నమో తస్స భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స
ఖుద్దకనికాయే
నేత్తిప్పకరణపాళి
౧. సఙ్గహవారో
యం లోకో పూజయతే, సలోకపాలో సదా నమస్సతి చ;
తస్సేత సాసనవరం, విదూహి ఞేయ్యం నరవరస్స.
ద్వాదస పదాని సుత్తం, తం సబ్బం బ్యఞ్జనఞ్చ అత్థో చ;
తం విఞ్ఞేయ్యం ఉభయం, కో అత్థో బ్యఞ్జనం కతమం.
సోళసహారా నేత్తి [నేత్తీ (క.)], పఞ్చనయా సాసనస్స పరియేట్ఠి;
అట్ఠారసమూలపదా, మహకచ్చానేన [మహాకచ్చానేన (సీ.)] నిద్దిట్ఠా.
హారా బ్యఞ్జనవిచయో, సుత్తస్స నయా తయో చ సుత్తత్థో;
ఉభయం పరిగ్గహీతం, వుచ్చతి సుత్తం యథాసుత్తం.
యా చేవ దేసనా యఞ్చ, దేసితం ఉభయమేవ విఞ్ఞేయ్యం;
తత్రాయమానుపుబ్బీ, నవవిధసుత్తన్తపరియేట్ఠీతి.
సఙ్గహవారో.
౨. ఉద్దేసవారో
౧. తత్థ కతమే సోళస హారా? దేసనా విచయో యుత్తి పదట్ఠానో లక్ఖణో చతుబ్యూహో ఆవట్టో విభత్తి పరివత్తనో వేవచనో పఞ్ఞత్తి ఓతరణో సోధనో అధిట్ఠానో పరిక్ఖారో సమారోపనో ఇతి.
తస్సానుగీతి
దేసనా విచయో యుత్తి, పదట్ఠానో చ లక్ఖణో;
చతుబ్యూహో చ ఆవట్టో, విభత్తి పరివత్తనో.
వేవచనో చ పఞ్ఞత్తి, ఓతరణో చ సోధనో;
అధిట్ఠానో పరిక్ఖారో, సమారోపనో సోళసో [సోళస (సీ.)].
ఏతే సోళస హారా, పకిత్తితా అత్థతో అసంకిణ్ణా;
ఏతేసఞ్చేవ భవతి, విత్థారతయా నయవిభత్తీతి.
౨. తత్థ కతమే పఞ్చ నయా? నన్దియావట్టో తిపుక్ఖలో సీహవిక్కీళితో దిసాలోచనో అఙ్కుసో ఇతి.
తస్సానుగీతి
పఠమో నన్దియావట్టో, దుతియో చ తిపుక్ఖలో;
సీహవిక్కీళితో నామ, తతియో నయలఞ్జకో [నయలఞ్ఛకో (సీ.)].
దిసాలోచనమాహంసు, చతుత్థం నయముత్తమం;
పఞ్చమో అఙ్కుసో నామ, సబ్బే పఞ్చ నయా గతాతి.
౩. తత్థ కతమాని అట్ఠారస మూలపదాని? నవ పదాని కుసలాని నవ పదాని అకుసలాని. తత్థ కతమాని నవ పదాని అకుసలాని, తణ్హా అవిజ్జా లోభో దోసో మోహో సుభసఞ్ఞా సుఖసఞ్ఞా నిచ్చసఞ్ఞా అత్తసఞ్ఞాతి, ఇమాని నవ పదాని అకుసలాని, యత్థ సబ్బో అకుసలపక్ఖో సఙ్గహం సమోసరణం గచ్ఛతి.
తత్థ కతమాని నవ పదాని కుసలాని? సమథో విపస్సనా అలోభో అదోసో అమోహో అసుభసఞ్ఞా దుక్ఖసఞ్ఞా అనిచ్చసఞ్ఞా అనత్తసఞ్ఞాతి, ఇమాని నవ పదాని కుసలాని, యత్థ సబ్బో కుసలపక్ఖో సఙ్గహం సమోసరణం గచ్ఛతి.
