నమో తస్స భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స

ఖుద్దకనికాయే

మిలిన్దపఞ్హపాళి

౧. మిలిన్దో నామ సో రాజా, సాగలాయం పురుత్తమే;

ఉపగఞ్ఛి నాగసేనం, గఙ్గా చ [గఙ్గావ (సీ. పీ.)] యథా సాగరం.

ఆసజ్జ రాజా చిత్రకథిం, ఉక్కాధారం తమోనుదం;

అపుచ్ఛి నిపుణే పఞ్హే, ఠానాట్ఠానగతే పుథూ.

పుచ్ఛా విసజ్జనా [విస్సజ్జనా (సీ. పీ.)] చేవ, గమ్భీరత్థూపనిస్సితా;

హదయఙ్గమా కణ్ణసుఖా, అబ్భుతా లోమహంసనా.

అభిధమ్మవినయోగాళ్హా, సుత్తజాలసమత్తితా;

నాగసేనకథా చిత్రా, ఓపమ్మేహి నయేహి చ.

తత్థ ఞాణం పణిధాయ, హాసయిత్వాన మానసం;

సుణాథ నిపుణే పఞ్హే, కఙ్ఖాట్ఠానవిదాలనేతి.

౨. తం యథానుసూయతే – అత్థి యోనకానం నానాపుటభేదనం సాగలం నామ నగరం నదీపబ్బతసోభితం రమణీయభూమిప్పదేసభాగం ఆరాముయ్యానోపవనతళాకపోక్ఖరణిసమ్పన్నం నదీపబ్బతవనరామణేయ్యకం సుతవన్తనిమ్మితం నిహతపచ్చత్థికం [నిప్పచ్చత్థికం (క.)] పచ్చామిత్తానుపపీళితం వివిధవిచిత్రదళ్హమట్టాలకోట్ఠకం వరపవరగోపుర [పవరపచురగోపుర (సీ.)] తోరణం గమ్భీరపరిఖాపణ్డరపాకారపరిక్ఖిత్తన్తేపురం. సువిభత్తవీథిచచ్చరచతుక్కసిఙ్ఘాటకం సుప్పసారితానేకవిధవరభణ్డపరిపూరితన్తరాపణం వివిధదానగ్గసతసముపసోభితం [సతసముపసోభితం (సీ. పీ.)] హిమగిరిసిఖరసఙ్కాసవరభవనసతసహస్సప్పటిమణ్డితం గజహయరథపత్తిసమాకులం అభిరూపనరనారిగణానుచరితం ఆకిణ్ణజనమనుస్సం పుథుఖత్తియబ్రాహ్మణవేస్ససుద్దం వివిధసమణబ్రాహ్మణసభాజన [సభాజన (సీ. పీ.), సమ్మాభాజన (క.)] సఙ్ఘటితం బహువిధవిజ్జావన్త [విజ్జాధర (క.)] నరచిర [నరవిర (సీ. పీ.)] నిసేవితం కాసికకోటుమ్బరికాదినానావిధవత్థాపణసమ్పన్నం సుప్పసారితరుచిరబహువిధపుప్ఫగన్ధాపణం గన్ధగన్ధితం ఆసీసనీయబహురతనపరిపూరితం దిసాముఖసుప్పసారితాపణం సిఙ్గారవాణిజగణానుచరితం కహాపణరజతసువణ్ణకంసపత్థరపరిపూరం పజ్జోతమాననిధినికేతం పహూతధనధఞ్ఞవిత్తూపకరణం పరిపుణ్ణకోసకోట్ఠాగారం బహ్వన్నపానం బహువిధఖజ్జభోజ్జలేయ్యపేయ్యసాయనీయం ఉత్తరకురుసఙ్కాసం సమ్పన్నసస్సం ఆళకమన్దా వియ దేవపురం.

ఏత్థ ఠత్వా తేసం పుబ్బకమ్మం కథేతబ్బం, కథేన్తేన చ ఛధా విభజిత్వా కథేతబ్బం. సేయ్యథీదం – పుబ్బయోగో మిలిన్దపఞ్హం లక్ఖణపఞ్హం మేణ్డకపఞ్హం అనుమానపఞ్హం ఓపమ్మకథాపఞ్హన్తి.

తత్థ మిలిన్దపఞ్హో లక్ఖణపఞ్హో, విమతిచ్ఛేదనపఞ్హోతి దువిధో. మేణ్డకపఞ్హోపి మహావగ్గో, యోగికథాపఞ్హోతి దువిధో.

పుబ్బయోగోతి తేసం పుబ్బకమ్మం.

౧. బాహిరకథా

పుబ్బయోగాది

౩. అతీతే కిర కస్సపస్స భగవతో సాసనే వత్తమానే గఙ్గాయ సమీపే ఏకస్మిం ఆవాసే మహాభిక్ఖుసఙ్ఘో పటివసతి, తత్థ వత్తసీలసమ్పన్నా భిక్ఖూ పాతోవ ఉట్ఠాయ యట్ఠిసమ్మజ్జనియో [యట్ఠిసమ్ముఞ్జనియో (సీ. పీ.)] ఆదాయ బుద్ధగుణే ఆవజ్జేన్తా అఙ్గణం సమ్మజ్జిత్వా కచవరబ్యూహం కరోన్తి. అథేకో భిక్ఖు ఏకం సామణేరం ‘‘ఏహి సామణేర, ఇమం కచవరం ఛడ్డేహీ’’తి ఆహ, సో అసుణన్తో వియ గచ్ఛతి, సో దుతియమ్పి…పే… తతియమ్పి ఆమన్తియమానో అసుణన్తో వియ గచ్ఛతేవ. తతో సో భిక్ఖు ‘‘దుబ్బచో వతాయం సామణేరో’’తి కుద్ధో సమ్మజ్జనిదణ్డేన పహారం అదాసి. తతో సో రోదన్తో భయేన కచవరం ఛడ్డేన్తో ‘‘ఇమినా కచవరఛడ్డనపుఞ్ఞకమ్మేన యావాహం నిబ్బానం పాపుణామి [న పాపుణామి (స్యా.)], ఏత్థన్తరే నిబ్బత్తనిబ్బత్తట్ఠానే మజ్ఝన్హికసూరియో [సురియో (సీ. పీ.)] వియ మహేసక్ఖో మహాతేజో భవేయ్య’’న్తి పఠమం పత్థనం పట్ఠపేసి. కచవరం ఛడ్డేత్వా నహానత్థాయ గఙ్గాతిత్థం గతో గఙ్గాయ ఊమివేగం గగ్గరాయమానం దిస్వా ‘‘యావాహం నిబ్బానం పాపుణామి [న పాపుణామి (స్యా.)], ఏత్థన్తరే నిబ్బత్తనిబ్బత్తట్ఠానే అయం ఊమివేగో వియ ఠానుప్పత్తికపటిభానో భవేయ్యం అక్ఖయపటిభానో’’తి దుతియమ్పి పత్థనం పట్ఠపేసి.

సోపి భిక్ఖు సమ్మజ్జనిసాలాయ సమ్మజ్జనిం ఠపేత్వా నహానత్థాయ గఙ్గాతిత్థం గచ్ఛన్తో సామణేరస్స పత్థనం సుత్వా ‘‘ఏస మయా పయోజితోపి తావ ఏవం పత్థేతి, మయ్హం కిం న సమిజ్ఝిస్సతీ’’తి చిన్తేత్వా ‘‘యావాహం నిబ్బానం పాపుణామి [న పాపుణామి (స్యా.)], ఏత్థన్తరే నిబ్బత్తనిబ్బత్తట్ఠానే అయం గఙ్గాఊమివేగో వియ అక్ఖయపటిభానో భవేయ్యం, ఇమినా పుచ్ఛితపుచ్ఛితం సబ్బం పఞ్హపటిభానం విజటేతుం నిబ్బేఠేతుం సమత్థో భవేయ్య’’న్తి పత్థనం పట్ఠపేసి.

తే ఉభోపి దేవేసు చ మనుస్సేసు చ సంసరన్తా ఏకం బుద్ధన్తరం ఖేపేసుం. అథ అమ్హాకం భగవతాపి యథా మోగ్గలిపుత్తతిస్సత్థేరో దిస్సతి, ఏవమేతేపి దిస్సన్తి మమ పరినిబ్బానతో పఞ్చవస్ససతే అతిక్కన్తే ఏతే ఉప్పజ్జిస్సన్తి, యం మయా సుఖుమం కత్వా దేసితం ధమ్మవినయం, తం ఏతే పఞ్హపుచ్ఛనఓపమ్మయుత్తివసేన నిజ్జటం నిగ్గుమ్బం కత్వా విభజిస్సన్తీతి నిద్దిట్ఠా.

౪. తేసు సామణేరో జమ్బుదీపే సాగలనగరే మిలిన్దో నామ రాజా అహోసి పణ్డితో బ్యత్తో మేధావీ పటిబలో అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నానం మన్తయోగవిధానకిరియానం [సమన్తయోగ … (సీ. పీ.)], కరణకాలే నిసమ్మకారీ హోతి, బహూని చస్స సత్థాని ఉగ్గహితాని హోన్తి. సేయ్యథిదం, సుతి సమ్ముతి సఙ్ఖ్యా యోగా నీతి విసేసికా గణికా గన్ధబ్బా తికిచ్ఛా ధనుబ్బేదా [చతుబ్బేదా (సీ. పీ.)] పురాణా ఇతిహాసా జోతిసా మాయా కేతు [హేతు (సీ. పీ.)] మన్తనా యుద్ధా ఛన్దసా బుద్ధవచనేన [ఛన్దసాముద్దవచనేన (సీ. పీ.)] ఏకూనవీసతి, వితణ్డవాదీ [వాదీ (సీ. పీ.)] దురాసదో దుప్పసహో పుథుతిత్థకరానం అగ్గమక్ఖాయతి, సకలజమ్బుదీపే మిలిన్దేన రఞ్ఞా సమో కోచి నాహోసి యదిదం థామేన జవేన సూరేన పఞ్ఞాయ, అడ్ఢో మహద్ధనో మహాభోగో అనన్తబలవాహనో.

౫. అథేకదివసం మిలిన్దో రాజా అనన్తబలవాహనం చతురఙ్గినిం బలగ్గసేనాబ్యూహం దస్సనకమ్యతాయ నగరా నిక్ఖమిత్వా బహినగరే సేనఙ్గదస్సనం కత్వా [సేనాగణనం కారేత్వా (సీ. పీ.)] సారేత్వా సో రాజా భస్సప్పవాదకో లోకాయతవితణ్డ [పవత్త (సీ. పీ.)] జనసల్లాపప్లవ చిత్తకోతూహలో విసారదో విజమ్భకో సూరియం ఓలోకేత్వా అమచ్చే ఆమన్తేసి ‘‘బహు భణే తావ దివసావసేసో కిం కరిస్సామ, ఇదానేవ నగరం పవిసిత్వా అత్థి కోచి పణ్డితో సమణో వా బ్రాహ్మణో వా సఙ్ఘీ గణీ గణాచరియో అపి అరహన్తం సమ్మాసమ్బుద్ధం పటిజానమానో, యో మయా సద్ధిం సల్లపితుం సక్కోతి కఙ్ఖం పటివినేతుం, తం ఉపసఙ్కమిత్వా పఞ్హం పుచ్ఛిస్సామ, కఙ్ఖం పటివినయిస్సామా’’తి.

ఏవం వుత్తే పఞ్చసతా యోనకా రాజానం మిలిన్దం ఏతదవోచుం ‘‘అత్థి, మహారాజ, ఛ సత్థారో పూరణో కస్సపో మక్ఖలిగోసాలో నిగణ్ఠో నాటపుత్తో [నాథపుత్తో (సీ. పీ.)] సఞ్జయో బేలట్ఠపుత్తో అజితో కేసకమ్బలో పకుధో కచ్చాయనో, తే సఙ్ఘినో గణినో గణాచరియకా ఞాతా యసస్సినో తిత్థకరా సాధుసమ్మతా బహుజనస్స, గచ్ఛ త్వం మహారాజ, తే పఞ్హం పుచ్ఛస్సు, కఙ్ఖం పటివినయస్సూ’’తి.

౬. అథ ఖో మిలిన్దో రాజా పఞ్చహి యోనకసతేహి పరివుతో భద్రవాహనం రథవరమారుయ్హ యేన పూరణో కస్సపో తేనుపసఙ్కమి, ఉపసఙ్కమిత్వా పూరణేన కస్సపేన సద్ధిం సమ్మోది, సమ్మోదనీయం కథం సారణీయం వీతిసారేత్వా ఏకమన్తం నిసీది, ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో మిలిన్దో రాజా పూరణం కస్సపం ఏతదవోచ ‘‘కో, భన్తే కస్సప, లోకం పాలేతీ’’తి? ‘‘పథవీ, మహారాజ, లోకం పాలేతీ’’తి. ‘‘యది, భన్తే కస్సప, పథవీ [పఠవీ (సీ. స్యా. పీ.)] లోకం పాలేతి, అథ కస్మా అవీచినిరయం గచ్ఛన్తా సత్తా పథవిం అతిక్కమిత్వా గచ్ఛన్తీ’’తి? ఏవం వుత్తే పూరణో కస్సపో నేవ సక్ఖి ఓగిలితుం, నో సక్ఖి ఉగ్గిలితుం, అధోముఖో పత్తక్ఖన్ధో తుణ్హీభూతో పజ్ఝాయన్తో నిసీది.

