౨. ఇద్ధికథా

౯. కా ఇద్ధి? కతి ఇద్ధియో? ఇద్ధియా కతి భూమియో, కతి పాదా, కతి పదాని, కతి మూలాని? కా ఇద్ధీతి? ఇజ్ఝనట్ఠేన ఇద్ధి. కతి ఇద్ధియోతి? దస ఇద్ధియో. ఇద్ధియా కతి భూమియోతి? ఇద్ధియా చతస్సో భూమియో, చత్తారో పాదా, అట్ఠ పదాని, సోళస మూలాని.

౧౦. కతమా దస ఇద్ధియో? అధిట్ఠానా ఇద్ధి, వికుబ్బనా ఇద్ధి, మనోమయా ఇద్ధి, ఞాణవిప్ఫారా ఇద్ధి, సమాధివిప్ఫారా ఇద్ధి, అరియా ఇద్ధి, కమ్మవిపాకజా ఇద్ధి, పుఞ్ఞవతో ఇద్ధి, విజ్జామయా ఇద్ధి, తత్థ తత్థ సమ్మా పయోగపచ్చయా [సమ్మప్పయోగపచ్చయా (స్యా. క.)] ఇజ్ఝనట్ఠేన ఇద్ధి.

ఇద్ధియా కతమా చతస్సో భూమియో? వివేకజాభూమి పఠమం ఝానం, పీతిసుఖభూమి దుతియం ఝానం, ఉపేక్ఖాసుఖభూమి తతియం ఝానం, అదుక్ఖమసుఖాభూమి చతుత్థం ఝానం. ఇద్ధియా ఇమా చతస్సో భూమియో ఇద్ధిలాభాయ ఇద్ధిపటిలాభాయ ఇద్ధివికుబ్బనతాయ ఇద్ధివిసవితాయ ఇద్ధివసీభావాయ ఇద్ధివేసారజ్జాయ సంవత్తన్తీతి.

ఇద్ధియా కతమే చత్తారో పాదా? ఇధ భిక్ఖు ఛన్దసమాధిపధానసఙ్ఖారసమన్నాగతం ఇద్ధిపాదం భావేతి, చిత్తసమాధిపధానసఙ్ఖారసమన్నాగతం ఇద్ధిపాదం భావేతి, వీరియసమాధిపధానసఙ్ఖారసమన్నాగతం ఇద్ధిపాదం భావేతి, వీమంసాసమాధిపధానసఙ్ఖారసమన్నాగతం ఇద్ధిపాదం భావేతి. ఇద్ధియా ఇమే చత్తారో పాదా ఇద్ధిలాభాయ ఇద్ధిపటిలాభాయ ఇద్ధివికుబ్బనతాయ ఇద్ధివిసవితాయ ఇద్ధివసీభావాయ ఇద్ధివేసారజ్జాయ సంవత్తన్తీతి.

ఇద్ధియా కతమాని అట్ఠ పదాని? ఛన్దం చే భిక్ఖు నిస్సాయ లభతి సమాధిం, లభతి చిత్తస్స ఏకగ్గతం. ఛన్దో న సమాధి, సమాధి న ఛన్దో. అఞ్ఞో ఛన్దో, అఞ్ఞో సమాధి. వీరియం చే భిక్ఖు నిస్సాయ లభతి సమాధిం, లభతి చిత్తస్స ఏకగ్గతం. వీరియం న సమాధి, సమాధి న వీరియం. అఞ్ఞం వీరియం, అఞ్ఞో సమాధి. చిత్తం చే భిక్ఖు నిస్సాయ లభతి సమాధిం, లభతి చిత్తస్స ఏకగ్గతం. చిత్తం న సమాధి, సమాధి న చిత్తం. అఞ్ఞం చిత్తం, అఞ్ఞో సమాధి. వీమంసం చే భిక్ఖు నిస్సాయ లభతి సమాధిం, లభతి చిత్తస్స ఏకగ్గతం. వీమంసా న సమాధి, సమాధి న వీమంసా. అఞ్ఞా వీమంసా, అఞ్ఞో సమాధి. ఇద్ధియా ఇమాని అట్ఠ పదాని ఇద్ధిలాభాయ ఇద్ధిపటిలాభాయ ఇద్ధివికుబ్బనతాయ ఇద్ధివిసవితాయ ఇద్ధివసీభావాయ ఇద్ధివేసారజ్జాయ సంవత్తన్తీతి.

