౧. యుగనద్ధకథా

౧. ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం ఆయస్మా ఆనన్దో కోసమ్బియం విహరతి ఘోసితారామే. తత్ర ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – ‘‘ఆవుసో భిక్ఖవో’’తి. ‘‘ఆవుసో’’తి ఖో తే భిక్ఖూ ఆయస్మతో ఆనన్దస్స పచ్చస్సోసుం. ఆయస్మా ఆనన్దో ఏతదవోచ –

‘‘యో హి కోచి, ఆవుసో, భిక్ఖు వా భిక్ఖునీ వా మమ సన్తికే అరహత్తపత్తం [అరహత్తం (స్యా.), అరహత్తపత్తిం అ. ని. ౪.౧౭౦] బ్యాకరోతి, సబ్బసో చతూహి మగ్గేహి ఏతేసం వా అఞ్ఞతరేన. కతమేహి చతూహి?

‘‘ఇధావుసో, భిక్ఖు సమథపుబ్బఙ్గమం విపస్సనం భావేతి. తస్స సమథపుబ్బఙ్గమం విపస్సనం భావయతో మగ్గో సఞ్జాయతి. సో తం మగ్గం ఆసేవతి భావేతి బహులీకరోతి [బహులిం కరోతి (క.) అ. ని. ౪.౧౭౦ పస్సితబ్బా]. తస్స తం మగ్గం ఆసేవతో భావయతో బహులీకరోతో సఞ్ఞోజనాని పహీయన్తి, అనుసయా బ్యన్తీహోన్తి.

‘‘పున చపరం, ఆవుసో, భిక్ఖు విపస్సనాపుబ్బఙ్గమం సమథం భావేతి. తస్స విపస్సనాపుబ్బఙ్గమం సమథం భావయతో మగ్గో సఞ్జాయతి. సో తం మగ్గం ఆసేవతి భావేతి బహులీకరోతి. తస్స తం మగ్గం ఆసేవతో భావయతో బహులీకరోతో సఞ్ఞోజనాని పహీయన్తి, అనుసయా బ్యన్తీహోన్తి.

‘‘పున చపరం, ఆవుసో, భిక్ఖు సమథవిపస్సనం యుగనద్ధం [యుగనన్ధం (క. సీ. అట్ఠ.)] భావేతి. తస్స సమథవిపస్సనం యుగనద్ధం భావయతో మగ్గో సఞ్జాయతి. సో తం మగ్గం ఆసేవతి భావేతి బహులీకరోతి. తస్స తం మగ్గం ఆసేవతో భావయతో బహులీకరోతో సఞ్ఞోజనాని పహీయన్తి, అనుసయా బ్యన్తీహోన్తి.

‘‘పున చపరం, ఆవుసో, భిక్ఖునో ధమ్ముద్ధచ్చవిగ్గహితం మానసం హోతి. సో, ఆవుసో, సమయో యం తం చిత్తం అజ్ఝత్తమేవ [అజ్ఝత్తఞ్ఞేవ (స్యా. క.)] సన్తిట్ఠతి సన్నిసీదతి ఏకోది హోతి సమాధియతి. తస్స మగ్గో సఞ్జాయతి. సో తం మగ్గం ఆసేవతి భావేతి బహులీకరోతి. తస్స తం మగ్గం ఆసేవతో భావయతో బహులీకరోతో సఞ్ఞోజనాని పహీయన్తి, అనుసయా బ్యన్తీహోన్తి.

‘‘యో హి కోచి, ఆవుసో, భిక్ఖు వా భిక్ఖునీ వా మమ సన్తికే అరహత్తపత్తం బ్యాకరోతి, సబ్బసో ఇమేహి చతూహి మగ్గేహి, ఏతేసం వా అఞ్ఞతరేనా’’తి.

౧. సుత్తన్తనిద్దేసో

౨. కథం సమథపుబ్బఙ్గమం విపస్సనం భావేతి? నేక్ఖమ్మవసేన చిత్తస్స ఏకగ్గతా అవిక్ఖేపో సమాధి. తత్థ జాతే ధమ్మే అనిచ్చతో అనుపస్సనట్ఠేన విపస్సనా, దుక్ఖతో అనుపస్సనట్ఠేన విపస్సనా, అనత్తతో అనుపస్సనట్ఠేన విపస్సనా. ఇతి పఠమం సమథో, పచ్ఛా విపస్సనా. తేన వుచ్చతి – ‘‘సమథపుబ్బఙ్గమం విపస్సనం భావేతీ’’తి. భావేతీతి చతస్సో భావనా – తత్థ జాతానం ధమ్మానం అనతివత్తనట్ఠేన భావనా, ఇన్ద్రియానం ఏకరసట్ఠేన భావనా, తదుపగవీరియవాహనట్ఠేన భావనా, ఆసేవనట్ఠేన భావనా.

