్తన్తి. ఆరద్ధం ఖో పన మే, అగ్గివేస్సన, వీరియం హోతి అసల్లీనం ఉపట్ఠితా సతి అసమ్ముట్ఠా. సారద్ధో చ పన మే కాయో హోతి అప్పటిప్పస్సద్ధో తేనేవ దుక్ఖప్పధానేన పధానాభితున్నస్స సతో. ఏవరూపాపి ఖో మే, అగ్గివేస్సన, ఉప్పన్నా దుక్ఖా వేదనా చిత్తం న పరియాదాయ తిట్ఠతి.

‘‘తస్స మయ్హం, అగ్గివేస్సన, ఏతదహోసి – ‘యంనూనాహం అప్పాణకంయేవ ఝానం ఝాయేయ్య’న్తి. సో ఖో అహం, అగ్గివేస్సన, ముఖతో చ నాసతో చ కణ్ణతో చ అస్సాసపస్సాసే ఉపరున్ధిం. తస్స మయ్హం, అగ్గివేస్సన, ముఖతో చ నాసతో చ కణ్ణతో చ అస్సాసపస్సాసేసు ఉపరుద్ధేసు అధిమత్తో కాయస్మిం డాహో హోతి. సేయ్యథాపి, అగ్గివేస్సన, ద్వే బలవన్తో పురిసా దుబ్బలతరం పురిసం నానాబాహాసు గహేత్వా అఙ్గారకాసుయా సన్తాపేయ్యుం సమ్పరితాపేయ్యుం, ఏవమేవ ఖో మే, అగ్గివేస్సన, ముఖతో చ నాసతో చ కణ్ణతో చ అస్సాసపస్సాసేసు ఉపరుద్ధేసు అధిమత్తో కాయస్మిం డాహో హోతి. ఆరద్ధం ఖో పన మే, అగ్గివేస్సన, వీరియం హోతి అసల్లీనం ఉపట్ఠితా సతి అసమ్ముట్ఠా. సారద్ధో చ పన మే కాయో హోతి అప్పటిప్పస్సద్ధో తేనేవ దుక్ఖప్పధానేన పధానాభితున్నస్స సతో. ఏవరూపాపి ఖో మే, అగ్గివేస్సన, ఉప్పన్నా దుక్ఖా వేదనా చిత్తం న పరియాదాయ తిట్ఠతి. అపిస్సు మం, అగ్గివేస్సన, దేవతా దిస్వా ఏవమాహంసు – ‘కాలఙ్కతో సమణో గోతమో’తి. ఏకచ్చా దేవతా ఏవమాహంసు – ‘న కాలఙ్కతో సమణో గోతమో, అపి చ కాలఙ్కరోతీ’తి. ఏకచ్చా దేవతా ఏవమాహంసు – ‘న కాలఙ్కతో సమణో గోతమో, నపి కాలఙ్కరోతి, అరహం సమణో గోతమో, విహారోత్వేవ సో [విహారోత్వేవేసో (సీ.)] అరహతో ఏవరూపో హోతీ’తి [విహారోత్వేవేసో అరహతో’’తి (?)].

౩౭౯. ‘‘తస్స మయ్హం, అగ్గివేస్సన, ఏతదహోసి – ‘యంనూనాహం సబ్బసో ఆహారుపచ్ఛేదాయ పటిపజ్జేయ్య’న్తి. అథ ఖో మం, అగ్గివేస్సన, దేవతా ఉపసఙ్కమిత్వా ఏతదవోచుం – ‘మా ఖో త్వం, మారిస, సబ్బసో ఆహారుపచ్ఛేదాయ పటిపజ్జి. సచే ఖో త్వం, మారిస, సబ్బసో ఆహారుపచ్ఛేదాయ పటిపజ్జిస్ససి, తస్స తే మయం దిబ్బం ఓజం లోమకూపేహి అజ్ఝోహారేస్సామ [అజ్ఝోహరిస్సామ (స్యా. కం. పీ. క.)], తాయ త్వం యాపేస్ససీ’తి. తస్స మయ్హం, అగ్గివేస్సన, ఏతదహోసి – ‘అహఞ్చేవ ఖో పన సబ్బసో అజజ్జితం [అజద్ధుకం (సీ. పీ.), జద్ధుకం (స్యా. కం.)] పటిజానేయ్యం, ఇమా చ మే దేవతా దిబ్బం ఓజం లోమకూపేహి అజ్ఝోహారేయ్యుం [అజ్ఝోహరేయ్యుం (స్యా. కం. పీ. క.)], తాయ చాహం యాపేయ్యం, తం మమస్స ముసా’తి. సో ఖో అహం, అగ్గివేస్సన, తా దేవతా పచ్చాచిక్ఖామి, ‘హల’న్తి వదామి.

