౩. పఞ్ఞావగ్గో

౧. మహాపఞ్ఞాకథా

౧. అనిచ్చానుపస్సనా భావితా బహులీకతా కతమం పఞ్ఞం పరిపూరేతి? దుక్ఖానుపస్సనా భావితా బహులీకతా కతమం పఞ్ఞం పరిపూరేతి? అనత్తానుపస్సనా భావితా బహులీకతా కతమం పఞ్ఞం పరిపూరేతి…పే… పటినిస్సగ్గానుపస్సనా భావితా బహులీకతా కతమం పఞ్ఞం పరిపూరేతి?

అనిచ్చానుపస్సనా భావితా బహులీకతా జవనపఞ్ఞం పరిపూరేతి. దుక్ఖానుపస్సనా భావితా బహులీకతా నిబ్బేధికపఞ్ఞం పరిపూరేతి. అనత్తానుపస్సనా భావితా బహులీకతా మహాపఞ్ఞం పరిపూరేతి. నిబ్బిదానుపస్సనా భావితా బహులీకతా తిక్ఖపఞ్ఞం పరిపూరేతి. విరాగానుపస్సనా భావితా బహులీకతా విపులపఞ్ఞం పరిపూరేతి. నిరోధానుపస్సనా భావితా బహులీకతా గమ్భీరపఞ్ఞం పరిపూరేతి. పటినిస్సగ్గానుపస్సనా భావితా బహులీకతా అసామన్తపఞ్ఞం [అస్సామన్తపఞ్ఞం (స్యా.)] పరిపూరేతి. ఇమా సత్త పఞ్ఞా భావితా బహులీకతా పణ్డిచ్చం పరిపూరేన్తి. ఇమా అట్ఠ పఞ్ఞా భావితా బహులీకతా పుథుపఞ్ఞం పరిపూరేన్తి. ఇమా నవ పఞ్ఞా భావితా బహులీకతా హాసపఞ్ఞం పరిపూరేన్తి.

హాసపఞ్ఞా పటిభానపటిసమ్భిదా. తస్సా అత్థవవత్థానతో అత్థపటిసమ్భిదా అధిగతా హోతి సచ్ఛికతా ఫస్సితా పఞ్ఞాయ. ధమ్మవవత్థానతో ధమ్మపటిసమ్భిదా అధిగతా హోతి సచ్ఛికతా ఫస్సితా పఞ్ఞాయ. నిరుత్తివవత్థానతో నిరుత్తిపటిసమ్భిదా అధిగతా హోతి సచ్ఛికతా ఫస్సితా పఞ్ఞాయ. పటిభానవవత్థానతో పటిభానపటిసమ్భిదా అధిగతా హోతి సచ్ఛికతా ఫస్సితా పఞ్ఞాయ. తస్సిమా చతస్సో పటిసమ్భిదాయో అధిగతా హోన్తి సచ్ఛికతా ఫస్సితా పఞ్ఞాయ.

రూపే అనిచ్చానుపస్సనా భావితా బహులీకతా కతమం పఞ్ఞం పరిపూరేతి…పే… రూపే పటినిస్సగ్గానుపస్సనా భావితా బహులీకతా కతమం పఞ్ఞం పరిపూరేతి? రూపే అనిచ్చానుపస్సనా భావితా బహులీకతా జవనపఞ్ఞం పరిపూరేతి…పే… రూపే పటినిస్సగ్గానుపస్సనా భావితా బహులీకతా అసామన్తపఞ్ఞం పరిపూరేతి. ఇమా సత్త పఞ్ఞా భావితా బహులీకతా పణ్డిచ్చం పరిపూరేన్తి. ఇమా అట్ఠ పఞ్ఞా భావితా బహులీకతా పుథుపఞ్ఞం పరిపూరేన్తి. ఇమా నవ పఞ్ఞా భావితా బహులీకతా హాసపఞ్ఞం పరిపూరేన్తి.

హాసపఞ్ఞా పటిభానపటిసమ్భిదా. తస్సా అత్థవవత్థానతో అత్థపటిసమ్భిదా అధిగతా హోతి సచ్ఛికతా ఫస్సితా పఞ్ఞాయ. ధమ్మవవత్థానతో ధమ్మపటిసమ్భిదా అధిగతా హోతి సచ్ఛికతా ఫస్సితా పఞ్ఞాయ. నిరుత్తివవత్థానతో నిరుత్తిపటిసమ్భిదా అధిగతా హోతి సచ్ఛికతా ఫస్సితా పఞ్ఞాయ. పటిభానవవత్థానతో పటిభానపటిసమ్భిదా అధిగతా హోతి, సచ్ఛికతా ఫస్సితా పఞ్ఞాయ. తస్సిమా చతస్సో పటిసమ్భిదాయో అధిగతా హోన్తి సచ్ఛికతా ఫస్సితా పఞ్ఞాయ.

వేదనాయ…పే… సఞ్ఞాయ… సఙ్ఖారేసు… విఞ్ఞాణే… చక్ఖుస్మిం…పే… జరామరణే అనిచ్చానుపస్సనా భావితా బహులీకతా కతమం పఞ్ఞం పరిపూరేతి…పే… జరామరణే పటినిస్సగ్గానుపస్సనా భావితా బహులీకతా కతమం పఞ్ఞం పరిపూరేతి? జరామరణే అనిచ్చానుపస్సనా భావితా బహులీకతా జవనపఞ్ఞం పరిపూరేతి…పే… జరామరణే పటినిస్సగ్గానుపస్సనా భావితా బహులీకతా అసామన్తపఞ్ఞం పరిపూరేతి. ఇమా సత్త పఞ్ఞా భావితా బహులీకతా పణ్డిచ్చం పరిపూరేన్తి. ఇమా అట్ఠ పఞ్ఞా భావితా బహులీకతా పుథుపఞ్ఞం పరిపూరేన్తి. ఇమా నవ పఞ్ఞా భావితా బహులీకతా హాసపఞ్ఞం పరిపూరేన్తి.

౨. రూపే అనిచ్చానుపస్సనా భావితా బహులీకతా కతమం పఞ్ఞం పరిపూరేతి? అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నే రూపే అనిచ్చానుపస్సనా భావితా బహులీకతా కతమం పఞ్ఞం పరిపూరేతి? రూపే దుక్ఖానుపస్సనా భావితా బహులీకతా కతమం పఞ్ఞం పరిపూరేతి? అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నే రూపే దుక్ఖానుపస్సనా భావితా బహులీకతా కతమం పఞ్ఞం పరిపూరేతి? రూపే అనత్తానుపస్సనా భావితా బహులీకతా కతమం పఞ్ఞం పరిపూరేతి? అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నే రూపే అనత్తానుపస్సనా భావితా బహులీకతా కతమం పఞ్ఞం పరిపూరేతి? రూపే నిబ్బిదానుపస్సనా భావితా బహులీకతా కతమం పఞ్ఞం పరిపూరేతి? అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నే రూపే నిబ్బిదానుపస్సనా భావితా బహులీకతా కతమం పఞ్ఞం పరిపూరేతి? రూపే విరాగానుపస్సనా భావితా బహులీకతా కతమం పఞ్ఞం పరిపూరేతి? అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నే రూపే విరాగానుపస్సనా భావితా బహులీకతా కతమం పఞ్ఞం పరిపూరేతి? రూపే నిరోధానుపస్సనా భావితా బహులీకతా కతమం పఞ్ఞం పరిపూరేతి? అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నే రూపే నిరోధానుపస్సనా భావితా బహులీకతా కతమం పఞ్ఞం పరిపూరేతి? రూపే పటినిస్సగ్గానుపస్సనా భావితా బహులీకతా కతమం పఞ్ఞం పరిపూరేతి? అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నే రూపే పటినిస్సగ్గానుపస్సనా భావితా బహులీకతా కతమం పఞ్ఞం పరిపూరేతి?

రూపే అనిచ్చానుపస్సనా భావితా బహులీకతా జవనపఞ్ఞం పరిపూరేతి. అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నే రూపే అనిచ్చానుపస్సనా భావితా బహులీకతా జవనపఞ్ఞం పరిపూరేతి. రూపే దుక్ఖానుపస్సనా భావితా బహులీకతా నిబ్బేధికపఞ్ఞం పరిపూరేతి. అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నే రూపే దుక్ఖానుపస్సనా భావితా బహులీకతా జవనపఞ్ఞం పరిపూరేతి. రూపే అనత్తానుపస్సనా భావితా బహులీకతా మహాపఞ్ఞం పరిపూరేతి. అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నే రూపే అనత్తానుపస్సనా భావితా బహులీకతా జవనపఞ్ఞం పరిపూరేతి. రూపే నిబ్బిదానుపస్సనా భావితా బహులీకతా తిక్ఖపఞ్ఞం పరిపూరేతి. అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నే రూపే నిబ్బిదానుపస్సనా భావితా బహులీకతా జవనపఞ్ఞం పరిపూరేతి. రూపే విరాగానుపస్సనా భావితా బహులీకతా విపులపఞ్ఞం పరిపూరేతి. అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నే రూపే విరాగానుపస్సనా భావితా బహులీకతా జవనపఞ్ఞం పరిపూరేతి. రూపే నిరోధానుపస్సనా భావితా బహులీకతా గమ్భీరపఞ్ఞం పరిపూరేతి. అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నే రూపే నిరోధానుపస్సనా భావితా బహులీకతా జవనపఞ్ఞం పరిపూరేతి. రూపే పటినిస్సగ్గానుపస్సనా భావితా బహులీకతా అసామన్తపఞ్ఞం పరిపూరేతి. అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నే రూపే పటినిస్సగ్గానుపస్సనా భావితా బహులీకతా జవనపఞ్ఞం పరిపూరేతి. ఇమా సత్త పఞ్ఞా భావితా బహులీకతా పణ్డిచ్చం పరిపూరేన్తి. ఇమా అట్ఠ పఞ్ఞా భావితా బహులీకతా పుథుపఞ్ఞం పరిపూరేన్తి. ఇమా నవ పఞ్ఞా భావితా బహులీకతా హాసపఞ్ఞం పరిపూరేన్తి.

వేదనాయ…పే… సఞ్ఞాయ… సఙ్ఖారేసు… విఞ్ఞాణే… చక్ఖుస్మిం…పే… జరామరణే అనిచ్చానుపస్సనా భావితా బహులీకతా కతమం పఞ్ఞం పరిపూరేతి? అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నే జరామరణే అనిచ్చానుపస్సనా భావితా బహులీకతా కతమం పఞ్ఞం పరిపూరేతి…పే… జరామరణే పటినిస్సగ్గానుపస్సనా భావితా బహులీకతా కతమం పఞ్ఞం పరిపూరేతి? అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నే జరామరణే పటినిస్సగ్గానుపస్సనా భావితా బహులీకతా కతమం పఞ్ఞం పరిపూరేతి? జరామరణే అనిచ్చానుపస్సనా భావితా బహులీకతా జవనపఞ్ఞం పరిపూరేతి. అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నే జరామరణే అనిచ్చానుపస్సనా భావితా బహులీకతా జవనపఞ్ఞం పరిపూరేతి…పే… తస్సిమా చతస్సో పటిసమ్భిదాయో అధిగతా హోన్తి సచ్ఛికతా ఫస్సితా పఞ్ఞాయ.

౩. ‘‘చత్తారోమే, భిక్ఖవే [సం. ని. ౫.౧౮౫౧], ధమ్మా భావితా బహులీకతా సోతాపత్తిఫలసచ్ఛికిరియాయ సంవత్తన్తి. కతమే చత్తారో? సప్పురిససంసేవో, సద్ధమ్మస్సవనం, యోనిసోమనసికారో, ధమ్మానుధమ్మపటిపత్తి – ఇమే ఖో, భిక్ఖవే, చత్తారో ధమ్మా భావితా బహులీకతా సోతాపత్తిఫలసచ్ఛికిరియాయ సంవత్తన్తి.

‘‘చత్తారోమే, భిక్ఖవే, ధమ్మా భావితా బహులీకతా సకదాగామిఫలసచ్ఛికిరియాయ సంవత్తన్తి…పే… అనాగామిఫలసచ్ఛికిరియాయ సంవత్తన్తి…పే… అరహత్తఫలసచ్ఛికిరియాయ సంవత్తన్తి. కతమే చత్తారో? సప్పురిససంసేవో, సద్ధమ్మస్సవనం, యోనిసోమనసికారో, ధమ్మానుధమ్మపటిపత్తి – ఇమే ఖో, భిక్ఖవే, చత్తారో ధమ్మా భావితా బహులీకతా అరహత్తమగ్గఫలసచ్ఛికిరియాయ సంవత్తన్తి.

‘‘చత్తారోమే, భిక్ఖవే, ధమ్మా భావితా బహులీకతా పఞ్ఞాపటిలాభాయ సంవత్తన్తి…పే… పఞ్ఞాబుద్ధియా సంవత్తన్తి, పఞ్ఞావేపుల్లాయ సంవత్తన్తి, మహాపఞ్ఞతాయ సంవత్తన్తి, పుథుపఞ్ఞతాయ సంవత్తన్తి, విపులపఞ్ఞతాయ సంవత్తన్తి, గమ్భీరపఞ్ఞతాయ సంవత్తన్తి, అసామన్తపఞ్ఞతాయ [అస్సామన్తపఞ్ఞతాయ (స్యా.) సం. ని. ౩ పస్సితబ్బా] సంవత్తన్తి, భూరిపఞ్ఞతాయ సంవత్తన్తి, పఞ్ఞాబాహుల్లాయ సంవత్తన్తి, సీఘపఞ్ఞతాయ సంవత్తన్తి, లహుపఞ్ఞతాయ సంవత్తన్తి, హాసపఞ్ఞతాయ సంవత్తన్తి, జవనపఞ్ఞతాయ సంవత్తన్తి, తిక్ఖపఞ్ఞతాయ సంవత్తన్తి, నిబ్బేధికపఞ్ఞతాయ సంవత్తన్తి. కతమే చత్తారో? సప్పురిససంసేవో, సద్ధమ్మస్సవనం, యోనిసోమనసికారో, ధమ్మానుధమ్మపటిపత్తి – ఇమే ఖో, భిక్ఖవే, చత్తారో ధమ్మా భావితా బహులీకతా పఞ్ఞాపటిలాభాయ సంవత్తన్తి, పఞ్ఞాబుద్ధియా సంవత్తన్తి…పే… నిబ్బేధికపఞ్ఞతాయ సంవత్తన్తి’’.

౧. సోళసపఞ్ఞానిద్దేసో

౪. పఞ్ఞాపటిలాభాయ సంవత్తన్తీతి కతమో పఞ్ఞాపటిలాభో? చతున్నం మగ్గఞాణానం, చతున్నం ఫలఞాణానం, చతున్నం పటిసమ్భిదాఞాణానం, ఛన్నం అభిఞ్ఞాఞాణానం, తేసత్తతీనం ఞాణానం, సత్తసత్తతీనం ఞాణానం లాభో పటిలాభో పత్తి సమ్పత్తి ఫస్సనా [ఫుసనా (క.)] సచ్ఛికిరియా ఉపసమ్పదా. పఞ్ఞాపటిలాభాయ సంవత్తన్తీతి – అయం పఞ్ఞా పటిలాభో.

పఞ్ఞాబుద్ధియా సంవత్తన్తీతి కతమా పఞ్ఞాబుద్ధి? సత్తన్నఞ్చ సేక్ఖానం పుథుజ్జనకల్యాణకస్స చ పఞ్ఞా వడ్ఢతి, అరహతో పఞ్ఞా వడ్ఢతి. వడ్ఢితవడ్ఢనా పఞ్ఞాబుద్ధియా సంవత్తన్తీతి – అయం పఞ్ఞాబుద్ధి.

పఞ్ఞావేపుల్లాయ సంవత్తన్తీతి కతమం పఞ్ఞావేపుల్లం? సత్తన్నం సేక్ఖానం పుథుజ్జనకల్యాణకస్స చ పఞ్ఞావేపుల్లం గచ్ఛతి. అరహతో పఞ్ఞా వేపుల్లగతా పఞ్ఞావేపుల్లాయ సంవత్తన్తీతి – ఇదం పఞ్ఞావేపుల్లం.

మహాపఞ్ఞతాయ సంవత్తన్తీతి కతమా మహాపఞ్ఞా? మహన్తే అత్థే పరిగ్గణ్హాతీతి – మహాపఞ్ఞా. మహన్తే ధమ్మే పరిగ్గణ్హాతీతి – మహాపఞ్ఞా. మహన్తా నిరుత్తియో పరిగ్గణ్హాతీతి – మహాపఞ్ఞా. మహన్తాని పటిభానాని పరిగ్గణ్హాతీతి – మహాపఞ్ఞా. మహన్తే సీలక్ఖన్ధే పరిగ్గణ్హాతీతి – మహాపఞ్ఞా. మహన్తే సమాధిక్ఖన్ధే పరిగ్గణ్హాతీతి – మహాపఞ్ఞా. మహన్తే పఞ్ఞాక్ఖన్ధే పరిగ్గణ్హాతీతి – మహాపఞ్ఞా. మహన్తే విముత్తిక్ఖన్ధే పరిగ్గణ్హాతీతి – మహాపఞ్ఞా. మహన్తే విముత్తిఞాణదస్సనక్ఖన్ధే పరిగ్గణ్హాతీతి – మహాపఞ్ఞా. మహన్తాని ఠానాట్ఠానాని పరిగ్గణ్హాతీతి – మహాపఞ్ఞా. మహన్తా విహారసమాపత్తియో పరిగ్గణ్హాతీతి – మహాపఞ్ఞా. మహన్తాని అరియసచ్చాని పరిగ్గణ్హాతీతి – మహాపఞ్ఞా. మహన్తే సతిపట్ఠానే పరిగ్గణ్హాతీతి – మహాపఞ్ఞా. మహన్తే సమ్మప్పధానే పరిగ్గణ్హాతీతి – మహాపఞ్ఞా. మహన్తే ఇద్ధిపాదే పరిగ్గణ్హాతీతి – మహాపఞ్ఞా. మహన్తాని ఇన్ద్రియాని పరిగ్గణ్హాతీతి – మహాపఞ్ఞా. మహన్తాని బలాని పరిగ్గణ్హాతీతి – మహాపఞ్ఞా. మహన్తే బోజ్ఝఙ్గే పరిగ్గణ్హాతీతి – మహాపఞ్ఞా. మహన్తం అరియమగ్గం [మహన్తే అరియమగ్గే (క.)] పరిగ్గణ్హాతీతి – మహాపఞ్ఞా. మహన్తాని సామఞ్ఞఫలాని పరిగ్గణ్హాతీతి – మహాపఞ్ఞా. మహన్తా అభిఞ్ఞాయో [మహాభిఞ్ఞాయో (క.)] పరిగ్గణ్హాతీతి – మహాపఞ్ఞా. మహన్తం పరమత్థం నిబ్బానం పరిగ్గణ్హాతీతి – మహాపఞ్ఞా. మహాపఞ్ఞతాయ సంవత్తన్తీతి – అయం మహాపఞ్ఞా.