ఇద్ధియా కతమాని సోళస మూలాని? అనోనతం [అనోణతం (క.)] చిత్తం కోసజ్జే న ఇఞ్జతీతి – ఆనేఞ్జం. అనున్నతం [(అనుణ్ణతం (క.)] చిత్తం ఉద్ధచ్చే న ఇఞ్జతీతి – ఆనేఞ్జం. అనభినతం చిత్తం రాగే న ఇఞ్జతీతి – ఆనేఞ్జం. అనపనతం చిత్తం బ్యాపాదే న ఇఞ్జతీతి – ఆనేఞ్జం. అనిస్సితం చిత్తం దిట్ఠియా న ఇఞ్జతీతి – ఆనేఞ్జం. అప్పటిబద్ధం చిత్తం ఛన్దరాగే న ఇఞ్జతీతి – ఆనేఞ్జం. విప్పముత్తం చిత్తం కామరాగే న ఇఞ్జతీతి – ఆనేఞ్జం. విసఞ్ఞుత్తం చిత్తం కిలేసే న ఇఞ్జతీతి – ఆనేఞ్జం. విమరియాదికతం చిత్తం కిలేసమరియాదే న ఇఞ్జతీతి – ఆనేఞ్జం. ఏకత్తగతం [ఏకగ్గతం (స్యా.)] చిత్తం నానత్తకిలేసేహి [నానత్తకిలేసే (స్యా.)] న ఇఞ్జతీతి – ఆనేఞ్జం. సద్ధాయ పరిగ్గహితం చిత్తం అస్సద్ధియే న ఇఞ్జతీతి – ఆనేఞ్జం. వీరియేన పరిగ్గహితం చిత్తం కోసజ్జే న ఇఞ్జతీతి – ఆనేఞ్జం. సతియా పరిగ్గహితం చిత్తం పమాదే న ఇఞ్జతీతి – ఆనేఞ్జం. సమాధినా పరిగ్గహితం చిత్తం ఉద్ధచ్చే న ఇఞ్జతీతి – ఆనేఞ్జం. పఞ్ఞాయ పరిగ్గహితం చిత్తం అవిజ్జాయ న ఇఞ్జతీతి – ఆనేఞ్జం. ఓభాసగతం చిత్తం అవిజ్జన్ధకారే న ఇఞ్జతీతి – ఆనేఞ్జం. ఇద్ధియా ఇమాని సోళస మూలాని ఇద్ధిలాభాయ ఇద్ధిపటిలాభాయ ఇద్ధివికుబ్బనతాయ ఇద్ధివిసవితాయ ఇద్ధివసీభావాయ ఇద్ధివేసారజ్జాయ సంవత్తన్తీతి.

దసఇద్ధినిద్దేసో

౧౦. కతమా అధిట్ఠానా ఇద్ధి? ఇధ భిక్ఖు అనేకవిహితం ఇద్ధివిధం పచ్చనుభోతి – ఏకోపి హుత్వా బహుధా హోతి, బహుధాపి హుత్వా ఏకో హోతి; ఆవిభావం తిరోభావం; తిరోకుట్టం తిరోపాకారం తిరోపబ్బతం అసజ్జమానో గచ్ఛతి, సేయ్యథాపి ఆకాసే. పథవియాపి ఉమ్ముజ్జనిముజ్జం కరోతి, సేయ్యథాపి ఉదకే. ఉదకేపి అభిజ్జమానే [అభిజ్జమానో (క.) దీ. ని. ౧.౨౩౮ పస్సితబ్బా] గచ్ఛతి, సేయ్యథాపి పథవియం. ఆకాసేపి పల్లఙ్కేన కమతి, సేయ్యథాపి పక్ఖీ సకుణో. ఇమేపి చన్దిమసూరియే ఏవంమహిద్ధికే ఏవంమహానుభావే పాణినా పరామసతి పరిమజ్జతి. యావ బ్రహ్మలోకాపి కాయేన వసం వత్తేతీతి.