౩౮౦. ‘‘తస్స మయ్హం, అగ్గివేస్సన, ఏతదహోసి – ‘యంనూనాహం థోకం థోకం ఆహారం ఆహారేయ్యం, పసతం పసతం, యది వా ముగ్గయూసం, యది వా కులత్థయూసం, యది వా కళాయయూసం, యది వా హరేణుకయూస’న్తి. సో ఖో అహం, అగ్గివేస్సన, థోకం థోకం ఆహారం ఆహారేసిం, పసతం పసతం, యది వా ముగ్గయూసం, యది వా కులత్థయూసం, యది వా కళాయయూసం, యది వా హరేణుకయూసం. తస్స మయ్హం, అగ్గివేస్సన, థోకం థోకం ఆహారం ఆహారయతో, పసతం పసతం, యది వా ముగ్గయూసం, యది వా కులత్థయూసం, యది వా కళాయయూసం, యది వా హరేణుకయూసం, అధిమత్తకసిమానం పత్తో కాయో హోతి. సేయ్యథాపి నామ ఆసీతికపబ్బాని వా కాళపబ్బాని వా, ఏవమేవస్సు మే అఙ్గపచ్చఙ్గాని భవన్తి తాయేవప్పాహారతాయ. సేయ్యథాపి నామ ఓట్ఠపదం, ఏవమేవస్సు మే ఆనిసదం హోతి తాయేవప్పాహారతాయ. సేయ్యథాపి నామ వట్టనావళీ, ఏవమేవస్సు మే పిట్ఠికణ్టకో ఉణ్ణతావనతో హోతి తాయేవప్పాహారతాయ. సేయ్యథాపి నామ జరసాలాయ గోపాణసియో ఓలుగ్గవిలుగ్గా భవన్తి, ఏవమేవస్సు మే ఫాసుళియో ఓలుగ్గవిలుగ్గా భవన్తి తాయేవప్పాహారతాయ. సేయ్యథాపి నామ గమ్భీరే ఉదపానే ఉదకతారకా గమ్భీరగతా ఓక్ఖాయికా దిస్సన్తి, ఏవమేవస్సు మే అక్ఖికూపేసు అక్ఖితారకా గమ్భీరగతా ఓక్ఖాయికా దిస్సన్తి తాయేవప్పాహారతాయ. సేయ్యథాపి నామ తిత్తకాలాబు ఆమకచ్ఛిన్నో వాతాతపేన సంఫుటితో హోతి సమ్మిలాతో, ఏవమేవస్సు మే సీసచ్ఛవి సంఫుటితా హోతి సమ్మిలాతా తాయేవప్పాహారతాయ.

‘‘సో ఖో అహం, అగ్గివేస్సన, ఉదరచ్ఛవిం పరిమసిస్సామీతి పిట్ఠికణ్టకంయేవ పరిగ్గణ్హామి, పిట్ఠికణ్టకం పరిమసిస్సామీతి ఉదరచ్ఛవింయేవ పరిగ్గణ్హామి, యావస్సు మే, అగ్గివేస్సన, ఉదరచ్ఛవి పిట్ఠికణ్టకం అల్లీనా హోతి తాయేవప్పాహారతాయ. సో ఖో అహం, అగ్గివేస్సన, వచ్చం వా ముత్తం వా కరిస్సామీతి తత్థేవ అవకుజ్జో పపతామి తాయేవప్పాహారతాయ. సో ఖో అహం, అగ్గివేస్సన, ఇమమేవ కాయం అస్సాసేన్తో పాణినా గత్తాని అనుమజ్జామి. తస్స మయ్హం, అగ్గివేస్సన, పాణినా గత్తాని అనుమజ్జతో పూతిమూలాని లోమాని కాయస్మా పపతన్తి తాయేవప్పాహారతాయ. అపిస్సు మం, అగ్గివేస్సన, మనుస్సా దిస్వా ఏవమాహంసు – ‘కాళో సమణో గోతమో’తి. ఏకచ్చే మనుస్సా ఏవమాహంసు – ‘న కాళో సమణో గోతమో, సామో సమణో గోతమో’తి. ఏకచ్చే మనుస్సా ఏవమాహంసు – ‘న కాళో సమణో గోతమో, నపి సామో, మఙ్గురచ్ఛవి సమణో గోతమో’తి. యావస్సు మే, అగ్గివేస్సన, తావ పరిసుద్ధో ఛవివణ్ణో పరియోదాతో ఉపహతో హోతి తాయేవప్పాహారతాయ.