పుథుపఞ్ఞతాయ సంవత్తన్తీతి కతమా పుథుపఞ్ఞా? పుథునానాఖన్ధేసు ఞాణం పవత్తతీతి – పుథుపఞ్ఞా. పుథునానాధాతూసు ఞాణం పవత్తతీతి – పుథుపఞ్ఞా. పుథునానాఆయతనేసు ఞాణం పవత్తతీతి – పుథుపఞ్ఞా. పుథునానాపటిచ్చసముప్పాదేసు ఞాణం పవత్తతీతి – పుథుపఞ్ఞా. పుథునానాసుఞ్ఞతమనుపలబ్భేసు ఞాణం పవత్తతీతి – పుథుపఞ్ఞా. పుథునానాఅత్థేసు ఞాణం పవత్తతీతి – పుథుపఞ్ఞా. పుథునానాధమ్మేసు ఞాణం పవత్తతీతి – పుథుపఞ్ఞా. పుథునానానిరుత్తీసు ఞాణం పవత్తతీతి – పుథుపఞ్ఞా. పుథునానాపటిభానేసు ఞాణం పవత్తతీతి – పుథుపఞ్ఞా. పుథునానాసీలక్ఖన్ధేసు ఞాణం పవత్తతీతి – పుథుపఞ్ఞా. పుథునానాసమాధిక్ఖన్ధేసు ఞాణం పవత్తతీతి – పుథుపఞ్ఞా. పుథునానాపఞ్ఞాక్ఖన్ధేసు ఞాణం పవత్తతీతి – పుథుపఞ్ఞా. పుథునానావిముత్తిక్ఖన్ధేసు ఞాణం పవత్తతీతి – పుథుపఞ్ఞా. పుథునానావిముత్తిఞాణదస్సనక్ఖన్ధేసు ఞాణం పవత్తతీతి – పుథుపఞ్ఞా. పుథునానాఠానాట్ఠానేసు ఞాణం పవత్తతీతి – పుథుపఞ్ఞా. పుథునానావిహారసమాపత్తీసు ఞాణం పవత్తతీతి – పుథుపఞ్ఞా. పుథునానాఅరియసచ్చేసు ఞాణం పవత్తతీతి – పుథుపఞ్ఞా. పుథునానాసతిపట్ఠానేసు ఞాణం పవత్తతీతి – పుథుపఞ్ఞా. పుథునానాసమ్మప్పధానేసు ఞాణం పవత్తతీతి – పుథుపఞ్ఞా. పుథునానాఇద్ధిపాదేసు ఞాణం పవత్తతీతి – పుథుపఞ్ఞా. పుథునానాఇన్ద్రియేసు ఞాణం పవత్తతీతి – పుథుపఞ్ఞా. పుథునానాబలేసు ఞాణం పవత్తతీతి – పుథుపఞ్ఞా. పుథునానాబోజ్ఝఙ్గేసు ఞాణం పవత్తతీతి – పుథుపఞ్ఞా. పుథునానాఅరియమగ్గేసు ఞాణం పవత్తతీతి – పుథుపఞ్ఞా. పుథునానాసామఞ్ఞఫలేసు ఞాణం పవత్తతీతి – పుథుపఞ్ఞా. పుథునానాఅభిఞ్ఞాసు ఞాణం పవత్తతీతి – పుథుపఞ్ఞా. పుథుజ్జనసాధారణే ధమ్మే అతిక్కమ్మ [సమతిక్కమ్మ (స్యా.)] పరమత్థే నిబ్బానే ఞాణం పవత్తతీతి – పుథుపఞ్ఞా. పుథుపఞ్ఞతాయ సంవత్తన్తీతి – అయం పుథుపఞ్ఞా.

విపులపఞ్ఞతాయ సంవత్తన్తీతి కతమా విపులపఞ్ఞా? విపులే అత్థే పరిగ్గణ్హాతీతి – విపులపఞ్ఞా. విపులే ధమ్మే పరిగ్గణ్హాతీతి – విపులపఞ్ఞా. విపులా నిరుత్తియో పరిగ్గణ్హాతీతి – విపులపఞ్ఞా. విపులాని పటిభానాని పరిగ్గణ్హాతీతి – విపులపఞ్ఞా. విపులే సీలక్ఖన్ధే పరిగ్గణ్హాతీతి – విపులపఞ్ఞా. విపులే సమాధిక్ఖన్ధే పరిగ్గణ్హాతీతి – విపులపఞ్ఞా. విపులే పఞ్ఞాక్ఖన్ధే పరిగ్గణ్హాతీతి – విపులపఞ్ఞా. విపులే విముత్తిక్ఖన్ధే పరిగ్గణ్హాతీతి – విపులపఞ్ఞా. విపులే విముత్తిఞాణదస్సనక్ఖన్ధే పరిగ్గణ్హాతీతి – విపులపఞ్ఞా. విపులాని ఠానాట్ఠానాని పరిగ్గణ్హాతీతి – విపులపఞ్ఞా. విపులా విహారసమాపత్తియో పరిగ్గణ్హాతీతి – విపులపఞ్ఞా. విపులాని అరియసచ్చాని పరిగ్గణ్హాతీతి – విపులపఞ్ఞా. విపులే సతిపట్ఠానే పరిగ్గణ్హాతీతి – విపులపఞ్ఞా. విపులే సమ్మప్పధానే పరిగ్గణ్హాతీతి – విపులపఞ్ఞా. విపులే ఇద్ధిపాదే పరిగ్గణ్హాతీతి – విపులపఞ్ఞా. విపులాని ఇన్ద్రియాని పరిగ్గణ్హాతీతి – విపులపఞ్ఞా. విపులాని బలాని పరిగ్గణ్హాతీతి – విపులపఞ్ఞా. విపులే బోజ్ఝఙ్గే పరిగ్గణ్హాతీతి – విపులపఞ్ఞా. విపులే అరియమగ్గే పరిగ్గణ్హాతీతి – విపులపఞ్ఞా. విపులాని సామఞ్ఞఫలాని పరిగ్గణ్హాతీతి – విపులపఞ్ఞా. విపులా అభిఞ్ఞాయో పరిగ్గణ్హాతీతి – విపులపఞ్ఞా. విపులం పరమత్థం నిబ్బానం పరిగ్గణ్హాతీతి – విపులపఞ్ఞా. విపులపఞ్ఞతాయ సంవత్తన్తీతి – అయం విపులపఞ్ఞా.

గమ్భీరపఞ్ఞతాయ సంవత్తన్తీతి కతమా గమ్భీరపఞ్ఞా? గమ్భీరేసు ఖన్ధేసు ఞాణం పవత్తతీతి – గమ్భీరపఞ్ఞా. గమ్భీరాసు ధాతూసు ఞాణం పవత్తతీతి – గమ్భీరపఞ్ఞా. గమ్భీరేసు ఆయతనేసు ఞాణం పవత్తతీతి – గమ్భీరపఞ్ఞా. గమ్భీరేసు పటిచ్చసముప్పాదేసు ఞాణం పవత్తతీతి – గమ్భీరపఞ్ఞా. గమ్భీరేసు సుఞ్ఞతమనుపలబ్భేసు ఞాణం పవత్తతీతి – గమ్భీరపఞ్ఞా. గమ్భీరేసు అత్థేసు ఞాణం పవత్తతీతి – గమ్భీరపఞ్ఞా. గమ్భీరేసు ధమ్మేసు ఞాణం పవత్తతీతి – గమ్భీరపఞ్ఞా. గమ్భీరాసు నిరుత్తీసు ఞాణం పవత్తతీతి – గమ్భీరపఞ్ఞా. గమ్భీరేసు పటిభానేసు ఞాణం పవత్తతీతి – గమ్భీరపఞ్ఞా. గమ్భీరేసు సీలక్ఖన్ధేసు ఞాణం పవత్తతీతి – గమ్భీరపఞ్ఞా. గమ్భీరేసు సమాధిక్ఖన్ధేసు ఞాణం పవత్తతీతి – గమ్భీరపఞ్ఞా. గమ్భీరేసు పఞ్ఞాక్ఖన్ధేసు ఞాణం పవత్తతీతి – గమ్భీరపఞ్ఞా. గమ్భీరేసు విముత్తిక్ఖన్ధేసు ఞాణం పవత్తతీతి – గమ్భీరపఞ్ఞా. గమ్భీరేసు విముత్తిఞాణదస్సనక్ఖన్ధేసు ఞాణం పవత్తతీతి – గమ్భీరపఞ్ఞా. గమ్భీరేసు ఠానాట్ఠానేసు ఞాణం పవత్తతీతి – గమ్భీరపఞ్ఞా. గమ్భీరాసు విహారసమాపత్తీసు ఞాణం పవత్తతీతి – గమ్భీరపఞ్ఞా. గమ్భీరేసు అరియసచ్చేసు ఞాణం పవత్తతీతి – గమ్భీరపఞ్ఞా. గమ్భీరేసు సతిపట్ఠానేసు ఞాణం పవత్తతీతి – గమ్భీరపఞ్ఞా. గమ్భీరేసు సమ్మప్పధానేసు ఞాణం పవత్తతీతి – గమ్భీరపఞ్ఞా. గమ్భీరేసు ఇద్ధిపాదేసు ఞాణం పవత్తతీతి – గమ్భీరపఞ్ఞా. గమ్భీరేసు ఇన్ద్రియేసు ఞాణం పవత్తతీతి – గమ్భీరపఞ్ఞా. గమ్భీరేసు బలేసు ఞాణం పవత్తతీతి – గమ్భీరపఞ్ఞా. గమ్భీరేసు బోజ్ఝఙ్గేసు ఞాణం పవత్తతీతి – గమ్భీరపఞ్ఞా. గమ్భీరేసు అరియమగ్గేసు ఞాణం పవత్తతీతి – గమ్భీరపఞ్ఞా. గమ్భీరేసు సామఞ్ఞఫలేసు ఞాణం పవత్తతీతి – గమ్భీరపఞ్ఞా. గమ్భీరాసు అభిఞ్ఞాసు ఞాణం పవత్తతీతి – గమ్భీరపఞ్ఞా. గమ్భీరే పరమత్థే నిబ్బానే ఞాణం పవత్తతీతి – గమ్భీరపఞ్ఞా. గమ్భీరపఞ్ఞతాయ సంవత్తన్తీతి – అయం గమ్భీరపఞ్ఞా.

అసామన్తపఞ్ఞతాయ సంవత్తన్తీతి కతమా అసామన్తపఞ్ఞా? యస్స పుగ్గలస్స అత్థవవత్థానతో అత్థపటిసమ్భిదా అధిగతా హోతి సచ్ఛికతా ఫస్సితా పఞ్ఞాయ, ధమ్మవవత్థానతో ధమ్మపటిసమ్భిదా అధిగతా హోతి సచ్ఛికతా ఫస్సితా పఞ్ఞాయ, నిరుత్తివవత్థానతో నిరుత్తిపటిసమ్భిదా అధిగతా హోతి సచ్ఛికతా ఫస్సితా పఞ్ఞాయ, పటిభానవవత్థానతో పటిభానపటిసమ్భిదా అధిగతా హోతి సచ్ఛికతా ఫస్సితా పఞ్ఞాయ, తస్స అత్థే చ ధమ్మే చ నిరుత్తియా చ పటిభానే చ న అఞ్ఞో కోచి సక్కోతి అభిసమ్భవితుం. అనభిసమ్భవనీయో చ సో అఞ్ఞేహీతి – అసామన్తపఞ్ఞో.

పుథుజ్జనకల్యాణకస్స పఞ్ఞా అట్ఠమకస్స పఞ్ఞాయ దూరే విదూరే సువిదూరే న సన్తికే న సామన్తా. పుథుజ్జనకల్యాణకం ఉపాదాయ అట్ఠమకో అసామన్తపఞ్ఞో. అట్ఠమకస్స పఞ్ఞా సోతాపన్నస్స పఞ్ఞాయ దూరే విదూరే సువిదూరే న సన్తికే న సామన్తా. అట్ఠమకం ఉపాదాయ సోతాపన్నో అసామన్తపఞ్ఞో. సోతాపన్నస్స పఞ్ఞా సకదాగామిస్స పఞ్ఞాయ దూరే విదూరే సువిదూరే న సన్తికే న సామన్తా. సోతాపన్నం ఉపాదాయ సకదాగామి అసామన్తపఞ్ఞో. సకదాగామిస్స పఞ్ఞా అనాగామిస్స పఞ్ఞాయ దూరే విదూరే సువిదూరే న సన్తికే న సామన్తా. సకదాగామిం ఉపాదాయ అనాగామీ అసామన్తపఞ్ఞో. అనాగామిస్స పఞ్ఞా అరహతో పఞ్ఞాయ దూరే విదూరే సువిదూరే న సన్తికే న సామన్తా. అనాగామిం ఉపాదాయ అరహా అసామన్తపఞ్ఞో. అరహతో పఞ్ఞా పచ్చేకసమ్బుద్ధస్స [పచ్చేకబుద్ధస్స (స్యా. క.) అట్ఠకథా ఓలోకేతబ్బా] పఞ్ఞాయ దూరే విదూరే సువిదూరే న సన్తికే న సామన్తా. అరహన్తం ఉపాదాయ పచ్చేకబుద్ధో అసామన్తపఞ్ఞో. పచ్చేకబుద్ధఞ్చ సదేవకఞ్చ లోకం ఉపాదాయ తథాగతో అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో అగ్గో అసామన్తపఞ్ఞో.

౫. పఞ్ఞాపభేదకుసలో పభిన్నఞాణో అధిగతప్పటిసమ్భిదో చతువేసారజ్జప్పత్తో దసబలధారీ పురిసాసభో పురిససీహో పురిసనాగో పురిసాజఞ్ఞో పురిసధోరయ్హో అనన్తఞాణో అనన్తతేజో అనన్తయసో అడ్ఢో మహద్ధనో ధనవా నేతా వినేతా అనునేతా పఞ్ఞాపేతా నిజ్ఝాపేతా పేక్ఖేతా పసాదేతా. సో హి భగవా అనుప్పన్నస్స మగ్గస్స ఉప్పాదేతా, అసఞ్జాతస్స మగ్గస్స సఞ్జనేతా [సఞ్జానేతా (స్యా.)], అనక్ఖాతస్స మగ్గస్స అక్ఖాతా, మగ్గఞ్ఞూ మగ్గవిదూ మగ్గకోవిదో మగ్గానుగామీ [మగ్గానుగా (స్యా.) మహాని. ౬౯ పస్సితబ్బో] చ పనస్స ఏతరహి సావకా విహరన్తి పచ్ఛా సమన్నాగతా.

సో హి భగవా జానం జానాతి, పస్సం పస్సతి, చక్ఖుభూతో ఞాణభూతో ధమ్మభూతో బ్రహ్మభూతో వత్తా పవత్తా అత్థస్స నిన్నేతా అమతస్స దాతా ధమ్మస్సామీ తథాగతో. నత్థి తస్స భగవతో అఞ్ఞాతం అదిట్ఠం అవిదితం అసచ్ఛికతం అఫస్సితం పఞ్ఞాయ. అతీతం అనాగతం పచ్చుప్పన్నం [అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నం (స్యా.) మహాని. ౬౯] ఉపాదాయ సబ్బే ధమ్మా సబ్బాకారేన బుద్ధస్స భగవతో ఞాణముఖే ఆపాథం ఆగచ్ఛన్తి. యం కిఞ్చి నేయ్యం నామ అత్థి తం సబ్బం జానితబ్బం [సబ్బం ధమ్మం జానితబ్బం (క.)]. అత్తత్థో వా పరత్థో వా ఉభయత్థో వా దిట్ఠధమ్మికో వా అత్థో సమ్పరాయికో వా అత్థో ఉత్తానో వా అత్థో గమ్భీరో వా అత్థో గూళ్హో వా అత్థో పటిచ్ఛన్నో వా అత్థో నేయ్యో వా అత్థో నీతో వా అత్థో అనవజ్జో వా అత్థో నిక్కిలేసో వా అత్థో వోదానో వా అత్థో పరమత్థో వా అత్థో, సబ్బం తం అన్తోబుద్ధఞాణే పరివత్తతి.

సబ్బం కాయకమ్మం బుద్ధస్స భగవతో ఞాణానుపరివత్తి. సబ్బం వచీకమ్మం బుద్ధస్స భగవతో ఞాణానుపరివత్తి. సబ్బం మనోకమ్మం బుద్ధస్స భగవతో ఞాణానుపరివత్తి. అతీతే బుద్ధస్స భగవతో అప్పటిహతం ఞాణం. అనాగతే బుద్ధస్స భగవతో అప్పటిహతం ఞాణం. పచ్చుప్పన్నే బుద్ధస్స భగవతో అప్పటిహతం ఞాణం. యావతకం నేయ్యం తావతకం ఞాణం, యావతకం ఞాణం తావతకం నేయ్యం. నేయ్యపరియన్తికం ఞాణం, ఞాణపరియన్తికం నేయ్యం. నేయ్యం అతిక్కమిత్వా ఞాణం నప్పవత్తతి. ఞాణం అతిక్కమిత్వా నేయ్యపథో నత్థి. అఞ్ఞమఞ్ఞపరియన్తట్ఠాయినో తే ధమ్మా. యథా ద్విన్నం సముగ్గపటలానం సమ్మా ఫుసితానం [సుఫుస్సితానం (స్యా. క.)] హేట్ఠిమం సముగ్గపటలం ఉపరిమం నాతివత్తతి, ఉపరిమం సముగ్గపటలం హేట్ఠిమం నాతివత్తతి, అఞ్ఞమఞ్ఞపరియన్తట్ఠాయినో; ఏవమేవ బుద్ధస్స భగవతో నేయ్యఞ్చ ఞాణఞ్చ అఞ్ఞమఞ్ఞపరియన్తట్ఠాయినో. యావతకం నేయ్యం తావతకం ఞాణం, యావతకం ఞాణం తావతకం నేయ్యం. నేయ్యపరియన్తికం ఞాణం, ఞాణపరియన్తికం నేయ్యం. నేయ్యం అతిక్కమిత్వా ఞాణం నప్పవత్తతి. ఞాణం అతిక్కమిత్వా నేయ్యపథో నత్థి. అఞ్ఞమఞ్ఞపరియన్తట్ఠాయినో తే ధమ్మా. సబ్బధమ్మేసు బుద్ధస్స భగవతో ఞాణం పవత్తతి.

