౧౨. ద్వయతానుపస్సనాసుత్తం

ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం భగవా సావత్థియం విహరతి పుబ్బారామే మిగారమాతుపాసాదే. తేన ఖో పన సమయేన భగవా తదహుపోసథే పన్నరసే పుణ్ణాయ పుణ్ణమాయ రత్తియా భిక్ఖుసఙ్ఘపరివుతో అబ్భోకాసే నిసిన్నో హోతి. అథ ఖో భగవా తుణ్హీభూతం తుణ్హీభూతం భిక్ఖుసఙ్ఘం అనువిలోకేత్వా భిక్ఖూ ఆమన్తేసి –

‘‘‘యే తే, భిక్ఖవే, కుసలా ధమ్మా అరియా నియ్యానికా సమ్బోధగామినో, తేసం వో, భిక్ఖవే, కుసలానం ధమ్మానం అరియానం నియ్యానికానం సమ్బోధగామీనం కా ఉపనిసా సవనాయా’తి ఇతి చే, భిక్ఖవే, పుచ్ఛితారో అస్సు, తే ఏవమస్సు వచనీయా – ‘యావదేవ ద్వయతానం ధమ్మానం యథాభూతం ఞాణాయా’తి. కిఞ్చ ద్వయతం వదేథ?

(౧) ‘‘ఇదం దుక్ఖం, అయం దుక్ఖసముదయోతి అయమేకానుపస్సనా. అయం దుక్ఖనిరోధో, అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదాతి, అయం దుతియానుపస్సనా. ఏవం సమ్మా ద్వయతానుపస్సినో ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో అప్పమత్తస్స ఆతాపినో పహితత్తస్స విహరతో ద్విన్నం ఫలానం అఞ్ఞతరం ఫలం పాటికఙ్ఖం – దిట్ఠేవ ధమ్మే అఞ్ఞా, సతి వా ఉపాదిసేసే అనాగామితా’’తి.

ఇదమవోచ భగవా. ఇదం వత్వాన సుగతో అథాపరం ఏతదవోచ సత్థా –

౭౨౯. ‘‘యే దుక్ఖం నప్పజానన్తి, అథో దుక్ఖస్స సమ్భవం;

యత్థ చ సబ్బసో దుక్ఖం, అసేసం ఉపరుజ్ఝతి;

తఞ్చ మగ్గం న జానన్తి, దుక్ఖూపసమగామినం.

౭౩౦. ‘‘చేతోవిముత్తిహీనా తే, అథో పఞ్ఞావిముత్తియా;

అభబ్బా తే అన్తకిరియాయ, తే వే జాతిజరూపగా.

౭౩౧. ‘‘యే చ దుక్ఖం పజానన్తి, అథో దుక్ఖస్స సమ్భవం;

యత్థ చ సబ్బసో దుక్ఖం, అసేసం ఉపరుజ్ఝతి;

తఞ్చ మగ్గం పజానన్తి, దుక్ఖూపసమగామినం.

౭౩౨. ‘‘చేతోవిముత్తిసమ్పన్నా, అథో పఞ్ఞావిముత్తియా;

భబ్బా తే అన్తకిరియాయ, న తే జాతిజరూపగా’’తి.

(౨) ‘‘‘సియా అఞ్ఞేనపి పరియాయేన సమ్మా ద్వయతానుపస్సనా’తి, ఇతి చే, భిక్ఖవే, పుచ్ఛితారో అస్సు; ‘సియా’తిస్సు వచనీయా. కథఞ్చ సియా? యం కిఞ్చి దుక్ఖం సమ్భోతి సబ్బం ఉపధిపచ్చయాతి, అయమేకానుపస్సనా. ఉపధీనం త్వేవ అసేసవిరాగనిరోధా నత్థి దుక్ఖస్స సమ్భవోతి, అయం దుతియానుపస్సనా. ఏవం సమ్మా…పే… అథాపరం ఏతదవోచ సత్థా –

౭౩౩. ‘‘ఉపధినిదానా పభవన్తి దుక్ఖా, యే కేచి లోకస్మిమనేకరూపా;

యో వే అవిద్వా ఉపధిం కరోతి, పునప్పునం దుక్ఖముపేతి మన్దో;

తస్మా పజానం ఉపధిం న కయిరా, దుక్ఖస్స జాతిప్పభవానుపస్సీ’’తి.