౩౮౧. ‘‘తస్స మయ్హం, అగ్గివేస్సన, ఏతదహోసి – ‘యే ఖో కేచి అతీతమద్ధానం సమణా వా బ్రాహ్మణా వా ఓపక్కమికా దుక్ఖా తిబ్బా ఖరా కటుకా వేదనా వేదయింసు, ఏతావపరమం, నయితో భియ్యో. యేపి హి కేచి అనాగతమద్ధానం సమణా వా బ్రాహ్మణా వా ఓపక్కమికా దుక్ఖా తిబ్బా ఖరా కటుకా వేదనా వేదయిస్సన్తి, ఏతావపరమం, నయితో భియ్యో. యేపి హి కేచి ఏతరహి సమణా వా బ్రాహ్మణా వా ఓపక్కమికా దుక్ఖా తిబ్బా ఖరా కటుకా వేదనా వేదయన్తి, ఏతావపరమం, నయితో భియ్యో. న ఖో పనాహం ఇమాయ కటుకాయ దుక్కరకారికాయ అధిగచ్ఛామి ఉత్తరి మనుస్సధమ్మా అలమరియఞాణదస్సనవిసేసం. సియా ను ఖో అఞ్ఞో మగ్గో బోధాయా’తి? తస్స మయ్హం, అగ్గివేస్సన, ఏతదహోసి – ‘అభిజానామి ఖో పనాహం పితు సక్కస్స కమ్మన్తే సీతాయ జమ్బుచ్ఛాయాయ నిసిన్నో వివిచ్చేవ కామేహి వివిచ్చ అకుసలేహి ధమ్మేహి సవితక్కం సవిచారం వివేకజం పీతిసుఖం పఠమం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరితా. సియా ను ఖో ఏసో మగ్గో బోధాయా’తి? తస్స మయ్హం, అగ్గివేస్సన, సతానుసారి విఞ్ఞాణం అహోసి – ‘ఏసేవ మగ్గో బోధాయా’తి. తస్స మయ్హం, అగ్గివేస్సన, ఏతదహోసి – ‘కిం ను ఖో అహం తస్స సుఖస్స భాయామి, యం తం సుఖం అఞ్ఞత్రేవ కామేహి అఞ్ఞత్ర అకుసలేహి ధమ్మేహీ’తి? తస్స మయ్హం, అగ్గివేస్సన, ఏతదహోసి – ‘న ఖో అహం తస్స సుఖస్స భాయామి, యం తం సుఖం అఞ్ఞత్రేవ కామేహి అఞ్ఞత్ర అకుసలేహి ధమ్మేహీ’తి.

౩౮౨. ‘‘తస్స మయ్హం, అగ్గివేస్సన, ఏతదహోసి – ‘న ఖో తం సుకరం సుఖం అధిగన్తుం ఏవం అధిమత్తకసిమానం పత్తకాయేన, యంనూనాహం ఓళారికం ఆహారం ఆహారేయ్యం ఓదనకుమ్మాస’న్తి. సో ఖో అహం, అగ్గివేస్సన, ఓళారికం ఆహారం ఆహారేసిం ఓదనకుమ్మాసం. తేన ఖో పన మం, అగ్గివేస్సన, సమయేన పఞ్చ [పఞ్చవగ్గియా (అఞ్ఞసుత్తేసు)] భిక్ఖూ పచ్చుపట్ఠితా హోన్తి – ‘యం ఖో సమణో గోతమో ధమ్మం అధిగమిస్సతి, తం నో ఆరోచేస్సతీ’తి. యతో ఖో అహం, అగ్గివేస్సన, ఓళారికం ఆహారం ఆహారేసిం ఓదనకుమ్మాసం, అథ మే తే పఞ్చ భిక్ఖూ నిబ్బిజ్జ పక్కమింసు – ‘బాహుల్లికో [బాహులికో (సీ. పీ.) సంఘభేదసిక్ఖాపదటీకాయ సమేతి] సమణో గోతమో, పధానవిబ్భన్తో, ఆవత్తో బాహుల్లాయా’తి.