తత్రిదం ఉద్దానం
తణ్హా చ అవిజ్జాపి చ, లోభో దోసో తథేవ మోహో చ;
చతురో చ విపల్లాసా, కిలేసభూమీ నవ పదాని.
సమథో చ విపస్సనా చ, కుసలాని చ యాని తీణి మూలాని;
చతురో సతిపట్ఠానా, ఇన్ద్రియభూమీ నవ పదాని.
నవహి చ పదేహి కుసలా, నవహి చ యుజ్జన్తి అకుసలపక్ఖా;
ఏతే ఖో మూలపదా, భవన్తి అట్ఠారస పదానీతి.
ఉద్దేసవారో.
౩. నిద్దేసవారో
౪. తత్థ సఙ్ఖేపతో నేత్తి కిత్తితా.
హారసఙ్ఖేపో
౧. అస్సాదాదీనవతా, నిస్సరణమ్పి చ ఫలం ఉపాయో చ;
ఆణత్తీ చ భగవతో, యోగీనం దేసనాహారో.
౨. యం పుచ్ఛితఞ్చ విస్సజ్జితఞ్చ, సుత్తస్స యా చ అనుగీతి;
సుత్తస్స యో పవిచయో, హారో విచయోతి నిద్దిట్ఠో.
౩. సబ్బేసం హారానం, యా భూమీ యో చ గోచరో తేసం;
యుత్తాయుత్తపరిక్ఖా, హారో యుత్తీతి నిద్దిట్ఠో.
౪. ధమ్మం దేసేతి జినో, తస్స చ ధమ్మస్స యం పదట్ఠానం;
ఇతి యావ సబ్బధమ్మా, ఏసో హారో పదట్ఠానో.
౫. వుత్తమ్హి ఏకధమ్మే, యే ధమ్మా ఏకలక్ఖణా కేచి;
వుత్తా భవన్తి సబ్బే, సో హారో లక్ఖణో నామ.
౬. నేరుత్తమధిప్పాయో, బ్యఞ్జనమథ దేసనానిదానఞ్చ;
పుబ్బాపరానుసన్ధీ, ఏసో హారో చతుబ్యూహో.
౭. ఏకమ్హి పదట్ఠానే, పరియేసతి సేసకం పదట్ఠానం;
ఆవట్టతి పటిపక్ఖే, ఆవట్టో నామ సో హారో.
౮. ధమ్మఞ్చ పదట్ఠానం, భూమిఞ్చ విభజ్జతే అయం హారో;
సాధారణే అసాధారణే చ నేయ్యో విభత్తీతి.
౯. కుసలాకుసలే ధమ్మే, నిద్దిట్ఠే భావితే పహీనే చ;
పరివత్తతి పటిపక్ఖే, హారో పరివత్తనో నామ.
౧౦. వేవచనాని బహూని తు, సుత్తే వుత్తాని ఏకధమ్మస్స;
యో జానాతి సుత్తవిదూ, వేవచనో నామ సో హారో.
౧౧. ఏకం భగవా ధమ్మం, పఞ్ఞత్తీహి వివిధాహి దేసేతి;
సో ఆకారో ఞేయ్యో, పఞ్ఞత్తీ నామ హారోతి.
౧౨. యో చ పటిచ్చుప్పాదో, ఇన్ద్రియఖన్ధా చ ధాతు ఆయతనా;
ఏతేహి ఓతరతి యో, ఓతరణో నామ సో హారో.
౧౩. విస్సజ్జితమ్హి పఞ్హే, గాథాయం పుచ్ఛితాయమారబ్భ;
సుద్ధాసుద్ధపరిక్ఖా, హారో సో సోధనో నామ.
౧౪. ఏకత్తతాయ ధమ్మా, యేపి చ వేమత్తతాయ నిద్దిట్ఠా;
తేన వికప్పయితబ్బా, ఏసో హారో అధిట్ఠానో.
