౩. మహావగ్గో

౧. పబ్బజ్జాసుత్తం

౪౦౭. పబ్బజ్జం కిత్తయిస్సామి, యథా పబ్బజి చక్ఖుమా;

యథా వీమంసమానో సో, పబ్బజ్జం సమరోచయి.

౪౦౮. సమ్బాధోయం ఘరావాసో, రజస్సాయతనం ఇతి;

అబ్భోకాసోవ పబ్బజ్జా, ఇతి దిస్వాన పబ్బజి.

౪౦౯. పబ్బజిత్వాన కాయేన, పాపకమ్మం వివజ్జయి;

వచీదుచ్చరితం హిత్వా, ఆజీవం పరిసోధయి.

౪౧౦. అగమా రాజగహం బుద్ధో, మగధానం గిరిబ్బజం;

పిణ్డాయ అభిహారేసి, ఆకిణ్ణవరలక్ఖణో.

౪౧౧. తమద్దసా బిమ్బిసారో, పాసాదస్మిం పతిట్ఠితో;

దిస్వా లక్ఖణసమ్పన్నం, ఇమమత్థం అభాసథ.

౪౧౨. ‘‘ఇమం భోన్తో నిసామేథ, అభిరూపో బ్రహా సుచి;

చరణేన చ సమ్పన్నో, యుగమత్తఞ్చ పేక్ఖతి.

౪౧౩. ‘‘ఓక్ఖిత్తచక్ఖు సతిమా, నాయం నీచకులామివ;

రాజదూతాభిధావన్తు, కుహిం భిక్ఖు గమిస్సతి’’.

౪౧౪. తే పేసితా రాజదూతా, పిట్ఠితో అనుబన్ధిసుం;

కుహిం గమిస్సతి భిక్ఖు, కత్థ వాసో భవిస్సతి.

౪౧౫. సపదానం చరమానో, గుత్తద్వారో సుసంవుతో;

ఖిప్పం పత్తం అపూరేసి, సమ్పజానో పటిస్సతో.

౪౧౬. పిణ్డచారం చరిత్వాన, నిక్ఖమ్మ నగరా ముని;

పణ్డవం అభిహారేసి, ఏత్థ వాసో భవిస్సతి.

౪౧౭. దిస్వాన వాసూపగతం, తయో [తతో (సీ. పీ.)] దూతా ఉపావిసుం;

తేసు ఏకోవ [ఏకో చ దూతో (సీ. స్యా. పీ.)] ఆగన్త్వా, రాజినో పటివేదయి.

౪౧౮. ‘‘ఏస భిక్ఖు మహారాజ, పణ్డవస్స పురత్థతో [పురక్ఖతో (స్యా. క.)];

నిసిన్నో బ్యగ్ఘుసభోవ, సీహోవ గిరిగబ్భరే’’.

౪౧౯. సుత్వాన దూతవచనం, భద్దయానేన ఖత్తియో;

తరమానరూపో నియ్యాసి, యేన పణ్డవపబ్బతో.

౪౨౦. స యానభూమిం యాయిత్వా, యానా ఓరుయ్హ ఖత్తియో;

పత్తికో ఉపసఙ్కమ్మ, ఆసజ్జ నం ఉపావిసి.

౪౨౧. నిసజ్జ రాజా సమ్మోది, కథం సారణీయం తతో;

కథం సో వీతిసారేత్వా, ఇమమత్థం అభాసథ.

౪౨౨. ‘‘యువా చ దహరో చాసి, పఠముప్పత్తికో [పఠముప్పత్తియా (సీ.), పఠముప్పత్తితో (స్యా.)] సుసు;

వణ్ణారోహేన సమ్పన్నో, జాతిమా వియ ఖత్తియో.

౪౨౩. ‘‘సోభయన్తో అనీకగ్గం, నాగసఙ్ఘపురక్ఖతో;

దదామి భోగే భుఞ్జస్సు, జాతిం అక్ఖాహి పుచ్ఛితో’’.

౪౨౪. ‘‘ఉజుం జనపదో రాజ, హిమవన్తస్స పస్సతో;

ధనవీరియేన సమ్పన్నో, కోసలేసు [కోసలస్స (స్యా. క.)] నికేతినో.

౪౨౫. ‘‘ఆదిచ్చా [ఆదిచ్చో (క.)] నామ గోత్తేన, సాకియా [సాకియో (క.)] నామ జాతియా;

తమ్హా కులా పబ్బజితోమ్హి, న కామే అభిపత్థయం.