౩౮౩. ‘‘సో ఖో అహం, అగ్గివేస్సన, ఓళారికం ఆహారం ఆహారేత్వా, బలం గహేత్వా, వివిచ్చేవ కామేహి వివిచ్చ అకుసలేహి ధమ్మేహి సవితక్కం సవిచారం వివేకజం పీతిసుఖం పఠమం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహాసిం. ఏవరూపాపి ఖో మే, అగ్గివేస్సన, ఉప్పన్నా సుఖా వేదనా చిత్తం న పరియాదాయ తిట్ఠతి. వితక్కవిచారానం వూపసమా అజ్ఝత్తం సమ్పసాదనం చేతసో ఏకోదిభావం అవితక్కం అవిచారం సమాధిజం పీతిసుఖం దుతియం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహాసిం. ఏవరూపాపి ఖో మే, అగ్గివేస్సన, ఉప్పన్నా సుఖా వేదనా చిత్తం న పరియాదాయ తిట్ఠతి. పీతియా చ విరాగా ఉపేక్ఖకో చ విహాసిం, సతో చ సమ్పజానో. సుఖఞ్చ కాయేన పటిసంవేదేసిం యం తం అరియా ఆచిక్ఖన్తి – ‘ఉపేక్ఖకో సతిమా సుఖవిహారీ’తి తతియం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహాసిం. ఏవరూపాపి ఖో మే, అగ్గివేస్సన, ఉప్పన్నా సుఖా వేదనా చిత్తం న పరియాదాయ తిట్ఠతి. సుఖస్స చ పహానా దుక్ఖస్స చ పహానా, పుబ్బేవ సోమనస్సదోమనస్సానం అత్థఙ్గమా, అదుక్ఖమసుఖం ఉపేక్ఖాసతిపారిసుద్ధిం చతుత్థం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహాసిం. ఏవరూపాపి ఖో మే, అగ్గివేస్సన, ఉప్పన్నా సుఖా వేదనా చిత్తం న పరియాదాయ తిట్ఠతి.

౩౮౪. ‘‘సో ఏవం సమాహితే చిత్తే పరిసుద్ధే పరియోదాతే అనఙ్గణే విగతూపక్కిలేసే ముదుభూతే కమ్మనియే ఠితే ఆనేఞ్జప్పత్తే పుబ్బేనివాసానుస్సతిఞాణాయ చిత్తం అభినిన్నామేసిం. సో అనేకవిహితం పుబ్బేనివాసం అనుస్సరామి, సేయ్యథిదం – ఏకమ్పి జాతిం…పే… ఇతి సాకారం సఉద్దేసం అనేకవిహితం పుబ్బేనివాసం అనుస్సరామి. అయం ఖో మే, అగ్గివేస్సన, రత్తియా పఠమే యామే పఠమా విజ్జా అధిగతా; అవిజ్జా విహతా, విజ్జా ఉప్పన్నా; తమో విహతో, ఆలోకో ఉప్పన్నో; యథా తం అప్పమత్తస్స ఆతాపినో పహితత్తస్స విహరతో. ఏవరూపాపి ఖో మే, అగ్గివేస్సన, ఉప్పన్నా సుఖా వేదనా చిత్తం న పరియాదాయ తిట్ఠతి.