(౩) ‘‘‘సియా అఞ్ఞేనపి పరియాయేన సమ్మా ద్వయతానుపస్సనా’తి, ఇతి చే, భిక్ఖవే, పుచ్ఛితారో అస్సు; ‘సియా’తిస్సు వచనీయా. కథఞ్చ సియా? యం కిఞ్చి దుక్ఖం సమ్భోతి సబ్బం అవిజ్జాపచ్చయాతి, అయమేకానుపస్సనా. అవిజ్జాయ త్వేవ అసేసవిరాగనిరోధా నత్థి దుక్ఖస్స సమ్భవోతి, అయం దుతియానుపస్సనా. ఏవం సమ్మా…పే… అథాపరం ఏతదవోచ సత్థా –

౭౩౪. ‘‘జాతిమరణసంసారం, యే వజన్తి పునప్పునం;

ఇత్థభావఞ్ఞథాభావం, అవిజ్జాయేవ సా గతి.

౭౩౫. ‘‘అవిజ్జా హాయం మహామోహో, యేనిదం సంసితం చిరం;

విజ్జాగతా చ యే సత్తా, న తే గచ్ఛన్తి [నాగచ్ఛన్తి (సీ. పీ.)] పునబ్భవ’’న్తి.

(౪) ‘‘సియా అఞ్ఞేనపి…పే… కథఞ్చ సియా? యం కిఞ్చి దుక్ఖం సమ్భోతి సబ్బం సఙ్ఖారపచ్చయాతి, అయమేకానుపస్సనా. సఙ్ఖారానం త్వేవ అసేసవిరాగనిరోధా నత్థి దుక్ఖస్స సమ్భవోతి, అయం దుతియానుపస్సనా. ఏవం సమ్మా…పే… అథాపరం ఏతదవోచ సత్థా –

౭౩౬. ‘‘యం కిఞ్చి దుక్ఖం సమ్భోతి, సబ్బం సఙ్ఖారపచ్చయా;

సఙ్ఖారానం నిరోధేన, నత్థి దుక్ఖస్స సమ్భవో.

౭౩౭. ‘‘ఏతమాదీనవం ఞత్వా, దుక్ఖం సఙ్ఖారపచ్చయా;

సబ్బసఙ్ఖారసమథా, సఞ్ఞానం ఉపరోధనా;

ఏవం దుక్ఖక్ఖయో హోతి, ఏతం ఞత్వా యథాతథం.

౭౩౮. ‘‘సమ్మద్దసా వేదగునో, సమ్మదఞ్ఞాయ పణ్డితా;

అభిభుయ్య మారసంయోగం, న గచ్ఛన్తి [నాగచ్ఛన్తి (సీ. పీ.)] పునబ్భవ’’న్తి.

(౫) ‘‘సియా అఞ్ఞేనపి…పే… కథఞ్చ సియా? యం కిఞ్చి దుక్ఖం సమ్భోతి సబ్బం విఞ్ఞాణపచ్చయాతి, అయమేకానుపస్సనా. విఞ్ఞాణస్స త్వేవ అసేసవిరాగనిరోధా నత్థి దుక్ఖస్స సమ్భవోతి, అయం దుతియానుపస్సనా. ఏవం సమ్మా…పే… అథాపరం ఏతదవోచ సత్థా –

౭౩౯. ‘‘యం కిఞ్చి దుక్ఖం సమ్భోతి, సబ్బం విఞ్ఞాణపచ్చయా;

విఞ్ఞాణస్స నిరోధేన, నత్థి దుక్ఖస్స సమ్భవో.

౭౪౦. ‘‘ఏతమాదీనవం ఞత్వా, దుక్ఖం విఞ్ఞాణపచ్చయా;

విఞ్ఞాణూపసమా భిక్ఖు, నిచ్ఛాతో పరినిబ్బుతో’’తి.