ఇధాతి ఇమిస్సా దిట్ఠియా ఇమిస్సా ఖన్తియా ఇమిస్సా రుచియా ఇమస్మిం ఆదాయే ఇమస్మిం ధమ్మే ఇమస్మిం వినయే ఇమస్మిం ధమ్మవినయే ఇమస్మిం పావచనే ఇమస్మిం బ్రహ్మచరియే ఇమస్మిం సత్థుసాసనే. తేన వుచ్చతి – ‘‘ఇధా’’తి. భిక్ఖూతి పుథుజ్జనకల్యాణకో వా హోతి భిక్ఖు సేఖో వా అరహా వా అకుప్పధమ్మో. అనేకవిహితం ఇద్ధివిధం పచ్చనుభోతీతి నానప్పకారం ఇద్ధివిధం పచ్చనుభోతి. ఏకోపి హుత్వా బహుధా హోతీతి పకతియా ఏకో బహుకం ఆవజ్జతి, సతం వా సహస్సం వా సతసహస్సం వా ఆవజ్జతి. ఆవజ్జిత్వా ఞాణేన అధిట్ఠాతి – ‘‘బహులో హోమీ’’తి [హోతూతి (క.)]. బహులో హోతి. యథాయస్మా చూళపన్థకో [చుల్లపన్థకో (స్యా.)] ఏకోపి హుత్వా బహుధా హోతి, ఏవమేవం సో ఇద్ధిమా చేతోవసిప్పత్తో ఏకోపి హుత్వా బహుధా హోతి. బహుధాపి హుత్వా ఏకో హోతీతి పకతియా బహుకో ఏకం ఆవజ్జతి; ఆవజ్జిత్వా ఞాణేన అధిట్ఠాతి – ‘‘ఏకో హోమీ’’తి. ఏకో హోతి. యథాయస్మా చూళపన్థకో బహుధాపి హుత్వా ఏకో హోతి, ఏవమేవం సో ఇద్ధిమా చేతోవసిప్పత్తో బహుధాపి హుత్వా ఏకో హోతి.

౧౧. ఆవిభావన్తి కేనచి అనావటం హోతి అప్పటిచ్ఛన్నం వివటం పాకటం. తిరోభావన్తి కేనచి ఆవటం హోతి పటిచ్ఛన్నం పిహితం పటికుజ్జితం. తిరోకుట్టం తిరోపాకారం తిరోపబ్బతం అసజ్జమానో గచ్ఛతి, సేయ్యథాపి ఆకాసేతి పకతియా ఆకాసకసిణసమాపత్తియా లాభీ హోతి. తిరోకుట్టం తిరోపాకారం తిరోపబ్బతం ఆవజ్జతి. ఆవజ్జిత్వా ఞాణేన అధిట్ఠాతి – ‘‘ఆకాసో హోతూ’’తి. ఆకాసో హోతి. తిరోకుట్టం తిరోపాకారం తిరోపబ్బతం అసజ్జమానో గచ్ఛతి. యథా మనుస్సా పకతియా అనిద్ధిమన్తో కేనచి అనావటే అపరిక్ఖిత్తే అసజ్జమానా గచ్ఛన్తి, ఏవమేవం సో ఇద్ధిమా చేతోవసిప్పత్తో తిరోకుట్టం తిరోపాకారం తిరోపబ్బతం అసజ్జమానో గచ్ఛతి, సేయ్యథాపి ఆకాసే.

పథవియాపి ఉమ్ముజ్జనిముజ్జం కరోతి, సేయ్యథాపి ఉదకేతి పకతియా ఆపోకసిణసమాపత్తియా లాభీ హోతి. పథవిం ఆవజ్జతి. ఆవజ్జిత్వా ఞాణేన అధిట్ఠాతి – ‘‘ఉదకం హోతూ’’తి. ఉదకం హోతి. సో పథవియా ఉమ్ముజ్జనిముజ్జం కరోతి. యథా మనుస్సా పకతియా అనిద్ధిమన్తో ఉదకే ఉమ్ముజ్జనిముజ్జం కరోన్తి, ఏవమేవం సో ఇద్ధిమా చేతోవసిప్పత్తో పథవియా ఉమ్ముజ్జనిముజ్జం కరోతి, సేయ్యథాపి ఉదకే.