సబ్బే ధమ్మా బుద్ధస్స భగవతో ఆవజ్జనప్పటిబద్ధా ఆకఙ్ఖప్పటిబద్ధా మనసికారప్పటిబద్ధా చిత్తుప్పాదప్పటిబద్ధా. సబ్బసత్తేసు బుద్ధస్స భగవతో ఞాణం పవత్తతి. సబ్బేసం సత్తానం బుద్ధో ఆసయం జానాతి, అనుసయం జానాతి, చరితం [చరియం (స్యా.) మహాని. ౬౯ పస్సితబ్బా] జానాతి, అధిముత్తిం జానాతి. అప్పరజక్ఖే మహారజక్ఖే తిక్ఖిన్ద్రియే ముదిన్ద్రియే స్వాకారే ద్వాకారే సువిఞ్ఞాపయే దువిఞ్ఞాపయే భబ్బాభబ్బే సత్తే పజానాతి. సదేవకో లోకో సమారకో సబ్రహ్మకో సస్సమణబ్రాహ్మణీ పజా సదేవమనుస్సా అన్తోబుద్ధఞాణే పరివత్తతి.

యథా యే కేచి మచ్ఛకచ్ఛపా, అన్తమసో తిమితిమిఙ్గలం ఉపాదాయ, అన్తోమహాసముద్దే పరివత్తన్తి, ఏవమేవం సదేవకో లోకో సమారకో సబ్రహ్మకో సస్సమణబ్రాహ్మణీ పజా సదేవమనుస్సా అన్తోబుద్ధఞాణే పరివత్తతి. యథా యే కేచి పక్ఖినో, అన్తమసో గరుళం వేనతేయ్యం ఉపాదాయ, ఆకాసస్స పదేసే పరివత్తన్తి; ఏవమేవ యేపి తే సారిపుత్తసమా పఞ్ఞాయ తేపి బుద్ధఞాణస్స పదేసే పరివత్తన్తి. బుద్ధఞాణం దేవమనుస్సానం పఞ్ఞం ఫరిత్వా అతిఘంసిత్వా తిట్ఠతి. యేపి తే ఖత్తియపణ్డితా బ్రాహ్మణపణ్డితా గహపతిపణ్డితా సమణపణ్డితా నిపుణా కతపరప్పవాదా వాలవేధిరూపా వోభిన్దన్తా [తే భిన్దన్తా (స్యా. క.)] మఞ్ఞే చరన్తి పఞ్ఞాగతేన దిట్ఠిగతాని, తే పఞ్హం అభిసఙ్ఖరిత్వా అభిసఙ్ఖరిత్వా తథాగతం ఉపసఙ్కమిత్వా పుచ్ఛన్తి గూళ్హాని చ పటిచ్ఛన్నాని చ, కథితా విసజ్జితా చ తే పఞ్హా భగవతా హోన్తి నిద్దిట్ఠకారణా [నిద్దిట్ఠికారణా (స్యా.)]. ఉపక్ఖిత్తకా చ తే భగవతో సమ్పజ్జన్తి. అథ ఖో భగవా తత్థ అతిరోచతి యదిదం పఞ్ఞాయాతి. అగ్గో అసామన్తపఞ్ఞో, అసామన్తపఞ్ఞతాయ సంవత్తన్తీతి – అయం అసామన్తపఞ్ఞా.

౬. భూరిపఞ్ఞతాయ సంవత్తన్తీతి కతమా భూరిపఞ్ఞా? రాగం అభిభుయ్యతీతి – భూరిపఞ్ఞా. అభిభవితాతి – భూరిపఞ్ఞా. దోసం అభిభుయ్యతీతి – భూరిపఞ్ఞా. అభిభవితాతి – భూరిపఞ్ఞా. మోహం అభిభుయ్యతీతి – భూరిపఞ్ఞా. అభిభవితాతి – భూరిపఞ్ఞా. కోధం…పే… ఉపనాహం … మక్ఖం… పళాసం… ఇస్సం… మచ్ఛరియం… మాయం… సాఠేయ్యం… థమ్భం… సారమ్భం… మానం… అతిమానం… మదం… పమాదం… సబ్బే కిలేసే… సబ్బే దుచ్చరితే… సబ్బే అభిసఙ్ఖారే…పే… సబ్బే భవగామికమ్మే అభిభుయ్యతీతి – భూరిపఞ్ఞా. అభిభవితాతి – భూరిపఞ్ఞా. రాగో అరి. తం అరిం మద్దనిపఞ్ఞాతి – భూరిపఞ్ఞా. దోసో అరి. తం అరిం మద్దనిపఞ్ఞాతి – భూరిపఞ్ఞా. మోహో అరి. తం అరిం మద్దనిపఞ్ఞాతి – భూరిపఞ్ఞా. కోధో…పే… ఉపనాహో… మక్ఖో… పళాసో… ఇస్సా… మచ్ఛరియం… మాయా… సాఠేయ్యం… థమ్భో… సారమ్భో… మానో… అతిమానో… మదో… పమాదో… సబ్బే కిలేసా… సబ్బే దుచ్చరితా… సబ్బే అభిసఙ్ఖారా…పే… సబ్బే భవగామికమ్మా అరి. తం అరిం మద్దనిపఞ్ఞాతి – భూరిపఞ్ఞా. భూరి వుచ్చతి పథవీ [పఠవీ (స్యా.)]. తాయ పథవిసమాయ విత్థతాయ విపులాయ పఞ్ఞాయ సమన్నాగతోతి – భూరిపఞ్ఞా. అపి చ, పఞ్ఞాయ మేతం అధివచనం. భూరి మేధా పరిణాయికాతి – భూరిపఞ్ఞా. భూరిపఞ్ఞతాయ సంవత్తన్తీతి – అయం భూరిపఞ్ఞా.

పఞ్ఞాబాహుల్లాయ సంవత్తన్తీతి కతమం పఞ్ఞాబాహుల్లం? ఇధేకచ్చో పఞ్ఞాగరుకో హోతి పఞ్ఞాచరితో పఞ్ఞాసయో పఞ్ఞాధిముత్తో పఞ్ఞాధజో పఞ్ఞాకేతు పఞ్ఞాధిపతేయ్యో విచయబహులో పవిచయబహులో ఓక్ఖాయనబహులో సమోక్ఖాయనబహులో [సమ్పేక్ఖాయనబహులో (స్యా. క.) మహాని. ౨౦౪ పస్సితబ్బా] సమ్పేక్ఖాయనధమ్మో విభూతవిహారీ తచ్చరితో తగ్గరుకో తబ్బహులో తన్నిన్నో తప్పోణో తప్పబ్భారో తదధిముత్తో తదధిపతేయ్యో. యథా గణగరుకో వుచ్చతి ‘‘గణబాహులికో’’తి, చీవరగరుకో వుచ్చతి ‘‘చీవరబాహులికో’’తి, పత్తగరుకో వుచ్చతి ‘‘పత్తబాహులికో’’తి, సేనాసనగరుకో వుచ్చతి ‘‘సేనాసనబాహులికో’’తి; ఏవమేవం ఇధేకచ్చో పఞ్ఞా గరుకో హోతి పఞ్ఞాచరితో పఞ్ఞాసయో పఞ్ఞాధిముత్తో పఞ్ఞాధజో పఞ్ఞాకేతు పఞ్ఞాధిపతేయ్యో విచయబహులో పవిచయబహులో ఓక్ఖాయనబహులో సమోక్ఖాయనబహులో సమ్పేక్ఖాయనధమ్మో విభూతవిహారీ తచ్చరితో తగ్గరుకో తబ్బహులో తన్నిన్నో తప్పోణో తప్పబ్భారో తదధిముత్తో తదధిపతేయ్యో. పఞ్ఞాబాహుల్లాయ సంవత్తన్తీతి – ఇదం పఞ్ఞాబాహుల్లం.

సీఘపఞ్ఞతాయ సంవత్తన్తీతి కతమా సీఘపఞ్ఞా? సీఘం సీఘం సీలాని పరిపూరేతీతి – సీఘపఞ్ఞా. సీఘం సీఘం ఇన్ద్రియసంవరం పరిపూరేతీతి – సీఘపఞ్ఞా. సీఘం సీఘం భోజనే మత్తఞ్ఞుతం పరిపూరేతీతి – సీఘపఞ్ఞా. సీఘం సీఘం జాగరియానుయోగం పరిపూరేతీతి – సీఘపఞ్ఞా. సీఘం సీఘం సీలక్ఖన్ధం పరిపూరేతీతి – సీఘపఞ్ఞా. సీఘం సీఘం సమాధిక్ఖన్ధం పరిపూరేతీతి – సీఘపఞ్ఞా. సీఘం సీఘం పఞ్ఞాక్ఖన్ధం పరిపూరేతీతి – సీఘపఞ్ఞా. సీఘం సీఘం విముత్తిక్ఖన్ధం పరిపూరేతీతి – సీఘపఞ్ఞా. సీఘం సీఘం విముత్తిఞాణదస్సనక్ఖన్ధం పరిపూరేతీతి – సీఘపఞ్ఞా. సీఘం సీఘం ఠానాట్ఠానాని పటివిజ్ఝతీతి – సీఘపఞ్ఞా. సీఘం సీఘం విహారసమాపత్తియో పరిపూరేతీతి – సీఘపఞ్ఞా. సీఘం సీఘం అరియసచ్చాని పటివిజ్ఝతీతి – సీఘపఞ్ఞా. సీఘం సీఘం సతిపట్ఠానే భావేతీతి – సీఘపఞ్ఞా. సీఘం సీఘం సమ్మప్పధానే భావేతీతి – సీఘపఞ్ఞా. సీఘం సీఘం ఇద్ధిపాదే భావేతీతి – సీఘపఞ్ఞా. సీఘం సీఘం ఇన్ద్రియాని భావేతీతి – సీఘపఞ్ఞా. సీఘం సీఘం బలాని భావేతీతి – సీఘపఞ్ఞా. సీఘం సీఘం బోజ్ఝఙ్గే భావేతీతి – సీఘపఞ్ఞా. సీఘం సీఘం అరియమగ్గం భావేతీతి – సీఘపఞ్ఞా. సీఘం సీఘం సామఞ్ఞఫలాని సచ్ఛికరోతీతి – సీఘపఞ్ఞా. సీఘం సీఘం అభిఞ్ఞాయో పటివిజ్ఝతీతి – సీఘపఞ్ఞా. సీఘం సీఘం పరమత్థం నిబ్బానం సచ్ఛికరోతీతి – సీఘపఞ్ఞా. సీఘపఞ్ఞతాయ సంవత్తన్తీతి – అయం సీఘపఞ్ఞా.

లహుపఞ్ఞతాయ సంవత్తన్తీతి కతమా లహుపఞ్ఞా? లహుం లహుం సీలాని పరిపూరేతీతి – లహుపఞ్ఞా. లహుం లహుం ఇన్ద్రియసంవరం పరిపూరేతీతి – లహుపఞ్ఞా. లహుం లహుం భోజనే మత్తఞ్ఞుతం పరిపూరేతీతి – లహుపఞ్ఞా. లహుం లహుం జాగరియానుయోగం పరిపూరేతీతి – లహుపఞ్ఞా. లహుం లహుం సీలక్ఖన్ధం …పే… సమాధిక్ఖన్ధం … పఞ్ఞాక్ఖన్ధం… విముత్తిక్ఖన్ధం… విముత్తిఞాణదస్సనక్ఖన్ధం పరిపూరేతీతి – లహుపఞ్ఞా. లహుం లహుం ఠానాట్ఠానాని పటివిజ్ఝతీతి – లహుపఞ్ఞా. లహుం లహుం విహారసమాపత్తియో పరిపూరేతీతి – లహుపఞ్ఞా. లహుం లహుం అరియసచ్చాని పటివిజ్ఝతీతి – లహుపఞ్ఞా. లహుం లహుం సతిపట్ఠానే భావేతీతి – లహుపఞ్ఞా. లహుం లహుం సమ్మప్పధానే భావేతీతి – లహుపఞ్ఞా. లహుం లహుం ఇద్ధిపాదే భావేతీతి – లహుపఞ్ఞా. లహుం లహుం ఇన్ద్రియాని భావేతీతి – లహుపఞ్ఞా. లహుం లహుం బలాని భావేతీతి – లహుపఞ్ఞా. లహుం లహుం బోజ్ఝఙ్గే భావేతీతి – లహుపఞ్ఞా. లహుం లహుం అరియమగ్గం భావేతీతి – లహుపఞ్ఞా. లహుం లహుం సామఞ్ఞఫలాని సచ్ఛికరోతీతి – లహుపఞ్ఞా. లహుం లహుం అభిఞ్ఞాయో పటివిజ్ఝతీతి – లహుపఞ్ఞా. లహుం లహుం పరమత్థం నిబ్బానం సచ్ఛికరోతీతి – లహుపఞ్ఞా. లహుపఞ్ఞతాయ సంవత్తన్తీతి – అయం లహుపఞ్ఞా.

హాసపఞ్ఞతాయ సంవత్తన్తీతి కతమా హాసపఞ్ఞా? ఇధేకచ్చో హాసబహులో వేదబహులో తుట్ఠిబహులో పామోజ్జబహులో సీలాని పరిపూరేతీతి – హాసపఞ్ఞా. హాసబహులో వేదబహులో తుట్ఠిబహులో పామోజ్జబహులో ఇన్ద్రియసంవరం పరిపూరేతీతి – హాసపఞ్ఞా. హాసబహులో వేదబహులో తుట్ఠిబహులో పామోజ్జబహులో భోజనే మత్తఞ్ఞుతం పరిపూరేతీతి – హాసపఞ్ఞా. హాసబహులో వేదబహులో తుట్ఠిబహులో పామోజ్జబహులో జాగరియానుయోగం పరిపూరేతీతి – హాసపఞ్ఞా. హాసబహులో వేదబహులో తుట్ఠిబహులో పామోజ్జబహులో సీలక్ఖన్ధం…పే… సమాధిక్ఖన్ధం… పఞ్ఞాక్ఖన్ధం… విముత్తిక్ఖన్ధం… విముత్తిఞాణదస్సనక్ఖన్ధం పరిపూరేతీతి…పే… ఠానాట్ఠానాని పటివిజ్ఝతీతి… విహారసమాపత్తియో పరిపూరేతీతి … అరియసచ్చాని పటివిజ్ఝతీతి… సతిపట్ఠానే భావేతీతి… సమ్మప్పధానే భావేతీతి… ఇద్ధిపాదే భావేతీతి… ఇన్ద్రియాని భావేతీతి… బలాని భావేతీతి… బోజ్ఝఙ్గే భావేతీతి … అరియమగ్గం భావేతీతి…పే… సామఞ్ఞఫలాని సచ్ఛికరోతీతి – హాసపఞ్ఞా. హాసబహులో వేదబహులో తుట్ఠిబహులో పామోజ్జబహులో అభిఞ్ఞాయో పటివిజ్ఝతీతి – హాసపఞ్ఞా. హాసబహులో వేదబహులో తుట్ఠిబహులో పామోజ్జబహులో పరమత్థం నిబ్బానం సచ్ఛికరోతీతి – హాసపఞ్ఞా. హాసపఞ్ఞతాయ సంవత్తన్తీతి – అయం హాసపఞ్ఞా.

౭. జవనపఞ్ఞతాయ సంవత్తన్తీతి కతమా జవనపఞ్ఞా? యం కిఞ్చి రూపం అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నం అజ్ఝత్తం వా బహిద్ధా వా ఓళారికం వా సుఖుమం వా హీనం వా పణీతం వా యం దూరే సన్తికే వా, సబ్బం రూపం అనిచ్చతో ఖిప్పం జవతీతి – జవనపఞ్ఞా. దుక్ఖతో ఖిప్పం జవతీతి – జవనపఞ్ఞా. అనత్తతో ఖిప్పం జవతీతి – జవనపఞ్ఞా. యా కాచి వేదనా…పే… యా కాచి సఞ్ఞా… యే కేచి సఙ్ఖారా… యం కిఞ్చి విఞ్ఞాణం అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నం అజ్ఝత్తం వా బహిద్ధా వా ఓళారికం వా సుఖుమం వా హీనం వా పణీతం వా యం దూరే సన్తికే వా, సబ్బం విఞ్ఞాణం అనిచ్చతో ఖిప్పం జవతీతి – జవనపఞ్ఞా. దుక్ఖతో ఖిప్పం జవతీతి – జవనపఞ్ఞా. అనత్తతో ఖిప్పం జవతీతి – జవనపఞ్ఞా. చక్ఖు…పే… జరామరణం అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నం అనిచ్చతో ఖిప్పం జవతీతి – జవనపఞ్ఞా. దుక్ఖతో ఖిప్పం జవతీతి – జవనపఞ్ఞా. అనత్తతో ఖిప్పం జవతీతి – జవనపఞ్ఞా.