౭. అథ ఖో మిలిన్దో రాజా మక్ఖలిం గోసాలం ఏతదవోచ ‘‘అత్థి, భన్తే గోసాల, కుసలాకుసలాని కమ్మాని, అత్థి సుకతదుక్కటానం కమ్మానం ఫలం విపాకో’’తి? ‘‘నత్థి, మహారాజ, కుసలాకుసలాని కమ్మాని, నత్థి సుకతదుక్కటానం కమ్మానం ఫలం విపాకో. యే తే, మహారాజ, ఇధ లోకే ఖత్తియా, తే పరలోకం గన్త్వాపి పున ఖత్తియావ భవిస్సన్తి, యే తే బ్రాహ్మణా వేస్సా సుద్దా చణ్డాలా పుక్కుసా, తే పరలోకం గన్త్వాపి పున బ్రాహ్మణా వేస్సా సుద్దా చణ్డాలా పుక్కుసావ భవిస్సన్తి. కిం కుసలాకుసలేహి కమ్మేహీ’’తి? ‘‘యది, భన్తే గోసాల, ఇధ లోకే ఖత్తియా బ్రాహ్మణా వేస్సా సుద్దా చణ్డాలా పుక్కుసా, తే పరలోకం గన్త్వాపి పున ఖత్తియా బ్రాహ్మణా వేస్సా సుద్దా చణ్డాలా పుక్కుసావ భవిస్సన్తి, నత్థి కుసలాకుసలేహి కమ్మేహి కరణీయం. తేన హి, భన్తే గోసాల, యే తే ఇధ లోకే హత్థచ్ఛిన్నా, తే పరలోకం గన్త్వాపి పున హత్థచ్ఛిన్నావ భవిస్సన్తి. యే పాదచ్ఛిన్నా, తే పాదచ్ఛిన్నావ భవిస్సన్తి. యే హత్థపాదచ్ఛిన్నా, తే హత్థపాదచ్ఛిన్నావ భవిస్సన్తి. యే కణ్ణచ్ఛిన్నా, తే కణ్ణచ్ఛిన్నావ భవిస్సన్తి. యే నాసచ్ఛిన్నా, తే నాసచ్ఛిన్నావ భవిస్సన్తి. యే కణ్ణనాసచ్ఛిన్నా, తే కణ్ణనాసచ్ఛిన్నావ భవిస్సన్తీ’’తి. ఏవం వుత్తే గోసాలో తుణ్హీ అహోసి.

అథ ఖో మిలిన్దస్స రఞ్ఞో ఏతదహోసి ‘‘తుచ్ఛో వత భో జమ్బుదీపో, పలాపో వత భో జమ్బుదీపో, నత్థి కోచి సమణో వా బ్రాహ్మణో వా, యో మయా సద్ధిం సల్లపితుం సక్కోతి కఙ్ఖం పటివినేతు’’న్తి.

అథ ఖో మిలిన్దో రాజా అమచ్చే ఆమన్తేసి ‘‘రమణీయా వత భో దోసినా రత్తి, కం ను ఖ్వజ్జ సమణం వా బ్రాహ్మణం వా ఉపసఙ్కమేయ్యామ పఞ్హం పుచ్ఛితుం, కో మయా సద్ధిం సల్లపితుం సక్కోతి కఙ్ఖం పటివినేతు’’న్తి? ఏవం వుత్తే అమచ్చా తుణ్హీభూతా రఞ్ఞో ముఖం ఓలోకయమానా అట్ఠంసు.

తేన ఖో పన సమయేన సాగలనగరం ద్వాదస వస్సాని సుఞ్ఞం అహోసి సమణబ్రాహ్మణగహపతిపణ్డితేహి, యత్థ సమణబ్రాహ్మణగహపతిపణ్డితా పటివసన్తీతి సుణాతి, తత్థ గన్త్వా రాజా తే పఞ్హం పుచ్ఛతి, తే సబ్బేపి పఞ్హవిసజ్జనేన రాజానం ఆరాధేతుం అసక్కోన్తా యేన వా తేన వా పక్కమన్తి. యే అఞ్ఞం దిసం న పక్కమన్తి, తే సబ్బే తుణ్హీభూతా అచ్ఛన్తి. భిక్ఖూ పన యేభుయ్యేన హిమవన్తమేవ గచ్ఛన్తి.

౮. తేన ఖో పన సమయేన కోటిసతా అరహన్తో హిమవన్తే పబ్బతే రక్ఖితతలే పటివసన్తి. అథ ఖో ఆయస్మా అస్సగుత్తో దిబ్బాయ సోతధాతుయా మిలిన్దస్స రఞ్ఞో వచనం సుత్వా యుగన్ధరమత్థకే భిక్ఖుసఙ్ఘం సన్నిపాతేత్వా భిక్ఖూ పుచ్ఛి ‘‘అత్థావుసో కోచి భిక్ఖు పటిబలో మిలిన్దేన రఞ్ఞా సద్ధిం సల్లపితుం కఙ్ఖం పటివినేతు’’న్తి?

ఏవం వుత్తే కోటిసతా అరహన్తో తుణ్హీ అహేసుం. దుతియమ్పి తతియమ్పి పుట్ఠా తుణ్హీ అహేసుం. అథ ఖో ఆయస్మా అస్సగుత్తో భిక్ఖుసఙ్ఘం ఏతదవోచ ‘‘అత్థావుసో తావతింసభవనే వేజయన్తస్స పాచీనతో కేతుమతీ నామ విమానం, తత్థ మహాసేనో నామ దేవపుత్తో పటివసతి, సో పటిబలో తేన మిలిన్దేన రఞ్ఞా సద్ధిం సల్లపితుం కఙ్ఖం పటివినేతు’’న్తి.

అథ ఖో కోటిసతా అరహన్తో యుగన్ధరపబ్బతే అన్తరహితా తావతింసభవనే పాతురహేసుం. అద్దసా ఖో సక్కో దేవానమిన్దో తే భిక్ఖూ దూరతోవ ఆగచ్ఛన్తే, దిస్వాన యేనాయస్మా అస్సగుత్తో తేనుపసఙ్కమి, ఉపసఙ్కమిత్వా ఆయస్మన్తం అస్సగుత్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం అట్ఠాసి, ఏకమన్తం ఠితో ఖో సక్కో దేవానమిన్దో ఆయస్మన్తం అస్సగుత్తం ఏతదవోచ ‘‘మహా ఖో, భన్తే, భిక్ఖుసఙ్ఘో అనుప్పత్తో, అహం సఙ్ఘస్స ఆరామికో, కేనత్థో, కిం మయా కరణీయ’’న్తి?

అథ ఖో ఆయస్మా అస్సగుత్తో సక్కం దేవానమిన్దం ఏతదవోచ ‘‘అయం ఖో, మహారాజ, జమ్బుదీపే సాగలనగరే మిలిన్దో నామ రాజా వితణ్డవాదీ దురాసదో దుప్పసహో పుథుతిత్థకరానం అగ్గమక్ఖాయతి, సో భిక్ఖుసఙ్ఘం ఉపసఙ్కమిత్వా దిట్ఠివాదేన పఞ్హం పుచ్ఛిత్వా భిక్ఖుసఙ్ఘం విహేఠేతీ’’తి.

అథ ఖో సక్కో దేవానమిన్దో ఆయస్మన్తం అస్సగుత్తం ఏతదవోచ ‘‘అయం ఖో, భన్తే, మిలిన్దో రాజా ఇతో చుతో మనుస్సేసు ఉప్పన్నో, ఏసో ఖో, భన్తే, కేతుమతివిమానే మహాసేనో నామ దేవపుత్తో పటివసతి, సో పటిబలో తేన మిలిన్దేన రఞ్ఞా సద్ధిం సల్లపితుం కఙ్ఖం పటివినేతుం, తం దేవపుత్తం యాచిస్సామ మనుస్సలోకూపపత్తియా’’తి.

అథ ఖో సక్కో దేవానమిన్దో భిక్ఖుసఙ్ఘం పురక్ఖత్వా కేతుమతివిమానం పవిసిత్వా మహాసేనం దేవపుత్తం ఆలిఙ్గిత్వా ఏతదవోచ ‘‘యాచతి తం, మారిస, భిక్ఖుసఙ్ఘో మనుస్సలోకూపపత్తియా’’తి. ‘‘న మే, భన్తే, మనుస్సలోకేనత్థో కమ్మబహులేన, తిబ్బో మనుస్సలోకో, ఇధేవాహం, భన్తే, దేవలోకే ఉపరూపరూపపత్తికో హుత్వా పరినిబ్బాయిస్సామీ’’తి. దుతియమ్పి…పే… తతియమ్పి ఖో సక్కేన దేవానమిన్దేన యాచితో మహాసేనో దేవపుత్తో ఏవమాహ ‘‘న మే, భన్తే, మనుస్సలోకేనత్థో కమ్మబహులేన, తిబ్బో మనుస్సలోకో, ఇధేవాహం, భన్తే, దేవలోకే ఉపరూపరూపపత్తికో హుత్వా పరినిబ్బాయిస్సామీ’’తి.

అథ ఖో ఆయస్మా అస్సగుత్తో మహాసేనం దేవపుత్తం ఏతదవోచ ‘‘ఇధ మయం, మారిస, సదేవకం లోకం అనువిలోకయమానా అఞ్ఞత్ర తయా మిలిన్దస్స రఞ్ఞో వాదం భిన్దిత్వా సాసనం పగ్గహేతుం సమత్థం అఞ్ఞం కఞ్చి న పస్సామ, యాచతి తం, మారిస, భిక్ఖుసఙ్ఘో, సాధు సప్పురిస మనుస్సలోకే నిబ్బత్తిత్వా దసబలస్స సాసనం పగ్గణ్హాహీ’’తి. ఏవం వుత్తే మహాసేనో దేవపుత్తో ‘‘అహం కిర మిలిన్దస్స రఞ్ఞో వాదం భిన్దిత్వా బుద్ధసాసనం పగ్గహేతుం సమత్థో భవిస్సామీ’’తి హట్ఠపహట్ఠో ఉదగ్గుదగ్గో హుత్వా ‘‘సాధు, భన్తే, మనుస్సలోకే ఉప్పజ్జిస్సామీ’’తి పటిఞ్ఞం అదాసి.

౯. అథ ఖో తే భిక్ఖూ దేవలోకే తం కరణీయం తీరేత్వా దేవేసు తావతింసేసు అన్తరహితా హిమవన్తే పబ్బతే రక్ఖితతలే పాతురహేసుం.

అథ ఖో ఆయస్మా అస్సగుత్తో భిక్ఖుసఙ్ఘం ఏతదవోచ ‘‘అత్థావుసో, ఇమస్మిం భిక్ఖుసఙ్ఘే కోచి భిక్ఖు సన్నిపాతం అనాగతో’’తి. ఏవం వుత్తే అఞ్ఞతరో భిక్ఖు ఆయస్మన్తం అస్సగుత్తం ఏతదవోచ ‘‘అత్థి, భన్తే, ఆయస్మా రోహణో ఇతో సత్తమే దివసే హిమవన్తం పబ్బతం పవిసిత్వా నిరోధం సమాపన్నో, తస్స సన్తికే దూతం పాహేథా’’తి. ఆయస్మాపి రోహణో తఙ్ఖణఞ్ఞేవ నిరోధా వుట్ఠాయ ‘‘సఙ్ఘో మం పటిమానేతీ’’తి హిమవన్తే పబ్బతే అన్తరహితో రక్ఖితతలే కోటిసతానం అరహన్తానం పురతో పాతురహోసి.

అథ ఖో ఆయస్మా అస్సగుత్తో ఆయస్మన్తం రోహణం ఏతదవోచ ‘‘కిం ను ఖో, ఆవుసో, రోహణ బుద్ధసాసనే భిజ్జన్తే [పలుజ్జన్తే (సీ. పీ.)] న పస్ససి సఙ్ఘస్స కరణీయానీ’’తి. ‘‘అమనసికారో మే, భన్తే, అహోసీ’’తి.

‘‘తేన, హావుసో రోహణ, దణ్డకమ్మం కరోహీ’’తి. ‘‘కిం, భన్తే, కరోమీ’’తి? ‘‘అత్థావుసో రోహణ, హిమవన్తపబ్బతపస్సే గజఙ్గలం [కజఙ్గలం (సీ. పీ.)] నామ బ్రాహ్మణగామో, తత్థ సోణుత్తరో నామ బ్రాహ్మణో పటివసతి, తస్స పుత్తో ఉప్పజ్జిస్సతి నాగసేనోతి నామ దారకో, తేన హి త్వం, ఆవుసో రోహణ, దసమాసాధికాని సత్త వస్సాని తం కులం పిణ్డాయ పవిసిత్వా నాగసేనం దారకం నీహరిత్వా పబ్బాజేహి, పబ్బజితేవ తస్మిం దణ్డకమ్మతో ముచ్చిస్ససీ’’తి. ఆయస్మాపి ఖో రోహణో ‘‘సాధూ’’తి సమ్పటిచ్ఛి.

౧౦. మహాసేనోపి ఖో దేవపుత్తో దేవలోకా చవిత్వా సోణుత్తరబ్రాహ్మణస్స భరియాయ కుచ్ఛిస్మిం పటిసన్ధిం అగ్గహేసి, సహ పటిసన్ధిగ్గహణా తయో అచ్ఛరియా అబ్భుతా ధమ్మా పాతురహేసుం, ఆవుధభణ్డాని పజ్జలింసు, అగ్గసస్సం అభినిప్ఫన్నం, మహామేఘో అభిప్పవస్సి. ఆయస్మాపి ఖో రోహణో తస్స పటిసన్ధిగ్గహణతో పట్ఠాయ దసమాసాధికాని సత్త వస్సాని తం కులం పిణ్డాయ పవిసన్తో ఏకదివసమ్పి కటచ్ఛుమత్తం భత్తం వా ఉళుఙ్కమత్తం యాగుం వా అభివాదనం వా అఞ్జలికమ్మం వా సామీచికమ్మం వా నాలత్థ, అథ ఖో అక్కోసఞ్ఞేవ పరిభాసఞ్ఞేవ పటిలభతి ‘‘అతిచ్ఛథ భన్తే’’తి వచనమత్తమ్పి వత్తా నామ నాహోసి, దసమాసాధికానం పన సత్తన్నం వస్సానం అచ్చయేన ఏకదివసం ‘‘అతిచ్ఛథ భన్తే’’తి వచనమత్తం అలత్థ. తం దివసమేవ బ్రాహ్మణోపి బహి కమ్మన్తా ఆగచ్ఛన్తో పటిపథే థేరం దిస్వా ‘‘కిం, భో పబ్బజిత, అమ్హాకం గేహం అగమిత్థా’’తి ఆహ. ‘‘ఆమ, బ్రాహ్మణ, అగమమ్హా’’తి. ‘‘అపి కిఞ్చి లభిత్థా’’తి. ‘‘ఆమ, బ్రాహ్మణ, లభిమ్హా’’తి. సో అనత్తమనో గేహం గన్త్వా పుచ్ఛి ‘‘తస్స పబ్బజితస్స కిఞ్చి అదత్థా’’తి. ‘‘న కిఞ్చి అదమ్హా’’తి. బ్రాహ్మణో దుతియదివసే ఘరద్వారే యేవ నిసీది ‘‘అజ్జ పబ్బజితం ముసావాదేన నిగ్గహేస్సామీ’’తి. థేరో దుతియదివసే బ్రాహ్మణస్స ఘరద్వారం సమ్పత్తో.