ఉదకేపి అభిజ్జమానే గచ్ఛతి, సేయ్యథాపి పథవియన్తి పకతియా పథవీకసిణసమాపత్తియా లాభీ హోతి. ఉదకం ఆవజ్జతి. ఆవజ్జిత్వా ఞాణేన అధిట్ఠాతి – ‘‘పథవీ హోతూ’’తి. పథవీ హోతి. సో అభిజ్జమానే ఉదకే గచ్ఛతి. యథా మనుస్సా పకతియా అనిద్ధిమన్తో అభిజ్జమానాయ పథవియా గచ్ఛన్తి, ఏవమేవం సో ఇద్ధిమా చేతోవసిప్పత్తో అభిజ్జమానే ఉదకే గచ్ఛతి, సేయ్యథాపి పథవియం.

ఆకాసేపి పల్లఙ్కేన కమతి, సేయ్యథాపి పక్ఖీ సకుణోతి పకతియా పథవీకసిణసమాపత్తియా లాభీ హోతి. ఆకాసం ఆవజ్జతి. ఆవజ్జిత్వా ఞాణేన అధిట్ఠాతి – ‘‘పథవీ హోతూ’’తి. పథవీ హోతి. సో ఆకాసే అన్తలిక్ఖే చఙ్కమతిపి తిట్ఠతిపి నిసీదతిపి సేయ్యమ్పి కప్పేతి. యథా మనుస్సా పకతియా అనిద్ధిమన్తో పథవియా చఙ్కమన్తిపి తిట్ఠన్తిపి నిసీదన్తిపి సేయ్యమ్పి కప్పేన్తి, ఏవమేవం సో ఇద్ధిమా చేతోవసిప్పత్తో ఆకాసే అన్తలిక్ఖే చఙ్కమతిపి తిట్ఠతిపి నిసీదతిపి సేయ్యమ్పి కప్పేతి, సేయ్యథాపి పక్ఖీ సకుణో.

౧౨. ఇమేపి చన్దిమసూరియే ఏవంమహిద్ధికే ఏవంమహానుభావే పాణినా పరామసతి పరిమజ్జతీతి ఇధ సో ఇద్ధిమా చేతోవసిప్పత్తో నిసిన్నకో వా నిపన్నకో వా చన్దిమసూరియే ఆవజ్జతి. ఆవజ్జిత్వా ఞాణేన అధిట్ఠాతి – ‘‘హత్థపాసే హోతూ’’తి. హత్థపాసే హోతి. సో నిసిన్నకో వా నిపన్నకో వా చన్దిమసూరియే పాణినా ఆమసతి పరామసతి పరిమజ్జతి. యథా మనుస్సా పకతియా అనిద్ధిమన్తో కిఞ్చిదేవ రూపగతం హత్థపాసే ఆమసన్తి పరామసన్తి పరిమజ్జన్తి, ఏవమేవం సో ఇద్ధిమా చేతోవసిప్పత్తో నిసిన్నకో వా నిపన్నకో వా చన్దిమసూరియే పాణినా ఆమసతి పరామసతి పరిమజ్జతి.