రూపం అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నం అనిచ్చం ఖయట్ఠేన దుక్ఖం భయట్ఠేన అనత్తా అసారకట్ఠేనాతి తులయిత్వా తీరయిత్వా విభావయిత్వా విభూతం కత్వా రూపనిరోధే నిబ్బానే ఖిప్పం జవతీతి – జవనపఞ్ఞా. వేదనా…పే… సఞ్ఞా… సఙ్ఖారా… విఞ్ఞాణం… చక్ఖు…పే… జరామరణం అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నం అనిచ్చం ఖయట్ఠేన దుక్ఖం భయట్ఠేన అనత్తా అసారకట్ఠేనాతి తులయిత్వా తీరయిత్వా విభావయిత్వా విభూతం కత్వా జరామరణనిరోధే [జరామరణం రూపనిరోధే (స్యా.)] నిబ్బానే ఖిప్పం జవతీతి – జవనపఞ్ఞా.

రూపం అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నం అనిచ్చం సఙ్ఖతం పటిచ్చసముప్పన్నం ఖయధమ్మం వయధమ్మం విరాగధమ్మం నిరోధధమ్మన్తి తులయిత్వా తీరయిత్వా విభావయిత్వా విభూతం కత్వా రూపనిరోధే నిబ్బానే ఖిప్పం జవతీతి – జవనపఞ్ఞా. వేదనా…పే… సఞ్ఞా… సఙ్ఖారా… విఞ్ఞాణం… చక్ఖు…పే… జరామరణం అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నం అనిచ్చం సఙ్ఖతం పటిచ్చసముప్పన్నం ఖయధమ్మం వయధమ్మం విరాగధమ్మం నిరోధధమ్మన్తి తులయిత్వా తీరయిత్వా విభావయిత్వా విభూతం కత్వా జరామరణనిరోధే నిబ్బానే ఖిప్పం జవతీతి – జవనపఞ్ఞా. జవనపఞ్ఞతాయ సంవత్తన్తీతి – అయం జవనపఞ్ఞా.

తిక్ఖపఞ్ఞతాయ సంవత్తన్తీతి కతమా తిక్ఖపఞ్ఞా? ఖిప్పం కిలేసే ఛిన్దతీతి – తిక్ఖపఞ్ఞా. ఉప్పన్నం కామవితక్కం నాధివాసేతి పజహతి వినోదేతి బ్యన్తీకరోతి [బ్యన్తిం కరోతి (క.)] అనభావం గమేతీతి – తిక్ఖపఞ్ఞా. ఉప్పన్నం బ్యాపాదవితక్కం నాధివాసేతి పజహతి వినోదేతి బ్యన్తీకరోతి అనభావం గమేతీతి – తిక్ఖపఞ్ఞా. ఉప్పన్నం విహింసావితక్కం నాధివాసేతి…పే… ఉప్పన్నుప్పన్నే పాపకే అకుసలే ధమ్మే నాధివాసేతి పజహతి వినోదేతి బ్యన్తీకరోతి అనభావం గమేతీతి – తిక్ఖపఞ్ఞా. ఉప్పన్నం రాగం నాధివాసేతి పజహతి వినోదేతి బ్యన్తీకరోతి అనభావం గమేతీతి – తిక్ఖపఞ్ఞా. ఉప్పన్నం దోసం…పే… ఉప్పన్నం మోహం … ఉప్పన్నం కోధం… ఉప్పన్నం ఉపనాహం… మక్ఖం… పళాసం… ఇస్సం… మచ్ఛరియం… మాయం… సాఠేయ్యం… థమ్భం… సారమ్భం… మానం… అతిమానం… మదం… పమాదం… సబ్బే కిలేసే… సబ్బే దుచ్చరితే… సబ్బే అభిసఙ్ఖారే…పే… సబ్బే భవగామికమ్మే నాధివాసేతి పజహతి వినోదేతి బ్యన్తీకరోతి అనభావం గమేతీతి – తిక్ఖపఞ్ఞా. ఏకస్మిం ఆసనే చత్తారో చ అరియమగ్గా చత్తారి చ సామఞ్ఞఫలాని చతస్సో పటిసమ్భిదాయో ఛ అభిఞ్ఞాయో అధిగతా హోన్తి సచ్ఛికతా ఫస్సితా పఞ్ఞాయాతి – తిక్ఖపఞ్ఞా. తిక్ఖపఞ్ఞతాయ సంవత్తన్తీతి – అయం తిక్ఖపఞ్ఞా.

నిబ్బేధికపఞ్ఞతాయ సంవత్తన్తీతి కతమా నిబ్బేధికపఞ్ఞా? ఇధేకచ్చో సబ్బసఙ్ఖారేసు ఉబ్బేగబహులో హోతి ఉత్తాసబహులో ఉక్కణ్ఠనబహులో అరతిబహులో అనభిరతిబహులో. బహిముఖో న రమతి సబ్బసఙ్ఖారేసు. అనిబ్బిద్ధపుబ్బం అప్పదాలితపుబ్బం లోభక్ఖన్ధం నిబ్బిజ్ఝతి పదాలేతీతి – నిబ్బేధికపఞ్ఞా. అనిబ్బిద్ధపుబ్బం అప్పదాలితపుబ్బం దోసక్ఖన్ధం నిబ్బిజ్ఝతి పదాలేతీతి – నిబ్బేధికపఞ్ఞా. అనిబ్బిద్ధపుబ్బం అప్పదాలితపుబ్బం మోహక్ఖన్ధం నిబ్బిజ్ఝతి పదాలేతీతి – నిబ్బేధికపఞ్ఞా. అనిబ్బిద్ధపుబ్బం అప్పదాలితపుబ్బం కోధం…పే… ఉపనాహం… మక్ఖం… పళాసం… ఇస్సం… మచ్ఛరియం… మాయం… సాఠేయ్యం… థమ్భం… సారమ్భం… మానం… అతిమానం… మదం… పమాదం… సబ్బే కిలేసే… సబ్బే దుచ్చరితే… సబ్బే అభిసఙ్ఖారే…పే… సబ్బే భవగామికమ్మే నిబ్బిజ్ఝతి పదాలేతీతి – నిబ్బేధికపఞ్ఞా. నిబ్బేధికపఞ్ఞతాయ సంవత్తన్తీతి – అయం నిబ్బేధికపఞ్ఞా.

ఇమా సోళస పఞ్ఞాయో. ఇమాహి సోళసహి పఞ్ఞాహి సమన్నాగతో పుగ్గలో పటిసమ్భిదప్పత్తో.

౨. పుగ్గలవిసేసనిద్దేసో

౮. ద్వే పుగ్గలా పటిసమ్భిదప్పత్తా – ఏకో పుబ్బయోగసమ్పన్నో, ఏకో న పుబ్బయోగసమ్పన్నో. యో పుబ్బయోగసమ్పన్నో సో తేన అతిరేకో హోతి, అధికో హోతి, విసేసో హోతి. తస్స ఞాణం పభిజ్జతి.

ద్వే పుగ్గలా పటిసమ్భిదప్పత్తా, ద్వేపి పుబ్బయోగసమ్పన్నా – ఏకో బహుస్సుతో, ఏకో న బహుస్సుతో. యో బహుస్సుతో, సో తేన అతిరేకో హోతి, అధికో హోతి, విసేసో హోతి. తస్స ఞాణం పభిజ్జతి.

ద్వే పుగ్గలా పటిసమ్భిదప్పత్తా, ద్వేపి పుబ్బయోగసమ్పన్నా, ద్వేపి బహుస్సుతా – ఏకో దేసనాబహులో, ఏకో న దేసనాబహులో. యో దేసనాబహులో, సో తేన అతిరేకో హోతి, అధికో హోతి, విసేసో హోతి. తస్స ఞాణం పభిజ్జతి.

ద్వే పుగ్గలా పటిసమ్భిదప్పత్తా, ద్వేపి పుబ్బయోగసమ్పన్నా, ద్వేపి బహుస్సుతా, ద్వేపి దేసనాబహులా – ఏకో గరూపనిస్సితో, ఏకో న గరూపనిస్సితో. యో గరూపనిస్సితో, సో తేన అతిరేకో హోతి, అధికో హోతి, విసేసో హోతి. తస్స ఞాణం పభిజ్జతి.

ద్వే పుగ్గలా పటిసమ్భిదప్పత్తా, ద్వేపి పుబ్బయోగసమ్పన్నా, ద్వేపి బహుస్సుతా, ద్వేపి దేసనాబహులా, ద్వేపి గరూపనిస్సితా – ఏకో విహారబహులో, ఏకో న విహారబహులో. యో విహారబహులో, సో తేన అతిరేకో హోతి, అధికో హోతి, విసేసో హోతి. తస్స ఞాణం పభిజ్జతి.

ద్వే పుగ్గలా పటిసమ్భిదప్పత్తా, ద్వేపి పుబ్బయోగసమ్పన్నా, ద్వేపి బహుస్సుతా, ద్వేపి దేసనాబహులా, ద్వేపి గరూపనిస్సితా, ద్వేపి విహారబహులా – ఏకో పచ్చవేక్ఖణాబహులో, ఏకో న పచ్చవేక్ఖణాబహులో. యో పచ్చవేక్ఖణాబహులో, సో తేన అతిరేకో హోతి, అధికో హోతి, విసేసో హోతి. తస్స ఞాణం పభిజ్జతి.

ద్వే పుగ్గలా పటిసమ్భిదప్పత్తా, ద్వేపి పుబ్బయోగసమ్పన్నా, ద్వేపి బహుస్సుతా, ద్వేపి దేసనాబహులా, ద్వేపి గరూపనిస్సితా, ద్వేపి విహారబహులా, ద్వేపి పచ్చవేక్ఖణాబహులా – ఏకో సేఖపటిసమ్భిదప్పత్తో, ఏకో అసేఖపటిసమ్భిదప్పత్తో. యో అసేఖపటిసమ్భిదప్పత్తో, సో తేన అతిరేకో హోతి, అధికో హోతి, విసేసో హోతి. తస్స ఞాణం పభిజ్జతి.

ద్వే పుగ్గలా పటిసమ్భిదప్పత్తా, ద్వేపి పుబ్బయోగసమ్పన్నా, ద్వేపి బహుస్సుతా, ద్వేపి దేసనాబహులా, ద్వేపి గరూపనిస్సితా, ద్వేపి విహారబహులా, ద్వేపి పచ్చవేక్ఖణాబహులా, ద్వేపి అసేఖపటిసమ్భిదప్పత్తా – ఏకో సావకపారమిప్పత్తో, ఏకో న సావకపారమిప్పత్తో. యో సావకపారమిప్పత్తో, సో తేన అతిరేకో హోతి, అధికో హోతి, విసేసో హోతి. తస్స ఞాణం పభిజ్జతి.

ద్వే పుగ్గలా పటిసమ్భిదప్పత్తా, ద్వేపి పుబ్బయోగసమ్పన్నా, ద్వేపి బహుస్సుతా, ద్వేపి దేసనాబహులా, ద్వేపి గరూపనిస్సితా, ద్వేపి విహారబహులా, ద్వేపి పచ్చవేక్ఖణాబహులా, ద్వేపి అసేఖపటిసమ్భిదప్పత్తా – ఏకో సావకపారమిప్పత్తో, ఏకో పచ్చేకసమ్బుద్ధో. యో పచ్చేకసమ్బుద్ధో, సో తేన అతిరేకో హోతి, అధికో హోతి, విసేసో హోతి. తస్స ఞాణం పభిజ్జతి.

పచ్చేకబుద్ధఞ్చ సదేవకఞ్చ లోకం ఉపాదాయ తథాగతో అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో అగ్గో పటిసమ్భిదప్పత్తో పఞ్ఞాపభేదకుసలో పభిన్నఞాణో అధిగతపటిసమ్భిదో చతువేసారజ్జప్పత్తో దసబలధారీ పురిసాసభో పురిససీహో…పే… యేపి తే ఖత్తియపణ్డితా బ్రాహ్మణపణ్డితా గహపతిపణ్డితా సమణపణ్డితా నిపుణా కతపరప్పవాదా వాలవేధిరూపా వోభిన్దన్తా మఞ్ఞే చరన్తి పఞ్ఞాగతేన దిట్ఠిగతాని, తే పఞ్హం అభిసఙ్ఖరిత్వా అభిసఙ్ఖరిత్వా తథాగతం ఉపసఙ్కమిత్వా పుచ్ఛన్తి గూళ్హాని చ పటిచ్ఛన్నాని చ. కథితా విసజ్జితా చ తే పఞ్హా భగవతా హోన్తి నిద్దిట్ఠకారణా, ఉపక్ఖిత్తకా చ తే భగవతో సమ్పజ్జన్తి. అథ ఖో భగవా తత్థ అతిరోచతి, యదిదం పఞ్ఞాయాతి అగ్గో పటిసమ్భిదప్పత్తోతి.

మహాపఞ్ఞాకథా నిట్ఠితా.

౨. ఇద్ధికథా

౯. కా ఇద్ధి? కతి ఇద్ధియో? ఇద్ధియా కతి భూమియో, కతి పాదా, కతి పదాని, కతి మూలాని? కా ఇద్ధీతి? ఇజ్ఝనట్ఠేన ఇద్ధి. కతి ఇద్ధియోతి? దస ఇద్ధియో. ఇద్ధియా కతి భూమియోతి? ఇద్ధియా చతస్సో భూమియో, చత్తారో పాదా, అట్ఠ పదాని, సోళస మూలాని.

౧౦. కతమా దస ఇద్ధియో? అధిట్ఠానా ఇద్ధి, వికుబ్బనా ఇద్ధి, మనోమయా ఇద్ధి, ఞాణవిప్ఫారా ఇద్ధి, సమాధివిప్ఫారా ఇద్ధి, అరియా ఇద్ధి, కమ్మవిపాకజా ఇద్ధి, పుఞ్ఞవతో ఇద్ధి, విజ్జామయా ఇద్ధి, తత్థ తత్థ సమ్మా పయోగపచ్చయా [సమ్మప్పయోగపచ్చయా (స్యా. క.)] ఇజ్ఝనట్ఠేన ఇద్ధి.

ఇద్ధియా కతమా చతస్సో భూమియో? వివేకజాభూమి పఠమం ఝానం, పీతిసుఖభూమి దుతియం ఝానం, ఉపేక్ఖాసుఖభూమి తతియం ఝానం, అదుక్ఖమసుఖాభూమి చతుత్థం ఝానం. ఇద్ధియా ఇమా చతస్సో భూమియో ఇద్ధిలాభాయ ఇద్ధిపటిలాభాయ ఇద్ధివికుబ్బనతాయ ఇద్ధివిసవితాయ ఇద్ధివసీభావాయ ఇద్ధివేసారజ్జాయ సంవత్తన్తీతి.

ఇద్ధియా కతమే చత్తారో పాదా? ఇధ భిక్ఖు ఛన్దసమాధిపధానసఙ్ఖారసమన్నాగతం ఇద్ధిపాదం భావేతి, చిత్తసమాధిపధానసఙ్ఖారసమన్నాగతం ఇద్ధిపాదం భావేతి, వీరియసమాధిపధానసఙ్ఖారసమన్నాగతం ఇద్ధిపాదం భావేతి, వీమంసాసమాధిపధానసఙ్ఖారసమన్నాగతం ఇద్ధిపాదం భావేతి. ఇద్ధియా ఇమే చత్తారో పాదా ఇద్ధిలాభాయ ఇద్ధిపటిలాభాయ ఇద్ధివికుబ్బనతాయ ఇద్ధివిసవితాయ ఇద్ధివసీభావాయ ఇద్ధివేసారజ్జాయ సంవత్తన్తీతి.

ఇద్ధియా కతమాని అట్ఠ పదాని? ఛన్దం చే భిక్ఖు నిస్సాయ లభతి సమాధిం, లభతి చిత్తస్స ఏకగ్గతం. ఛన్దో న సమాధి, సమాధి న ఛన్దో. అఞ్ఞో ఛన్దో, అఞ్ఞో సమాధి. వీరియం చే భిక్ఖు నిస్సాయ లభతి సమాధిం, లభతి చిత్తస్స ఏకగ్గతం. వీరియం న సమాధి, సమాధి న వీరియం. అఞ్ఞం వీరియం, అఞ్ఞో సమాధి. చిత్తం చే భిక్ఖు నిస్సాయ లభతి సమాధిం, లభతి చిత్తస్స ఏకగ్గతం. చిత్తం న సమాధి, సమాధి న చిత్తం. అఞ్ఞం చిత్తం, అఞ్ఞో సమాధి. వీమంసం చే భిక్ఖు నిస్సాయ లభతి సమాధిం, లభతి చిత్తస్స ఏకగ్గతం. వీమంసా న సమాధి, సమాధి న వీమంసా. అఞ్ఞా వీమంసా, అఞ్ఞో సమాధి. ఇద్ధియా ఇమాని అట్ఠ పదాని ఇద్ధిలాభాయ ఇద్ధిపటిలాభాయ ఇద్ధివికుబ్బనతాయ ఇద్ధివిసవితాయ ఇద్ధివసీభావాయ ఇద్ధివేసారజ్జాయ సంవత్తన్తీతి.

ఇద్ధియా కతమాని సోళస మూలాని? అనోనతం [అనోణతం (క.)] చిత్తం కోసజ్జే న ఇఞ్జతీతి – ఆనేఞ్జం. అనున్నతం [(అనుణ్ణతం (క.)] చిత్తం ఉద్ధచ్చే న ఇఞ్జతీతి – ఆనేఞ్జం. అనభినతం చిత్తం రాగే న ఇఞ్జతీతి – ఆనేఞ్జం. అనపనతం చిత్తం బ్యాపాదే న ఇఞ్జతీతి – ఆనేఞ్జం. అనిస్సితం చిత్తం దిట్ఠియా న ఇఞ్జతీతి – ఆనేఞ్జం. అప్పటిబద్ధం చిత్తం ఛన్దరాగే న ఇఞ్జతీతి – ఆనేఞ్జం. విప్పముత్తం చిత్తం కామరాగే న ఇఞ్జతీతి – ఆనేఞ్జం. విసఞ్ఞుత్తం చిత్తం కిలేసే న ఇఞ్జతీతి – ఆనేఞ్జం. విమరియాదికతం చిత్తం కిలేసమరియాదే న ఇఞ్జతీతి – ఆనేఞ్జం. ఏకత్తగతం [ఏకగ్గతం (స్యా.)] చిత్తం నానత్తకిలేసేహి [నానత్తకిలేసే (స్యా.)] న ఇఞ్జతీతి – ఆనేఞ్జం. సద్ధాయ పరిగ్గహితం చిత్తం అస్సద్ధియే న ఇఞ్జతీతి – ఆనేఞ్జం. వీరియేన పరిగ్గహితం చిత్తం కోసజ్జే న ఇఞ్జతీతి – ఆనేఞ్జం. సతియా పరిగ్గహితం చిత్తం పమాదే న ఇఞ్జతీతి – ఆనేఞ్జం. సమాధినా పరిగ్గహితం చిత్తం ఉద్ధచ్చే న ఇఞ్జతీతి – ఆనేఞ్జం. పఞ్ఞాయ పరిగ్గహితం చిత్తం అవిజ్జాయ న ఇఞ్జతీతి – ఆనేఞ్జం. ఓభాసగతం చిత్తం అవిజ్జన్ధకారే న ఇఞ్జతీతి – ఆనేఞ్జం. ఇద్ధియా ఇమాని సోళస మూలాని ఇద్ధిలాభాయ ఇద్ధిపటిలాభాయ ఇద్ధివికుబ్బనతాయ ఇద్ధివిసవితాయ ఇద్ధివసీభావాయ ఇద్ధివేసారజ్జాయ సంవత్తన్తీతి.