౧౫. యే ధమ్మా యం ధమ్మం, జనయన్తిప్పచ్చయా పరమ్పరతో;
హేతుమవకడ్ఢయిత్వా, ఏసో హారో పరిక్ఖారో.
౧౬. యే ధమ్మా యం మూలా, యే చేకత్థా పకాసితా మునినా;
తే సమరోపయితబ్బా, ఏస సమారోపనో హారో.
నయసఙ్ఖేపో
౧౭. తణ్హఞ్చ అవిజ్జమ్పి చ, సమథేన విపస్సనా యో నేతి;
సచ్చేహి యోజయిత్వా, అయం నయో నన్దియావట్టో.
౧౮. యో అకుసలే సమూలేహి, నేతి కుసలే చ కుసలమూలేహి;
భూతం తథం అవితథం, తిపుక్ఖలం తం నయం ఆహు.
౧౯. యో నేతి విపల్లాసేహి, కిలేసే ఇన్ద్రియేహి సద్ధమ్మే;
ఏతం నయం నయవిదూ, సీహవిక్కీళితం ఆహు.
౨౦. వేయ్యాకరణేసు హి యే, కుసలాకుసలా తహిం తహిం వుత్తా;
మనసా వోలోకయతే, తం ఖు దిసాలోచనం ఆహు.
౨౧. ఓలోకేత్వా దిసలోచనేన, ఉక్ఖిపియ యం సమానేతి;
సబ్బే కుసలాకుసలే, అయం నయో అఙ్కుసో నామ.
౨౨. సోళస హారా పఠమం, దిసలోచనతో [దిసలోచనేన (క.)] దిసా విలోకేత్వా;
సఙ్ఖిపియ అఙ్కుసేన హి, నయేహి తీహి నిద్దిసే సుత్తం.
ద్వాదసపద
౨౩. అక్ఖరం పదం బ్యఞ్జనం, నిరుత్తి తథేవ నిద్దేసో;
ఆకారఛట్ఠవచనం, ఏత్తావ బ్యఞ్జనం సబ్బం.
౨౪. సఙ్కాసనా పకాసనా, వివరణా విభజనుత్తానీకమ్మపఞ్ఞత్తి;
ఏతేహి ఛహి పదేహి, అత్థో కమ్మఞ్చ నిద్దిట్ఠం.
౨౫. తీణి చ నయా అనూనా, అత్థస్స చ ఛప్పదాని గణితాని;
నవహి పదేహి భగవతో, వచనస్సత్థో సమాయుత్తో.
౨౬. అత్థస్స నవప్పదాని, బ్యఞ్జనపరియేట్ఠియా చతుబ్బీస;
ఉభయం సఙ్కలయిత్వా [సఙ్ఖేపయతో (క.)], తేత్తింసా ఏత్తికా నేత్తీతి.
నిద్దేసవారో.
౪. పటినిద్దేసవారో
౧. దేసనాహారవిభఙ్గో
౫. తత్థ కతమో దేసనాహారో? ‘‘అస్సాదాదీనవతా’’తి గాథా అయం దేసనాహారో. కిం దేసయతి? అస్సాదం ఆదీనవం నిస్సరణం ఫలం ఉపాయం ఆణత్తిం. ధమ్మం వో, భిక్ఖవే, దేసేస్సామి ఆదికల్యాణం మజ్ఝేకల్యాణం పరియోసానకల్యాణం సాత్థం సబ్యఞ్జనం కేవలపరిపుణ్ణం పరిసుద్ధం బ్రహ్మచరియం పకాసేస్సామీతి.
తత్థ కతమో అస్సాదో?
‘‘కామం [కామమాదికా ఇమా ఛ గాథా సు. ని. ౭౭౨ పస్సితబ్బా] కామయమానస్స, తస్స చేతం సమిజ్ఝతి;
అద్ధా పీతిమనో హోతి, లద్ధా మచ్చో యదిచ్ఛతీ’’తి.