యావ బ్రహ్మలోకాపి కాయేన వసం వత్తేతీతి సచే సో ఇద్ధిమా చేతోవసిప్పత్తో బ్రహ్మలోకం గన్తుకామో హోతి, దూరేపి సన్తికే అధిట్ఠాతి – ‘‘సన్తికే హోతూ’’తి. సన్తికే హోతి. సన్తికేపి దూరే అధిట్ఠాతి – ‘‘దూరే హోతూ’’తి. దూరే హోతి. బహుకమ్పి థోకం అధిట్ఠాతి – ‘‘థోకం హోతూ’’తి. థోకం హోతి. థోకమ్పి బహుకం అధిట్ఠాతి – ‘‘బహుకం హోతూ’’తి. బహుకం హోతి. దిబ్బేన చక్ఖునా తస్స బ్రహ్మునో రూపం పస్సతి. దిబ్బాయ సోతధాతుయా తస్స బ్రహ్మునో సద్దం సుణాతి. చేతోపరియఞాణేన తస్స బ్రహ్మునో చిత్తం పజానాతి. సచే సో ఇద్ధిమా చేతోవసిప్పత్తో దిస్సమానేన కాయేన బ్రహ్మలోకం గన్తుకామో హోతి, కాయవసేన చిత్తం పరిణామేతి, కాయవసేన చిత్తం అధిట్ఠాతి. కాయవసేన చిత్తం పరిణామేత్వా, కాయవసేన చిత్తం అధిట్ఠహిత్వా, సుఖసఞ్ఞఞ్చ లహుసఞ్ఞఞ్చ ఓక్కమిత్వా దిస్సమానేన కాయేన బ్రహ్మలోకం గచ్ఛతి. సచే సో ఇద్ధిమా చేతోవసిప్పత్తో అదిస్సమానేన కాయేన బ్రహ్మలోకం గన్తుకామో హోతి, చిత్తవసేన కాయం పరిణామేతి, చిత్తవసేన కాయం అధిట్ఠాతి. చిత్తవసేన కాయం పరిణామేత్వా, చిత్తవసేన కాయం అధిట్ఠహిత్వా సుఖసఞ్ఞఞ్చ లహుసఞ్ఞఞ్చ ఓక్కమిత్వా అదిస్సమానేన కాయేన బ్రహ్మలోకం గచ్ఛతి. సో తస్స బ్రహ్మునో పురతో రూపిం [రూపం (స్యా. క.) దీ. ని. ౧.౨౩౬ పస్సితబ్బా] అభినిమ్మినాతి మనోమయం సబ్బఙ్గపచ్చఙ్గిం [సబ్బఙ్గపచ్చఙ్గం (స్యా. క.)] అహీనిన్ద్రియం. సచే సో ఇద్ధిమా చఙ్కమతి, నిమ్మితోపి తత్థ చఙ్కమతి. సచే సో ఇద్ధిమా తిట్ఠతి, నిమ్మితోపి తత్థ తిట్ఠతి. సచే సో ఇద్ధిమా నిసీదతి, నిమ్మితోపి తత్థ నిసీదతి. సచే సో ఇద్ధిమా సేయ్యం కప్పేతి, నిమ్మితోపి తత్థ సేయ్యం కప్పేతి. సచే సో ఇద్ధిమా ధూమాయతి, నిమ్మితోపి తత్థ ధూమాయతి. సచే సో ఇద్ధిమా పజ్జలతి, నిమ్మితోపి తత్థ పజ్జలతి. సచే సో ఇద్ధిమా ధమ్మం భాసతి, నిమ్మితోపి తత్థ ధమ్మం భాసతి. సచే సో ఇద్ధిమా పఞ్హం పుచ్ఛతి, నిమ్మితోపి తత్థ పఞ్హం పుచ్ఛతి. సచే సో ఇద్ధిమా పఞ్హం పుట్ఠో విసజ్జేతి, నిమ్మితోపి తత్థ పఞ్హం పుట్ఠో విసజ్జేతి. సచే సో ఇద్ధిమా తేన బ్రహ్మునా సద్ధిం సన్తిట్ఠతి సల్లపతి సాకచ్ఛం సమాపజ్జతి, నిమ్మితోపి తత్థ తేన బ్రహ్మునా సద్ధిం సన్తిట్ఠతి సల్లపతి సాకచ్ఛం సమాపజ్జతి. యఞ్ఞదేవ సో ఇద్ధిమా కరోతి, తం తదేవ హి సో నిమ్మితో కరోతీతి – అయం అధిట్ఠానా ఇద్ధి.

౧౩. కతమా వికుబ్బనా ఇద్ధి? సిఖిస్స భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స అభిభూ నామ సావకో బ్రహ్మలోకే ఠితో సహస్సిలోకధాతుం [సహస్సీలోకధాతుం (స్యా.) వత్థు సం. ని. ౧.౧౮౫] సరేన విఞ్ఞాపేసి. సో దిస్సమానేనపి కాయేన ధమ్మం దేసేసి; అదిస్సమానేనపి కాయేన ధమ్మం దేసేసి; దిస్సమానేనపి హేట్ఠిమేన ఉపడ్ఢకాయేన అదిస్సమానేనపి ఉపరిమేన ఉపడ్ఢకాయేన ధమ్మం దేసేసి. దిస్సమానేనపి ఉపరిమేన ఉపడ్ఢకాయేన, అదిస్సమానేనపి హేట్ఠిమేన ఉపడ్ఢకాయేన ధమ్మం దేసేసి. సో పకతివణ్ణం విజహిత్వా కుమారకవణ్ణం వా దస్సేతి, నాగవణ్ణం వా దస్సేతి, సుపణ్ణవణ్ణం వా దస్సేతి, యక్ఖవణ్ణం వా దస్సేతి, ఇన్దవణ్ణం వా [అసురవణ్ణం వా దస్సేతి, ఇన్దవణ్ణం వా (స్యా.)] దస్సేతి, దేవవణ్ణం వా దస్సేతి, బ్రహ్మవణ్ణం వా దస్సేతి, సముద్దవణ్ణం వా దస్సేతి, పబ్బతవణ్ణం వా దస్సేతి, వనవణ్ణం వా దస్సేతి, సీహవణ్ణం వా దస్సేతి, బ్యగ్ఘవణ్ణం వా దస్సేతి, దీపివణ్ణం వా దస్సేతి, హత్థిమ్పి దస్సేతి, అస్సమ్పి దస్సేతి, రథమ్పి దస్సేతి, పత్తిమ్పి దస్సేతి, వివిధమ్పి సేనాబ్యూహం దస్సేతీతి – అయం వికుబ్బనా ఇద్ధి.