మగ్గో సఞ్జాయతీతి కథం మగ్గో సఞ్జాయతి? దస్సనట్ఠేన సమ్మాదిట్ఠి మగ్గో సఞ్జాయతి, అభినిరోపనట్ఠేన సమ్మాసఙ్కప్పో మగ్గో సఞ్జాయతి, పరిగ్గహట్ఠేన సమ్మావాచా మగ్గో సఞ్జాయతి, సముట్ఠానట్ఠేన సమ్మాకమ్మన్తో మగ్గో సఞ్జాయతి, వోదానట్ఠేన సమ్మాఆజీవో మగ్గో సఞ్జాయతి, పగ్గహట్ఠేన సమ్మావాయామో మగ్గో సఞ్జాయతి, ఉపట్ఠానట్ఠేన సమ్మాసతి మగ్గో సఞ్జాయతి, అవిక్ఖేపట్ఠేన సమ్మాసమాధి మగ్గో సఞ్జాయతి – ఏవం మగ్గో సఞ్జాయతి.

సో తం మగ్గం ఆసేవతి భావేతి బహులీకరోతి ఆసేవతీతి కథం ఆసేవతి? ఆవజ్జన్తో ఆసేవతి, జానన్తో ఆసేవతి, పస్సన్తో ఆసేవతి, పచ్చవేక్ఖన్తో ఆసేవతి, చిత్తం అధిట్ఠహన్తో ఆసేవతి, సద్ధాయ అధిముచ్చన్తో ఆసేవతి, వీరియం పగ్గణ్హన్తో ఆసేవతి, సతిం ఉపట్ఠాపేన్తో ఆసేవతి, చిత్తం సమాదహన్తో ఆసేవతి, పఞ్ఞాయ పజానన్తో ఆసేవతి, అభిఞ్ఞేయ్యం అభిజానన్తో ఆసేవతి, పరిఞ్ఞేయ్యం పరిజానన్తో ఆసేవతి, పహాతబ్బం పజహన్తో ఆసేవతి, భావేతబ్బం భావేన్తో ఆసేవతి, సచ్ఛికాతబ్బం సచ్ఛికరోన్తో ఆసేవతి – ఏవం ఆసేవతి.

భావేతీతి కథం భావేతి? ఆవజ్జన్తో భావేతి, జానన్తో భావేతి, పస్సన్తో భావేతి, పచ్చవేక్ఖన్తో భావేతి, చిత్తం అధిట్ఠహన్తో భావేతి, సద్ధాయ అధిముచ్చన్తో భావేతి, వీరియం పగ్గణ్హన్తో భావేతి, సతిం ఉపట్ఠాపేన్తో భావేతి, చిత్తం సమాదహన్తో భావేతి, పఞ్ఞాయ పజానన్తో భావేతి, అభిఞ్ఞేయ్యం అభిజానన్తో భావేతి, పరిఞ్ఞేయ్యం పరిజానన్తో భావేతి, పహాతబ్బం పజహన్తో భావేతి, భావేతబ్బం భావేన్తో భావేతి, సచ్ఛికాతబ్బం సచ్ఛికరోన్తో భావేతి – ఏవం భావేతి.

బహులీకరోతీతి కథం బహులీకరోతి? ఆవజ్జన్తో బహులీకరోతి, జానన్తో బహులీకరోతి, పస్సన్తో బహులీకరోతి, పచ్చవేక్ఖన్తో బహులీకరోతి, చిత్తం అధిట్ఠహన్తో బహులీకరోతి, సద్ధాయ అధిముచ్చన్తో బహులీకరోతి, వీరియం పగ్గణ్హన్తో బహులీకరోతి, సతిం ఉపట్ఠాపేన్తో బహులీకరోతి, చిత్తం సమాదహన్తో బహులీకరోతి, పఞ్ఞాయ పజానన్తో బహులీకరోతి, అభిఞ్ఞేయ్యం అభిజానన్తో బహులీకరోతి, పరిఞ్ఞేయ్యం పరిజానన్తో బహులీకరోతి, పహాతబ్బం పజహన్తో బహులీకరోతి, భావేతబ్బం భావేన్తో బహులీకరోతి, సచ్ఛికాతబ్బం సచ్ఛికరోన్తో బహులీకరోతి – ఏవం బహులీకరోతి.