బ్రాహ్మణో థేరం దిస్వావ ఏవమాహ ‘‘తుమ్హే హియ్యో అమ్హాకం గేహే కిఞ్చి అలభిత్వావ ‘‘లభిమ్హా’’తి అవోచుత్థ, వట్టతి ను ఖో తుమ్హాకం ముసావాదో’’తి. థేరో ఆహ ‘‘మయం, బ్రాహ్మణ, తుమ్హాకం గేహే ( ) [(పవిసన్తా) (క.)] దసమాసాధికాని సత్త వస్సాని ‘అతిచ్ఛథా’తి వచనమత్తమ్పి అలభిత్వా హియ్యో ‘అతిచ్ఛథా’తి వచనమత్తం లభిమ్హా, అథేతం వాచాపటిసన్ధారం [పటిసన్తారం (సీ. పీ.)] ఉపాదాయ ఏవమవోచుమ్హా’’తి.

బ్రాహ్మణో చిన్తేసి ‘‘ఇమే వాచాపటిసన్ధారమత్తమ్పి లభిత్వా జనమజ్ఝే ‘లభిమ్హా’తి పసంసన్తి, అఞ్ఞం కిఞ్చి ఖాదనీయం వా భోజనీయం వా లభిత్వా కస్మా నప్పసంసన్తీ’’తి పసీదిత్వా అత్తనో అత్థాయ పటియాదితభత్తతో కటచ్ఛుభిక్ఖం, తదుపియఞ్చ బ్యఞ్జనం దాపేత్వా ‘‘ఇమం భిక్ఖం సబ్బకాలం తుమ్హే లభిస్సథా’’తి ఆహ.

సో పునదివసతో పభుతి ఉపసఙ్కమన్తస్స థేరస్స ఉపసమం దిస్వా భియ్యోసో మత్తాయ పసీదిత్వా థేరం నిచ్చకాలం అత్తనో ఘరే భత్తవిస్సగ్గకరణత్థాయ యాచి. థేరో తుణ్హీభావేన అధివాసేత్వా దివసే దివసే భత్తకిచ్చం కత్వా గచ్ఛన్తో థోకం థోకం బుద్ధవచనం కథేత్వా గచ్ఛతి. సాపి ఖో బ్రాహ్మణీ దసమాసచ్చయేన పుత్తం విజాయి, ‘‘నాగసేనో’’తిస్స నామమకంసు, సో అనుక్కమేన వడ్ఢన్తో సత్తవస్సికో జాతో.

౧౧. అథ ఖో నాగసేనస్స దారకస్స పితా నాగసేనం దారకం ఏతదవోచ ‘‘ఇమస్మిం ఖో, తాత నాగసేన, బ్రాహ్మణకులే సిక్ఖాని సిక్ఖేయ్యాసీ’’తి. ‘‘కతమాని, తాత, ఇమస్మిం బ్రాహ్మణకులే సిక్ఖాని నామా’’తి? ‘‘తయో ఖో, తాత నాగసేన, వేదా సిక్ఖాని నామ, అవసేసాని సిప్పాని సిప్పం నామా’’తి. ‘‘తేన హి, తాత, సిక్ఖిస్సామీ’’తి.

అథ ఖో సోణుత్తరో బ్రాహ్మణో ఆచరియబ్రాహ్మణస్స ఆచరియభాగం సహస్సం దత్వా అన్తోపాసాదే ఏకస్మిం గబ్భే ఏకతో మఞ్చకం పఞ్ఞపేత్వా ఆచరియబ్రాహ్మణం ఏతదవోచ ‘‘సజ్ఝాపేహి ఖో, త్వం బ్రాహ్మణ, ఇమం దారకం మన్తానీతి. తేన హి ‘తాత దారక’ ఉగ్గణ్హాహి మన్తానీ’’తి. ఆచరియబ్రాహ్మణో సజ్ఝాయతి నాగసేనస్స దారకస్స ఏకేనేవ ఉద్దేసేన తయో వేదా హదయఙ్గతా వాచుగ్గతా సూపధారితా సువవత్థాపితా సుమనసికతా అహేసుం, సకిమేవ చక్ఖుం ఉదపాది తీసు వేదేసు సనిఘణ్డుకేటుభేసు [సనిఘణ్టుకేటుభేసు (క.)] సాక్ఖరప్పభేదేసు ఇతిహాసపఞ్చమేసు పదకో వేయ్యాకరణో లోకాయతమహాపురిసలక్ఖణేసు అనవయో అహోసి.

అథ ఖో నాగసేనో దారకో పితరం ఏతదవోచ ‘‘అత్థి ను ఖో, తాత, ఇమస్మిం బ్రాహ్మణకులే ఇతో ఉత్తరిమ్పి సిక్ఖితబ్బాని, ఉదాహు ఏత్తకానేవా’’తి. ‘‘నత్థి, తాత నాగసేన, ఇమస్మిం బ్రాహ్మణకులే ఇతో ఉత్తరిం సిక్ఖితబ్బాని, ఏత్తకానేవ సిక్ఖితబ్బానీ’’తి.

అథ ఖో నాగసేనో దారకో ఆచరియస్స అనుయోగం దత్వా పాసాదా ఓరుయ్హ పుబ్బవాసనాయ చోదితహదయో రహోగతో పటిసల్లీనో అత్తనో సిప్పస్స ఆదిమజ్ఝపరియోసానం ఓలోకేన్తో ఆదిమ్హి వా మజ్ఝే వా పరియోసానే వా అప్పమత్తకమ్పి సారం అదిస్వా ‘‘తుచ్ఛా వత భో ఇమే వేదా, పలాపా వత భో ఇమే వేదా అసారా నిస్సారా’’తి విప్పటిసారీ అనత్తమనో అహోసి.

౧౨. తేన ఖో పన సమయేన ఆయస్మా రోహణో వత్తనియే సేనాసనే నిసిన్నో నాగసేనస్స దారకస్స చేతసా చేతోపరివితక్కమఞ్ఞాయ నివాసేత్వా పత్తచీవరమాదాయ వత్తనియే సేనాసనే అన్తరహితో గజఙ్గలబ్రాహ్మణగామస్స పురతో పాతురహోసి. అద్దసా ఖో నాగసేనో దారకో అత్తనో ద్వారకోట్ఠకే ఠితో ఆయస్మన్తం రోహణం దూరతోవ ఆగచ్ఛన్తం, దిస్వాన అత్తమనో ఉదగ్గో పముదితో పీతిసోమనస్సజాతో ‘‘అప్పేవ నామాయం పబ్బజితో కఞ్చి సారం జానేయ్యా’’తి యేనాయస్మా రోహణో తేనుపసఙ్కమి, ఉపసఙ్కమిత్వా ఆయస్మన్తం రోహణం ఏతదవోచ ‘‘కో ను ఖో, త్వం మారిస, ఏదిసో భణ్డుకాసావవసనో’’తి. ‘‘పబ్బజితో [పాపకానం మలానం పబ్బాజేతుం పబ్బజితో (సీ. పీ.)] నామాహం దారకా’’తి. ‘‘కేన, త్వం మారిస, పబ్బజితో నామాసీ’’తి? ‘‘పాపకాని మలాని పబ్బాజేతి, తస్మాహం, దారక, పబ్బజితో నామా’’తి. ‘‘కింకారణా, మారిస, కేసా తే న యథా అఞ్ఞేస’’న్తి? ‘‘సోళసిమే, దారక, పలిబోధే దిస్వా కేసమస్సుం ఓహారేత్వా పబ్బజితో. ‘‘కతమే సోళస’’? ‘‘అలఙ్కారపలిబోధో మణ్డనపలిబోధో తేలమక్ఖనపలిబోధో ధోవనపలిబోధో మాలాపలిబోధో గన్ధపలిబోధో వాసనపలిబోధో హరీటకపలిబోధో ఆమలకపలిబోధో రఙ్గపలిబోధో బన్ధనపలిబోధో కోచ్ఛపలిబోధో కప్పకపలిబోధో విజటనపలిబోధో ఊకాపలిబోధో, కేసేసు విలూనేసు సోచన్తి కిలమన్తి పరిదేవన్తి ఉరత్తాళిం కన్దన్తి సమ్మోహం ఆపజ్జన్తి, ఇమేసు ఖో, దారక, సోళససు పలిబోధేసు పలిగుణ్ఠితా మనుస్సా సబ్బాని అతిసుఖుమాని సిప్పాని నాసేన్తీ’’తి. ‘‘కింకారణా, మారిస, వత్థానిపి తే న యథా అఞ్ఞేస’’న్తి? ‘‘కామనిస్సితాని ఖో, దారక, వత్థాని, కామనిస్సితాని గిహిబ్యఞ్జనభణ్డాని [కమనీయాని గిహిబ్యఞ్జనాని (సీ. పీ.)], యాని కానిచి ఖో భయాని వత్థతో ఉప్పజ్జన్తి, తాని కాసావవసనస్స న హోన్తి, తస్మా వత్థానిపి మే న యథా అఞ్ఞేస’’న్తి. ‘‘జానాసి ఖో, త్వం మారిస, సిప్పాని నామా’’తి? ‘‘ఆమ, దారక, జానామహం సిప్పాని, యం లోకే ఉత్తమం మన్తం, తమ్పి జానామీ’’తి. ‘‘మయ్హమ్పి తం, మారిస, దాతుం సక్కా’’తి? ‘‘ఆమ, దారక, సక్కా’’తి. ‘‘తేన హి మే దేహీ’’తి. ‘‘అకాలో ఖో, దారక, అన్తరఘరం పిణ్డాయ పవిట్ఠమ్హా’’తి.

అథ ఖో నాగసేనో దారకో ఆయస్మతో రోహణస్స హత్థతో పత్తం గహేత్వా ఘరం పవేసేత్వా పణీతేన ఖాదనీయేన భోజనీయేన సహత్థా సన్తప్పేత్వా సమ్పవారేత్వా ఆయస్మన్తం రోహణం భుత్తావిం ఓనీతపత్తపాణిం ఏతదవోచ ‘‘దేహి మే దాని, మారిస, మన్త’’న్తి. ‘‘యదా ఖో త్వం, దారక, నిప్పలిబోధో హుత్వా మాతాపితరో అనుజానాపేత్వా మయా గహితం పబ్బజితవేసం గణ్హిస్ససి, తదా దస్సామీ’’తి ఆహ.

అథ ఖో నాగసేనో దారకో మాతాపితరో ఉపసఙ్కమిత్వా ఆహ ‘‘అమ్మతాతా, అయం పబ్బజితో ‘యం లోకే ఉత్తమం మన్తం, తం జానామీ’తి వదతి, న చ అత్తనో సన్తికే అపబ్బజితస్స దేతి, అహం ఏతస్స సన్తికే పబ్బజిత్వా తం ఉత్తమం మన్తం ఉగ్గణ్హిస్సామీ’’తి. అథస్స మాతాపితరో ‘‘పబ్బజిత్వాపి నో పుత్తో మన్తం గణ్హతు, గహేత్వా పున ఆగచ్ఛిస్సతీ’’తి మఞ్ఞమానా ‘‘గణ్హ పుత్తా’’తి అనుజానింసు.

౧౩. అథ ఖో ఆయస్మా రోహణో నాగసేనం దారకం ఆదాయ యేన వత్తనియం సేనాసనం, యేన విజమ్భవత్థు తేనుపసఙ్కమి, ఉపసఙ్కమిత్వా విజమ్భవత్థుస్మిం సేనాసనే ఏకరత్తం వసిత్వా యేన రక్ఖితతలం తేనుపసఙ్కమి, ఉపసఙ్కమిత్వా కోటిసతానం అరహన్తానం మజ్ఝే నాగసేనం దారకం పబ్బాజేసి. పబ్బజితో చ పనాయస్మా నాగసేనో ఆయస్మన్తం రోహణం ఏతదవోచ ‘‘గహితో మే, భన్తే, తవ వేసో, దేథ మే దాని మన్త’’న్తి. అథ ఖో ఆయస్మా రోహణో ‘‘కిమ్హి ను ఖోహం నాగసేనం వినేయ్యం పఠమం వినయే వా సుత్తన్తే వా అభిధమ్మే వా’’తి చిన్తేత్వా ‘‘పణ్డితో ఖో అయం నాగసేనో, సక్కోతి సుఖేనేవ అభిధమ్మం పరియాపుణితు’’న్తి పఠమం అభిధమ్మే వినేసి.