౧౪. కతమా మనోమయా ఇద్ధి? ఇధ భిక్ఖు ఇమమ్హా కాయా అఞ్ఞం కాయం అభినిమ్మినాతి రూపిం మనోమయం సబ్బఙ్గపచ్చఙ్గిం అహీనిన్ద్రియం. సేయ్యథాపి పురిసో ముఞ్జమ్హా ఈసికం పవాహేయ్య. తస్స ఏవమస్స – ‘‘అయం ముఞ్జో, అయం ఈసికా. అఞ్ఞో ముఞ్జో, అఞ్ఞా ఈసికా. ముఞ్జమ్హా త్వేవ ఈసికా పవాళ్హా’’తి. సేయ్యథా వా పన పురిసో అసిం కోసియా పవాహేయ్య. తస్స ఏవమస్స – ‘‘అయం అసి, అయం కోసి. అఞ్ఞో అసి, అఞ్ఞా కోసి. కోసియా త్వేవ అసి పవాళ్హో’’తి. సేయ్యథా వా పన పురిసో అహిం కరణ్డా ఉద్ధరేయ్య. తస్స ఏవమస్స – ‘‘అయం అహి, అయం కరణ్డో. అఞ్ఞో అహి, అఞ్ఞో కరణ్డో. కరణ్డా త్వేవ అహి ఉబ్భతో’’తి. ఏవమేవం భిక్ఖు ఇమమ్హా కాయా అఞ్ఞం కాయం అభినిమ్మినాతి రూపిం మనోమయం సబ్బఙ్గపచ్చఙ్గిం అహీనిన్ద్రియం. అయం మనోమయా ఇద్ధి.

౧౫. కతమా ఞాణవిప్ఫారా ఇద్ధి? అనిచ్చానుపస్సనా నిచ్చసఞ్ఞాయ పహానట్ఠో ఇజ్ఝతీతి – ఞాణవిప్ఫారా ఇద్ధి. దుక్ఖానుపస్సనా సుఖసఞ్ఞాయ… అనత్తానుపస్సనా అత్తసఞ్ఞాయ… నిబ్బిదానుపస్సనాయ నన్దియా… విరాగానుపస్సనాయ రాగస్స… నిరోధానుపస్సనాయ సముదయస్స… పటినిస్సగ్గానుపస్సనాయ ఆదానస్స పహానట్ఠో ఇజ్ఝతీతి – ఞాణవిప్ఫారా ఇద్ధి. ఆయస్మతో బాకులస్స ఞాణవిప్ఫారా ఇద్ధి, ఆయస్మతో సంకిచ్చస్స ఞాణవిప్ఫారా ఇద్ధి, ఆయస్మతో భూతపాలస్స ఞాణవిప్ఫారా ఇద్ధి. అయం ఞాణవిప్ఫారా ఇద్ధి.