అయం అస్సాదో.
తత్థ కతమో ఆదీనవో?
‘‘తస్స చే కామయానస్స, ఛన్దజాతస్స జన్తునో;
తే కామా పరిహాయన్తి, సల్లవిద్ధోవ రుప్పతీ’’తి.
అయం ఆదీనవో.
తత్థ కతమం నిస్సరణం?
‘‘యో కామే పరివజ్జేతి, సప్పస్సేవ పదా సిరో;
సోమం విసత్తికం లోకే, సతో సమతివత్తతీ’’తి.
ఇదం నిస్సరణం.
తత్థ కతమో అస్సాదో?
‘‘ఖేత్తం వత్థుం హిరఞ్ఞం వా, గవాస్సం దాసపోరిసం;
థియో బన్ధూ పుథూ కామే, యో నరో అనుగిజ్ఝతీ’’తి.
అయం అస్సాదో.
తత్థ కతమో ఆదీనవో?
‘‘అబలా నం బలీయన్తి, మద్దన్తే నం పరిస్సయా;
తతో నం దుక్ఖమన్వేతి, నావం భిన్నమివోదక’’న్తి.
అయం ఆదీనవో.
తత్థ కతమం నిస్సరణం?
‘‘తస్మా జన్తు సదా సతో, కామాని పరివజ్జయే;
తే పహాయ తరే ఓఘం, నావం సిత్వావ పారగూ’’తి.
ఇదం నిస్సరణం.
తత్థ కతమం ఫలం?
‘‘ధమ్మో హవే రక్ఖతి ధమ్మచారిం, ఛత్తం మహన్తం యథ వస్సకాలే;
ఏసానిసంసో ధమ్మే సుచిణ్ణే, న దుగ్గతిం గచ్ఛతి ధమ్మచారీ’’తి.
ఇదం ఫలం.
తత్థ కతమో ఉపాయో?
‘‘సబ్బే సఙ్ఖారా అనిచ్చా’’తి…పే…
‘‘సబ్బే సఙ్ఖారా [పస్స ధ. ప. ౨౭౭] దుక్ఖా’’తి…పే…
‘‘సబ్బే ధమ్మా అనత్తా’’తి, యదా పఞ్ఞాయ పస్సతి;
అథ నిబ్బిన్దతి దుక్ఖే, ఏస మగ్గో విసుద్ధియా’’తి.
అయం ఉపాయో.
తత్థ కతమా ఆణత్తి?
‘‘చక్ఖుమా [పస్స ఉదా. ౪౩] విసమానీవ, విజ్జమానే పరక్కమే;
పణ్డితో జీవలోకస్మిం, పాపాని పరివజ్జయే’’తి.
అయం ఆణత్తి.
‘‘‘సుఞ్ఞతో లోకం అవేక్ఖస్సు,
మోఘరాజా’తి ఆణత్తి, ‘సదా సతో’తి ఉపాయో;
‘అత్తానుదిట్ఠిం ఊహచ్చ [ఉహచ్చ (క.) పస్స సు. ని. ౧౧౨౫], ఏవం మచ్చుతరో సియా’’’.
ఇదం ఫలం.
౬. తత్థ భగవా ఉగ్ఘటితఞ్ఞుస్స పుగ్గలస్స నిస్సరణం దేసయతి, విపఞ్చితఞ్ఞుస్స పుగ్గలస్స ఆదీనవఞ్చ నిస్సరణఞ్చ దేసయతి, నేయ్యస్స పుగ్గలస్స అస్సాదఞ్చ ఆదీనవఞ్చ నిస్సరణఞ్చ దేసయతి.