౪౨౬. ‘‘కామేస్వాదీనవం దిస్వా, నేక్ఖమ్మం దట్ఠు ఖేమతో;

పధానాయ గమిస్సామి, ఏత్థ మే రఞ్జతీ మనో’’తి.

పబ్బజ్జాసుత్తం పఠమం నిట్ఠితం.

౨. పధానసుత్తం

౪౨౭. ‘‘తం మం పధానపహితత్తం, నదిం నేరఞ్జరం పతి;

విపరక్కమ్మ ఝాయన్తం, యోగక్ఖేమస్స పత్తియా.

౪౨౮. ‘‘నముచీ కరుణం వాచం, భాసమానో ఉపాగమి;

‘కిసో త్వమసి దుబ్బణ్ణో, సన్తికే మరణం తవ.

౪౨౯. ‘‘‘సహస్సభాగో మరణస్స, ఏకంసో తవ జీవితం;

జీవ భో జీవితం సేయ్యో, జీవం పుఞ్ఞాని కాహసి.

౪౩౦. ‘‘‘చరతో చ తే బ్రహ్మచరియం, అగ్గిహుత్తఞ్చ జూహతో;

పహూతం చీయతే పుఞ్ఞం, కిం పధానేన కాహసి.

౪౩౧. ‘‘‘దుగ్గో మగ్గో పధానాయ, దుక్కరో దురభిసమ్భవో’’’;

ఇమా గాథా భణం మారో, అట్ఠా బుద్ధస్స సన్తికే.

౪౩౨. తం తథావాదినం మారం, భగవా ఏతదబ్రవి;

‘‘పమత్తబన్ధు పాపిమ, యేనత్థేన [సేనత్థేన (?), అత్తనో అత్థేన (అట్ఠ. సంవణ్ణనా)] ఇధాగతో.

౪౩౩. ‘‘అణుమత్తోపి [అణుమత్తేనపి (సీ. స్యా.)] పుఞ్ఞేన, అత్థో మయ్హం న విజ్జతి;

యేసఞ్చ అత్థో పుఞ్ఞేన, తే మారో వత్తుమరహతి.

౪౩౪. ‘‘అత్థి సద్ధా తథా [తతో (సీ. పీ.), తపో (స్యా. క.)] వీరియం, పఞ్ఞా చ మమ విజ్జతి;

ఏవం మం పహితత్తమ్పి, కిం జీవమనుపుచ్ఛసి.

౪౩౫. ‘‘నదీనమపి సోతాని, అయం వాతో విసోసయే;

కిఞ్చ మే పహితత్తస్స, లోహితం నుపసుస్సయే.

౪౩౬. ‘‘లోహితే సుస్సమానమ్హి, పిత్తం సేమ్హఞ్చ సుస్సతి;

మంసేసు ఖీయమానేసు, భియ్యో చిత్తం పసీదతి;

భియ్యో సతి చ పఞ్ఞా చ, సమాధి మమ తిట్ఠతి.

౪౩౭. ‘‘తస్స మేవం విహరతో, పత్తస్సుత్తమవేదనం;

కామేసు [కామే (సీ. స్యా.)] నాపేక్ఖతే చిత్తం, పస్స సత్తస్స సుద్ధతం.

౪౩౮. ‘‘కామా తే పఠమా సేనా, దుతియా అరతి వుచ్చతి;

తతియా ఖుప్పిపాసా తే, చతుత్థీ తణ్హా పవుచ్చతి.

౪౩౯. ‘‘పఞ్చమం [పఞ్చమీ (సీ. పీ.)] థినమిద్ధం తే, ఛట్ఠా భీరూ పవుచ్చతి;

సత్తమీ విచికిచ్ఛా తే, మక్ఖో థమ్భో తే అట్ఠమో.

౪౪౦. ‘‘లాభో సిలోకో సక్కారో, మిచ్ఛాలద్ధో చ యో యసో;

యో చత్తానం సముక్కంసే, పరే చ అవజానతి.

౪౪౧. ‘‘ఏసా నముచి తే సేనా, కణ్హస్సాభిప్పహారినీ;

న నం అసూరో జినాతి, జేత్వా చ లభతే సుఖం.