దసఇద్ధినిద్దేసో

౧౦. కతమా అధిట్ఠానా ఇద్ధి? ఇధ భిక్ఖు అనేకవిహితం ఇద్ధివిధం పచ్చనుభోతి – ఏకోపి హుత్వా బహుధా హోతి, బహుధాపి హుత్వా ఏకో హోతి; ఆవిభావం తిరోభావం; తిరోకుట్టం తిరోపాకారం తిరోపబ్బతం అసజ్జమానో గచ్ఛతి, సేయ్యథాపి ఆకాసే. పథవియాపి ఉమ్ముజ్జనిముజ్జం కరోతి, సేయ్యథాపి ఉదకే. ఉదకేపి అభిజ్జమానే [అభిజ్జమానో (క.) దీ. ని. ౧.౨౩౮ పస్సితబ్బా] గచ్ఛతి, సేయ్యథాపి పథవియం. ఆకాసేపి పల్లఙ్కేన కమతి, సేయ్యథాపి పక్ఖీ సకుణో. ఇమేపి చన్దిమసూరియే ఏవంమహిద్ధికే ఏవంమహానుభావే పాణినా పరామసతి పరిమజ్జతి. యావ బ్రహ్మలోకాపి కాయేన వసం వత్తేతీతి.

ఇధాతి ఇమిస్సా దిట్ఠియా ఇమిస్సా ఖన్తియా ఇమిస్సా రుచియా ఇమస్మిం ఆదాయే ఇమస్మిం ధమ్మే ఇమస్మిం వినయే ఇమస్మిం ధమ్మవినయే ఇమస్మిం పావచనే ఇమస్మిం బ్రహ్మచరియే ఇమస్మిం సత్థుసాసనే. తేన వుచ్చతి – ‘‘ఇధా’’తి. భిక్ఖూతి పుథుజ్జనకల్యాణకో వా హోతి భిక్ఖు సేఖో వా అరహా వా అకుప్పధమ్మో. అనేకవిహితం ఇద్ధివిధం పచ్చనుభోతీతి నానప్పకారం ఇద్ధివిధం పచ్చనుభోతి. ఏకోపి హుత్వా బహుధా హోతీతి పకతియా ఏకో బహుకం ఆవజ్జతి, సతం వా సహస్సం వా సతసహస్సం వా ఆవజ్జతి. ఆవజ్జిత్వా ఞాణేన అధిట్ఠాతి – ‘‘బహులో హోమీ’’తి [హోతూతి (క.)]. బహులో హోతి. యథాయస్మా చూళపన్థకో [చుల్లపన్థకో (స్యా.)] ఏకోపి హుత్వా బహుధా హోతి, ఏవమేవం సో ఇద్ధిమా చేతోవసిప్పత్తో ఏకోపి హుత్వా బహుధా హోతి. బహుధాపి హుత్వా ఏకో హోతీతి పకతియా బహుకో ఏకం ఆవజ్జతి; ఆవజ్జిత్వా ఞాణేన అధిట్ఠాతి – ‘‘ఏకో హోమీ’’తి. ఏకో హోతి. యథాయస్మా చూళపన్థకో బహుధాపి హుత్వా ఏకో హోతి, ఏవమేవం సో ఇద్ధిమా చేతోవసిప్పత్తో బహుధాపి హుత్వా ఏకో హోతి.

౧౧. ఆవిభావన్తి కేనచి అనావటం హోతి అప్పటిచ్ఛన్నం వివటం పాకటం. తిరోభావన్తి కేనచి ఆవటం హోతి పటిచ్ఛన్నం పిహితం పటికుజ్జితం. తిరోకుట్టం తిరోపాకారం తిరోపబ్బతం అసజ్జమానో గచ్ఛతి, సేయ్యథాపి ఆకాసేతి పకతియా ఆకాసకసిణసమాపత్తియా లాభీ హోతి. తిరోకుట్టం తిరోపాకారం తిరోపబ్బతం ఆవజ్జతి. ఆవజ్జిత్వా ఞాణేన అధిట్ఠాతి – ‘‘ఆకాసో హోతూ’’తి. ఆకాసో హోతి. తిరోకుట్టం తిరోపాకారం తిరోపబ్బతం అసజ్జమానో గచ్ఛతి. యథా మనుస్సా పకతియా అనిద్ధిమన్తో కేనచి అనావటే అపరిక్ఖిత్తే అసజ్జమానా గచ్ఛన్తి, ఏవమేవం సో ఇద్ధిమా చేతోవసిప్పత్తో తిరోకుట్టం తిరోపాకారం తిరోపబ్బతం అసజ్జమానో గచ్ఛతి, సేయ్యథాపి ఆకాసే.

పథవియాపి ఉమ్ముజ్జనిముజ్జం కరోతి, సేయ్యథాపి ఉదకేతి పకతియా ఆపోకసిణసమాపత్తియా లాభీ హోతి. పథవిం ఆవజ్జతి. ఆవజ్జిత్వా ఞాణేన అధిట్ఠాతి – ‘‘ఉదకం హోతూ’’తి. ఉదకం హోతి. సో పథవియా ఉమ్ముజ్జనిముజ్జం కరోతి. యథా మనుస్సా పకతియా అనిద్ధిమన్తో ఉదకే ఉమ్ముజ్జనిముజ్జం కరోన్తి, ఏవమేవం సో ఇద్ధిమా చేతోవసిప్పత్తో పథవియా ఉమ్ముజ్జనిముజ్జం కరోతి, సేయ్యథాపి ఉదకే.

ఉదకేపి అభిజ్జమానే గచ్ఛతి, సేయ్యథాపి పథవియన్తి పకతియా పథవీకసిణసమాపత్తియా లాభీ హోతి. ఉదకం ఆవజ్జతి. ఆవజ్జిత్వా ఞాణేన అధిట్ఠాతి – ‘‘పథవీ హోతూ’’తి. పథవీ హోతి. సో అభిజ్జమానే ఉదకే గచ్ఛతి. యథా మనుస్సా పకతియా అనిద్ధిమన్తో అభిజ్జమానాయ పథవియా గచ్ఛన్తి, ఏవమేవం సో ఇద్ధిమా చేతోవసిప్పత్తో అభిజ్జమానే ఉదకే గచ్ఛతి, సేయ్యథాపి పథవియం.

ఆకాసేపి పల్లఙ్కేన కమతి, సేయ్యథాపి పక్ఖీ సకుణోతి పకతియా పథవీకసిణసమాపత్తియా లాభీ హోతి. ఆకాసం ఆవజ్జతి. ఆవజ్జిత్వా ఞాణేన అధిట్ఠాతి – ‘‘పథవీ హోతూ’’తి. పథవీ హోతి. సో ఆకాసే అన్తలిక్ఖే చఙ్కమతిపి తిట్ఠతిపి నిసీదతిపి సేయ్యమ్పి కప్పేతి. యథా మనుస్సా పకతియా అనిద్ధిమన్తో పథవియా చఙ్కమన్తిపి తిట్ఠన్తిపి నిసీదన్తిపి సేయ్యమ్పి కప్పేన్తి, ఏవమేవం సో ఇద్ధిమా చేతోవసిప్పత్తో ఆకాసే అన్తలిక్ఖే చఙ్కమతిపి తిట్ఠతిపి నిసీదతిపి సేయ్యమ్పి కప్పేతి, సేయ్యథాపి పక్ఖీ సకుణో.

౧౨. ఇమేపి చన్దిమసూరియే ఏవంమహిద్ధికే ఏవంమహానుభావే పాణినా పరామసతి పరిమజ్జతీతి ఇధ సో ఇద్ధిమా చేతోవసిప్పత్తో నిసిన్నకో వా నిపన్నకో వా చన్దిమసూరియే ఆవజ్జతి. ఆవజ్జిత్వా ఞాణేన అధిట్ఠాతి – ‘‘హత్థపాసే హోతూ’’తి. హత్థపాసే హోతి. సో నిసిన్నకో వా నిపన్నకో వా చన్దిమసూరియే పాణినా ఆమసతి పరామసతి పరిమజ్జతి. యథా మనుస్సా పకతియా అనిద్ధిమన్తో కిఞ్చిదేవ రూపగతం హత్థపాసే ఆమసన్తి పరామసన్తి పరిమజ్జన్తి, ఏవమేవం సో ఇద్ధిమా చేతోవసిప్పత్తో నిసిన్నకో వా నిపన్నకో వా చన్దిమసూరియే పాణినా ఆమసతి పరామసతి పరిమజ్జతి.

యావ బ్రహ్మలోకాపి కాయేన వసం వత్తేతీతి సచే సో ఇద్ధిమా చేతోవసిప్పత్తో బ్రహ్మలోకం గన్తుకామో హోతి, దూరేపి సన్తికే అధిట్ఠాతి – ‘‘సన్తికే హోతూ’’తి. సన్తికే హోతి. సన్తికేపి దూరే అధిట్ఠాతి – ‘‘దూరే హోతూ’’తి. దూరే హోతి. బహుకమ్పి థోకం అధిట్ఠాతి – ‘‘థోకం హోతూ’’తి. థోకం హోతి. థోకమ్పి బహుకం అధిట్ఠాతి – ‘‘బహుకం హోతూ’’తి. బహుకం హోతి. దిబ్బేన చక్ఖునా తస్స బ్రహ్మునో రూపం పస్సతి. దిబ్బాయ సోతధాతుయా తస్స బ్రహ్మునో సద్దం సుణాతి. చేతోపరియఞాణేన తస్స బ్రహ్మునో చిత్తం పజానాతి. సచే సో ఇద్ధిమా చేతోవసిప్పత్తో దిస్సమానేన కాయేన బ్రహ్మలోకం గన్తుకామో హోతి, కాయవసేన చిత్తం పరిణామేతి, కాయవసేన చిత్తం అధిట్ఠాతి. కాయవసేన చిత్తం పరిణామేత్వా, కాయవసేన చిత్తం అధిట్ఠహిత్వా, సుఖసఞ్ఞఞ్చ లహుసఞ్ఞఞ్చ ఓక్కమిత్వా దిస్సమానేన కాయేన బ్రహ్మలోకం గచ్ఛతి. సచే సో ఇద్ధిమా చేతోవసిప్పత్తో అదిస్సమానేన కాయేన బ్రహ్మలోకం గన్తుకామో హోతి, చిత్తవసేన కాయం పరిణామేతి, చిత్తవసేన కాయం అధిట్ఠాతి. చిత్తవసేన కాయం పరిణామేత్వా, చిత్తవసేన కాయం అధిట్ఠహిత్వా సుఖసఞ్ఞఞ్చ లహుసఞ్ఞఞ్చ ఓక్కమిత్వా అదిస్సమానేన కాయేన బ్రహ్మలోకం గచ్ఛతి. సో తస్స బ్రహ్మునో పురతో రూపిం [రూపం (స్యా. క.) దీ. ని. ౧.౨౩౬ పస్సితబ్బా] అభినిమ్మినాతి మనోమయం సబ్బఙ్గపచ్చఙ్గిం [సబ్బఙ్గపచ్చఙ్గం (స్యా. క.)] అహీనిన్ద్రియం. సచే సో ఇద్ధిమా చఙ్కమతి, నిమ్మితోపి తత్థ చఙ్కమతి. సచే సో ఇద్ధిమా తిట్ఠతి, నిమ్మితోపి తత్థ తిట్ఠతి. సచే సో ఇద్ధిమా నిసీదతి, నిమ్మితోపి తత్థ నిసీదతి. సచే సో ఇద్ధిమా సేయ్యం కప్పేతి, నిమ్మితోపి తత్థ సేయ్యం కప్పేతి. సచే సో ఇద్ధిమా ధూమాయతి, నిమ్మితోపి తత్థ ధూమాయతి. సచే సో ఇద్ధిమా పజ్జలతి, నిమ్మితోపి తత్థ పజ్జలతి. సచే సో ఇద్ధిమా ధమ్మం భాసతి, నిమ్మితోపి తత్థ ధమ్మం భాసతి. సచే సో ఇద్ధిమా పఞ్హం పుచ్ఛతి, నిమ్మితోపి తత్థ పఞ్హం పుచ్ఛతి. సచే సో ఇద్ధిమా పఞ్హం పుట్ఠో విసజ్జేతి, నిమ్మితోపి తత్థ పఞ్హం పుట్ఠో విసజ్జేతి. సచే సో ఇద్ధిమా తేన బ్రహ్మునా సద్ధిం సన్తిట్ఠతి సల్లపతి సాకచ్ఛం సమాపజ్జతి, నిమ్మితోపి తత్థ తేన బ్రహ్మునా సద్ధిం సన్తిట్ఠతి సల్లపతి సాకచ్ఛం సమాపజ్జతి. యఞ్ఞదేవ సో ఇద్ధిమా కరోతి, తం తదేవ హి సో నిమ్మితో కరోతీతి – అయం అధిట్ఠానా ఇద్ధి.

౧౩. కతమా వికుబ్బనా ఇద్ధి? సిఖిస్స భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స అభిభూ నామ సావకో బ్రహ్మలోకే ఠితో సహస్సిలోకధాతుం [సహస్సీలోకధాతుం (స్యా.) వత్థు సం. ని. ౧.౧౮౫] సరేన విఞ్ఞాపేసి. సో దిస్సమానేనపి కాయేన ధమ్మం దేసేసి; అదిస్సమానేనపి కాయేన ధమ్మం దేసేసి; దిస్సమానేనపి హేట్ఠిమేన ఉపడ్ఢకాయేన అదిస్సమానేనపి ఉపరిమేన ఉపడ్ఢకాయేన ధమ్మం దేసేసి. దిస్సమానేనపి ఉపరిమేన ఉపడ్ఢకాయేన, అదిస్సమానేనపి హేట్ఠిమేన ఉపడ్ఢకాయేన ధమ్మం దేసేసి. సో పకతివణ్ణం విజహిత్వా కుమారకవణ్ణం వా దస్సేతి, నాగవణ్ణం వా దస్సేతి, సుపణ్ణవణ్ణం వా దస్సేతి, యక్ఖవణ్ణం వా దస్సేతి, ఇన్దవణ్ణం వా [అసురవణ్ణం వా దస్సేతి, ఇన్దవణ్ణం వా (స్యా.)] దస్సేతి, దేవవణ్ణం వా దస్సేతి, బ్రహ్మవణ్ణం వా దస్సేతి, సముద్దవణ్ణం వా దస్సేతి, పబ్బతవణ్ణం వా దస్సేతి, వనవణ్ణం వా దస్సేతి, సీహవణ్ణం వా దస్సేతి, బ్యగ్ఘవణ్ణం వా దస్సేతి, దీపివణ్ణం వా దస్సేతి, హత్థిమ్పి దస్సేతి, అస్సమ్పి దస్సేతి, రథమ్పి దస్సేతి, పత్తిమ్పి దస్సేతి, వివిధమ్పి సేనాబ్యూహం దస్సేతీతి – అయం వికుబ్బనా ఇద్ధి.

౧౪. కతమా మనోమయా ఇద్ధి? ఇధ భిక్ఖు ఇమమ్హా కాయా అఞ్ఞం కాయం అభినిమ్మినాతి రూపిం మనోమయం సబ్బఙ్గపచ్చఙ్గిం అహీనిన్ద్రియం. సేయ్యథాపి పురిసో ముఞ్జమ్హా ఈసికం పవాహేయ్య. తస్స ఏవమస్స – ‘‘అయం ముఞ్జో, అయం ఈసికా. అఞ్ఞో ముఞ్జో, అఞ్ఞా ఈసికా. ముఞ్జమ్హా త్వేవ ఈసికా పవాళ్హా’’తి. సేయ్యథా వా పన పురిసో అసిం కోసియా పవాహేయ్య. తస్స ఏవమస్స – ‘‘అయం అసి, అయం కోసి. అఞ్ఞో అసి, అఞ్ఞా కోసి. కోసియా త్వేవ అసి పవాళ్హో’’తి. సేయ్యథా వా పన పురిసో అహిం కరణ్డా ఉద్ధరేయ్య. తస్స ఏవమస్స – ‘‘అయం అహి, అయం కరణ్డో. అఞ్ఞో అహి, అఞ్ఞో కరణ్డో. కరణ్డా త్వేవ అహి ఉబ్భతో’’తి. ఏవమేవం భిక్ఖు ఇమమ్హా కాయా అఞ్ఞం కాయం అభినిమ్మినాతి రూపిం మనోమయం సబ్బఙ్గపచ్చఙ్గిం అహీనిన్ద్రియం. అయం మనోమయా ఇద్ధి.