౧౬. కతమా సమాధివిప్ఫారా ఇద్ధి? పఠమేన ఝానేన నీవరణానం పహానట్ఠో ఇజ్ఝతీతి – సమాధివిప్ఫారా ఇద్ధి. దుతియేన ఝానేన వితక్కవిచారానం పహానట్ఠో ఇజ్ఝతీతి – సమాధివిప్ఫారా ఇద్ధి. తతియేన ఝానేన పీతియా పహానట్ఠో ఇజ్ఝతీతి…పే… చతుత్థేన ఝానేన సుఖదుక్ఖానం పహానట్ఠో ఇజ్ఝతీతి…పే… ఆకాసానఞ్చాయతనసమాపత్తియా రూపసఞ్ఞాయ పటిఘసఞ్ఞాయ నానత్తసఞ్ఞాయ పహానట్ఠో ఇజ్ఝతీతి…పే… విఞ్ఞాణఞ్చాయతనసమాపత్తియా ఆకాసానఞ్చాయతనసఞ్ఞాయ పహానట్ఠో ఇజ్ఝతీతి…పే… ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనసమాపత్తియా విఞ్ఞాణఞ్చాయతనసఞ్ఞాయ పహానట్ఠో ఇజ్ఝతీతి…పే… నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనసమాపత్తియా ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనసఞ్ఞాయ పహానట్ఠో ఇజ్ఝతీతి – సమాధివిప్ఫారా ఇద్ధి. ఆయస్మతో సారిపుత్తస్స సమాధివిప్ఫారా ఇద్ధి, ఆయస్మతో సఞ్జీవస్స సమాధివిప్ఫారా ఇద్ధి, ఆయస్మతో ఖాణుకోణ్డఞ్ఞస్స సమాధివిప్ఫారా ఇద్ధి, ఉత్తరాయ ఉపాసికాయ సమాధివిప్ఫారా ఇద్ధి, సామావతియా ఉపాసికాయ సమాధివిప్ఫారా ఇద్ధి. అయం సమాధివిప్ఫారా ఇద్ధి.

౧౭. కతమా అరియా ఇద్ధి? ఇధ భిక్ఖు [మ. ని. ౩.౪౬౨ పస్సితబ్బా] సచే ఆకఙ్ఖతి – ‘‘పటికూలే అప్పటికూలసఞ్ఞీ విహరేయ్య’’న్తి, అప్పటికూలసఞ్ఞీ తత్థ విహరతి. సచే ఆకఙ్ఖతి – ‘‘అప్పటికూలే పటికూలసఞ్ఞీ విహరేయ్య’’న్తి, పటికూలసఞ్ఞీ తత్థ విహరతి. సచే ఆకఙ్ఖతి – ‘‘పటికూలే చ అప్పటికూలే చ అప్పటికూలసఞ్ఞీ విహరేయ్య’’న్తి, అప్పటికూలసఞ్ఞీ తత్థ విహరతి. సచే ఆకఙ్ఖతి – ‘‘అప్పటికూలే చ పటికూలే చ పటికూలసఞ్ఞీ విహరేయ్య’’న్తి, పటికూలసఞ్ఞీ తత్థ విహరతి. సచే ఆకఙ్ఖతి – ‘‘పటికూలే చ అప్పటికూలే చ తదుభయం అభినివజ్జేత్వా ఉపేక్ఖకో విహరేయ్యం సతో సమ్పజానో’’తి, ఉపేక్ఖకో తత్థ విహరతి సతో సమ్పజానో.

కథం పటికూలే అప్పటికూలసఞ్ఞీ విహరతి? అనిట్ఠస్మిం వత్థుస్మిం మేత్తాయ వా ఫరతి, ధాతుతో వా ఉపసంహరతి. ఏవం పటికూలే అప్పటికూలసఞ్ఞీ విహరతి.

కథం అప్పటికూలే పటికూలసఞ్ఞీ విహరతి? ఇట్ఠస్మిం వత్థుస్మిం అసుభాయ వా ఫరతి, అనిచ్చతో వా ఉపసంహరతి. ఏవం అప్పటికూలే పటికూలసఞ్ఞీ విహరతి.

కథం పటికూలే చ అప్పటికూలే చ అప్పటికూలసఞ్ఞీ విహరతి? అనిట్ఠస్మిఞ్చ ఇట్ఠస్మిఞ్చ వత్థుస్మిం మేత్తాయ వా ఫరతి, ధాతుతో వా ఉపసంహరతి. ఏవం పటికూలే చ అప్పటికూలే చ అప్పటికూలసఞ్ఞీ విహరతి.