తస్స తం మగ్గం ఆసేవతో భావయతో బహులీకరోతో సఞ్ఞోజనాని పహీయన్తి అనుసయా బ్యన్తీహోన్తీతి కథం సఞ్ఞోజనాని పహీయన్తి, అనుసయా బ్యన్తీహోన్తి? సోతాపత్తిమగ్గేన, సక్కాయదిట్ఠి, విచికిచ్ఛా, సీలబ్బతపరామాసో – ఇమాని తీణి సఞ్ఞోజనాని పహీయన్తి; దిట్ఠానుసయో, విచికిచ్ఛానుసయో – ఇమే ద్వే అనుసయా బ్యన్తీహోన్తి. సకదాగామిమగ్గేన ఓళారికం కామరాగసఞ్ఞోజనం, పటిఘసఞ్ఞోజనం – ఇమాని ద్వే సఞ్ఞోజనాని పహీయన్తి; ఓళారికో కామరాగానుసయో, పటిఘానుసయో – ఇమే ద్వే అనుసయా బ్యన్తీహోన్తి. అనాగామిమగ్గేన అనుసహగతం కామరాగసఞ్ఞోజనం, పటిఘసఞ్ఞోజనం – ఇమాని ద్వే సఞ్ఞోజనాని పహీయన్తి; అనుసహగతో కామరాగానుసయో, పటిఘానుసయో – ఇమే ద్వే అనుసయా బ్యన్తీహోన్తి. అరహత్తమగ్గేన రూపరాగో, అరూపరాగో, మానో, ఉద్ధచ్చం, అవిజ్జా – ఇమాని పఞ్చ సఞ్ఞోజనాని పహీయన్తి; మానానుసయో, భవరాగానుసయో, అవిజ్జానుసయో – ఇమే తయో అనుసయా బ్యన్తీహోన్తి. ఏవం సఞ్ఞోజనాని పహీయన్తి, అనుసయా బ్యన్తీహోన్తి.

౩. అబ్యాపాదవసేన చిత్తస్స ఏకగ్గతా అవిక్ఖేపో సమాధి…పే… ఆలోకసఞ్ఞావసేన చిత్తస్స ఏకగ్గతా అవిక్ఖేపో సమాధి…పే… పటినిస్సగ్గానుపస్సీ అస్సాసవసేన పటినిస్సగ్గానుపస్సీ పస్సాసవసేన చిత్తస్స ఏకగ్గతా అవిక్ఖేపో సమాధి. తత్థ జాతే ధమ్మే అనిచ్చతో అనుపస్సనట్ఠేన విపస్సనా, దుక్ఖతో అనుపస్సనట్ఠేన విపస్సనా, అనత్తతో అనుపస్సనట్ఠేన విపస్సనా. ఇతి పఠమం సమథో, పచ్ఛా విపస్సనా. తేన వుచ్చతి – ‘‘సమథపుబ్బఙ్గమం విపస్సనం భావేతీ’’తి. భావేతీతి చతస్సో భావనా – తత్థ జాతానం ధమ్మానం అనతివత్తనట్ఠేన భావనా, ఇన్ద్రియానం ఏకరసట్ఠేన భావనా, తదుపగవీరియవాహనట్ఠేన భావనా, ఆసేవనట్ఠేన భావనా.

మగ్గో సఞ్జాయతీతి కథం మగ్గో సఞ్జాయతి? దస్సనట్ఠేన సమ్మాదిట్ఠి మగ్గో సఞ్జాయతి, అభినిరోపనట్ఠేన సమ్మాసఙ్కప్పో మగ్గో సఞ్జాయతి…పే… అవిక్ఖేపట్ఠేన సమ్మాసమాధి మగ్గో సఞ్జాయతి. ఏవం మగ్గో సఞ్జాయతి.

సో తం మగ్గం ఆసేవతి భావేతి బహులీకరోతి ఆసేవతీతి కథం ఆసేవతి? ఆవజ్జన్తో ఆసేవతి…పే… సచ్ఛికాతబ్బం సచ్ఛికరోన్తో ఆసేవతి, ఏవం ఆసేవతి. భావేతీతి కథం భావేతి? ఆవజ్జన్తో భావేతి, జానన్తో భావేతి…పే… సచ్ఛికాతబ్బం సచ్ఛికరోన్తో భావేతి, ఏవం భావేతి. బహులీకరోతీతి కథం బహులీకరోతి? ఆవజ్జన్తో బహులీకరోతి, జానన్తో బహులీకరోతి…పే… సచ్ఛికాతబ్బం సచ్ఛికరోన్తో బహులీకరోతి, ఏవం బహులీకరోతి.