౧౫. కతమా ఞాణవిప్ఫారా ఇద్ధి? అనిచ్చానుపస్సనా నిచ్చసఞ్ఞాయ పహానట్ఠో ఇజ్ఝతీతి – ఞాణవిప్ఫారా ఇద్ధి. దుక్ఖానుపస్సనా సుఖసఞ్ఞాయ… అనత్తానుపస్సనా అత్తసఞ్ఞాయ… నిబ్బిదానుపస్సనాయ నన్దియా… విరాగానుపస్సనాయ రాగస్స… నిరోధానుపస్సనాయ సముదయస్స… పటినిస్సగ్గానుపస్సనాయ ఆదానస్స పహానట్ఠో ఇజ్ఝతీతి – ఞాణవిప్ఫారా ఇద్ధి. ఆయస్మతో బాకులస్స ఞాణవిప్ఫారా ఇద్ధి, ఆయస్మతో సంకిచ్చస్స ఞాణవిప్ఫారా ఇద్ధి, ఆయస్మతో భూతపాలస్స ఞాణవిప్ఫారా ఇద్ధి. అయం ఞాణవిప్ఫారా ఇద్ధి.

౧౬. కతమా సమాధివిప్ఫారా ఇద్ధి? పఠమేన ఝానేన నీవరణానం పహానట్ఠో ఇజ్ఝతీతి – సమాధివిప్ఫారా ఇద్ధి. దుతియేన ఝానేన వితక్కవిచారానం పహానట్ఠో ఇజ్ఝతీతి – సమాధివిప్ఫారా ఇద్ధి. తతియేన ఝానేన పీతియా పహానట్ఠో ఇజ్ఝతీతి…పే… చతుత్థేన ఝానేన సుఖదుక్ఖానం పహానట్ఠో ఇజ్ఝతీతి…పే… ఆకాసానఞ్చాయతనసమాపత్తియా రూపసఞ్ఞాయ పటిఘసఞ్ఞాయ నానత్తసఞ్ఞాయ పహానట్ఠో ఇజ్ఝతీతి…పే… విఞ్ఞాణఞ్చాయతనసమాపత్తియా ఆకాసానఞ్చాయతనసఞ్ఞాయ పహానట్ఠో ఇజ్ఝతీతి…పే… ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనసమాపత్తియా విఞ్ఞాణఞ్చాయతనసఞ్ఞాయ పహానట్ఠో ఇజ్ఝతీతి…పే… నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనసమాపత్తియా ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనసఞ్ఞాయ పహానట్ఠో ఇజ్ఝతీతి – సమాధివిప్ఫారా ఇద్ధి. ఆయస్మతో సారిపుత్తస్స సమాధివిప్ఫారా ఇద్ధి, ఆయస్మతో సఞ్జీవస్స సమాధివిప్ఫారా ఇద్ధి, ఆయస్మతో ఖాణుకోణ్డఞ్ఞస్స సమాధివిప్ఫారా ఇద్ధి, ఉత్తరాయ ఉపాసికాయ సమాధివిప్ఫారా ఇద్ధి, సామావతియా ఉపాసికాయ సమాధివిప్ఫారా ఇద్ధి. అయం సమాధివిప్ఫారా ఇద్ధి.

౧౭. కతమా అరియా ఇద్ధి? ఇధ భిక్ఖు [మ. ని. ౩.౪౬౨ పస్సితబ్బా] సచే ఆకఙ్ఖతి – ‘‘పటికూలే అప్పటికూలసఞ్ఞీ విహరేయ్య’’న్తి, అప్పటికూలసఞ్ఞీ తత్థ విహరతి. సచే ఆకఙ్ఖతి – ‘‘అప్పటికూలే పటికూలసఞ్ఞీ విహరేయ్య’’న్తి, పటికూలసఞ్ఞీ తత్థ విహరతి. సచే ఆకఙ్ఖతి – ‘‘పటికూలే చ అప్పటికూలే చ అప్పటికూలసఞ్ఞీ విహరేయ్య’’న్తి, అప్పటికూలసఞ్ఞీ తత్థ విహరతి. సచే ఆకఙ్ఖతి – ‘‘అప్పటికూలే చ పటికూలే చ పటికూలసఞ్ఞీ విహరేయ్య’’న్తి, పటికూలసఞ్ఞీ తత్థ విహరతి. సచే ఆకఙ్ఖతి – ‘‘పటికూలే చ అప్పటికూలే చ తదుభయం అభినివజ్జేత్వా ఉపేక్ఖకో విహరేయ్యం సతో సమ్పజానో’’తి, ఉపేక్ఖకో తత్థ విహరతి సతో సమ్పజానో.

కథం పటికూలే అప్పటికూలసఞ్ఞీ విహరతి? అనిట్ఠస్మిం వత్థుస్మిం మేత్తాయ వా ఫరతి, ధాతుతో వా ఉపసంహరతి. ఏవం పటికూలే అప్పటికూలసఞ్ఞీ విహరతి.

కథం అప్పటికూలే పటికూలసఞ్ఞీ విహరతి? ఇట్ఠస్మిం వత్థుస్మిం అసుభాయ వా ఫరతి, అనిచ్చతో వా ఉపసంహరతి. ఏవం అప్పటికూలే పటికూలసఞ్ఞీ విహరతి.

కథం పటికూలే చ అప్పటికూలే చ అప్పటికూలసఞ్ఞీ విహరతి? అనిట్ఠస్మిఞ్చ ఇట్ఠస్మిఞ్చ వత్థుస్మిం మేత్తాయ వా ఫరతి, ధాతుతో వా ఉపసంహరతి. ఏవం పటికూలే చ అప్పటికూలే చ అప్పటికూలసఞ్ఞీ విహరతి.

కథం అప్పటికూలే చ పటికూలే చ పటికూలసఞ్ఞీ విహరతి? ఇట్ఠస్మిఞ్చ అనిట్ఠస్మిఞ్చ వత్థుస్మిం అసుభాయ వా ఫరతి, అనిచ్చతో వా ఉపసంహరతి. ఏవం అప్పటికూలే చ పటికూలే చ పటికూలసఞ్ఞీ విహరతి.

కథం పటికూలే చ అప్పటికూలే చ తదుభయం అభినివజ్జేత్వా ఉపేక్ఖకో విహరతి సతో సమ్పజానో? ఇధ భిక్ఖు చక్ఖునా రూపం దిస్వా నేవ సుమనో హోతి న దుమ్మనో, ఉపేక్ఖకో విహరతి సతో సమ్పజానో. సోతేన సద్దం సుత్వా…పే… ఘానేన గన్ధం ఘాయిత్వా… జివ్హాయ రసం సాయిత్వా… కాయేన ఫోట్ఠబ్బం ఫుసిత్వా… మనసా ధమ్మం విఞ్ఞాయ నేవ సుమనో హోతి న దుమ్మనో, ఉపేక్ఖకో విహరతి సతో సమ్పజానో. ఏవం పటికూలే చ అప్పటికూలే చ తదుభయం అభినివజ్జేత్వా ఉపేక్ఖకో విహరతి సతో సమ్పజానో. అయం అరియా ఇద్ధి.

౧౮. కతమా కమ్మవిపాకజా ఇద్ధి? సబ్బేసం పక్ఖీనం, సబ్బేసం దేవానం, ఏకచ్చానం మనుస్సానం, ఏకచ్చానం వినిపాతికానం. అయం కమ్మవిపాకజా ఇద్ధి.

కతమా పుఞ్ఞవతో ఇద్ధి? రాజా చక్కవత్తీ [చక్కవత్తి (స్యా.)] వేహాసం గచ్ఛతి సద్ధిం చతురఙ్గినియా సేనాయ, అన్తమసో అస్సబన్ధగోపురిసే [అస్సబన్ధగోపకే పురిసే (స్యా.)] ఉపాదాయ. జోతికస్స గహపతిస్స పుఞ్ఞవతో ఇద్ధి, జటిలస్స గహపతిస్స పుఞ్ఞవతో ఇద్ధి, మేణ్డకస్స గహపతిస్స పుఞ్ఞవతో ఇద్ధి, ఘోసితస్స గహపతిస్స పుఞ్ఞవతో ఇద్ధి, పఞ్చన్నం మహాపుఞ్ఞానం పుఞ్ఞవతో ఇద్ధి. అయం పుఞ్ఞవతో ఇద్ధి.

కతమా విజ్జామయా ఇద్ధి? విజ్జాధరా విజ్జం పరిజప్పేత్వా వేహాసం గచ్ఛన్తి, ఆకాసే అన్తలిక్ఖే హత్థిమ్పి దస్సేన్తి, అస్సమ్పి దస్సేన్తి, రథమ్పి దస్సేన్తి, పత్తిమ్పి దస్సేన్తి, వివిధమ్పి సేనాబ్యూహం దస్సేన్తి. అయం విజ్జామయా ఇద్ధి.

కథం తత్థ తత్థ సమ్మా పయోగపచ్చయా ఇజ్ఝనట్ఠేన ఇద్ధి? నేక్ఖమ్మేన కామచ్ఛన్దస్స పహానట్ఠో ఇజ్ఝతీతి – తత్థ తత్థ సమ్మా పయోగపచ్చయా ఇజ్ఝనట్ఠేన ఇద్ధి. అబ్యాపాదేన బ్యాపాదస్స పహానట్ఠో ఇజ్ఝతీతి – తత్థ తత్థ సమ్మా పయోగపచ్చయా ఇజ్ఝనట్ఠేన ఇద్ధి…పే… అరహత్తమగ్గేన సబ్బకిలేసానం పహానట్ఠో ఇజ్ఝతీతి – తత్థ తత్థ సమ్మా పయోగపచ్చయా ఇజ్ఝనట్ఠేన ఇద్ధి. ఏవం తత్థ తత్థ సమ్మా పయోగపచ్చయా ఇజ్ఝనట్ఠేన ఇద్ధి. ఇమా దస ఇద్ధియో.

ఇద్ధికథా నిట్ఠితా.

౩. అభిసమయకథా

౧౯. అభిసమయోతి. కేన అభిసమేతి? చిత్తేన అభిసమేతి.

హఞ్చి చిత్తేన అభిసమేతి, తేన హి అఞ్ఞాణీ అభిసమేతి? న అఞ్ఞాణీ అభిసమేతి. ఞాణేన అభిసమేతి.

హఞ్చి ఞాణేన అభిసమేతి, తేన హి అచిత్తేన చ ఞాణేన చ అచిత్తకో [తేన హి అచిత్తకో (స్యా.)] అభిసమేతి? న అచిత్తకో అభిసమేతి. చిత్తేన చ ఞాణేన చ అభిసమేతి.

హఞ్చి చిత్తేన చ ఞాణేన చ అభిసమేతి, తేన హి కామావచరచిత్తేన చ ఞాణేన చ అభిసమేతి? న కామావచరచిత్తేన చ ఞాణేన చ అభిసమేతి.

తేన హి రూపావచరచిత్తేన చ ఞాణేన చ అభిసమేతి? న రూపావచరచిత్తేన చ ఞాణేన చ అభిసమేతి.

తేన హి అరూపావచరచిత్తేన చ ఞాణేన చ అభిసమేతి? న అరూపావచరచిత్తేన చ ఞాణేన చ అభిసమేతి.

తేన హి కమ్మస్సకతచిత్తేన చ ఞాణేన చ అభిసమేతి? న కమ్మస్సకతచిత్తేన చ ఞాణేన చ అభిసమేతి.

తేన హి సచ్చానులోమికచిత్తేన చ ఞాణేన చ అభిసమేతి? న సచ్చానులోమికచిత్తేన చ ఞాణేన చ అభిసమేతి.

తేన హి అతీతచిత్తేన చ ఞాణేన చ అభిసమేతి? న అతీతచిత్తేన చ ఞాణేన చ అభిసమేతి.

తేన హి అనాగతచిత్తేన చ ఞాణేన చ అభిసమేతి? న అనాగతచిత్తేన చ ఞాణేన చ అభిసమేతి.

తేన హి పచ్చుప్పన్నలోకియచిత్తేన చ ఞాణేన చ అభిసమేతి? న పచ్చుప్పన్నలోకియచిత్తేన చ ఞాణేన చ అభిసమేతి. లోకుత్తరమగ్గక్ఖణే పచ్చుప్పన్నచిత్తేన చ ఞాణేన చ అభిసమేతి.

కథం లోకుత్తరమగ్గక్ఖణే పచ్చుప్పన్నచిత్తేన చ ఞాణేన చ అభిసమేతి? లోకుత్తరమగ్గక్ఖణే ఉప్పాదాధిపతేయ్యం చిత్తం ఞాణస్స హేతు పచ్చయో చ. తంసమ్పయుత్తం నిరోధగోచరం దస్సనాధిపతేయ్యం ఞాణం చిత్తస్స హేతు పచ్చయో చ. తంసమ్పయుత్తం ఞాణం నిరోధగోచరం. ఏవం లోకుత్తరమగ్గక్ఖణే పచ్చుప్పన్నచిత్తేన చ ఞాణేన చ అభిసమేతి.

౨౦. కిం ను ఏత్తకోయేవ అభిసమయోతి? న హి.లోకుత్తరమగ్గక్ఖణే దస్సనాభిసమయో సమ్మాదిట్ఠి, అభినిరోపనాభిసమయో సమ్మాసఙ్కప్పో, పరిగ్గహాభిసమయో సమ్మావాచా, సముట్ఠానాభిసమయో సమ్మాకమ్మన్తో, వోదానాభిసమయో సమ్మాఆజీవో, పగ్గహాభిసమయో సమ్మావాయామో, ఉపట్ఠానాభిసమయో సమ్మాసతి, అవిక్ఖేపాభిసమయో సమ్మాసమాధి; ఉపట్ఠానాభిసమయో సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గో, పవిచయాభిసమయో ధమ్మవిచయసమ్బోజ్ఝఙ్గో, పగ్గహాభిసమయో వీరియసమ్బోజ్ఝఙ్గో, ఫరణాభిసమయో పీతిసమ్బోజ్ఝఙ్గో, ఉపసమాభిసమయో పస్సద్ధిసమ్బోజ్ఝఙ్గో, అవిక్ఖేపాభిసమయో సమాధిసమ్బోజ్ఝఙ్గో, పటిసఙ్ఖానాభిసమయో ఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గో; అస్సద్ధియే అకమ్పియాభిసమయో సద్ధాబలం, కోసజ్జే అకమ్పియాభిసమయో వీరియబలం, పమాదే అకమ్పియాభిసమయో సతిబలం, ఉద్ధచ్చే అకమ్పియాభిసమయో సమాధిబలం, అవిజ్జాయ అకమ్పియాభిసమయో పఞ్ఞాబలం; అధిమోక్ఖాభిసమయో సద్ధిన్ద్రియం, పగ్గహాభిసమయో వీరియిన్ద్రియం, ఉపట్ఠానాభిసమయో సతిన్ద్రియం, అవిక్ఖేపాభిసమయో సమాధిన్ద్రియం, దస్సనాభిసమయో పఞ్ఞిన్ద్రియం. ఆధిపతేయ్యట్ఠేన ఇన్ద్రియాభిసమయో, అకమ్పియట్ఠేన బలాభిసమయో, నియ్యానట్ఠేన బోజ్ఝఙ్గాభిసమయో, హేతుట్ఠేన మగ్గాభిసమయో, ఉపట్ఠానట్ఠేన సతిపట్ఠానాభిసమయో, పదహట్ఠేన సమ్మప్పధానాభిసమయో, ఇజ్ఝనట్ఠేన ఇద్ధిపాదాభిసమయో, తథట్ఠేన సచ్చాభిసమయో, అవిక్ఖేపట్ఠేన సమథాభిసమయో, అనుపస్సనట్ఠేన విపస్సనాభిసమయో, ఏకరసట్ఠేన సమథవిపస్సనాభిసమయో, అనతివత్తనట్ఠేన యుగనద్ధాభిసమయో, సంవరట్ఠేన సీలవిసుద్ధిఅభిసమయో, అవిక్ఖేపట్ఠేన విసుద్ధిఅభిసమయో, దస్సనట్ఠేన దిట్ఠివిసుద్ధిఅభిసమయో, ముత్తట్ఠేన విమోక్ఖాభిసమయో, పటివేధట్ఠేన విజ్జాభిసమయో, పరిచ్చాగట్ఠేన విముత్తిఅభిసమయో, సముచ్ఛేదట్ఠేన ఖయే ఞాణం అభిసమయో. ఛన్దో మూలట్ఠేన అభిసమయో, మనసికారో సముట్ఠానట్ఠేన అభిసమయో, ఫస్సో సమోధానట్ఠేన అభిసమయో, వేదనా సమోసరణట్ఠేన అభిసమయో, సమాధి పముఖట్ఠేన అభిసమయో, సతి ఆధిపతేయ్యట్ఠేన అభిసమయో, పఞ్ఞా తతుత్తరట్ఠేన అభిసమయో, విముత్తి సారట్ఠేన అభిసమయో, అమతోగధం నిబ్బానం పరియోసానట్ఠేన అభిసమయో.

౨౧. కిం ను ఏత్తకోయేవ అభిసమయోతి? న హి. సోతాపత్తిమగ్గక్ఖణే దస్సనాభిసమయో సమ్మాదిట్ఠి…పే… అమతోగధం నిబ్బానం పరియోసానట్ఠేన అభిసమయో.

కిం ను ఏత్తకోయేవ అభిసమయోతి? న హి. సోతాపత్తిఫలక్ఖణే దస్సనాభిసమయో సమ్మాదిట్ఠి…పే… పటిప్పస్సద్ధట్ఠేన అనుప్పాదే ఞాణం అభిసమయో. ఛన్దో మూలట్ఠేన అభిసమయో…పే… అమతోగధం ౫ నిబ్బానం పరియోసానట్ఠేన అభిసమయో.

కిం ను ఏత్తకోయేవ అభిసమయోతి?

న హి. సకదాగామిమగ్గక్ఖణే…పే… సకదాగామిఫలక్ఖణే… అనాగామిమగ్గక్ఖణే… అనాగామిఫలక్ఖణే… అరహత్తమగ్గక్ఖణే…పే… అరహత్తఫలక్ఖణే దస్సనాభిసమయో సమ్మాదిట్ఠి, అభినిరోపనాభిసమయో సమ్మాసఙ్కప్పో…పే… పటిప్పస్సద్ధట్ఠేన అనుప్పాదే ఞాణం అభిసమయో. ఛన్దో మూలట్ఠేన అభిసమయో…పే… అమతోగధం నిబ్బానం పరియోసానట్ఠేన అభిసమయో.