ఆయస్మా చ నాగసేనో ‘‘కుసలా ధమ్మా, అకుసలా ధమ్మా, అబ్యాకతా ధమ్మా’’తి తికదుకపటిమణ్డితం ధమ్మసఙ్గణీపకరణం, ఖన్ధవిభఙ్గాది అట్ఠారస విభఙ్గపటిమణ్డితం విభఙ్గప్పకరణం, ‘‘సఙ్గహో అసఙ్గహో’’తి ఆదినా చుద్దసవిధేన విభత్తం ధాతుకథాపకరణం, ‘‘ఖన్ధపఞ్ఞత్తి ఆయతనపఞ్ఞత్తీ’’తి ఆదినా ఛబ్బిధేన విభత్తం పుగ్గలపఞ్ఞత్తిప్పకరణం, సకవాదే పఞ్చసుత్తసతాని పరవాదే పఞ్చసుత్తసతానీతి సుత్తసహస్సం సమోధానేత్వా విభత్తం కథావత్థుప్పకరణం, ‘‘మూలయమకం ఖన్ధయమక’’న్తి ఆదినా దసవిధేన విభత్తం యమకప్పకరణం, ‘‘హేతుపచ్చయో ఆరమ్మణపచ్చయో’’తి ఆదినా చతువీసతివిధేన విభత్తం పట్ఠానప్పకరణన్తి సబ్బం తం అభిధమ్మపిటకం ఏకేనేవ సజ్ఝాయేన పగుణం కత్వా ‘‘తిట్ఠథ భన్తే, న పున ఓసారేథ, ఏత్తకేనేవాహం సజ్ఝాయిస్సామీ’’తి ఆహ.

౧౪. అథ ఖో ఆయస్మా నాగసేనో యేన కోటిసతా అరహన్తో తేనుపసఙ్కమి, ఉపసఙ్కమిత్వా కోటిసతే అరహన్తే ఏతదవోచ ‘‘అహం ఖో భన్తే ‘కుసలా ధమ్మా, అకుసలా ధమ్మా, అబ్యాకతా ధమ్మా’తి ఇమేసు తీసు పదేసు పక్ఖిపిత్వా సబ్బం తం అభిధమ్మపిటకం విత్థారేన ఓసారేస్సామీ’’తి. ‘‘సాధు, నాగసేన, ఓసారేహీ’’తి.

అథ ఖో ఆయస్మా నాగసేనో సత్త మాసాని సత్త పకరణాని విత్థారేన ఓసారేసి, పథవీ ఉన్నది, దేవతా సాధుకారమదంసు, బ్రహ్మానో అప్ఫోటేసుం, దిబ్బాని చన్దనచుణ్ణాని దిబ్బాని చ మన్దారవపుప్ఫాని అభిప్పవస్సింసు.

౧౫. అథ ఖో కోటిసతా అరహన్తో ఆయస్మన్తం నాగసేనం పరిపుణ్ణవీసతివస్సం రక్ఖితతలే ఉపసమ్పాదేసుం. ఉపసమ్పన్నో చ పనాయస్మా నాగసేనో తస్సా రత్తియా అచ్చయేన పుబ్బణ్హసమయం నివాసేత్వా పత్తచీవరమాదాయ ఉపజ్ఝాయేన సద్ధిం గామం పిణ్డాయ పవిసన్తో ఏవరూపం పరివితక్కం ఉప్పాదేసి ‘‘తుచ్ఛో వత మే ఉపజ్ఝాయో, బాలో వత మే ఉపజ్ఝాయో, ఠపేత్వా అవసేసం బుద్ధవచనం పఠమం మం అభిధమ్మే వినేసీ’’తి.

అథ ఖో ఆయస్మా రోహణో ఆయస్మతో నాగసేనస్స చేతసా చేతోపరివితక్కమఞ్ఞాయ ఆయస్మన్తం నాగసేనం ఏతదవోచ ‘‘అననుచ్ఛవికం ఖో నాగసేన పరివితక్కం వితక్కేసి, న ఖో పనేతం నాగసేన తవానుచ్ఛవిక’’న్తి.

అథ ఖో ఆయస్మతో నాగసేనస్స ఏతదహోసి ‘‘అచ్ఛరియం వత భో, అబ్భుతం వత భో, యత్ర హి నామ మే ఉపజ్ఝాయో చేతసా చేతోపరివితక్కం జానిస్సతి, పణ్డితో వత మే ఉపజ్ఝాయో, యంనూనాహం ఉపజ్ఝాయం ఖమాపేయ్య’’న్తి. అథ ఖో ఆయస్మా నాగసేనో ఆయస్మన్తం రోహణం ఏతదవోచ ‘‘ఖమథ మే, భన్తే, న పున ఏవరూపం వితక్కేస్సామీ’’తి.

అథ ఖో ఆయస్మా రోహణో ఆయస్మన్తం నాగసేనం ఏతదవోచ ‘‘న ఖో త్యాహం నాగసేన ఏత్తావతా ఖమామి, అత్థి ఖో నాగసేన సాగలం నామ నగరం, తత్థ మిలిన్దో నామ రాజా రజ్జం కారేతి, సో దిట్ఠివాదేన పఞ్హం పుచ్ఛిత్వా భిక్ఖుసఙ్ఘం విహేఠేతి, సచే త్వం తత్థ గన్త్వా తం రాజానం దమేత్వా బుద్ధసాసనే పసాదేస్ససి, ఏవాహం తం ఖమిస్సామీ’’తి.

‘‘తిట్ఠతు, భన్తే, ఏకో మిలిన్దో రాజా; సచే, భన్తే, సకలజమ్బుదీపే సబ్బే రాజానో ఆగన్త్వా మం పఞ్హం పుచ్ఛేయ్యుం, సబ్బం తం విసజ్జేత్వా సమ్పదాలేస్సామి, ‘ఖమథ మే భన్తే’తి వత్వా, ‘న ఖమామీ’తి వుత్తే ‘తేన హి, భన్తే, ఇమం తేమాసం కస్స సన్తికే వసిస్సామీ’తి ఆహ’’. అయం ఖో, నాగసేన, ఆయస్మా అస్సగుత్తో వత్తనియే సేనాసనే విహరతి, గచ్ఛ త్వం, నాగసేన, యేనాయస్మా అస్సగుత్తో తేనుపసఙ్కమ, ఉపసఙ్కమిత్వా మమ వచనేన ఆయస్మతో అస్సగుత్తస్స పాదే సిరసా వన్ద, ఏవఞ్చ నం వదేహి ‘ఉపజ్ఝాయో మే, భన్తే, తుమ్హాకం పాదే సిరసా వన్దతి, అప్పాబాధం అప్పాతఙ్కం లహుట్ఠానం బలం ఫాసువిహారం పుచ్ఛతి, ఉపజ్ఝాయో మే, భన్తే, ఇమం తేమాసం తుమ్హాకం సన్తికే వసితుం మం పహిణీ’తి, ‘కోనామో తే ఉపజ్ఝాయో’తి చ వుత్తే ‘రోహణత్థేరో నామ భన్తే’’తి వదేయ్యాసి, ‘అహం కోనామో’తి వుత్తే ఏవం వదేయ్యాసి ‘మమ ఉపజ్ఝాయో, భన్తే, తుమ్హాకం నామం జానాతీ’’’తి. ‘‘ఏవం భన్తే’’తి ఖో ఆయస్మా నాగసేనో ఆయస్మన్తం రోహణం అభివాదేత్వా పదక్ఖిణం కత్వా పత్తచీవరమాదాయ అనుపుబ్బేన చారికం చరమానో యేన వత్తనియం సేనాసనం, యేనాయస్మా అస్సగుత్తో తేనుపసఙ్కమి, ఉపసఙ్కమిత్వా ఆయస్మన్తం అస్సగుత్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం అట్ఠాసి, ఏకమన్తం ఠితో ఖో ఆయస్మా నాగసేనో ఆయస్మన్తం అస్సగుత్తం ఏతదవోచ ‘‘ఉపజ్ఝాయో మే, భన్తే, తుమ్హాకం పాదే సిరసా వన్దతి, ఏవఞ్చ వదేతి అప్పాబాధం అప్పాతఙ్కం లహుట్ఠానం బలం ఫాసువిహారం పుచ్ఛతి, ఉపజ్ఝాయో మే, భన్తే, ఇమం తేమాసం తుమ్హాకం సన్తికే వసితుం మం పహిణీ’’తి.

అథ ఖో ఆయస్మా అస్సగుత్తో ఆయస్మన్తం నాగసేనం ఏతదవోచ ‘‘త్వం కిన్నామోసీ’’తి. ‘‘అహం, భన్తే, నాగసేనో నామా’’తి. ‘‘కోనామో తే ఉపజ్ఝాయో’’తి? ‘‘ఉపజ్ఝాయో మే, భన్తే, రోహణో నామా’’తి. ‘‘అహం కోనామో’’తి. ‘‘ఉపజ్ఝాయో మే, భన్తే, తుమ్హాకం నామం జానాతీ’’తి.

‘‘సాధు, నాగసేన, పత్తచీవరం పటిసామేహీ’’తి. ‘‘సాధు భన్తే’’తి పత్తచీవరం పటిసామేత్వా పునదివసే పరివేణం సమ్మజ్జిత్వా ముఖోదకం దన్తపోణం ఉపట్ఠపేసి. థేరో సమ్మజ్జితట్ఠానం పటిసమ్మజ్జి, తం ఉదకం ఛడ్డేత్వా అఞ్ఞం ఉదకం ఆహరి, తఞ్చ దన్తకట్ఠం అపనేత్వా అఞ్ఞం దన్తకట్ఠం గణ్హి, న ఆలాపసల్లాపం అకాసి, ఏవం సత్త దివసాని కత్వా సత్తమే దివసే పున పుచ్ఛిత్వా పున తేన తథేవ వుత్తే వస్సవాసం అనుజాని.

౧౬. తేన ఖో పన సమయేన ఏకా మహాఉపాసికా ఆయస్మన్తం అస్సగుత్తం తింసమత్తాని వస్సాని ఉపట్ఠాసి. అథ ఖో సా మహాఉపాసికా తేమాసచ్చయేన యేనాయస్మా అస్సగుత్తో తేనుపసఙ్కమి, ఉపసఙ్కమిత్వా ఆయస్మన్తం అస్సగుత్తం ఏతదవోచ ‘‘అత్థి ను ఖో, తాత, తుమ్హాకం సన్తికే అఞ్ఞో భిక్ఖూ’’తి. ‘‘అత్థి, మహాఉపాసికే, అమ్హాకం సన్తికే నాగసేనో నామ భిక్ఖూ’’తి. ‘‘తేన హి, తాత అస్సగుత్త, అధివాసేహి నాగసేనేన సద్ధిం స్వాతనాయ భత్త’’న్తి. అధివాసేసి ఖో ఆయస్మా అస్సగుత్తో తుణ్హీభావేన.

అథ ఖో ఆయస్మా అస్సగుత్తో తస్సా రత్తియా అచ్చయేన పుబ్బణ్హసమయం నివాసేత్వా పత్తచీవరమాదాయ ఆయస్మతా నాగసేనేన సద్ధిం పచ్ఛాసమణేన యేన మహాఉపాసికాయ నివేసనం తేనుపసఙ్కమి, ఉపసఙ్కమిత్వా పఞ్ఞత్తే ఆసనే నిసీది. అథ ఖో సా మహాఉపాసికా ఆయస్మన్తం అస్సగుత్తం ఆయస్మన్తఞ్చ నాగసేనం పణీతేన ఖాదనీయేన భోజనీయేన సహత్థా సన్తప్పేసి సమ్పవారేసి. అథ ఖో ఆయస్మా అస్సగుత్తో భుత్తావిం ఓనీతపత్తపాణిం ఆయస్మన్తం నాగసేనం ఏతదవోచ ‘‘త్వం, నాగసేన, మహాఉపాసికాయ అనుమోదనం కరోహీ’’తి ఇదం వత్వా ఉట్ఠాయాసనా పక్కామి.

అథ ఖో సా మహాఉపాసికా ఆయస్మన్తం నాగసేనం ఏతదవోచ ‘‘మహల్లికా ఖోహం, తాత నాగసేన, గమ్భీరాయ ధమ్మకథాయ మయ్హం అనుమోదనం కరోహీ’’తి. అథ ఖో ఆయస్మా నాగసేనో తస్సా మహాఉపాసికాయ గమ్భీరాయ ధమ్మకథాయ లోకుత్తరాయ సుఞ్ఞతప్పటిసంయుత్తాయ అనుమోదనం అకాసి. అథ ఖో తస్సా మహాఉపాసికాయ తస్మింయేవ ఆసనే విరజం వీతమలం ధమ్మచక్ఖుం ఉదపాది ‘‘యం కిఞ్చి సముదయధమ్మం, సబ్బం తం నిరోధధమ్మ’’న్తి. ఆయస్మాపి ఖో నాగసేనో తస్సా మహాఉపాసికాయ అనుమోదనం కత్వా అత్తనా దేసితం ధమ్మం పచ్చవేక్ఖన్తో విపస్సనం పట్ఠపేత్వా తస్మింయేవ ఆసనే నిసిన్నో సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠాసి.

అథ ఖో ఆయస్మా అస్సగుత్తో మణ్డలమాళే నిసిన్నో ద్విన్నమ్పి ధమ్మచక్ఖుపటిలాభం ఞత్వా సాధుకారం పవత్తేసి ‘‘సాధు సాధు నాగసేన, ఏకేన కణ్డప్పహారేన ద్వే మహాకాయా పదాలితా’’తి, అనేకాని చ దేవతాసహస్సాని సాధుకారం పవత్తేసుం.

౧౭. అథ ఖో ఆయస్మా నాగసేనో ఉట్ఠాయాసనా యేనాయస్మా అస్సగుత్తో తేనుపసఙ్కమి, ఉపసఙ్కమిత్వా ఆయస్మన్తం అస్సగుత్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది, ఏకమన్తం నిసిన్నం ఖో ఆయస్మన్తం నాగసేనం ఆయస్మా అస్సగుత్తో ఏతదవోచ ‘‘గచ్ఛ, త్వం నాగసేన, పాటలిపుత్తం, పాటలిపుత్తనగరే అసోకారామే ఆయస్మా ధమ్మరక్ఖితో పటివసతి, తస్స సన్తికే బుద్ధవచనం పరియాపుణాహీ’’తి. ‘‘కీవ దూరో, భన్తే, ఇతో పాటలిపుత్తనగర’’న్తి? ‘‘యోజనసతాని ఖో నాగసేనా’’తి. ‘‘దూరో ఖో, భన్తే, మగ్గో. అన్తరామగ్గే భిక్ఖా దుల్లభా, కథాహం గమిస్సామీ’’తి? ‘‘గచ్ఛ, త్వం నాగసేన, అన్తరామగ్గే పిణ్డపాతం లభిస్ససి సాలీనం ఓదనం విగతకాళకం అనేకసూపం అనేకబ్యఞ్జన’’న్తి. ‘‘ఏవం భన్తే’’తి ఖో ఆయస్మా నాగసేనో ఆయస్మన్తం అస్సగుత్తం అభివాదేత్వా పదక్ఖిణం కత్వా పత్తచీవరమాదాయ యేన పాటలిపుత్తం తేన చారికం పక్కామి.