(౬) ‘‘సియా అఞ్ఞేనపి…పే… కథఞ్చ సియా? యం కిఞ్చి దుక్ఖం సమ్భోతి సబ్బం ఫస్సపచ్చయాతి, అయమేకానుపస్సనా. ఫస్సస్స త్వేవ అసేసవిరాగనిరోధా నత్థి దుక్ఖస్స సమ్భవోతి, అయం దుతియానుపస్సనా. ఏవం సమ్మా…పే… అథాపరం ఏతదవోచ సత్థా –

౭౪౧. ‘‘తేసం ఫస్సపరేతానం, భవసోతానుసారినం;

కుమ్మగ్గపటిపన్నానం, ఆరా సంయోజనక్ఖయో.

౭౪౨. ‘‘యే చ ఫస్సం పరిఞ్ఞాయ, అఞ్ఞాయుపసమే [పఞ్ఞాయ ఉపసమే (స్యా.)] రతా;

తే వే ఫస్సాభిసమయా, నిచ్ఛాతా పరినిబ్బుతా’’తి.

(౭) ‘‘సియా అఞ్ఞేనపి…పే… కథఞ్చ సియా? యం కిఞ్చి దుక్ఖం సమ్భోతి సబ్బం వేదనాపచ్చయాతి, అయమేకానుపస్సనా. వేదనానం త్వేవ అసేసవిరాగనిరోధా నత్థి దుక్ఖస్స సమ్భవోతి, అయం దుతియానుపస్సనా. ఏవం సమ్మా…పే… అథాపరం ఏతదవోచ సత్థా –

౭౪౩. ‘‘సుఖం వా యది వా దుక్ఖం, అదుక్ఖమసుఖం సహ;

అజ్ఝత్తఞ్చ బహిద్ధా చ, యం కిఞ్చి అత్థి వేదితం.

౭౪౪. ‘‘ఏతం దుక్ఖన్తి ఞత్వాన, మోసధమ్మం పలోకినం [పలోకితం (సీ.)];

ఫుస్స ఫుస్స వయం పస్సం, ఏవం తత్థ విజానతి [విరజ్జతి (క. సీ.)];

వేదనానం ఖయా భిక్ఖు, నిచ్ఛాతో పరినిబ్బుతో’’తి.

(౮) ‘‘సియా అఞ్ఞేనపి…పే… కథఞ్చ సియా? యం కిఞ్చి దుక్ఖం సమ్భోతి సబ్బం తణ్హాపచ్చయాతి, అయమేకానుపస్సనా. తణ్హాయ త్వేవ అసేసవిరాగనిరోధా నత్థి దుక్ఖస్స సమ్భవోతి, అయం దుతియానుపస్సనా. ఏవం సమ్మా…పే… అథాపరం ఏతదవోచ సత్థా –

౭౪౫. ‘‘తణ్హాదుతియో పురిసో, దీఘమద్ధాన సంసరం;

ఇత్థభావఞ్ఞథాభావం, సంసారం నాతివత్తతి.

౭౪౬. ‘‘ఏతమాదీనవం ఞత్వా, తణ్హం [తణ్హా (బహూసు) ఇతివుత్తకే ౧౫ పస్సితబ్బం] దుక్ఖస్స సమ్భవం;

వీతతణ్హో అనాదానో, సతో భిక్ఖు పరిబ్బజే’’తి.

(౯) ‘‘సియా అఞ్ఞేనపి…పే… కథఞ్చ సియా? యం కిఞ్చి దుక్ఖం సమ్భోతి సబ్బం ఉపాదానపచ్చయాతి, అయమేకానుపస్సనా. ఉపాదానానం [ఉపాదానస్స (స్యా. క.)] త్వేవ అసేసవిరాగనిరోధా నత్థి దుక్ఖస్స సమ్భవోతి, అయం దుతియానుపస్సనా. ఏవం సమ్మా…పే… అథాపరం ఏతదవోచ సత్థా –

౭౪౭. ‘‘ఉపాదానపచ్చయా భవో, భూతో దుక్ఖం నిగచ్ఛతి;

జాతస్స మరణం హోతి, ఏసో దుక్ఖస్స సమ్భవో.