య్వాయం [స్యాయం (స్యా. పీ.)] కిలేసే పజహతి, అతీతే కిలేసే పజహతి…పే… అనాగతే కిలేసే పజహతి, పచ్చుప్పన్నే కిలేసే పజహతి, అతీతే కిలేసే పజహతీతి. హఞ్చి అతీతే కిలేసే పజహతి, తేన హి ఖీణం ఖేపేతి, నిరుద్ధం నిరోధేతి, విగతం విగమేతి, అత్థఙ్గతం అత్థఙ్గమేతి, అతీతం యం న అత్థి తం పజహతీతి? న అతీతే కిలేసే పజహతీతి. అనాగతే కిలేసే పజహతీతి. హఞ్చి అనాగతే కిలేసే పజహతి, తేన హి అజాతం పజహతి, అనిబ్బత్తం పజహతి, అనుప్పన్నం పజహతి, అపాతుభూతం పజహతి, అనాగతం యం న అత్థి తం పజహతీతి? న అనాగతే కిలేసే పజహతీతి. పచ్చుప్పన్నే కిలేసే పజహతీతి. హఞ్చి పచ్చుప్పన్నే కిలేసే పజహతి, తేన హి రత్తో రాగం పజహతి, దుట్ఠో దోసం పజహతి, మూళ్హో మోహం పజహతి, వినిబద్ధో మానం పజహతి, పరామట్ఠో దిట్ఠిం పజహతి,

విక్ఖేపగతో ఉద్ధచ్చం పజహతి, అనిట్ఠఙ్గతో విచికిచ్ఛం పజహతి, థామగతో అనుసయం పజహతి, కణ్హసుక్కధమ్మా యుగనద్ధా సమమేవ వత్తన్తి, సంకిలేసికా [తంసంకిలేసికా (స్యా. క.)] మగ్గభావనా హోతి?

న హి అతీతే కిలేసే పజహతి, న అనాగతే కిలేసే పజహతి, న పచ్చుప్పన్నే కిలేసే పజహతీతి. హఞ్చి న అతీతే కిలేసే పజహతి, న అనాగతే…పే… న పచ్చుప్పన్నే కిలేసే పజహతి, తేన హి నత్థి మగ్గభావనా, నత్థి ఫలసచ్ఛికిరియా, నత్థి కిలేసప్పహానం, నత్థి ధమ్మాభిసమయోతి? అత్థి మగ్గభావనా, అత్థి ఫలసచ్ఛికిరియా, అత్థి కిలేసప్పహానం, అత్థి ధమ్మాభిసమయో. యథా కథం వియ? సేయ్యథాపి తరుణో రుక్ఖో అజాతఫలో. తమేనం పురిసో మూలం ఛిన్దేయ్య. యే తస్స రుక్ఖస్స అజాతఫలా, తే అజాతాయేవ న జాయన్తి, అనిబ్బత్తాయేవ న నిబ్బత్తన్తి, అనుప్పన్నాయేవ న ఉప్పజ్జన్తి, అపాతుభూతాయేవ న పాతుభవన్తి. ఏవమేవం ఉప్పాదో హేతు, ఉప్పాదో పచ్చయో కిలేసానం నిబ్బత్తియాతి. ఉప్పాదే ఆదీనవం దిస్వా అనుప్పాదే చిత్తం పక్ఖన్దతి. అనుప్పాదే చిత్తస్స పక్ఖన్దత్తా యే ఉప్పాదపచ్చయా కిలేసా నిబ్బత్తేయ్యుం, తే అజాతాయేవ న జాయన్తి, అనిబ్బత్తాయేవ న నిబ్బత్తన్తి, అనుప్పన్నాయేవ న ఉప్పజ్జన్తి, అపాతుభూతాయేవ న పాతుభవన్తి. ఏవం హేతునిరోధా దుక్ఖనిరోధో. పవత్తం హేతు, నిమిత్తం హేతు, ఆయూహనా హేతు. ఆయూహనా పచ్చయో కిలేసానం నిబ్బత్తియాతి. ఆయూహనే ఆదీనవం దిస్వా అనాయూహనే చిత్తం పక్ఖన్దతి. అనాయూహనే చిత్తస్స పక్ఖన్దత్తా, యే ఆయూహనపచ్చయా కిలేసా నిబ్బత్తేయ్యుం, తే అజాతాయేవ న జాయన్తి, అనిబ్బత్తాయేవ న నిబ్బత్తన్తి, అనుప్పన్నాయేవ న ఉప్పజ్జన్తి, అపాతుభూతాయేవ న పాతుభవన్తి. ఏవం హేతునిరోధా దుక్ఖనిరోధో. ఏవం అత్థి మగ్గభావనా, అత్థి ఫలసచ్ఛికిరియా, అత్థి కిలేసప్పహానం, అత్థి ధమ్మాభిసమయోతి.

అభిసమయకథా నిట్ఠితా.

౪. వివేకకథా

౨౨. సావత్థినిదానం [సం ని. ౩.౫.౧౪౯ పస్సితబ్బా]. ‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, యే కేచి బలకరణీయా కమ్మన్తా కరీయన్తి, సబ్బే తే పథవిం నిస్సాయ పథవియం పతిట్ఠాయ ఏవమేతే బలకరణీయా కమ్మన్తా కరీయన్తి, ఏవమేవం, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సీలం నిస్సాయ సీలే పతిట్ఠాయ అరియం అట్ఠఙ్గికం మగ్గం భావేతి, అరియం అట్ఠఙ్గికం మగ్గం బహులీకరోతి.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సీలం నిస్సాయ సీలే పతిట్ఠాయ అరియం అట్ఠఙ్గికం మగ్గం భావేతి, అరియం అట్ఠఙ్గికం మగ్గం బహులీకరోతి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సమ్మాదిట్ఠిం భావేతి వివేకనిస్సితం విరాగనిస్సితం నిరోధనిస్సితం వోస్సగ్గపరిణామిం. సమ్మాసఙ్కప్పం…పే… సమ్మావాచం… సమ్మాకమ్మన్తం… సమ్మాఆజీవం… సమ్మావాయామం… సమ్మాసతిం… సమ్మాసమాధిం భావేతి వివేకనిస్సితం విరాగనిస్సితం నిరోధనిస్సితం వోస్సగ్గపరిణామిం. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సీలం నిస్సాయ సీలే పతిట్ఠాయ అరియం అట్ఠఙ్గికం మగ్గం భావేతి, అరియం అట్ఠఙ్గికం మగ్గం బహులీకరోతి.

౨౩. ‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, యే కేచి [యేపిమే (స్యా.) సం. ని. ౫.౧౫౦ పస్సితబ్బా] బీజగామభూతగామా వుద్ధిం విరూళ్హిం వేపుల్లం ఆపజ్జన్తి, సబ్బే తే పథవిం నిస్సాయ పథవియం పతిట్ఠాయ ఏవమేతే బీజగామభూతగామా వుద్ధిం విరూళ్హిం వేపుల్లం ఆపజ్జన్తి; ఏవమేవం ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సీలం నిస్సాయ సీలే పతిట్ఠాయ అరియం అట్ఠఙ్గికం మగ్గం భావేన్తో అరియం అట్ఠఙ్గికం మగ్గం బహులీకరోన్తో వుద్ధిం విరూళ్హిం వేపుల్లం పాపుణాతి ధమ్మేసు.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సీలం నిస్సాయ సీలే పతిట్ఠాయ అరియం అట్ఠఙ్గికం మగ్గం భావేన్తో అరియం అట్ఠఙ్గికం మగ్గం బహులీకరోన్తో వుద్ధిం విరూళ్హిం వేపుల్లం పాపుణాతి ధమ్మేసు? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సమ్మాదిట్ఠిం భావేతి వివేకనిస్సితం విరాగనిస్సితం నిరోధనిస్సితం వోస్సగ్గపరిణామిం. సమ్మాసఙ్కప్పం భావేతి…పే… సమ్మావాచం భావేతి… సమ్మాకమ్మన్తం భావేతి… సమ్మాఆజీవం భావేతి… సమ్మావాయామం భావేతి… సమ్మాసతిం భావేతి… సమ్మాసమాధిం భావేతి వివేకనిస్సితం విరాగనిస్సితం నిరోధనిస్సితం వోస్సగ్గపరిణామిం. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సీలం నిస్సాయ సీలే పతిట్ఠాయ అరియం అట్ఠఙ్గికం మగ్గం భావేన్తో అరియం అట్ఠఙ్గికం మగ్గం బహులీకరోన్తో వుద్ధిం విరూళ్హిం వేపుల్లం పాపుణాతి ధమ్మేసూ’’తి.

౧. మగ్గఙ్గనిద్దేసో

౨౪. సమ్మాదిట్ఠియా పఞ్చ వివేకా, పఞ్చ విరాగా, పఞ్చ నిరోధా, పఞ్చ వోస్సగ్గా, ద్వాదస నిస్సయా. సమ్మాసఙ్కప్పస్స…పే… సమ్మావాచాయ… సమ్మాకమ్మన్తస్స… సమ్మాఆజీవస్స… సమ్మావాయామస్స… సమ్మాసతియా… సమ్మాసమాధిస్స పఞ్చ వివేకా, పఞ్చ విరాగా, పఞ్చ నిరోధా, పఞ్చ వోస్సగ్గా, ద్వాదస నిస్సయా.

సమ్మాదిట్ఠియా కతమే పఞ్చ వివేకా? విక్ఖమ్భనవివేకో, తదఙ్గవివేకో సముచ్ఛేదవివేకో, పటిప్పస్సద్ధివివేకో, నిస్సరణవివేకో. విక్ఖమ్భనవివేకో చ నీవరణానం పఠమజ్ఝానం భావయతో, తదఙ్గవివేకో చ దిట్ఠిగతానం నిబ్బేధభాగియం సమాధిం భావయతో, సముచ్ఛేదవివేకో చ లోకుత్తరం ఖయగామిమగ్గం భావయతో, పటిప్పస్సద్ధివివేకో చ ఫలక్ఖణే, నిస్సరణవివేకో చ నిరోధో నిబ్బానం. సమ్మాదిట్ఠియా ఇమే పఞ్చ వివేకా. ఇమేసు పఞ్చసు వివేకేసు ఛన్దజాతో హోతి సద్ధాధిముత్తో, చిత్తఞ్చస్స స్వాధిట్ఠితం.

సమ్మాదిట్ఠియా కతమే పఞ్చ విరాగా? విక్ఖమ్భనవిరాగో, తదఙ్గవిరాగో, సముచ్ఛేదవిరాగో, పటిప్పస్సద్ధివిరాగో, నిస్సరణవిరాగో. విక్ఖమ్భనవిరాగో చ నీవరణానం పఠమజ్ఝానం భావయతో, తదఙ్గవిరాగో చ దిట్ఠిగతానం నిబ్బేధభాగియం సమాధిం భావయతో, సముచ్ఛేదవిరాగో చ లోకుత్తరం ఖయగామిమగ్గం భావయతో, పటిప్పస్సద్ధివిరాగో చ ఫలక్ఖణే, నిస్సరణవిరాగో చ నిరోధో నిబ్బానం. సమ్మాదిట్ఠియా ఇమే పఞ్చ విరాగా. ఇమేసు పఞ్చసు విరాగేసు ఛన్దజాతో హోతి సద్ధాధిముత్తో, చిత్తఞ్చస్స స్వాధిట్ఠితం.

సమ్మాదిట్ఠియా కతమే పఞ్చ నిరోధా? విక్ఖమ్భననిరోధో, తదఙ్గనిరోధో, సముచ్ఛేదనిరోధో, పటిప్పస్సద్ధినిరోధో, నిస్సరణనిరోధో. విక్ఖమ్భననిరోధో చ నీవరణానం పఠమజ్ఝానం భావయతో, తదఙ్గనిరోధో చ దిట్ఠిగతానం నిబ్బేధభాగియం సమాధిం భావయతో, సముచ్ఛేదనిరోధో చ లోకుత్తరం ఖయగామిమగ్గం భావయతో, పటిప్పస్సద్ధినిరోధో చ ఫలక్ఖణే, నిస్సరణనిరోధో చ అమతా ధాతు. సమ్మాదిట్ఠియా ఇమే పఞ్చ నిరోధా. ఇమేసు పఞ్చసు నిరోధేసు ఛన్దజాతో హోతి సద్ధాధిముత్తో, చిత్తఞ్చస్స స్వాధిట్ఠితం.

సమ్మాదిట్ఠియా కతమే పఞ్చ వోస్సగ్గా? విక్ఖమ్భనవోస్సగ్గో, తదఙ్గవోస్సగ్గో, సముచ్ఛేదవోస్సగ్గో, పటిప్పస్సద్ధివోస్సగ్గో, నిస్సరణవోస్సగ్గో. విక్ఖమ్భనవోస్సగ్గో చ నీవరణానం పఠమజ్ఝానం భావయతో, తదఙ్గవోస్సగ్గో చ దిట్ఠిగతానం నిబ్బేధభాగియం సమాధిం భావయతో, సముచ్ఛేదవోస్సగ్గో చ లోకుత్తరం ఖయగామిమగ్గం భావయతో, పటిప్పస్సద్ధివోస్సగ్గో చ ఫలక్ఖణే, నిస్సరణవోస్సగ్గో చ నిరోధో నిబ్బానం. సమ్మాదిట్ఠియా ఇమే పఞ్చ వోస్సగ్గా. ఇమేసు పఞ్చసు వోస్సగ్గేసు ఛన్దజాతో హోతి సద్ధాధిముత్తో, చిత్తఞ్చస్స స్వాధిట్ఠితం. సమ్మాదిట్ఠియా ఇమే పఞ్చ వివేకా, పఞ్చ విరాగా, పఞ్చ నిరోధా, పఞ్చ వోస్సగ్గా, ద్వాదస నిస్సయా.

౨౫. సమ్మాసఙ్కప్పస్స …పే… సమ్మావాచాయ… సమ్మాకమ్మన్తస్స… సమ్మాఆజీవస్స… సమ్మావాయామస్స… సమ్మాసతియా… సమ్మాసమాధిస్స కతమే పఞ్చ వివేకా? విక్ఖమ్భనవివేకో, తదఙ్గవివేకో, సముచ్ఛేదవివేకో, పటిప్పస్సద్ధివివేకో, నిస్సరణవివేకో. విక్ఖమ్భనవివేకో చ నీవరణానం పఠమజ్ఝానం భావయతో, తదఙ్గవివేకో చ దిట్ఠిగతానం నిబ్బేధభాగియం సమాధిం భావయతో, సముచ్ఛేదవివేకో చ లోకుత్తరం ఖయగామిమగ్గం భావయతో, పటిప్పస్సద్ధివివేకో చ ఫలక్ఖణే నిస్సరణవివేకో చ నిరోధో నిబ్బానం. సమ్మాసమాధిస్స ఇమే పఞ్చ వివేకా. ఇమేసు పఞ్చసు వివేకేసు ఛన్దజాతో హోతి సద్ధాధిముత్తో, చిత్తఞ్చస్స స్వాధిట్ఠితం.

సమ్మాసమాధిస్స కతమే పఞ్చ విరాగా? విక్ఖమ్భనవిరాగో, తదఙ్గవిరాగో, సముచ్ఛేదవిరాగో, పటిప్పస్సద్ధివిరాగో, నిస్సరణవిరాగో. విక్ఖమ్భనవిరాగో చ నీవరణానం పఠమజ్ఝానం భావయతో, తదఙ్గవిరాగో చ దిట్ఠిగతానం నిబ్బేధభాగియం సమాధిం భావయతో, సముచ్ఛేదవిరాగో చ లోకుత్తరం ఖయగామిమగ్గం భావయతో, పటిప్పస్సద్ధివిరాగో చ ఫలక్ఖణే, నిస్సరణవిరాగో చ నిరోధో నిబ్బానం. సమ్మాసమాధిస్స ఇమే పఞ్చ విరాగా. ఇమేసు పఞ్చసు విరాగేసు ఛన్దజాతో హోతి సద్ధాధిముత్తో, చిత్తఞ్చస్స స్వాధిట్ఠితం.

సమ్మాసమాధిస్స కతమే పఞ్చ నిరోధా? విక్ఖమ్భననిరోధో, తదఙ్గనిరోధో, సముచ్ఛేదనిరోధో, పటిప్పస్సద్ధినిరోధో, నిస్సరణనిరోధో. విక్ఖమ్భననిరోధో చ నీవరణానం పఠమజ్ఝానం భావయతో, తదఙ్గనిరోధో చ దిట్ఠిగతానం నిబ్బేధభాగియం సమాధిం భావయతో, సముచ్ఛేదనిరోధో చ లోకుత్తరం ఖయగామిమగ్గం భావయతో, పటిప్పస్సద్ధినిరోధో చ ఫలక్ఖణే, నిస్సరణనిరోధో చ అమతా ధాతు. సమ్మాసమాధిస్స ఇమే పఞ్చ నిరోధా. ఇమేసు పఞ్చసు నిరోధేసు ఛన్దజాతో హోతి సద్ధాధిముత్తో, చిత్తఞ్చస్స స్వాధిట్ఠితం.

సమ్మాసమాధిస్స కతమే పఞ్చ వోస్సగ్గా? విక్ఖమ్భనవోస్సగ్గో, తదఙ్గవోస్సగ్గో, సముచ్ఛేదవోస్సగ్గో, పటిప్పస్సద్ధివోస్సగ్గో, నిస్సరణవోస్సగ్గో. విక్ఖమ్భనవోస్సగ్గో చ నీవరణానం పఠమజ్ఝానం భావయతో, తదఙ్గవోస్సగ్గో చ దిట్ఠిగతానం నిబ్బేధభాగియం సమాధిం భావయతో, సముచ్ఛేదవోస్సగ్గో చ లోకుత్తరం ఖయగామిమగ్గం భావయతో, పటిప్పస్సద్ధివోస్సగ్గో చ ఫలక్ఖణే, నిస్సరణవోస్సగ్గో చ నిరోధో నిబ్బానం. సమ్మాసమాధిస్స ఇమే పఞ్చ వోస్సగ్గా. ఇమేసు పఞ్చసు వోస్సగ్గేసు ఛన్దజాతో హోతి సద్ధాధిముత్తో, చిత్తఞ్చస్స స్వాధిట్ఠితం. సమ్మాసమాధిస్స ఇమే పఞ్చ వివేకా, పఞ్చ విరాగా, పఞ్చ నిరోధా, పఞ్చ వోస్సగ్గా, ద్వాదస నిస్సయా.