౧౮. తేన ఖో పన సమయేన పాటలిపుత్తకో సేట్ఠి పఞ్చహి సకటసతేహి పాటలిపుత్తగామిమగ్గం పటిపన్నో హోతి. అద్దసా ఖో పాటలిపుత్తకో సేట్ఠి ఆయస్మన్తం నాగసేనం దూరతోవ ఆగచ్ఛన్తం, దిస్వాన యేనాయస్మా నాగసేనో తేనుపసఙ్కమి, ఉపసఙ్కమిత్వా ఆయస్మన్తం నాగసేనం అభివాదేత్వా ‘‘కుహిం గచ్ఛసి తాతా’’తి ఆహ. ‘‘పాటలిపుత్తం గహపతీ’’తి. ‘‘సాధు తాత, మయమ్పి పాటలిపుత్తం గచ్ఛామ. అమ్హేహి సద్ధిం సుఖం గచ్ఛథా’’తి.

అథ ఖో పాటలిపుత్తకో సేట్ఠి ఆయస్మతో నాగసేనస్స ఇరియాపథే పసీదిత్వా ఆయస్మన్తం నాగసేనం పణీతేన ఖాదనీయేన భోజనీయేన సహత్థా సన్తప్పేత్వా సమ్పవారేత్వా ఆయస్మన్తం నాగసేనం భుత్తావిం ఓనీతపత్తపాణిం అఞ్ఞతరం నీచం ఆసనం గహేత్వా ఏకమన్తం నిసీది, ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో పాటలిపుత్తకో సేట్ఠి ఆయస్మన్తం నాగసేనం ఏతదవోచ ‘‘కిన్నామోసి త్వం తాతా’’తి. ‘‘అహం, గహపతి, నాగసేనో నామా’’తి. ‘‘జానాసి ఖో, త్వం తాత, బుద్ధవచనం నామా’’తి? ‘‘జానామి ఖోహం, గహపతి, అభిధమ్మపదానీ’’తి. ‘‘లాభా నో తాత, సులద్ధం నో తాత, అహమ్పి ఖో, తాత, ఆభిధమ్మికో, త్వమ్పి ఆభిధమ్మికో, భణ, తాత, అభిధమ్మపదానీ’’తి. అథ ఖో ఆయస్మా నాగసేనో పాటలిపుత్తకస్స సేట్ఠిస్స అభిధమ్మం దేసేసి, దేసేన్తే యేవ పాటలిపుత్తకస్స సేట్ఠిస్స విరజం వీతమలం ధమ్మచక్ఖుం ఉదపాది ‘‘యం కిఞ్చి సముదయధమ్మం, సబ్బం తం నిరోధధమ్మ’’న్తి.

అథ ఖో పాటలిపుత్తకో సేట్ఠి పఞ్చమత్తాని సకటసతాని పురతో ఉయ్యోజేత్వా సయం పచ్ఛతో గచ్ఛన్తో పాటలిపుత్తస్స అవిదూరే ద్వేధాపథే ఠత్వా ఆయస్మన్తం నాగసేనం ఏతదవోచ ‘‘అయం ఖో, తాత నాగసేన, అసోకారామస్స మగ్గో, ఇదం ఖో, తాత, అమ్హాకం కమ్బలరతనం సోళసహత్థం ఆయామేన, అట్ఠహత్థం విత్థారేన, పటిగ్గణ్హాహి ఖో, తాత, ఇదం కమ్బలరతనం అనుకమ్పం ఉపాదాయా’’తి. పటిగ్గహేసి ఖో ఆయస్మా నాగసేనో తం కమ్బలరతనం అనుకమ్పం ఉపాదాయ. అథ ఖో పాటలిపుత్తకో సేట్ఠి అత్తమనో ఉదగ్గో పముదితో పీతిసోమనస్సజాతో ఆయస్మన్తం నాగసేనం అభివాదేత్వా పదక్ఖిణం కత్వా పక్కామి.

౧౯. అథ ఖో ఆయస్మా నాగసేనో యేన అసోకారామో యేనాయస్మా ధమ్మరక్ఖితో తేనుపసఙ్కమి, ఉపసఙ్కమిత్వా ఆయస్మన్తం ధమ్మరక్ఖితం అభివాదేత్వా అత్తనో ఆగతకారణం కథేత్వా ఆయస్మతో ధమ్మరక్ఖితస్స సన్తికే తేపిటకం బుద్ధవచనం ఏకేనేవ ఉద్దేసేన తీహి మాసేహి బ్యఞ్జనసో పరియాపుణిత్వా పున తీహి మాసేహి అత్థసో మనసాకాసి.

అథ ఖో ఆయస్మా ధమ్మరక్ఖితో ఆయస్మన్తం నాగసేనం ఏతదవోచ ‘‘సేయ్యథాపి, నాగసేన, గోపాలకో గావో రక్ఖతి, అఞ్ఞే గోరసం పరిభుఞ్జన్తి. ఏవమేవ ఖో, త్వం నాగసేన, తేపిటకం బుద్ధవచనం ధారేన్తోపి న భాగీ సామఞ్ఞస్సా’’తి. ‘‘హోతు, భన్తే, అలం ఏత్తకేనా’’తి. తేనేవ దివసభాగేన తేన రత్తిభాగేన సహ పటిసమ్భిదాహి అరహత్తం పాపుణి, సహ సచ్చప్పటివేధేన ఆయస్మతో నాగసేనస్స సబ్బే దేవా సాధుకారమదంసు, పథవీ ఉన్నది, బ్రహ్మానో అప్ఫోటేసుం, దిబ్బాని చన్దనచుణ్ణాని దిబ్బాని చ మన్దారవపుప్ఫాని అభిప్పవస్సింసు.

౨౦. తేన ఖో పన సమయేన కోటిసతా అరహన్తో హిమవన్తే పబ్బతే రక్ఖితతలే సన్నిపతిత్వా ఆయస్మతో నాగసేనస్స సన్తికే దూతం పాహేసుం ‘‘ఆగచ్ఛతు నాగసేనో, దస్సనకామా మయం నాగసేన’’న్తి. అథ ఖో ఆయస్మా నాగసేనో దూతస్స వచనం సుత్వా అసోకారామే అన్తరహితో హిమవన్తే పబ్బతే రక్ఖితతలే కోటిసతానం అరహన్తానం పురతో పాతురహోసి.

అథ ఖో కోటిసతా అరహన్తో ఆయస్మన్తం నాగసేనం ఏతదవోచుం ‘‘ఏసో ఖో, నాగసేన, మిలిన్దో రాజా భిక్ఖుసఙ్ఘం విహేఠేతి వాదప్పటివాదేన పఞ్హపుచ్ఛాయ. సాధు, నాగసేన, గచ్ఛ త్వం మిలిన్దం రాజానం దమేహీ’’తి. ‘‘తిట్ఠతు, భన్తే, ఏకో మిలిన్దో రాజా; సచే, భన్తే, సకలజమ్బుదీపే రాజానో ఆగన్త్వా మం పఞ్హం పుచ్ఛేయ్యుం, సబ్బం తం విసజ్జేత్వా సమ్పదాలేస్సామి, గచ్ఛథ వో, భన్తే, అచ్ఛమ్భితా సాగలనగర’’న్తి. అథ ఖో థేరా భిక్ఖూ సాగలనగరం కాసావప్పజ్జోతం ఇసివాతపటివాతం అకంసు.

౨౧. తేన ఖో పన సమయేన ఆయస్మా ఆయుపాలో సఙ్ఖ్యేయ్యపరివేణే పటివసతి. అథ ఖో మిలిన్దో రాజా అమచ్చే ఏతదవోచ ‘‘రమణీయా వత భో దోసినా రత్తి, కన్ను ఖ్వజ్జ సమణం వా బ్రాహ్మణం వా ఉపసఙ్కమేయ్యామ సాకచ్ఛాయ పఞ్హపుచ్ఛనాయ, కో మయా సద్ధిం సల్లపితుం ఉస్సహతి కఙ్ఖం పటివినేతు’’న్తి. ఏవం వుత్తే పఞ్చసతా యోనకా రాజానం మిలిన్దం ఏతదవోచుం ‘‘అత్థి, మహారాజ, ఆయుపాలో నామ థేరో తేపిటకో బహుస్సుతో ఆగతాగమో, సో ఏతరహి సఙ్ఖ్యేయ్యపరివేణే పటివసతి; గచ్ఛ, త్వం మహారాజ, ఆయస్మన్తం ఆయుపాలం పఞ్హం పుచ్ఛస్సూ’’తి. ‘‘తేన హి, భణే, భదన్తస్స ఆరోచేథా’’తి.

అథ ఖో నేమిత్తికో ఆయస్మతో ఆయుపాలస్స సన్తికే దూతం పాహేసి ‘‘రాజా, భన్తే, మిలిన్దో ఆయస్మన్తం ఆయుపాలం దస్సనకామో’’తి. ఆయస్మాపి ఖో ఆయుపాలో ఏవమాహ ‘‘తేన హి ఆగచ్ఛతూ’’తి. అథ ఖో మిలిన్దో రాజా పఞ్చమత్తేహి యోనకసతేహి పరివుతో రథవరమారుయ్హ యేన సఙ్ఖ్యేయ్యపరివేణం యేనాయస్మా ఆయుపాలో తేనుపసఙ్కమి, ఉపసఙ్కమిత్వా ఆయస్మతా ఆయుపాలేన సద్ధిం సమ్మోది, సమ్మోదనీయం కథం సారణీయం వీతిసారేత్వా ఏకమన్తం నిసీది, ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో మిలిన్దో రాజా ఆయస్మన్తం ఆయుపాలం ఏతదవోచ ‘‘కిమత్థియా, భన్తే ఆయుపాల, తుమ్హాకం పబ్బజ్జా, కో చ తుమ్హాకం పరమత్థో’’తి. థేరో ఆహ ‘‘ధమ్మచరియసమచరియత్థా ఖో, మహారాజ, పబ్బజ్జా, సామఞ్ఞఫలం ఖో పన అమ్హాకం పరమత్థో’’తి. ‘‘అత్థి పన, భన్తే, కోచి గిహీపి ధమ్మచారీ సమచారీ’’తి? ‘‘ఆమ, మహారాజ, అత్థి గిహీపి ధమ్మచారీ సమచారీ, భగవతి ఖో, మహారాజ, బారాణసియం ఇసిపతనే మిగదాయే ధమ్మచక్కం పవత్తేన్తే అట్ఠారసన్నం బ్రహ్మకోటీనం ధమ్మాభిసమయో అహోసి, దేవతానం పన ధమ్మాభిసమయో గణనపథం వీతివత్తో, సబ్బేతే గిహిభూతా, న పబ్బజితా.

‘‘పున చపరం, మహారాజ, భగవతా ఖో మహాసమయసుత్తన్తే దేసియమానే, మహామఙ్గలసుత్తన్తే దేసియమానే, సమచిత్తపరియాయసుత్తన్తే దేసియమానే, రాహులోవాదసుత్తన్తే దేసియమానే, పరాభవసుత్తన్తే దేసియమానే గణనపథం వీతివత్తానం దేవతానం ధమ్మాభిసమయో అహోసి, సబ్బేతే గిహిభూతా, న పబ్బజితా’’తి. ‘‘తేన హి, భన్తే ఆయుపాల, నిరత్థికా తుమ్హాకం పబ్బజ్జా, పుబ్బే కతస్స పాపకమ్మస్స నిస్సన్దేన సమణా సక్యపుత్తియా పబ్బజన్తి ధుతఙ్గాని చ పరిహరన్తి. యే ఖో తే, భన్తే ఆయుపాల, భిక్ఖూ ఏకాసనికా, నూన తే పుబ్బే పరేసం భోగహారకా చోరా, తే పరేసం భోగే అచ్ఛిన్దిత్వా తస్స కమ్మస్స నిస్సన్దేన ఏతరహి ఏకాసనికా భవన్తి, న లభన్తి కాలేన కాలం పరిభుఞ్జితుం, నత్థి తేసం సీలం, నత్థి తపో, నత్థి బ్రహ్మచరియం. యే ఖో పన తే, భన్తే ఆయుపాల, భిక్ఖూ అబ్భోకాసికా, నూన తే పుబ్బే గామఘాతకా చోరా, తే పరేసం గేహాని వినాసేత్వా తస్స కమ్మస్స నిస్సన్దేన ఏతరహి అబ్భోకాసికా భవన్తి, న లభన్తి సేనాసనాని పరిభుఞ్జితుం, నత్థి తేసం సీలం, నత్థి తపో, నత్థి బ్రహ్మచరియం. యే ఖో పన తే, భన్తే ఆయుపాల, భిక్ఖూ నేసజ్జికా, నూన తే పుబ్బే పన్థదూసకా చోరా, తే పరేసం పథికే జనే గహేత్వా బన్ధిత్వా నిసీదాపేత్వా తస్స కమ్మస్స నిస్సన్దేన ఏతరహి నేసజ్జికా భవన్తి, న లభన్తి సేయ్యం కప్పేతుం, నత్థి తేసం సీలం, నత్థి తపో, నత్థి బ్రహ్మచరియ’’న్తి ఆహ.

ఏవం వుత్తే ఆయస్మా ఆయుపాలో తుణ్హీ అహోసి, న కిఞ్చి పటిభాసి. అథ ఖో పఞ్చసతా యోనకా రాజానం మిలిన్దం ఏతదవోచుం ‘‘పణ్డితో, మహారాజ, థేరో, అపి చ ఖో అవిసారదో న కిఞ్చి పటిభాసతీ’’తి.