౪౪౨. ‘‘ఏస ముఞ్జం పరిహరే, ధిరత్థు మమ [ఇద (క.)] జీవితం;

సఙ్గామే మే మతం సేయ్యో, యం చే జీవే పరాజితో.

౪౪౩. ‘‘పగాళ్హేత్థ న దిస్సన్తి, ఏకే సమణబ్రాహ్మణా;

తఞ్చ మగ్గం న జానన్తి, యేన గచ్ఛన్తి సుబ్బతా.

౪౪౪. ‘‘సమన్తా ధజినిం దిస్వా, యుత్తం మారం సవాహనం;

యుద్ధాయ పచ్చుగ్గచ్ఛామి, మా మం ఠానా అచావయి.

౪౪౫. ‘‘యం తే తం నప్పసహతి, సేనం లోకో సదేవకో;

తం తే పఞ్ఞాయ భేచ్ఛామి [గచ్ఛామి (సీ.), వేచ్ఛామి (స్యా.), వజ్ఝామి (క.)], ఆమం పత్తంవ అస్మనా [పక్కంవ అమునా (క.)].

౪౪౬. ‘‘వసీకరిత్వా [వసిం కరిత్వా (బహూసు)] సఙ్కప్పం, సతిఞ్చ సూపతిట్ఠితం;

రట్ఠా రట్ఠం విచరిస్సం, సావకే వినయం పుథూ.

౪౪౭. ‘‘తే అప్పమత్తా పహితత్తా, మమ సాసనకారకా;

అకామస్స [అకామా (క.)] తే గమిస్సన్తి, యత్థ గన్త్వా న సోచరే’’.

౪౪౮. ‘‘సత్త వస్సాని భగవన్తం, అనుబన్ధిం పదాపదం;

ఓతారం నాధిగచ్ఛిస్సం, సమ్బుద్ధస్స సతీమతో.

౪౪౯. ‘‘మేదవణ్ణంవ పాసాణం, వాయసో అనుపరియగా;

అపేత్థ ముదుం [ముదు (సీ.)] విన్దేమ, అపి అస్సాదనా సియా.

౪౫౦. ‘‘అలద్ధా తత్థ అస్సాదం, వాయసేత్తో అపక్కమి;

కాకోవ సేలమాసజ్జ, నిబ్బిజ్జాపేమ గోతమం’’.

౪౫౧. తస్స సోకపరేతస్స, వీణా కచ్ఛా అభస్సథ;

తతో సో దుమ్మనో యక్ఖో, తత్థేవన్తరధాయథాతి.

పధానసుత్తం దుతియం నిట్ఠితం.

౩. సుభాసితసుత్తం

ఏవం మే సుతం – ఏక సమయం భగవా సావత్థియం విహరతి జేతవనే అనాథపిణ్డికస్స ఆరామే. తత్ర ఖో భగవా భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – ‘‘భిక్ఖవో’’తి. ‘‘భదన్తే’’తి తే భిక్ఖూ భగవతో పచ్చస్సోసుం. భగవా ఏతదవోచ –

‘‘చతూహి, భిక్ఖవే, అఙ్గేహి సమన్నాగతా వాచా సుభాసితా హోతి, న దుబ్భాసితా, అనవజ్జా చ అననువజ్జా చ విఞ్ఞూనం. కతమేహి చతూహి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సుభాసితంయేవ భాసతి నో దుబ్భాసితం, ధమ్మంయేవ భాసతి నో అధమ్మం, పియంయేవ భాసతి నో అప్పియం, సచ్చంయేవ భాసతి నో అలికం. ఇమేహి ఖో, భిక్ఖవే, చతూహి అఙ్గేహి సమన్నాగతా వాచా సుభాసితా హోతి, నో దుబ్భాసితా, అనవజ్జా చ అననువజ్జా చ విఞ్ఞూన’’న్తి. ఇదమవోచ భగవా. ఇదం వత్వాన సుగతో అథాపరం ఏతదవోచ సత్థా –

౪౫౨. ‘‘సుభాసితం ఉత్తమమాహు సన్తో, ధమ్మం భణే నాధమ్మం తం దుతియం;

పియం భణే నాప్పియం తం తతియం, సచ్చం భణే నాలికం తం చతుత్థ’’న్తి.