తస్స తం మగ్గం ఆసేవతో భావయతో బహులీకరోతో సఞ్ఞోజనాని పహీయన్తి, అనుసయా బ్యన్తీహోన్తీతి కథం సఞ్ఞోజనా పహీయన్తి, అనుసయా బ్యన్తీహోన్తి? సోతాపత్తిమగ్గేన సక్కాయదిట్ఠి విచికిచ్ఛా సీలబ్బతపరామాసో – ఇమాని తీణి సఞ్ఞోజనాని పహీయన్తి; దిట్ఠానుసయో, విచికిచ్ఛానుసయో – ఇమే ద్వే అనుసయా బ్యన్తీహోన్తి. సకదాగామిమగ్గేన ఓళారికం కామరాగసఞ్ఞోజనం, పటిఘసఞ్ఞోజనం – ఇమాని ద్వే సఞ్ఞోజనాని పహీయన్తి; ఓళారికో కామరాగానుసయో పటిఘానుసయో – ఇమే ద్వే అనుసయా బ్యన్తీహోన్తి. అనాగామిమగ్గేన అనుసహగతం కామరాగసఞ్ఞోజనం, పటిఘసఞ్ఞోజనం – ఇమాని ద్వే సఞ్ఞోజనాని పహీయన్తి; అనుసహగతో కామరాగానుసయో, పటిఘానుసయో – ఇమే ద్వే అనుసయా బ్యన్తీహోన్తి. అరహత్తమగ్గేన రూపరాగో, అరూపరాగో, మానో, ఉద్ధచ్చం, అవిజ్జా – ఇమాని పఞ్చ సఞ్ఞోజనాని పహీయన్తి; మానానుసయో, భవరాగానుసయో, అవిజ్జానుసయో – ఇమే తయో అనుసయా బ్యన్తీహోన్తి. ఏవం సఞ్ఞోజనాని పహీయన్తి, అనుసయా బ్యన్తీహోన్తి. ఏవం సమథపుబ్బఙ్గమం విపస్సనం భావేతి.

౪. కథం విపస్సనాపుబ్బఙ్గమం సమథం భావేతి? అనిచ్చతో అనుపస్సనట్ఠేన విపస్సనా, దుక్ఖతో అనుపస్సనట్ఠేన విపస్సనా, అనత్తతో అనుపస్సనట్ఠేన విపస్సనా. తత్థ జాతానం ధమ్మానఞ్చ వోసగ్గారమ్మణతా [వోస్సగ్గారమ్మణతా (స్యా. క.)] చిత్తస్స ఏకగ్గతా అవిక్ఖేపో. సమాధి ఇతి పఠమం విపస్సనా, పచ్ఛా సమథో. తేన వుచ్చతి – ‘‘విపస్సనాపుబ్బఙ్గమం సమథం భావేతీ’’తి. భావేతీతి చతస్సో భావనా – ఆసేవనట్ఠేన భావనా…పే… మగ్గో సఞ్జాయతీతి కథం మగ్గో సఞ్జాయతి…పే… ఏవం మగ్గో సఞ్జాయతి. ఏవం సఞ్ఞోజనాని పహీయన్తి, అనుసయా బ్యన్తీహోన్తి.

రూపం అనిచ్చతో అనుపస్సనట్ఠేన విపస్సనా, రూపం దుక్ఖతో అనుపస్సనట్ఠేన విపస్సనా, రూపం అనత్తతో అనుపస్సనట్ఠేన విపస్సనా. తత్థ జాతానం ధమ్మానఞ్చ వోసగ్గారమ్మణతా చిత్తస్స ఏకగ్గతా అవిక్ఖేపో సమాధి. ఇతి పఠమం విపస్సనా, పచ్ఛా సమథో. తేన వుచ్చతి – ‘‘విపస్సనాపుబ్బఙ్గమం సమథం భావేతీ’’తి. భావేతీతి చతస్సో భావనా – ఆసేవనట్ఠేన భావనా…పే… మగ్గో సఞ్జాయతీతి కథం మగ్గో సఞ్జాయతి…పే… ఏవం మగ్గో సఞ్జాయతి. ఏవం సఞ్ఞోజనాని పహీయన్తి, అనుసయా బ్యన్తీహోన్తి.