౨౬. ‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, యే కేచి బలకరణీయా కమ్మన్తా కరీయన్తి, సబ్బే తే పథవిం నిస్సాయ పథవియం పతిట్ఠాయ ఏవమేతే బలకరణీయా కమ్మన్తా కరీయన్తి; ఏవమేవం ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సీలం నిస్సాయ సీలే పతిట్ఠాయ సత్త బోజ్ఝఙ్గే భావేతి, సత్త బోజ్ఝఙ్గే బహులీకరోతి…పే… సత్త బోజ్ఝఙ్గే భావేన్తో సత్త బోజ్ఝఙ్గే బహులీకరోన్తో వుద్ధిం విరూళ్హిం వేపుల్లం పాపుణాతి ధమ్మేసు…పే… పఞ్చ బలాని భావేతి, పఞ్చ బలాని బహులీకరోతి…పే… పఞ్చ బలాని భావేన్తో పఞ్చ బలాని బహులీకరోన్తో వుద్ధిం విరూళ్హిం వేపుల్లం పాపుణాతి ధమ్మేసు…పే… పఞ్చిన్ద్రియాని భావేతి, పఞ్చిన్ద్రియాని బహులీకరోతి…పే….

‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, యే కేచి బీజగామభూతగామా వుద్ధిం విరూళ్హిం వేపుల్లం ఆపజ్జన్తి, సబ్బే తే పథవిం నిస్సాయ పథవియం పతిట్ఠాయ ఏవమేతే బీజగామభూతగామా వుద్ధిం విరూళ్హిం వేపుల్లం ఆపజ్జన్తి, ఏవమేవం ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సీలం నిస్సాయ సీలే పతిట్ఠాయ పఞ్చిన్ద్రియాని భావేన్తో పఞ్చిన్ద్రియాని బహులీకరోన్తో వుద్ధిం విరూళ్హిం వేపుల్లం పాపుణాతి ధమ్మేసు.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సీలం నిస్సాయ సీలే పతిట్ఠాయ పఞ్చిన్ద్రియాని భావేన్తో పఞ్చిన్ద్రియాని బహులీకరోన్తో వుద్ధిం విరూళ్హిం వేపుల్లం పాపుణాతి ధమ్మేసు? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సద్ధిన్ద్రియం భావేతి వివేకనిస్సితం విరాగనిస్సితం నిరోధనిస్సితం వోస్సగ్గపరిణామిం. వీరియిన్ద్రియం భావేతి…పే… సతిన్ద్రియం భావేతి…పే… సమాధిన్ద్రియం భావేతి…పే… పఞ్ఞిన్ద్రియం భావేతి వివేకనిస్సితం విరాగనిస్సితం నిరోధనిస్సితం వోస్సగ్గపరిణామిం. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సీలం నిస్సాయ…పే… పాపుణాతి ధమ్మేసూ’’తి.

౨. ఇన్ద్రియనిద్దేసో

౨౭. సద్ధిన్ద్రియస్స పఞ్చ వివేకా, పఞ్చ విరాగా, పఞ్చ నిరోధా, పఞ్చ వోస్సగ్గా, ద్వాదస నిస్సయా. వీరియిన్ద్రియస్స…పే… సతిన్ద్రియస్స… సమాధిన్ద్రియస్స… పఞ్ఞిన్ద్రియస్స పఞ్చ వివేకా, పఞ్చ విరాగా, పఞ్చ నిరోధా, పఞ్చ వోస్సగ్గా, ద్వాదస నిస్సయా.

సద్ధిన్ద్రియస్స కతమే పఞ్చ వివేకా? విక్ఖమ్భనవివేకో, తదఙ్గవివేకో, సముచ్ఛేదవివేకో, పటిప్పస్సద్ధివివేకో, నిస్సరణవివేకో. విక్ఖమ్భనవివేకో చ నీవరణానం పఠమజ్ఝానం భావయతో, తదఙ్గవివేకో చ దిట్ఠిగతానం నిబ్బేధభాగియం సమాధిం భావయతో, సముచ్ఛేదవివేకో చ లోకుత్తరం ఖయగామిమగ్గం భావయతో, పటిప్పస్సద్ధివివేకో చ ఫలక్ఖణే, నిస్సరణవివేకో చ నిరోధో నిబ్బానం. సద్ధిన్ద్రియస్స ఇమే పఞ్చ వివేకా. ఇమేసు పఞ్చసు వివేకేసు ఛన్దజాతో హోతి సద్ధాధిముత్తో, చిత్తఞ్చస్స స్వాధిట్ఠితం…పే… సద్ధిన్ద్రియస్స ఇమే పఞ్చ వివేకా, పఞ్చ విరాగా, పఞ్చ నిరోధా, పఞ్చ వోస్సగ్గా, ద్వాదస నిస్సయా.

వీరియిన్ద్రియస్స…పే… సతిన్ద్రియస్స…పే… సమాధిన్ద్రియస్స… పఞ్ఞిన్ద్రియస్స కతమే పఞ్చ వివేకా? విక్ఖమ్భనవివేకో, తదఙ్గవివేకో, సముచ్ఛేదవివేకో, పటిప్పస్సద్ధివివేకో, నిస్సరణవివేకో…పే… పఞ్ఞిన్ద్రియస్స ఇమే పఞ్చ వివేకా, పఞ్చ విరాగా, పఞ్చ నిరోధా, పఞ్చ వోస్సగ్గా, ద్వాదస నిస్సయాతి.

వివేకకథా నిట్ఠితా.

౫. చరియాకథా

౨౮. చరియాతి, అట్ఠ చరియాయో – ఇరియాపథచరియా, ఆయతనచరియా, సతిచరియా, సమాధిచరియా, ఞాణచరియా, మగ్గచరియా, పత్తిచరియా, లోకత్థచరియాతి.

ఇరియాపథచరియాతి చతూసు ఇరియాపథేసు. ఆయతనచరియాతి ఛసు అజ్ఝత్తికబాహిరేసు ఆయతనేసు. సతిచరియాతి చతూసు సతిపట్ఠానేసు. సమాధిచరియాతి చతూసు ఝానేసు. ఞాణచరియాతి చతూసు అరియసచ్చేసు. మగ్గచరియాతి చతూసు అరియమగ్గేసు. పత్తిచరియాతి చతూసు సామఞ్ఞఫలేసు. లోకత్థచరియాతి తథాగతేసు అరహన్తేసు సమ్మాసమ్బుద్ధేసు పదేసే [పదేసో (స్యా.)] పచ్చేకబుద్ధేసు పదేసే సావకేసు.

ఇరియాపథచరియా చ పణిధిసమ్పన్నానం. ఆయతనచరియా చ ఇన్ద్రియేసు గుత్తద్వారానం. సతిచరియా చ అప్పమాదవిహారీనం. సమాధిచరియా చ అధిచిత్తమనుయుత్తానం. ఞాణచరియా చ బుద్ధిసమ్పన్నానం. మగ్గచరియా చ సమ్మాపటిపన్నానం. పత్తిచరియా చ అధిగతఫలానం. లోకత్థచరియా చ తథాగతానం అరహన్తానం సమ్మాసమ్బుద్ధానం పదేసే పచ్చేకబుద్ధానం పదేసే సావకానం. ఇమా అట్ఠ చరియాయో.

౨౯. అపరాపి అట్ఠ చరియాయో. అధిముచ్చన్తో సద్ధాయ చరతి, పగ్గణ్హన్తో వీరియేన చరతి, ఉపట్ఠాపేన్తో సతియా చరతి, అవిక్ఖేపం కరోన్తో సమాధినా చరతి, పజానన్తో పఞ్ఞాయ చరతి, విజానన్తో విఞ్ఞాణచరియాయ చరతి, ఏవం పటిపన్నస్స కుసలా ధమ్మా ఆయాపేన్తీతి ఆయతనచరియాయ చరతి, ఏవం పటిపన్నో విసేసమధిగచ్ఛతీతి విసేసచరియాయ చరతి. ఇమా అట్ఠ చరియాయో.

అపరాపి అట్ఠ చరియాయో. దస్సనచరియా చ సమ్మాదిట్ఠియా, అభినిరోపనచరియా చ సమ్మాసఙ్కప్పస్స, పరిగ్గహచరియా చ సమ్మావాచాయ, సముట్ఠానచరియా చ సమ్మాకమ్మన్తస్స, వోదానచరియా చ సమ్మాఆజీవస్స, పగ్గహచరియా చ సమ్మావాయామస్స, ఉపట్ఠానచరియా చ సమ్మాసతియా, అవిక్ఖేపచరియా చ సమ్మాసమాధిస్స. ఇమా అట్ఠ చరియాయోతి.

చరియాకథా నిట్ఠితా.

౬. పాటిహారియకథా

౩౦. ‘‘తీణిమాని, భిక్ఖవే [అ. ని. ౩.౬౧ పస్సితబ్బా], పాటిహారియాని. కతమాని తీణి? ఇద్ధిపాటిహారియం, ఆదేసనాపాటిహారియం, అనుసాసనీపాటిహారియం.

‘‘కతమఞ్చ, భిక్ఖవే, ఇద్ధిపాటిహారియం? ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో అనేకవిహితం ఇద్ధివిధం పచ్చనుభోతి – ఏకోపి హుత్వా బహుధా హోతి, బహుధాపి హుత్వా ఏకో హోతి; ఆవిభావం తిరోభావం…పే… యావ బ్రహ్మలోకాపి కాయేన వసం వత్తేతి. ఇదం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, ఇద్ధిపాటిహారియం.

‘‘కతమఞ్చ, భిక్ఖవే, ఆదేసనాపాటిహారియం? ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో నిమిత్తేన ఆదిసతి – ‘ఏవమ్పి తే మనో, ఇత్థమ్పి తే మనో, ఇతిపి తే చిత్త’న్తి. సో బహుం చేపి ఆదిసతి, తథేవ తం హోతి, నో అఞ్ఞథా. ఇధ పన, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో న హేవ ఖో నిమిత్తేన ఆదిసతి, అపి చ ఖో మనుస్సానం వా అమనుస్సానం వా దేవతానం వా సద్దం సుత్వా ఆదిసతి – ‘ఏవమ్పి తే మనో, ఇత్థమ్పి తే మనో, ఇతిపి తే చిత్త’న్తి. సో బహుం చేపి ఆదిసతి, తథేవ తం హోతి, నో అఞ్ఞథా. ఇధ పన, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో న హేవ ఖో నిమిత్తేన ఆదిసతి, నపి మనుస్సానం వా అమనుస్సానం వా దేవతానం వా సద్దం సుత్వా ఆదిసతి, అపి చ ఖో వితక్కయతో విచారయతో వితక్కవిప్ఫారసద్దం సుత్వా ఆదిసతి – ‘ఏవమ్పి తే మనో, ఇత్థమ్పి తే మనో, ఇతిపి తే చిత్త’న్తి. సో బహుం చేపి ఆదిసతి, తథేవ తం హోతి, నో అఞ్ఞథా. ఇధ పన, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో న హేవ ఖో నిమిత్తేన ఆదిసతి, నపి మనుస్సానం వా అమనుస్సానం వా దేవతానం వా సద్దం సుత్వా ఆదిసతి, నపి వితక్కయతో విచారయతో వితక్కవిప్ఫారసద్దం సుత్వా ఆదిసతి, అపి చ ఖో అవితక్కం అవిచారం సమాధిం సమాపన్నస్స చేతసా చేతో పరిచ్చ పజానాతి – ‘యథా ఇమస్స భోతో మనోసఙ్ఖారా పణిహితా ఇమస్స [తథా ఇమస్స (స్యా.), యథా ఇమస్స (క.) అ. ని. ౩.౬౧ పస్సితబ్బా] చిత్తస్స అనన్తరా అముకం నామ వితక్కం వితక్కయిస్సతీ’తి [వితక్కేస్సతీతి (స్యా.) అ. ని. ౩.౬౧]. సో బహుం చేపి ఆదిసతి, తథేవ తం హోతి, నో అఞ్ఞథా. ఇదం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, ఆదేసనాపాటిహారియం.

‘‘కతమఞ్చ, భిక్ఖవే, అనుసాసనీపాటిహారియం? ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో ఏవమనుసాసతి – ‘ఏవం వితక్కేథ, మా ఏవం వితక్కయిత్థ. ఏవం మనసి కరోథ, మా ఏవం మనసి కరిత్థ. ఇదం పజహథ, ఇదం ఉపసమ్పజ్జ విహరథా’తి. ఇదం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, అనుసాసనీపాటిహారియం. ఇమాని ఖో, భిక్ఖవే, తీణి పాటిహారియాని’’.

౩౧. నేక్ఖమ్మం ఇజ్ఝతీతి – ఇద్ధి. కామచ్ఛన్దం పటిహరతీతి – పాటిహారియం. యే తేన నేక్ఖమ్మేన సమన్నాగతా, సబ్బే తే విసుద్ధచిత్తా అనావిలసఙ్కప్పాతి – ఆదేసనాపాటిహారియం. ‘‘తం ఖో పన నేక్ఖమ్మం ఏవం ఆసేవితబ్బం, ఏవం భావేతబ్బం, ఏవం బహులీకాతబ్బం, ఏవం తదనుధమ్మతా సతి ఉపట్ఠాపేతబ్బా’’తి – అనుసాసనీపాటిహారియం.

అబ్యాపాదో ఇజ్ఝతీతి – ఇద్ధి. బ్యాపాదం పటిహరతీతి – పాటిహారియం. యే తేన అబ్యాపాదేన సమన్నాగతా, సబ్బే తే విసుద్ధచిత్తా అనావిలసఙ్కప్పాతి – ఆదేసనాపాటిహారియం. ‘‘సో ఖో పన అబ్యాపాదో ఏవం ఆసేవితబ్బో, ఏవం భావేతబ్బో, ఏవం బహులీకాతబ్బో, ఏవం తదనుధమ్మతా సతి ఉపట్ఠాపేతబ్బా’’తి – అనుసాసనీపాటిహారియం.

ఆలోకసఞ్ఞా ఇజ్ఝతీతి – ఇద్ధి. థినమిద్ధం పటిహరతీతి – పాటిహారియం. యే తాయ ఆలోకసఞ్ఞాయ సమన్నాగతా, సబ్బే తే విసుద్ధచిత్తా అనావిలసఙ్కప్పాతి – ఆదేసనాపాటిహారియం. ‘‘సా ఖో పన ఆలోకసఞ్ఞా ఏవం ఆసేవితబ్బా, ఏవం భావేతబ్బా, ఏవం బహులీకాతబ్బా, ఏవం తదనుధమ్మతా సతి ఉపట్ఠాపేతబ్బా’’తి – అనుసాసనీపాటిహారియం.

అవిక్ఖేపో ఇజ్ఝతీతి – ఇద్ధి. ఉద్ధచ్చం పటిహరతీతి – పాటిహారియం. యే తేన అవిక్ఖేపేన సమన్నాగతా, సబ్బే తే విసుద్ధచిత్తా అనావిలసఙ్కప్పాతి – ఆదేసనాపాటిహారియం. ‘‘సో ఖో పన అవిక్ఖేపో ఏవం ఆసేవితబ్బో, ఏవం భావేతబ్బో, ఏవం బహులీకాతబ్బో, ఏవం తదనుధమ్మతా సతి ఉపట్ఠాపేతబ్బా’’తి – అనుసాసనీపాటిహారియం.

ధమ్మవవత్థానం ఇజ్ఝతీతి – ఇద్ధి. విచికిచ్ఛం పటిహరతీతి – పాటిహారియం. యే తేన ధమ్మవవత్థానేన సమన్నాగతా, సబ్బే తే విసుద్ధచిత్తా అనావిలసఙ్కప్పాతి – ఆదేసనాపాటిహారియం. ‘‘తం ఖో పన ధమ్మవవత్థానం ఏవం ఆసేవితబ్బం, ఏవం భావేతబ్బం, ఏవం బహులీకాతబ్బం, ఏవం తదనుధమ్మతా, సతి ఉపట్ఠాపేతబ్బా’’తి – అనుసాసనీపాటిహారియం.

ఞాణం ఇజ్ఝతీతి – ఇద్ధి. అవిజ్జం పటిహరతీతి – పాటిహారియం. యే తేన ఞాణేన సమన్నాగతా, సబ్బే తే విసుద్ధచిత్తా అనావిలసఙ్కప్పాతి – ఆదేసనాపాటిహారియం. ‘‘తం ఖో పన ఞాణం ఏవం ఆసేవితబ్బం, ఏవం భావేతబ్బం, ఏవం బహులీకాతబ్బం, ఏవం తదనుధమ్మతా సతి ఉపట్ఠాపేతబ్బా’’తి – అనుసాసనీపాటిహారియం.

పామోజ్జం ఇజ్ఝతీతి – ఇద్ధి. అరతిం పటిహరతీతి – పాటిహారియం. యే తేన పామోజ్జేన సమన్నాగతా, సబ్బే తే విసుద్ధచిత్తా అనావిలసఙ్కప్పాతి – ఆదేసనాపాటిహారియం. ‘‘తం ఖో పన పామోజ్జం ఏవం ఆసేవితబ్బం, ఏవం భావేతబ్బం, ఏవం బహులీకాతబ్బం, ఏవం తదనుధమ్మతా సతి ఉపట్ఠాపేతబ్బా’’తి – అనుసాసనీపాటిహారియం…పే….

పఠమం ఝానం ఇజ్ఝతీతి – ఇద్ధి. నీవరణే పటిహరతీతి – పాటిహారియం. యే తేన పఠమేన ఝానేన సమన్నాగతా, సబ్బే తే విసుద్ధచిత్తా అనావిలసఙ్కప్పాతి – ఆదేసనాపాటిహారియం. ‘‘తం ఖో పన పఠమం ఝానం ఏవం ఆసేవితబ్బం, ఏవం భావేతబ్బం, ఏవం బహులీకాతబ్బం, ఏవం తదనుధమ్మతా సతి ఉపట్ఠాపేతబ్బా’’తి – అనుసాసనీపాటిహారియం…పే….