అథ ఖో ఆయస్మా వఙ్గీసో ఉట్ఠాయాసనా ఏకంసం చీవరం కత్వా యేన భగవా తేనఞ్జలిం పణామేత్వా భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘పటిభాతి మం భగవా, పటిభాతి మం సుగతా’’తి. ‘‘పటిభాతు తం వఙ్గీసా’’తి భగవా అవోచ. అథ ఖో ఆయస్మా వఙ్గీసో భగవన్తం సమ్ముఖా సారుప్పాహి గాథాహి అభిత్థవి –

౪౫౩. ‘‘తమేవ వాచం భాసేయ్య, యాయత్తానం న తాపయే;

పరే చ న విహింసేయ్య, సా వే వాచా సుభాసితా.

౪౫౪. ‘‘పియవాచమేవ భాసేయ్య, యా వాచా పటినన్దితా;

యం అనాదాయ పాపాని, పరేసం భాసతే పియం.

౪౫౫. ‘‘సచ్చం వే అమతా వాచా, ఏస ధమ్మో సనన్తనో;

సచ్చే అత్థే చ ధమ్మే చ, ఆహు సన్తో పతిట్ఠితా.

౪౫౬. ‘‘యం బుద్ధో భాసతి వాచం, ఖేమం నిబ్బానపత్తియా;

దుక్ఖస్సన్తకిరియాయ, సా వే వాచానముత్తమా’’తి.

సుభాసితసుత్తం తతియం నిట్ఠితం.

౪. సున్దరికభారద్వాజసుత్తం

ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం భగవా కోసలేసు విహరతి సున్దరికాయ నదియా తీరే. తేన ఖో పన సమయేన సున్దరికభారద్వాజో బ్రాహ్మణో సున్దరికాయ నదియా తీరే అగ్గిం జుహతి, అగ్గిహుత్తం పరిచరతి. అథ ఖో సున్దరికభారద్వాజో బ్రాహ్మణో అగ్గిం జుహిత్వా అగ్గిహుత్తం పరిచరిత్వా ఉట్ఠాయాసనా సమన్తా చతుద్దిసా అనువిలోకేసి – ‘‘కో ను ఖో ఇమం హబ్యసేసం భుఞ్జేయ్యా’’తి? అద్దసా ఖో సున్దరికభారద్వాజో బ్రాహ్మణో భగవన్తం అవిదూరే అఞ్ఞతరస్మిం రుక్ఖమూలే ససీసం పారుతం నిసిన్నం; దిస్వాన వామేన హత్థేన హబ్యసేసం గహేత్వా దక్ఖిణేన హత్థేన కమణ్డలుం గహేత్వా యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి.

అథ ఖో భగవా సున్దరికభారద్వాజస్స బ్రాహ్మణస్స పదసద్దేన సీసం వివరి. అథ ఖో సున్దరికభారద్వాజో బ్రాహ్మణో – ‘‘ముణ్డో అయం భవం, ముణ్డకో అయం భవ’’న్తి తతోవ పున నివత్తితుకామో అహోసి. అథ ఖో సున్దరికభారద్వాజస్స బ్రాహ్మణస్స ఏతదహోసి – ‘‘ముణ్డాపి హి ఇధేకచ్చే బ్రాహ్మణా భవన్తి, యంనూనాహం ఉపసఙ్కమిత్వా జాతిం పుచ్ఛేయ్య’’న్తి. అథ ఖో సున్దరికభారద్వాజో బ్రాహ్మణో యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘కింజచ్చో భవ’’న్తి?

అథ ఖో భగవా సున్దరికభారద్వాజం బ్రాహ్మణం గాథాహి అజ్ఝభాసి –

౪౫౭. ‘‘న బ్రాహ్మణో నోమ్హి న రాజపుత్తో, న వేస్సాయనో ఉద కోచి నోమ్హి;

గోత్తం పరిఞ్ఞాయ పుథుజ్జనానం, అకిఞ్చనో మన్త చరామి లోకే.

౪౫౮. ‘‘సఙ్ఘాటివాసీ అగహో చరామి [అగిహో (క. సీ. పీ.) అగేహో (కత్థచి)], నివుత్తకేసో అభినిబ్బుతత్తో;

అలిప్పమానో ఇధ మాణవేహి, అకల్లం మం బ్రాహ్మణ పుచ్ఛసి గోత్తపఞ్హం’’.

౪౫౯. ‘‘పుచ్ఛన్తి వే భో బ్రాహ్మణా, బ్రాహ్మణేభి సహ బ్రాహ్మణో నో భవ’’న్తి.