కథం అప్పటికూలే చ పటికూలే చ పటికూలసఞ్ఞీ విహరతి? ఇట్ఠస్మిఞ్చ అనిట్ఠస్మిఞ్చ వత్థుస్మిం అసుభాయ వా ఫరతి, అనిచ్చతో వా ఉపసంహరతి. ఏవం అప్పటికూలే చ పటికూలే చ పటికూలసఞ్ఞీ విహరతి.

కథం పటికూలే చ అప్పటికూలే చ తదుభయం అభినివజ్జేత్వా ఉపేక్ఖకో విహరతి సతో సమ్పజానో? ఇధ భిక్ఖు చక్ఖునా రూపం దిస్వా నేవ సుమనో హోతి న దుమ్మనో, ఉపేక్ఖకో విహరతి సతో సమ్పజానో. సోతేన సద్దం సుత్వా…పే… ఘానేన గన్ధం ఘాయిత్వా… జివ్హాయ రసం సాయిత్వా… కాయేన ఫోట్ఠబ్బం ఫుసిత్వా… మనసా ధమ్మం విఞ్ఞాయ నేవ సుమనో హోతి న దుమ్మనో, ఉపేక్ఖకో విహరతి సతో సమ్పజానో. ఏవం పటికూలే చ అప్పటికూలే చ తదుభయం అభినివజ్జేత్వా ఉపేక్ఖకో విహరతి సతో సమ్పజానో. అయం అరియా ఇద్ధి.

౧౮. కతమా కమ్మవిపాకజా ఇద్ధి? సబ్బేసం పక్ఖీనం, సబ్బేసం దేవానం, ఏకచ్చానం మనుస్సానం, ఏకచ్చానం వినిపాతికానం. అయం కమ్మవిపాకజా ఇద్ధి.

కతమా పుఞ్ఞవతో ఇద్ధి? రాజా చక్కవత్తీ [చక్కవత్తి (స్యా.)] వేహాసం గచ్ఛతి సద్ధిం చతురఙ్గినియా సేనాయ, అన్తమసో అస్సబన్ధగోపురిసే [అస్సబన్ధగోపకే పురిసే (స్యా.)] ఉపాదాయ. జోతికస్స గహపతిస్స పుఞ్ఞవతో ఇద్ధి, జటిలస్స గహపతిస్స పుఞ్ఞవతో ఇద్ధి, మేణ్డకస్స గహపతిస్స పుఞ్ఞవతో ఇద్ధి, ఘోసితస్స గహపతిస్స పుఞ్ఞవతో ఇద్ధి, పఞ్చన్నం మహాపుఞ్ఞానం పుఞ్ఞవతో ఇద్ధి. అయం పుఞ్ఞవతో ఇద్ధి.

కతమా విజ్జామయా ఇద్ధి? విజ్జాధరా విజ్జం పరిజప్పేత్వా వేహాసం గచ్ఛన్తి, ఆకాసే అన్తలిక్ఖే హత్థిమ్పి దస్సేన్తి, అస్సమ్పి దస్సేన్తి, రథమ్పి దస్సేన్తి, పత్తిమ్పి దస్సేన్తి, వివిధమ్పి సేనాబ్యూహం దస్సేన్తి. అయం విజ్జామయా ఇద్ధి.

కథం తత్థ తత్థ సమ్మా పయోగపచ్చయా ఇజ్ఝనట్ఠేన ఇద్ధి? నేక్ఖమ్మేన కామచ్ఛన్దస్స పహానట్ఠో ఇజ్ఝతీతి – తత్థ తత్థ సమ్మా పయోగపచ్చయా ఇజ్ఝనట్ఠేన ఇద్ధి. అబ్యాపాదేన బ్యాపాదస్స పహానట్ఠో ఇజ్ఝతీతి – తత్థ తత్థ సమ్మా పయోగపచ్చయా ఇజ్ఝనట్ఠేన ఇద్ధి…పే… అరహత్తమగ్గేన సబ్బకిలేసానం పహానట్ఠో ఇజ్ఝతీతి – తత్థ తత్థ సమ్మా పయోగపచ్చయా ఇజ్ఝనట్ఠేన ఇద్ధి. ఏవం తత్థ తత్థ సమ్మా పయోగపచ్చయా ఇజ్ఝనట్ఠేన ఇద్ధి. ఇమా దస ఇద్ధియో.

ఇద్ధికథా నిట్ఠితా.