౩౮౫. ‘‘సో ఏవం సమాహితే చిత్తే పరిసుద్ధే పరియోదాతే అనఙ్గణే విగతూపక్కిలేసే ముదుభూతే కమ్మనియే ఠితే ఆనేఞ్జప్పత్తే సత్తానం చుతూపపాతఞాణాయ చిత్తం అభినిన్నామేసిం. సో దిబ్బేన చక్ఖునా విసుద్ధేన అతిక్కన్తమానుసకేన సత్తే పస్సామి చవమానే ఉపపజ్జమానే హీనే పణీతే సువణ్ణే దుబ్బణ్ణే సుగతే దుగ్గతే యథాకమ్మూపగే సత్తే పజానామి…పే… అయం ఖో మే, అగ్గివేస్సన, రత్తియా మజ్ఝిమే యామే దుతియా విజ్జా అధిగతా; అవిజ్జా విహతా, విజ్జా ఉప్పన్నా; తమో విహతో, ఆలోకో ఉప్పన్నో; యథా తం అప్పమత్తస్స ఆతాపినో పహితత్తస్స విహరతో. ఏవరూపాపి ఖో మే, అగ్గివేస్సన, ఉప్పన్నా సుఖా వేదనా చిత్తం న పరియాదాయ తిట్ఠతి.

౩౮౬. ‘‘సో ఏవం సమాహితే చిత్తే పరిసుద్ధే పరియోదాతే అనఙ్గణే విగతూపక్కిలేసే ముదుభూతే కమ్మనియే ఠితే ఆనేఞ్జప్పత్తే ఆసవానం ఖయఞాణాయ చిత్తం అభినిన్నామేసిం. సో ‘ఇదం దుక్ఖ’న్తి యథాభూతం అబ్భఞ్ఞాసిం, ‘అయం దుక్ఖసముదయో’తి యథాభూతం అబ్భఞ్ఞాసిం, ‘అయం దుక్ఖనిరోధో’తి యథాభూతం అబ్భఞ్ఞాసిం, ‘అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా’తి యథాభూతం అబ్భఞ్ఞాసిం. ‘ఇమే ఆసవా’తి యథాభూతం అబ్భఞ్ఞాసిం, ‘అయం ఆసవసముదయో’తి యథాభూతం అబ్భఞ్ఞాసిం, ‘అయం ఆసవనిరోధో’తి యథాభూతం అబ్భఞ్ఞాసిం, ‘అయం ఆసవనిరోధగామినీ పటిపదా’తి యథాభూతం అబ్భఞ్ఞాసిం. తస్స మే ఏవం జానతో ఏవం పస్సతో కామాసవాపి చిత్తం విముచ్చిత్థ, భవాసవాపి చిత్తం విముచ్చిత్థ, అవిజ్జాసవాపి చిత్తం విముచ్చిత్థ. విముత్తస్మిం విముత్తమితి ఞాణం అహోసి. ‘ఖీణా జాతి, వుసితం బ్రహ్మచరియం, కతం కరణీయం, నాపరం ఇత్థత్తాయా’తి అబ్భఞ్ఞాసిం. అయం ఖో మే, అగ్గివేస్సన, రత్తియా పచ్ఛిమే యామే తతియా విజ్జా అధిగతా; అవిజ్జా విహతా, విజ్జా ఉప్పన్నా; తమో విహతో, ఆలోకో ఉప్పన్నో; యథా తం అప్పమత్తస్స ఆతాపినో పహితత్తస్స విహరతో. ఏవరూపాపి ఖో మే, అగ్గివేస్సన, ఉప్పన్నా సుఖా వేదనా చిత్తం న పరియాదాయ తిట్ఠతి.

౩౮౭. ‘‘అభిజానామి ఖో పనాహం, అగ్గివేస్సన, అనేకసతాయ పరిసాయ ధమ్మం దేసేతా. అపిస్సు మం ఏకమేకో ఏవం మఞ్ఞతి – ‘మమేవారబ్భ సమణో గోతమో ధమ్మం దేసేతీ’తి. ‘న ఖో పనేతం, అగ్గివేస్సన, ఏవం దట్ఠబ్బం; యావదేవ విఞ్ఞాపనత్థాయ తథాగతో పరేసం ధమ్మం దేసేతి. సో ఖో అహం, అగ్గివేస్సన, తస్సాయేవ కథాయ పరియోసానే, తస్మింయేవ పురిమస్మిం సమాధినిమిత్తే అజ్ఝత్తమేవ చిత్తం సణ్ఠపేమి సన్నిసాదేమి ఏకోదిం కరోమి సమాదహామి, యేన సుదం నిచ్చకప్పం విహరామీ’’’తి.