అథ ఖో మిలిన్దో రాజా ఆయస్మన్తం ఆయుపాలం తుణ్హీభూతం దిస్వా అప్ఫోటేత్వా ఉక్కుట్ఠిం కత్వా యోనకే ఏతదవోచ ‘‘తుచ్ఛో వత భో జమ్బుదీపో, పలాపో వత భో జమ్బుదీపో, నత్థి కోచి సమణో వా బ్రాహ్మణో వా, యో మయా సద్ధిం సల్లపితుం ఉస్సహతి కఙ్ఖం పటివినేతు’’న్తి.

౨౨. అథ ఖో మిలిన్దస్స రఞ్ఞో సబ్బం తం పరిసం అనువిలోకేన్తస్స అభీతే అమఙ్కుభూతే యోనకే దిస్వా ఏతదహోసి ‘‘నిస్సంసయం అత్థి మఞ్ఞే అఞ్ఞో కోచి పణ్డితో భిక్ఖు, యో మయా సద్ధిం సల్లపితుం ఉస్సహతి, యేనిమే యోనకా న మఙ్కుభూతా’’తి. అథ ఖో మిలిన్దో రాజా యోనకే ఏతదవోచ ‘‘అత్థి, భణే, అఞ్ఞో కోచి పణ్డితో భిక్ఖు, యో మయా సద్ధిం సల్లపితుం ఉస్సహతి కఙ్ఖం పటివినేతు’’న్తి.

తేన ఖో పన సమయేన ఆయస్మా నాగసేనో సమణగణపరివుతో సఙ్ఘీ గణీ గణాచరియో ఞాతో యసస్సీ సాధుసమ్మతో బహుజనస్స పణ్డితో బ్యత్తో మేధావీ నిపుణో విఞ్ఞూ విభావీ వినీతో విసారదో బహుస్సుతో తేపిటకో వేదగూ పభిన్నబుద్ధిమా ఆగతాగమో పభిన్నపటిసమ్భిదో నవఙ్గసత్థుసాసనే పరియత్తిధరో పారమిప్పత్తో జినవచనే ధమ్మత్థదేసనాపటివేధకుసలో అక్ఖయవిచిత్రపటిభానో చిత్రకథీ కల్యాణవాక్కరణో దురాసదో దుప్పసహో దురుత్తరో దురావరణో దున్నివారయో, సాగరో వియ అక్ఖోభో, గిరిరాజా వియ నిచ్చలో, రణఞ్జహో తమోనుదో పభఙ్కరో మహాకథీ పరగణిగణమథనో పరతిత్థియమద్దనో భిక్ఖూనం భిక్ఖునీనం ఉపాసకానం ఉపాసికానం రాజూనం రాజమహామత్తానం సక్కతో గరుకతో మానితో పూజితో అపచితో లాభీ చీవరపిణ్డపాతసేనాసనగిలానప్పచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారానం లాభగ్గయసగ్గప్పత్తో వుద్ధానం విఞ్ఞూనం సోతావధానేన సమన్నాగతానం సన్దస్సేన్తో నవఙ్గం జినసాసనరతనం, ఉపదిసన్తో ధమ్మమగ్గం, ధారేన్తో ధమ్మప్పజ్జోతం, ఉస్సాపేన్తో ధమ్మయూపం, యజన్తో ధమ్మయాగం, పగ్గణ్హన్తో ధమ్మద్ధజం, ఉస్సాపేన్తో ధమ్మకేతుం, ధమేన్తో [ఉప్పళాసేన్తో (సీ. పీ.)] ధమ్మసఙ్ఖం, ఆహనన్తో ధమ్మభేరిం, నదన్తో సీహనాదం, గజ్జన్తో ఇన్దగజ్జితం, మధురగిరగజ్జితేన ఞాణవరవిజ్జుజాలపరివేఠితేన కరుణాజలభరితేన మహతా ధమ్మామతమేఘేన సకలలోకమభితప్పయన్తో గామనిగమరాజధానీసు చారికం చరమానో అనుపుబ్బేన సాగలనగరం అనుప్పత్తో హోతి. తత్ర సుదం ఆయస్మా నాగసేనో అసీతియా భిక్ఖుసహస్సేహి సద్ధిం సఙ్ఖ్యేయ్యపరివేణే పటివసతి. తేనాహు పోరాణా –

‘‘బహుస్సుతో చిత్రకథీ, నిపుణో చ విసారదో;

సామయికో చ కుసలో, పటిభానే చ కోవిదో.

‘‘తే చ తేపిటకా భిక్ఖూ, పఞ్చనేకాయికాపి చ;

చతునేకాయికా చేవ, నాగసేనం పురక్ఖరుం.

‘‘గమ్భీరపఞ్ఞో మేధావీ, మగ్గామగ్గస్స కోవిదో;

ఉత్తమత్థం అనుప్పత్తో, నాగసేనో విసారదో.

‘‘తేహి భిక్ఖూహి పరివుతో, నిపుణేహి సచ్చవాదిభి;

చరన్తో గామనిగమం, సాగలం ఉపసఙ్కమి.

‘‘సఙ్ఖ్యేయ్యపరివేణస్మిం, నాగసేనో తదా వసి;

కథేతి సో మనుస్సేహి, పబ్బతే కేసరీ యథా’’తి.

౨౩. అథ ఖో దేవమన్తియో రాజానం మిలిన్దం ఏతదవోచ ‘‘ఆగమేహి, త్వం మహారాజ; అత్థి, మహారాజ, నాగసేనో నామ థేరో పణ్డితో బ్యత్తో మేధావీ వినీతో విసారదో బహుస్సుతో చిత్రకథీ కల్యాణపటిభానో అత్థధమ్మనిరుత్తిపటిభానపటిసమ్భిదాసు పారమిప్పత్తో, సో ఏతరహి సఙ్ఖ్యేయ్యపరివేణే పటివసతి, గచ్ఛ, త్వం మహారాజ, ఆయస్మన్తం నాగసేనం పఞ్హం పుచ్ఛస్సు, ఉస్సహతి సో తయా సద్ధిం సల్లపితుం కఙ్ఖం పటివినేతు’’న్తి. అథ ఖో మిలిన్దస్స రఞ్ఞో సహసా ‘‘నాగసేనో’’తి సద్దం సుత్వావ అహుదేవ భయం, అహుదేవ ఛమ్భితత్తం, అహుదేవ లోమహంసో. అథ ఖో మిలిన్దో రాజా దేవమన్తియం ఏతదవోచ ‘‘ఉస్సహతి భో నాగసేనో భిక్ఖు మయా సద్ధిం సల్లపితు’’న్తి? ‘‘ఉస్సహతి, మహారాజ, అపి ఇన్దయమవరుణకువేరపజాపతి సుయామ సన్తుసితలోకపాలేహిపి పితుపితామహేన మహాబ్రహ్మునాపి సద్ధిం సల్లపితుం, కిమఙ్గం పన మనుస్సభూతేనా’’తి.

అథ ఖో మిలిన్దో రాజా దేవమన్తియం ఏతదవోచ ‘‘తేన హి, త్వం దేవమన్తియ, భదన్తస్స సన్తికే దూతం పేసేహీ’’తి. ‘‘ఏవం దేవా’’తి ఖో దేవమన్తియో ఆయస్మతో నాగసేనస్స సన్తికే దూతం పాహేసి ‘‘రాజా, భన్తే, మిలిన్దో ఆయస్మన్తం దస్సనకామో’’తి. ఆయస్మాపి ఖో నాగసేనో ఏవమాహ ‘‘తేన హి ఆగచ్ఛతూ’’తి.

అథ ఖో మిలిన్దో రాజా పఞ్చమత్తేహి యోనకసతేహి పరివుతో రథవరమారుయ్హ మహతా బలకాయేన సద్ధిం యేన సఙ్ఖ్యేయ్యపరివేణం యేనాయస్మా నాగసేనో తేనుపసఙ్కమి. తేన ఖో పన సమయేన ఆయస్మా నాగసేనో అసీతియా భిక్ఖుసహస్సేహి సద్ధిం మణ్డలమాళే నిసిన్నో హోతి. అద్దసా ఖో మిలిన్దో రాజా ఆయస్మతో నాగసేనస్స పరిసం దూరతోవ, దిస్వాన దేవమన్తియం ఏతదవోచ ‘‘కస్సేసా, దేవమన్తియ, మహతీ పరిసా’’తి? ‘‘ఆయస్మతో ఖో, మహారాజ, నాగసేనస్స పరిసా’’తి.

అథ ఖో మిలిన్దస్స రఞ్ఞో ఆయస్మతో నాగసేనస్స పరిసం దూరతోవ దిస్వా అహుదేవ భయం, అహుదేవ ఛమ్భితత్తం, అహుదేవ లోమహంసో. అథ ఖో మిలిన్దో రాజా ఖగ్గపరివారితో వియ గజో, గరుళపరివారితో వియ నాగో, అజగరపరివారితో వియ కోత్థుకో [కోత్థుకో (సీ. పీ.)], మహింసపరివుతో వియ అచ్ఛో, నాగానుబద్ధో వియ మణ్డూకో, సద్దూలానుబద్ధో వియ మిగో, అహితుణ్డికసమాగతో [అభిగుణ్ఠికసమాగతో (సీ. పీ.)] వియ పన్నగో, మజ్జారసమాగతో వియ ఉన్దూరో, భూతవేజ్జసమాగతో వియ పిసాచో, రాహుమఖగతో వియ చన్దో, పన్నగో వియ పేళన్తరగతో, సకుణో వియ పఞ్జరన్తరగతో, మచ్ఛో వియ జాలన్తరగతో, వాళవనమనుప్పవిట్ఠో వియ పురిసో, వేస్సవణాపరాధికో వియ యక్ఖో, పరిక్ఖీణాయుకో వియ దేవపుత్తో భీతో ఉబ్బిగ్గో ఉత్రస్తో సంవిగ్గో లోమహట్ఠజాతో విమనో దుమ్మనో భన్తచిత్తో విపరిణతమానసో ‘‘మా మం అయం పరిజనో పరిభవీ’’తి సతిం [ధీతిం (సీ. పీ.)] ఉపట్ఠపేత్వా దేవమన్తియం ఏతదవోచ – ‘‘మా ఖో, త్వం దేవమన్తియ, ఆయస్మన్తం నాగసేనం మయ్హం ఆచిక్ఖేయ్యాసి, అనక్ఖాతఞ్ఞేవాహం నాగసేనం జానిస్సామీ’’తి. ‘‘సాధు, మహారాజ, త్వఞ్ఞేవ జానాహీ’’తి.

తేన ఖో పన సమయేన ఆయస్మా నాగసేనో తస్సా భిక్ఖుపరిసాయ పురతో చత్తాలీసాయ భిక్ఖుసహస్సానం నవకతరో హోతి పచ్ఛతో చత్తాలీసాయ భిక్ఖుసహస్సానం వుడ్ఢతరో.

అథ ఖో మిలిన్దో రాజా సబ్బం తం భిక్ఖుసఙ్ఘం పురతో చ పచ్ఛతో చ మజ్ఝతో చ అనువిలోకేన్తో అద్దసా ఖో ఆయస్మన్తం నాగసేనం దూరతోవ భిక్ఖుసఙ్ఘస్స మజ్ఝే నిసిన్నం కేసరసీహం వియ విగతభయభేరవం విగతలోమహంసం విగతభయసారజ్జం, దిస్వాన ఆకారేనేవ అఞ్ఞాసి ‘‘ఏసో ఖో ఏత్థ నాగసేనో’’తి.

అథ ఖో మిలిన్దో రాజా దేవమన్తియం ఏతదవోచ ‘‘ఏసో ఖో, దేవమన్తియ, ఆయస్మా నాగసేనో’’తి. ‘‘ఆమ, మహారాజ, ఏసో ఖో నాగసేనో, సుట్ఠు ఖో, త్వం మహారాజ, నాగసేనం అఞ్ఞాసీ’’తి. తతో రాజా తుట్ఠో అహోసి ‘‘అనక్ఖాతోవ మయా నాగసేనో అఞ్ఞాతో’’తి. అథ ఖో మిలిన్దస్స రఞ్ఞో ఆయస్మన్తం నాగసేనం దిస్వావ అహుదేవ భయం, అహుదేవ ఛమ్భితత్తం, అహుదేవ లోమహంసో.

తేనాహు –

‘‘చరణేన చ సమ్పన్నం, సుదన్తం ఉత్తమే దమే;

దిస్వా రాజా నాగసేనం, ఇదం వచనమబ్రవి.

‘‘కథితా [కథికా (సీ. పీ.)] మయా బహూ దిట్ఠా, సాకచ్ఛా ఓసటా బహూ;

న తాదిసం భయం ఆసి, అజ్జ తాసో యథా మమ.

‘‘నిస్సంసయం పరాజయో, మమ అజ్జ భవిస్సతి;

జయో చ నాగసేనస్స, యథా చిత్తం న సణ్ఠిత’’న్తి.

బాహిరకథా నిట్ఠితా.

౨-౩. మిలిన్దపఞ్హో

౧. మహావగ్గో

౧. పఞ్ఞత్తిపఞ్హో

౧. అథ ఖో మిలిన్దో రాజా యేనాయస్మా నాగసేనో తేనుపసఙ్కమి, ఉపసఙ్కమిత్వా ఆయస్మతా నాగసేనేన సద్ధిం సమ్మోది, సమ్మోదనీయం కథం సారణీయం వీతిసారేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఆయస్మాపి ఖో నాగసేనో పటిసమ్మోదనీయేనేవ [పటిసమ్మోది, తేనేవ (సీ.)] మిలిన్దస్స రఞ్ఞో చిత్తం ఆరాధేసి. అథ ఖో మిలిన్దో రాజా ఆయస్మన్తం నాగసేనం ఏతదవోచ ‘‘కథం భదన్తో ఞాయతి, కిన్నామోసి భన్తే’’తి? ‘‘నాగసేనో’’తి ఖో అహం, మహారాజ, ఞాయామి, ‘‘నాగసేనో’’తి ఖో మం, మహారాజ, సబ్రహ్మచారీ సముదాచరన్తి, అపి చ మాతాపితరో నామం కరోన్తి ‘‘నాగసేనో’’తి వా ‘‘సూరసేనో’’తి వా ‘‘వీరసేనో’’తి వా ‘‘సీహసేనో’’తి వా, అపి చ ఖో, మహారాజ, సఙ్ఖా సమఞ్ఞా పఞ్ఞత్తి వోహారో నామమత్తం యదిదం నాగసేనోతి, న హేత్థ పుగ్గలో ఉపలబ్భతీతి.