౭౪౮. ‘‘తస్మా ఉపాదానక్ఖయా, సమ్మదఞ్ఞాయ పణ్డితా;

జాతిక్ఖయం అభిఞ్ఞాయ, న గచ్ఛన్తి పునబ్భవ’’న్తి.

(౧౦) ‘‘సియా అఞ్ఞేనపి…పే… కథఞ్చ సియా? యం కిఞ్చి దుక్ఖం సమ్భోతి సబ్బం ఆరమ్భపచ్చయాతి, అయమేకానుపస్సనా. ఆరమ్భానం త్వేవ అసేసవిరాగనిరోధా నత్థి దుక్ఖస్స సమ్భవోతి, అయం దుతియానుపస్సనా. ఏవం సమ్మా…పే… అథాపరం ఏతదవోచ సత్థా –

౭౪౯. ‘‘యం కిఞ్చి దుక్ఖం సమ్భోతి, సబ్బం ఆరమ్భపచ్చయా;

ఆరమ్భానం నిరోధేన, నత్థి దుక్ఖస్స సమ్భవో.

౭౫౦. ‘‘ఏతమాదీనవం ఞత్వా, దుక్ఖం ఆరమ్భపచ్చయా;

సబ్బారమ్భం పటినిస్సజ్జ, అనారమ్భే విముత్తినో.

౭౫౧. ‘‘ఉచ్ఛిన్నభవతణ్హస్స, సన్తచిత్తస్స భిక్ఖునో;

విక్ఖీణో [వితిణ్ణో (సీ.)] జాతిసంసారో, నత్థి తస్స పునబ్భవో’’తి.

(౧౧) ‘‘సియా అఞ్ఞేనపి…పే… కథఞ్చ సియా? యం కిఞ్చి దుక్ఖం సమ్భోతి సబ్బం ఆహారపచ్చయాతి, అయమేకానుపస్సనా. ఆహారానం త్వేవ అసేసవిరాగనిరోధా నత్థి దుక్ఖస్స సమ్భవోతి, అయం దుతియానుపస్సనా. ఏవం సమ్మా…పే… అథాపరం ఏతదవోచ సత్థా –

౭౫౨. ‘‘యం కిఞ్చి దుక్ఖం సమ్భోతి, సబ్బం ఆహారపచ్చయా;

ఆహారానం నిరోధేన, నత్థి దుక్ఖస్స సమ్భవో.

౭౫౩. ‘‘ఏతమాదీనవం ఞత్వా, దుక్ఖం ఆహారపచ్చయా;

సబ్బాహారం పరిఞ్ఞాయ, సబ్బాహారమనిస్సితో.

౭౫౪. ‘‘ఆరోగ్యం సమ్మదఞ్ఞాయ, ఆసవానం పరిక్ఖయా;

సఙ్ఖాయ సేవీ ధమ్మట్ఠో, సఙ్ఖ్యం [సఙ్ఖం (సీ. పీ.)] నోపేతి వేదగూ’’తి.

(౧౨) ‘‘సియా అఞ్ఞేనపి…పే… కథఞ్చ సియా? యం కిఞ్చి దుక్ఖం సమ్భోతి సబ్బం ఇఞ్జితపచ్చయాతి, అయమేకానుపస్సనా. ఇఞ్జితానం త్వేవ అసేసవిరాగనిరోధా నత్థి దుక్ఖస్స సమ్భవోతి, అయం దుతియానుపస్సనా. ఏవం సమ్మా…పే… అథాపరం ఏతదవోచ సత్థా –

౭౫౫. ‘‘యం కిఞ్చి దుక్ఖం సమ్భోతి, సబ్బం ఇఞ్జితపచ్చయా;

ఇఞ్జితానం నిరోధేన, నత్థి దుక్ఖస్స సమ్భవో.