తత్థ చతస్సో పటిపదా, చత్తారో పుగ్గలా. తణ్హాచరితో మన్దో సతిన్ద్రియేన దుక్ఖాయ పటిపదాయ దన్ధాభిఞ్ఞాయ నియ్యాతి సతిపట్ఠానేహి నిస్సయేహి. తణ్హాచరితో ఉదత్తో [ఉదత్థో (సీ.) ఉ + ఆ + దా + త] సమాధిన్ద్రియేన దుక్ఖాయ పటిపదాయ ఖిప్పాభిఞ్ఞాయ నియ్యాతి ఝానేహి నిస్సయేహి. దిట్ఠిచరితో మన్దో వీరియిన్ద్రియేన సుఖాయ పటిపదాయ దన్ధాభిఞ్ఞాయ నియ్యాతి సమ్మప్పధానేహి నిస్సయేహి. దిట్ఠిచరితో ఉదత్తో పఞ్ఞిన్ద్రియేన సుఖాయ పటిపదాయ ఖిప్పాభిఞ్ఞాయ నియ్యాతి సచ్చేహి నిస్సయేహి.
ఉభో తణ్హాచరితా సమథపుబ్బఙ్గమాయ విపస్సనా నియ్యన్తి రాగవిరాగాయ చేతోవిముత్తియా. ఉభో దిట్ఠిచరితా విపస్సనాపుబ్బఙ్గమే సమథేన నియ్యన్తి అవిజ్జావిరాగాయ పఞ్ఞావిముత్తియా.
తత్థ యే సమథపుబ్బఙ్గమాహి పటిపదాహి నియ్యన్తి, తే నన్దియావట్టేన నయేన హాతబ్బా, యే విపస్సనాపుబ్బఙ్గమాహి పటిపదాహి నియ్యన్తి, తే సీహవిక్కీళితేన నయేన హాతబ్బా.
౭. స్వాయం హారో కత్థ సమ్భవతి, యస్స సత్థా వా ధమ్మం దేసయతి అఞ్ఞతరో వా గరుట్ఠానీయో సబ్రహ్మచారీ, సో తం ధమ్మం సుత్వా సద్ధం పటిలభతి. తత్థ యా వీమంసా ఉస్సాహనా తులనా ఉపపరిక్ఖా, అయం సుతమయీ పఞ్ఞా. తథా సుతేన నిస్సయేన యా వీమంసా తులనా ఉపపరిక్ఖా మనసానుపేక్ఖణా, అయం చిన్తామయీ పఞ్ఞా. ఇమాహి ద్వీహి పఞ్ఞాహి మనసికారసమ్పయుత్తస్స యం ఞాణం ఉప్పజ్జతి దస్సనభూమియం వా భావనాభూమియం వా, అయం భావనామయీ పఞ్ఞా.
౮. పరతోఘోసా సుతమయీ పఞ్ఞా. పచ్చత్తసముట్ఠితా యోనిసో మనసికారా చిన్తామయీ పఞ్ఞా. యం పరతో చ ఘోసేన పచ్చత్తసముట్ఠితేన చ యోనిసోమనసికారేన ఞాణం ఉప్పజ్జతి, అయం భావనామయీ పఞ్ఞా. యస్స ఇమా ద్వే పఞ్ఞా అత్థి సుతమయీ చిన్తామయీ చ, అయం ఉగ్ఘటితఞ్ఞూ. యస్స సుతమయీ పఞ్ఞా అత్థి, చిన్తామయీ నత్థి, అయం విపఞ్చితఞ్ఞూ [విపచ్చితఞ్ఞూ (సీ.)]. యస్స నేవ సుతమయీ పఞ్ఞా అత్థి న చిన్తామయీ, అయం నేయ్యో.
౯. సాయం ధమ్మదేసనా కిం దేసయతి? చత్తారి సచ్చాని దుక్ఖం సముదయం నిరోధం మగ్గం. ఆదీనవో చ ఫలఞ్చ దుక్ఖం, అస్సాదో సముదయో, నిస్సరణం నిరోధో, ఉపాయో ఆణత్తి చ మగ్గో. ఇమాని చత్తారి సచ్చాని. ఇదం ధమ్మచక్కం.