అథ ఖో మిలిన్దో రాజా ఏవమాహ ‘‘సుణన్తు మే భోన్తో పఞ్చసతా యోనకా అసీతిసహస్సా చ భిక్ఖూ, అయం నాగసేనో ఏవమాహ ‘న హేత్థ పుగ్గలో ఉపలబ్భతీ’తి, కల్లం ను ఖో తదభినన్దితు’’న్తి. అథ ఖో మిలిన్దో రాజా ఆయస్మన్తం నాగసేనం ఏతదవోచ ‘‘సచే, భన్తే నాగసేన, పుగ్గలో నూపలబ్భతి, కో చరహి తుమ్హాకం చీవరపిణ్డపాతసేనాసనగిలానప్పచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారం దేతి, కో తం పరిభుఞ్జతి, కో సీలం రక్ఖతి, కో భావనమనుయుఞ్జతి, కో మగ్గఫలనిబ్బానాని సచ్ఛికరోతి, కో పాణం హనతి, కో అదిన్నం ఆదియతి, కో కామేసుమిచ్ఛాచారం చరతి, కో ముసా భణతి, కో మజ్జం పివతి, కో పఞ్చానన్తరియకమ్మం కరోతి, తస్మా నత్థి కుసలం, నత్థి అకుసలం, నత్థి కుసలాకుసలానం కమ్మానం కత్తా వా కారేతా వా, నత్థి సుకతదుక్కటానం కమ్మానం ఫలం విపాకో, సచే, భన్తే నాగసేన, యో తుమ్హే మారేతి, నత్థి తస్సాపి పాణాతిపాతో, తుమ్హాకమ్పి, భన్తే నాగసేన, నత్థి ఆచరియో, నత్థి ఉపజ్ఝాయో, నత్థి ఉపసమ్పదా. ‘నాగసేనోతి మం, మహారాజ, సబ్రహ్మచారీ సముదాచరన్తీ’తి యం వదేసి, ‘కతమో ఏత్థ నాగసేనో? కిన్ను ఖో, భన్తే, కేసా నాగసేనో’’తి? ‘‘న హి మహారాజా’’తి. ‘‘లోమా నాగసేనో’’తి? ‘‘న హి మహారాజా’’తి. ‘‘నఖా…పే… దన్తా…పే… తచో…పే… మంసం…పే… న్హారు…పే… అట్ఠి…పే… అట్ఠిమిఞ్జం…పే… వక్కం…పే… హదయం…పే… యకనం…పే… కిలోమకం…పే… పిహకం…పే… పప్ఫాసం…పే… అన్తం…పే… అన్తగుణం…పే… ఉదరియం…పే… కరీసం…పే… పిత్తం…పే… సేమ్హం…పే… పుబ్బో…పే… లోహితం…పే… సేదో…పే… మేదో…పే… అస్సు…పే… వసా…పే… ఖేళో…పే… సిఙ్ఘాణికా…పే… లసికా…పే… ముత్తం…పే… మత్థకే మత్థలుఙ్గం నాగసేనో’’తి? ‘‘న హిమహారాజా’’తి. ‘‘కిం ను ఖో, భన్తే, రూపం నాగసేనో’’తి? ‘‘నహి మహారాజా’’తి. ‘‘వేదనా నాగసేనో’’తి?‘‘న హి మహారాజా’’తి. ‘‘సఞ్ఞా నాగసేనో’’తి? ‘‘న హి మహారాజా’’తి. ‘‘సఙ్ఖారా నాగసేనో’’తి? ‘‘న హి మహారాజా’’తి. ‘‘విఞ్ఞాణం నాగసేనో’’తి? ‘‘న హి మహారాజా’’తి. ‘‘కిం పన, భన్తే, రూపవేదనాసఞ్ఞాసఙ్ఖారవిఞ్ఞాణం నాగసేనో’’తి? ‘‘న హి మహారాజా’’తి. ‘‘కిం పన, భన్తే, అఞ్ఞత్ర రూపవేదనాసఞ్ఞాసఙ్ఖారవిఞ్ఞాణం నాగసేనో’’తి? ‘‘న హి మహారాజా’’తి. ‘‘తమహం భన్తే, పుచ్ఛన్తో పుచ్ఛన్తో న పస్సామి నాగసేనం. నాగసేనసద్దో యేవ ను ఖో, భన్తే, నాగసేనో’’తి? ‘‘న హి మహారాజా’’తి. ‘‘కో పనేత్థ నాగసేనో, అలికం త్వం, భన్తే, భాససి ముసావాదం, నత్థి నాగసేనో’’తి.

అథ ఖో ఆయస్మా నాగసేనో మిలిన్దం రాజానం ఏతదవోచ ‘‘త్వం ఖోసి, మహారాజ, ఖత్తియసుఖుమాలో అచ్చన్తసుఖుమాలో, తస్స తే, మహారాజ, మజ్ఝన్హికసమయం తత్తాయ భూమియా ఉణ్హాయ వాలికాయ ఖరాయ సక్ఖరకథలికాయ [ఖరా సక్ఖరకఠలవాలికా (సీ. పీ.)] మద్దిత్వా పాదేనాగచ్ఛన్తస్స పాదా రుజ్జన్తి, కాయో కిలమతి, చిత్తం ఉపహఞ్ఞతి, దుక్ఖసహగతం కాయవిఞ్ఞాణం ఉప్పజ్జతి, కిం ను ఖో త్వం పాదేనాగతోసి, ఉదాహు వాహనేనా’’తి? ‘‘నాహం, భన్తే, పాదేనాగచ్ఛామి, రథేనాహం ఆగతోస్మీ’’తి. ‘‘సచే, త్వం మహారాజ, రథేనాగతోసి, రథం మే ఆరోచేహి, కిం ను ఖో, మహారాజ, ఈసా రథో’’తి? ‘‘న హి భన్తే’’తి. ‘‘అక్ఖో రథో’’తి? ‘‘న హి భన్తే’’తి. ‘‘చక్కాని రథో’’తి? ‘‘న హి భన్తే’’తి. ‘‘రథపఞ్జరం రథో’’తి? ‘‘న హి భన్తే’’తి. ‘‘రథదణ్డకో రథో’’తి? ‘‘న హి భన్తే’’తి. ‘‘యుగం రథో’’తి? ‘‘న హి భన్తే’’తి. ‘‘రస్మియో రథో’’తి? ‘‘న హి భన్తే’’తి. ‘‘పతోదలట్ఠి రథో’’తి? ‘‘న హి భన్తే’’తి. ‘‘కిం ను ఖో, మహారాజ, ఈసాఅక్ఖచక్కరథపఞ్జరరథదణ్డయుగరస్మిపతోదా రథో’’తి? ‘‘న హి భన్తే’’తి. ‘‘కిం పన, మహారాజ, అఞ్ఞత్ర ఈసాఅక్ఖచక్కరథపఞ్జరరథదణ్డయుగరస్మిపతోదా రథో’’తి? ‘‘న హి భన్తే’’తి. ‘‘తమహం, మహారాజ, పుచ్ఛన్తో పుచ్ఛన్తో న పస్సామి రథం. రథసద్దోయేవ ను ఖో, మహారాజ, రథో’’తి? ‘‘న హి భన్తే’’తి. ‘‘కో పనేత్థ రథో, అలికం, త్వం మహారాజ, భాససి ముసావాదం, నత్థి రథో, త్వంసి, మహారాజ, సకలజమ్బుదీపే అగ్గరాజా, కస్స పన త్వం భాయిత్వా ముసావాదం భాససి, సుణన్తు మే భోన్తో పఞ్చసతా యోనకా అసీతిసహస్సా చ భిక్ఖూ, అయం మిలిన్దో రాజా ఏవమాహ ‘రథేనాహం ఆగతోస్మీ’తి, సచే త్వం, మహారాజ, రథేనాగతో‘సి, రథం మే ఆరోచేహీ’తి వుత్తో సమానో రథం న సమ్పాదేతి, కల్లం ను ఖో తదభినన్దితు’’న్తి. ఏవం వుత్తే పఞ్చసతా యోనకా ఆయస్మతో నాగసేనస్స సాధుకారం దత్వా మిలిన్దం రాజానం ఏతదవోచుం ‘‘ఇదాని ఖో త్వం, మహారాజ, సక్కోన్తో భాసస్సూ’’తి.

అథ ఖో మిలిన్దో రాజా ఆయస్మన్తం నాగసేనం ఏతదవోచ ‘‘నాహం, భన్తే నాగసేన, ముసా భణామి, ఈసఞ్చ పటిచ్చ అక్ఖఞ్చ పటిచ్చ చక్కాని చ పటిచ్చ రథపఞ్జరఞ్చ పటిచ్చ రథదణ్డకఞ్చ పటిచ్చ ‘రథో’తి సఙ్ఖా సమఞ్ఞా పఞ్ఞత్తి వోహారో నామమత్తం పవత్తతీ’’తి.

‘‘సాధు ఖో, త్వం మహారాజ, రథం జానాసి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, మయ్హమ్పి కేసే చ పటిచ్చ లోమే చ పటిచ్చ…పే… మత్థకే మత్థలుఙ్గఞ్చ పటిచ్చ రూపఞ్చ పటిచ్చ వేదనఞ్చ పటిచ్చ సఞ్ఞఞ్చ పటిచ్చ సఙ్ఖారే చ పటిచ్చ విఞ్ఞాణఞ్చ పటిచ్చ ‘నాగసేనో’తి సఙ్ఖా సమఞ్ఞా పఞ్ఞత్తి వోహారో నామమత్తం పవత్తతి, పరమత్థతో పనేత్థ పుగ్గలో నూపలబ్భతి. భాసితమ్పేతం, మహారాజ, వజిరాయ భిక్ఖునియా భగవతో సమ్ముఖా –

‘‘‘యథా హి అఙ్గసమ్భారా, హోతి సద్దో రథో ఇతి;

ఏవం ఖన్ధేసు సన్తేసు, హోతి ‘‘సత్తో’’తి సమ్ముతీ’’’తి [పస్స సం. ని. ౧.౧౭౧].

‘‘అచ్ఛరియం, భన్తే నాగసేన, అబ్భుతం, భన్తే నాగసేన, అతిచిత్రాని పఞ్హపటిభానాని విసజ్జితాని, యది బుద్ధో తిట్ఠేయ్య సాధుకారం దదేయ్య, సాధు సాధు నాగసేన, అతిచిత్రాని పఞ్హపటిభానాని విసజ్జితానీ’’తి.

పఞ్ఞత్తిపఞ్హో పఠమో.

౨. వస్సగణనపఞ్హో

౨. ‘‘కతివస్సోసి త్వం, భన్తే నాగసేనా’’తి? ‘‘సత్తవస్సోహం, మహారాజా’’తి. ‘‘కే తే, భన్తే, సత్త, త్వం వా సత్త, గణనా వా సత్తా’’తి?

తేన ఖో పన సమయేన మిలిన్దస్స రఞ్ఞో సబ్బాభరణపటిమణ్డితస్స అలఙ్కతపటియత్తస్స పథవియం ఛాయా దిస్సతి, ఉదకమణికే చ ఛాయా దిస్సతి. అథ ఖో ఆయస్మా నాగసేనో మిలిన్దం రాజానం ఏతదవోచ ‘‘అయం తే, మహారాజ, ఛాయా పథవియం ఉదకమణికే చ దిస్సతి, కిం పన, మహారాజ, త్వం వా రాజా, ఛాయా వా రాజా’’తి? ‘‘అహం, భన్తే నాగసేన, రాజా, నాయం ఛాయా రాజా, మం పన నిస్సాయ ఛాయా పవత్తతీ’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, వస్సానం గణనా సత్త, న పనాహం సత్త, మం పన నిస్సాయ సత్త పవత్తతి, ఛాయూపమం మహారాజా’’తి. ‘‘అచ్ఛరియం, భన్తే నాగసేన, అబ్భుతం, భన్తే నాగసేన, అతిచిత్రాని పఞ్హపటిభానాని విసజ్జితానీ’’తి.

వస్సగణనపఞ్హో దుతియో.

౩. వీమంసనపఞ్హో

౩. రాజా ఆహ ‘‘భన్తే నాగసేన, సల్లపిస్ససి మయా సద్ధి’’న్తి? ‘‘సచే, త్వం మహారాజ, పణ్డితవాదం [పణ్డితవాదా (సీ. పీ.)] సల్లపిస్ససి సల్లపిస్సామి, సచే పన రాజవాదం సల్లపిస్ససి న సల్లపిస్సామీ’’తి. ‘‘కథం, భన్తే నాగసేన, పణ్డితా సల్లపన్తీ’’తి? ‘‘పణ్డితానం ఖో, మహారాజ, సల్లాపే ఆవేఠనమ్పి కయిరతి, నిబ్బేఠనమ్పి కయిరతి, నిగ్గహోపి కయిరతి, పటికమ్మమ్పి కయిరతి, విస్సాసోపి [విసేసోపి (సీ. పీ.)] కయిరతి, పటివిస్సాసోపి కయిరతి, న చ తేన పణ్డితా కుప్పన్తి, ఏవం ఖో, మహారాజ, పణ్డితా సల్లపన్తీ’’తి. ‘‘కథం పన, భన్తే, రాజానో సల్లపన్తీ’’తి? ‘‘రాజానో ఖో, మహారాజ, సల్లాపే ఏకం వత్థుం పటిజానన్తి, యో తం వత్థుం విలోమేతి, తస్స దణ్డం ఆణాపేన్తి ‘ఇమస్స దణ్డం పణేథా’తి, ఏవం ఖో, మహారాజ, రాజానో సల్లపన్తీ’’తి. ‘‘పణ్డితవాదాహం, భన్తే, సల్లపిస్సామి, నో రాజవాదం, విస్సట్ఠో భదన్తో సల్లపతు యథా భిక్ఖునా వా సామణేరేన వా ఉపాసకేన వా ఆరామికేన వా సద్ధిం సల్లపతి, ఏవం విస్సట్ఠో భదన్తో సల్లపతు మా భాయతూ’’తి. ‘‘సుట్ఠు మహారాజా’’తి థేరో అబ్భానుమోది.