౭౫౬. ‘‘ఏతమాదీనవం ఞత్వా, దుక్ఖం ఇఞ్జితపచ్చయా;

తస్మా హి ఏజం వోస్సజ్జ, సఙ్ఖారే ఉపరున్ధియ;

అనేజో అనుపాదానో, సతో భిక్ఖు పరిబ్బజే’’తి.

(౧౩) ‘‘సియా అఞ్ఞేనపి…పే… కథఞ్చ సియా? నిస్సితస్స చలితం హోతీతి, అయమేకానుపస్సనా. అనిస్సితో న చలతీతి, అయం దుతియానుపస్సనా. ఏవం సమ్మా…పే… అథాపరం ఏతదవోచ సత్థా –

౭౫౭. ‘‘అనిస్సితో న చలతి, నిస్సితో చ ఉపాదియం;

ఇత్థభావఞ్ఞథాభావం, సంసారం నాతివత్తతి.

౭౫౮. ‘‘ఏతమాదీనవం ఞత్వా, నిస్సయేసు మహబ్భయం;

అనిస్సితో అనుపాదానో, సతో భిక్ఖు పరిబ్బజే’’తి.

(౧౪) ‘‘సియా అఞ్ఞేనపి…పే… కథఞ్చ సియా? రూపేహి, భిక్ఖవే, అరూపా [ఆరుప్పా (సీ. పీ.)] సన్తతరాతి, అయమేకానుపస్సనా. అరూపేహి నిరోధో సన్తతరోతి, అయం దుతియానుపస్సనా. ఏవం సమ్మా…పే… అథాపరం ఏతదవోచ సత్థా –

౭౫౯. ‘‘యే చ రూపూపగా సత్తా, యే చ అరూపట్ఠాయినో [ఆరుప్పవాసినో (సీ. పీ.)];

నిరోధం అప్పజానన్తా, ఆగన్తారో పునబ్భవం.

౭౬౦. ‘‘యే చ రూపే పరిఞ్ఞాయ, అరూపేసు అసణ్ఠితా [సుసణ్ఠితా (సీ. స్యా. పీ.)];

నిరోధే యే విముచ్చన్తి, తే జనా మచ్చుహాయినో’’తి.

(౧౫) ‘‘సియా అఞ్ఞేనపి…పే… కథఞ్చ సియా? యం, భిక్ఖవే, సదేవకస్స లోకస్స సమారకస్స సబ్రహ్మకస్స సస్సమణబ్రాహ్మణియా పజాయ సదేవమనుస్సాయ ఇదం సచ్చన్తి ఉపనిజ్ఝాయితం తదమరియానం ఏతం ముసాతి యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ సుదిట్ఠం, అయమేకానుపస్సనా. యం, భిక్ఖవే, సదేవకస్స…పే… సదేవమనుస్సాయ ఇదం ముసాతి ఉపనిజ్ఝాయితం, తదమరియానం ఏతం సచ్చన్తి యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ సుదిట్ఠం, అయం దుతియానుపస్సనా. ఏవం సమ్మా…పే… అథాపరం ఏతదవోచ సత్థా –

౭౬౧. ‘‘అనత్తని అత్తమానిం [అత్తమానీ (స్యా.), అత్తమానం (పీ. క.)], పస్స లోకం సదేవకం;

నివిట్ఠం నామరూపస్మిం, ఇదం సచ్చన్తి మఞ్ఞతి.

౭౬౨. ‘‘యేన యేన హి మఞ్ఞన్తి, తతో తం హోతి అఞ్ఞథా;

తఞ్హి తస్స ముసా హోతి, మోసధమ్మఞ్హి ఇత్తరం.

౭౬౩. ‘‘అమోసధమ్మం నిబ్బానం, తదరియా సచ్చతో విదూ;

తే వే సచ్చాభిసమయా, నిచ్ఛాతా పరినిబ్బుతా’’తి.