౪౬౦. ‘‘బ్రాహ్మణో హి చే త్వం బ్రూసి, మఞ్చ బ్రూసి అబ్రాహ్మణం;

తం తం సావిత్తిం పుచ్ఛామి, తిపదం చతువీసతక్ఖరం.

౪౬౧. ‘‘కిం నిస్సితా ఇసయో మనుజా, ఖత్తియా బ్రాహ్మణా [పఠమపాదన్తో] దేవతానం;

యఞ్ఞమకప్పయింసు పుథూ ఇధ లోకే [దుతియపాదన్తో (సీ.)].

౪౬౨. ‘‘యదన్తగూ వేదగూ యఞ్ఞకాలే, యస్సాహుతిం లభే తస్సిజ్ఝేతి బ్రూమి’’.

౪౬౩. ‘‘అద్ధా హి తస్స హుతమిజ్ఝే, (ఇతి బ్రాహ్మణో)

యం తాదిసం వేదగుమద్దసామ;

తుమ్హాదిసానఞ్హి అదస్సనేన, అఞ్ఞో జనో భుఞ్జతి పూరళాసం’’.

౪౬౪. ‘‘తస్మాతిహ త్వం బ్రాహ్మణ అత్థేన, అత్థికో ఉపసఙ్కమ్మ పుచ్ఛ;

సన్తం విధూమం అనీఘం నిరాసం, అప్పేవిధ అభివిన్దే సుమేధం’’.

౪౬౫. ‘‘యఞ్ఞే రతోహం భో గోతమ, యఞ్ఞం యిట్ఠుకామో నాహం పజానామి;

అనుసాసతు మం భవం, యత్థ హుతం ఇజ్ఝతే బ్రూహి మే తం’’.

‘‘తేన హి త్వం, బ్రాహ్మణ, ఓదహస్సు సోతం; ధమ్మం తే దేసేస్సామి –

౪౬౬. ‘‘మా జాతిం పుచ్ఛీ చరణఞ్చ పుచ్ఛ, కట్ఠా హవే జాయతి జాతవేదో;

నీచాకులీనోపి మునీ ధితీమా, ఆజానియో హోతి హిరీనిసేధో.

౪౬౭. ‘‘సచ్చేన దన్తో దమసా ఉపేతో, వేదన్తగూ వూసితబ్రహ్మచరియో;

కాలేన తమ్హి హబ్యం పవేచ్ఛే, యో బ్రాహ్మణో పుఞ్ఞపేక్ఖో [పుఞ్ఞపేఖో (సీ. పీ.)] యజేథ.

౪౬౮. ‘‘యే కామే హిత్వా అగహా చరన్తి, సుసఞ్ఞతత్తా తసరంవ ఉజ్జుం;

కాలేన తేసు హబ్యం పవేచ్ఛే, యో బ్రాహ్మణో పుఞ్ఞపేక్ఖో యజేథ.

౪౬౯. ‘‘యే వీతరాగా సుసమాహితిన్ద్రియా, చన్దోవ రాహుగ్గహణా పముత్తా;

కాలేన తేసు హబ్యం పవేచ్ఛే, యో బ్రాహ్మణో పుఞ్ఞపేక్ఖో యజేథ.

౪౭౦. ‘‘అసజ్జమానా విచరన్తి లోకే, సదా సతా హిత్వా మమాయితాని;

కాలేన తేసు హబ్యం పవేచ్ఛే, యో బ్రాహ్మణో పుఞ్ఞపేక్ఖో యజేథ.

౪౭౧. ‘‘యో కామే హిత్వా అభిభుయ్యచారీ, యో వేది జాతీమరణస్స అన్తం;

పరినిబ్బుతో ఉదకరహదోవ సీతో, తథాగతో అరహతి పూరళాసం.

౪౭౨. ‘‘సమో సమేహి విసమేహి దూరే, తథాగతో హోతి అనన్తపఞ్ఞో;

అనూపలిత్తో ఇధ వా హురం వా, తథాగతో అరహతి పూరళాసం.

౪౭౩. ‘‘యమ్హి న మాయా వసతి న మానో, యో వీతలోభో అమమో నిరాసో;

పనుణ్ణకోధో అభినిబ్బుతత్తో, యో బ్రాహ్మణో సోకమలం అహాసి;

తథాగతో అరహతి పూరళాసం.