రాజా ఆహ ‘‘భన్తే నాగసేన, పుచ్ఛిస్సామీ’’తి. ‘‘పుచ్ఛ మహారాజా’’తి. ‘‘పుచ్ఛితోసి మే భన్తే’’తి. ‘‘విసజ్జితం మహారాజా’’తి. ‘‘కిం పన, భన్తే, తయా విసజ్జిత’’న్తి? ‘‘కిం పన, మహారాజ, తయా పుచ్ఛిత’’న్తి.

వీమంసనపఞ్హో తతియో.

౪. అనన్తకాయపఞ్హో

౪. అథ ఖో మిలిన్దస్స రఞ్ఞో ఏతదహోసి ‘‘పణ్డితో ఖో అయం భిక్ఖు పటిబలో మయా సద్ధిం సల్లపితుం, బహుకాని చ మే ఠానాని పుచ్ఛితబ్బాని భవిస్సన్తి, యావ అపుచ్ఛితాని యేవ తాని ఠానాని భవిస్సన్తి, అథ సూరియో అత్థం గమిస్సతి, యంనూనాహం స్వే అన్తేపురే సల్లపేయ్య’’న్తి. అథ ఖో రాజా దేవమన్తియం ఏతదవోచ ‘‘తేన హి, త్వం దేవమన్తియ, భదన్తస్స ఆరోచేయ్యాసి ‘స్వే అన్తేపురే రఞ్ఞా సద్ధిం సల్లాపో భవిస్సతీ’’’తి. ఇదం వత్వా మిలిన్దో రాజా ఉట్ఠాయాసనా థేరం నాగసేనం ఆపుచ్ఛిత్వా రథం అభిరూహిత్వా ‘‘నాగసేనో నాగసేనో’’తి సజ్ఝాయం కరోన్తో పక్కామి.

అథ ఖో దేవమన్తియో ఆయస్మన్తం నాగసేనం ఏతదవోచ ‘‘రాజా, భన్తే, మిలిన్దో ఏవమాహ ‘స్వే అన్తేపురే రఞ్ఞా సద్ధిం సల్లాపో భవిస్సతీ’’’తి. ‘‘సుట్ఠూ’’తి థేరో అబ్భానుమోది. అథ ఖో తస్సా రత్తియా అచ్చయేన దేవమన్తియో చ అనన్తకాయో చ మఙ్కురో చ సబ్బదిన్నో చ యేన మిలిన్దో రాజా తేనుపసఙ్కమింసు, ఉపసఙ్కమిత్వా రాజానం మిలిన్దం ఏతదవోచుం ‘‘ఆగచ్ఛతు, మహారాజ, భదన్తో నాగసేనో’’తి? ‘‘ఆమ ఆగచ్ఛతూ’’తి. ‘‘కిత్తకేహి భిక్ఖూహి సద్ధిం ఆగచ్ఛతూ’’తి? ‘‘యత్తకే భిక్ఖూ ఇచ్ఛతి, తత్తకేహి భిక్ఖూహి సద్ధిం ఆగచ్ఛతూ’’తి.

అథ ఖో సబ్బదిన్నో ఆహ ‘‘ఆగచ్ఛతు, మహారాజ, దసహి భిక్ఖూహి సద్ధి’’న్తి, దుతియమ్పి ఖో రాజా ఆహ ‘‘యత్తకే భిక్ఖూ ఇచ్ఛతి, తత్తకేహి భిక్ఖూహి సద్ధిం ఆగచ్ఛతూ’’తి. దుతియమ్పి ఖో సబ్బదిన్నో ఆహ ‘‘ఆగచ్ఛతు, మహారాజ, దసహి భిక్ఖూహి సద్ధి’’న్తి. తతియమ్పి ఖో రాజా ఆహ ‘‘యత్తకే భిక్ఖూ ఇచ్ఛతి, తత్తకేహి భిక్ఖూహి సద్ధిం ఆగచ్ఛతూ’’తి. తతియమ్పి ఖో సబ్బదిన్నో ఆహ ‘‘ఆగచ్ఛతు, మహారాజ, దసహి భిక్ఖూహి సద్ధి’’న్తి. ‘‘సబ్బో పనాయం సక్కారో పటియాదితో, అహం భణామి ‘యత్తకే భిక్ఖూ ఇచ్ఛతి, తత్తకేహి భిక్ఖూహి సద్ధిం ఆగచ్ఛతూ’తి. అయం, భణే సబ్బదిన్నో, అఞ్ఞథా భణతి, కిం ను మయం నప్పటిబలా భిక్ఖూనం భోజనం దాతు’’న్తి? ఏవం వుత్తే సబ్బదిన్నో మఙ్కు అహోసి.

అథ ఖో దేవమన్తియో చ అనన్తకాయో చ మఙ్కురో చ యేనాయస్మా నాగసేనో తేనుపసఙ్కమింసు, ఉపసఙ్కమిత్వా ఆయస్మన్తం నాగసేనం ఏతదవోచుం ‘‘రాజా, భన్తే, మిలిన్దో ఏవమాహ ‘యత్తకే భిక్ఖూ ఇచ్ఛతి, తత్తకేహి భిక్ఖూహి సద్ధిం ఆగచ్ఛతూ’’’తి. అథ ఖో ఆయస్మా నాగసేనో పుబ్బణ్హసమయం నివాసేత్వా పత్తచీవరమాదాయ అసీతియా భిక్ఖుసహస్సేహి సద్ధిం సాగలం పావిసి.

అథ ఖో అనన్తకాయో ఆయస్మన్తం నాగసేనం నిస్సాయ గచ్ఛన్తో ఆయస్మన్తం నాగసేనం ఏతదవోచ ‘‘భన్తే నాగసేన, యం పనేతం బ్రూసి ‘నాగసేనో’తి, కతమో ఏత్థ, నాగసేనో’’తి? థేరో ఆహ ‘‘కో పనేత్థ ‘నాగసేనో’తి మఞ్ఞసీ’’తి? ‘‘యో సో, భన్తే, అబ్భన్తరే వాతో జీవో పవిసతి చ నిక్ఖమతి చ, సో ‘నాగసేనో’తి మఞ్ఞామీ’’తి. ‘‘యది పనేసో వాతో నిక్ఖమిత్వా నప్పవిసేయ్య, పవిసిత్వా న నిక్ఖమేయ్య, జీవేయ్య ను ఖో సో పురిసో’’తి? ‘‘న హి భన్తే’’తి. ‘‘యే పనిమే సఙ్ఖధమకా సఙ్ఖం ధమేన్తి, తేసం వాతో పున పవిసతీ’’తి? ‘‘న హి భన్తే’’తి. ‘‘యే పనిమే వంసధమకా వంసం ధమేన్తి, తేసం వాతో పున పవిసతీ’’తి? ‘‘న హి భన్తే’’తి. ‘‘యే పనిమే సిఙ్గధమకా సిఙ్గం ధమేన్తి, తేసం వాతో పున పవిసతీ’’తి? ‘‘న హి భన్తే’’తి. ‘‘అథ కిస్స పన తేన న మరన్తీ’’తి. ‘‘నాహం పటిబలో తయా వాదినా సద్ధిం సల్లపితుం, సాధు, భన్తే, అత్థం జప్పేహీ’’తి. ‘‘నేసో జీవో, అస్సాసపస్సాసా నామేతే కాయసఙ్ఖారా’’తి థేరో అభిధమ్మకథం కథేసి. అథ అనన్తకాయో ఉపాసకత్తం పటివేదేసీతి.

అనన్తకాయపఞ్హో చతుత్థో.

౫. పబ్బజ్జపఞ్హో

౫. అథ ఖో ఆయస్మా నాగసేనో యేన మిలిన్దస్స రఞ్ఞో నివేసనం తేనుపసఙ్కమి, ఉపసఙ్కమిత్వా పఞ్ఞత్తే ఆసనే నిసీది. అథ ఖో మిలిన్దో రాజా ఆయస్మన్తం నాగసేనం సపరిసం పణీతేన ఖాదనీయేన భోజనీయేన సహత్థా సన్తప్పేత్వా సమ్పవారేత్వా ఏకమేకం భిక్ఖుం ఏకమేకేన దుస్సయుగేన అచ్ఛాదేత్వా ఆయస్మన్తం నాగసేనం తిచీవరేన అచ్ఛాదేత్వా ఆయస్మన్తం నాగసేనం ఏతదవోచ ‘‘భన్తే నాగసేన దసహి, భిక్ఖూహి సద్ధిం ఇధ నిసీదథ, అవసేసా గచ్ఛన్తూ’’తి.

అథ ఖో మిలిన్దో రాజా ఆయస్మన్తం నాగసేనం భుత్తావిం ఓనీతపత్తపాణిం విదిత్వా అఞ్ఞతరం నీచం ఆసనం గహేత్వా ఏకమన్తం నిసీది, ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో మిలిన్దో రాజా ఆయస్మన్తం నాగసేనం ఏతదవోచ ‘‘భన్తే నాగసేన, కిమ్హి హోతి కథాసల్లాపో’’తి? ‘‘అత్థేన మయం, మహారాజ, అత్థికా, అత్థే హోతు కథాసల్లాపో’’తి.

రాజా ఆహ ‘‘కిమత్థియా, భన్తే నాగసేన, తుమ్హాకం పబ్బజ్జా, కో చ తుమ్హాకం పరమత్థో’’తి. థేరో ఆహ ‘‘కిన్తి, మహారాజ, ఇదం దుక్ఖం నిరుజ్ఝేయ్య, అఞ్ఞఞ్చ దుక్ఖం న ఉప్పజ్జేయ్యాతి. ఏతదత్థా, మహారాజ, అమ్హాకం పబ్బజ్జా, అనుపాదా పరినిబ్బానం ఖో పన అమ్హాకం పరమత్థో’’తి.

‘‘కిం పన, భన్తే నాగసేన, సబ్బే ఏతదత్థాయ పబ్బజన్తీ’’తి? ‘‘న హి, మహారాజ, కేచి ఏతదత్థాయ పబ్బజన్తి, కేచి రాజాభినీతా [రాజభీతితా (సీ.)] పబ్బజన్తి, కేచి చోరాభినీతా [చోరభీతితా (సీ.)] పబ్బజన్తి, కేచి ఇణట్టా పబ్బజన్తి, కేచి ఆజీవికత్థాయ పబ్బజన్తి, యే పన సమ్మా పబ్బజన్తి, తే ఏతదత్థాయ పబ్బజన్తీ’’తి.

‘‘త్వం పన, భన్తే, ఏతదత్థాయ పబ్బజితోసీ’’తి? ‘‘అహం ఖో, మహారాజ, దహరకో సన్తో పబ్బజితో, న జానామి ఇమస్స నామత్థాయ పబ్బజామీతి, అపి చ ఖో మే ఏవం అహోసి ‘పణ్డితా ఇమే సమణా సక్యపుత్తియా, తే మం సిక్ఖాపేస్సన్తీ’తి, స్వాహం తేహి సిక్ఖాపితో జానామి చ పస్సామి చ ‘ఇమస్స నామత్థాయ పబ్బజ్జా’’’తి.

‘‘కల్లోసి, భన్తే నాగసేనా’’తి.

పబ్బజ్జపఞ్హో పఞ్చమో.

౬. పటిసన్ధిపఞ్హో

౬. రాజా ఆహ ‘‘భన్తే నాగసేన, అత్థి కోచి మతో న పటిసన్దహతీ’’తి. థేరో ఆహ ‘‘కోచి పటిసన్దహతి, కోచి న పటిసన్దహతీ’’తి. ‘‘కో పటిసన్దహతి, కో న పటిసన్దహతీ’’తి? ‘‘సకిలేసో, మహారాజ, పటిసన్దహతి, నిక్కిలేసో న పటిసన్దహతీ’’తి. ‘‘త్వం పన, భన్తే నాగసేన, పటిసన్దహిస్ససీ’’తి? ‘‘సచే, మహారాజ, సఉపాదానో భవిస్సామి పటిసన్దహిస్సామి, సచే అనుపాదానో భవిస్సామి న పటిసన్దహిస్సామీ’’తి.

‘‘కల్లోసి, భన్తే నాగసేనా’’తి.

పటిసన్ధిపఞ్హో ఛట్ఠో.

౭. యోనిసోమనసికారపఞ్హో

౭. రాజా ఆహ ‘‘భన్తే నాగసేన, యో న పటిసన్దహతి, నను సో యోనిసో మనసికారేన న పటిసన్దహతీ’’తి? ‘‘యోనిసో చ మహారాజ, మనసికారేన పఞ్ఞాయ చ అఞ్ఞేహి చ కుసలేహి ధమ్మేహీ’’తి. ‘‘నను, భన్తే, యోనిసో మనసికారో యేవ పఞ్ఞా’’తి? ‘‘న హి, మహారాజ, అఞ్ఞో మనసికారో, అఞ్ఞా పఞ్ఞా, ఇమేసం ఖో, మహారాజ, అజేళకగోణమహింసఓట్ఠగద్రభానమ్పి మనసికారో అత్థి, పఞ్ఞా పన తేసం నత్థీ’’తి.

‘‘కల్లోసి, భన్తే నాగసేనా’’తి.

యోనిసోమనసికారపఞ్హో సత్తమో.