(౧౬) ‘‘‘సియా అఞ్ఞేనపి పరియాయేన సమ్మా ద్వయతానుపస్సనా’తి, ఇతి చే, భిక్ఖవే, పుచ్ఛితారో అస్సు; ‘సియా’తిస్సు వచనీయా. కథఞ్చ సియా? యం, భిక్ఖవే, సదేవకస్స లోకస్స సమారకస్స సబ్రహ్మకస్స సస్సమణబ్రాహ్మణియా పజాయ సదేవమనుస్సాయ ఇదం సుఖన్తి ఉపనిజ్ఝాయితం, తదమరియానం ఏతం దుక్ఖన్తి యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ సుదిట్ఠం, అయమేకానుపస్సనా. యం, భిక్ఖవే, సదేవకస్స…పే… సదేవమనుస్సాయ ఇదం దుక్ఖన్తి ఉపనిజ్ఝాయితం తదమరియానం ఏతం సుఖన్తి యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ సుదిట్ఠం, అయం దుతియానుపస్సనా. ఏవం సమ్మా ద్వయతానుపస్సినో ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో అప్పమత్తస్స ఆతాపినో పహితత్తస్స విహరతో ద్విన్నం ఫలానం అఞ్ఞతరం ఫలం పాటికఙ్ఖం – దిట్ఠేవ ధమ్మే అఞ్ఞా, సతి వా ఉపాదిసేసే అనాగామితాతి. ఇదమవోచ భగవా. ఇదం వత్వాన సుగతో అథాపరం ఏతదవోచ సత్థా –

౭౬౪. ‘‘రూపా సద్దా రసా గన్ధా, ఫస్సా ధమ్మా చ కేవలా;

ఇట్ఠా కన్తా మనాపా చ, యావతత్థీతి వుచ్చతి.

౭౬౫. ‘‘సదేవకస్స లోకస్స, ఏతే వో సుఖసమ్మతా;

యత్థ చేతే నిరుజ్ఝన్తి, తం నేసం దుక్ఖసమ్మతం.

౭౬౬. ‘‘సుఖన్తి దిట్ఠమరియేహి, సక్కాయస్సుపరోధనం;

పచ్చనీకమిదం హోతి, సబ్బలోకేన పస్సతం.

౭౬౭. ‘‘యం పరే సుఖతో ఆహు, తదరియా ఆహు దుక్ఖతో;

యం పరే దుక్ఖతో ఆహు, తదరియా సుఖతో విదూ.

౭౬౮. ‘‘పస్స ధమ్మం దురాజానం, సమ్పమూళ్హేత్థవిద్దసు [సమ్పమూళ్హేత్థ అవిద్దసు (సీ. పీ.), సమ్మూళ్హేత్థ అవిద్దసు (?)];

నివుతానం తమో హోతి, అన్ధకారో అపస్సతం.

౭౬౯. ‘‘సతఞ్చ వివటం హోతి, ఆలోకో పస్సతామివ;

సన్తికే న విజానన్తి, మగ్గా ధమ్మస్స కోవిదా.

౭౭౦. ‘‘భవరాగపరేతేహి, భవసోతానుసారిభి;

మారధేయ్యానుపన్నేహి, నాయం ధమ్మో సుసమ్బుధో.

౭౭౧. ‘‘కో ను అఞ్ఞత్రమరియేహి, పదం సమ్బుద్ధుమరహతి;

యం పదం సమ్మదఞ్ఞాయ, పరినిబ్బన్తి అనాసవా’’తి.

ఇదమవోచ భగవా. అత్తమనా తే భిక్ఖూ భగవతో భాసితం అభినన్దున్తి. ఇమస్మిం చ [ఇమస్మిం ఖో (సీ.)] పన వేయ్యాకరణస్మిం భఞ్ఞమానే సట్ఠిమత్తానం భిక్ఖూనం అనుపాదాయ ఆసవేహి చిత్తాని విముచ్చింసూతి.

ద్వయతానుపస్సనాసుత్తం ద్వాదసమం నిట్ఠితం.

తస్సుద్దానం –

సచ్చం ఉపధి అవిజ్జా చ, సఙ్ఖారే విఞ్ఞాణపఞ్చమం;

ఫస్సవేదనియా తణ్హా, ఉపాదానారమ్భఆహారా;

ఇఞ్జితం చలితం రూపం, సచ్చం దుక్ఖేన సోళసాతి.

మహావగ్గో తతియో నిట్ఠితో.