వేదనం…పే… సఞ్ఞం … సఙ్ఖారే… విఞ్ఞాణం… చక్ఖుం…పే… జరామరణం అనిచ్చతో అనుపస్సనట్ఠేన విపస్సనా, జరామరణం దుక్ఖతో…పే… అనత్తతో అనుపస్సనట్ఠేన విపస్సనా. తత్థ జాతానం ధమ్మానఞ్చ వోసగ్గారమ్మణతా చిత్తస్స ఏకగ్గతా అవిక్ఖేపో సమాధి. ఇతి పఠమం విపస్సనా, పచ్ఛా సమథో. తేన వుచ్చతి – ‘‘విపస్సనాపుబ్బఙ్గమం సమథం భావేతీ’’తి. భావేతీతి చతస్సో భావనా – ఆసేవనట్ఠేన భావనా…పే… మగ్గో సఞ్జాయతీతి కథం మగ్గో సఞ్జాయతి…పే… ఏవం మగ్గో సఞ్జాయతి. ఏవం సఞ్ఞోజనాని పహీయన్తి, అనుసయా బ్యన్తీహోన్తి. ఏవం విపస్సనాపుబ్బఙ్గమం సమథం భావేతి.

౫. కథం సమథవిపస్సనం యుగనద్ధం భావేతి? సోళసహి ఆకారేహి సమథవిపస్సనం యుగనద్ధం భావేతి. ఆరమ్మణట్ఠేన గోచరట్ఠేన పహానట్ఠేన పరిచ్చాగట్ఠేన వుట్ఠానట్ఠేన వివట్టనట్ఠేన సన్తట్ఠేన పణీతట్ఠేన విముత్తట్ఠేన అనాసవట్ఠేన తరణట్ఠేన అనిమిత్తట్ఠేన అప్పణిహితట్ఠేన సుఞ్ఞతట్ఠేన ఏకరసట్ఠేన అనతివత్తనట్ఠేన యుగనద్ధట్ఠేన.

కథం ఆరమ్మణట్ఠేన సమథవిపస్సనం యుగనద్ధం భావేతి? ఉద్ధచ్చం పజహతో చిత్తస్స ఏకగ్గతా అవిక్ఖేపో సమాధి నిరోధారమ్మణో, అవిజ్జం పజహతో అనుపస్సనట్ఠేన విపస్సనా నిరోధారమ్మణా. ఇతి ఆరమ్మణట్ఠేన సమథవిపస్సనా ఏకరసా హోన్తి, యుగనద్ధా హోన్తి, అఞ్ఞమఞ్ఞం నాతివత్తన్తీతి. తేన వుచ్చతి – ‘‘ఆరమ్మణట్ఠేన సమథవిపస్సనం యుగనద్ధం భావేతీ’’తి. భావేతీతి చతస్సో భావనా – ఆసేవనట్ఠేన భావనా…పే… మగ్గో సఞ్జాయతీతి కథం మగ్గో సఞ్జాయతి…పే… ఏవం మగ్గో సఞ్జాయతి. ఏవం సఞ్ఞోజనాని పహీయన్తి, అనుసయా బ్యన్తీహోన్తి. ఏవం ఆరమ్మణట్ఠేన సమథవిపస్సనం యుగనద్ధం భావేతి.

కథం గోచరట్ఠేన సమథవిపస్సనం యుగనద్ధం భావేతి? ఉద్ధచ్చం పజహతో చిత్తస్స ఏకగ్గతా అవిక్ఖేపో సమాధి నిరోధగోచరో, అవిజ్జం పజహతో అనుపస్సనట్ఠేన విపస్సనా నిరోధగోచరా. ఇతి గోచరట్ఠేన సమథవిపస్సనా ఏకరసా హోన్తి, యుగనద్ధా హోన్తి, అఞ్ఞమఞ్ఞం నాతివత్తన్తీతి. తేన వుచ్చతి – ‘‘గోచరట్ఠేన సమథవిపస్సనం యుగనద్ధం భావేతీ’’తి.

కథం పహానట్ఠేన సమథవిపస్సనం యుగనద్ధం భావేతి? ఉద్ధచ్చసహగతకిలేసే చ ఖన్ధే చ పజహతో చిత్తస్స ఏకగ్గతా అవిక్ఖేపో సమాధి నిరోధగోచరో, అవిజ్జాసహగతకిలేసే చ ఖన్ధే చ పజహతో అనుపస్సనట్ఠేన విపస్సనా నిరోధగోచరా. ఇతి పహానట్ఠేన సమథవిపస్సనా ఏకరసా హోన్తి, యుగనద్ధా హోన్తి, అఞ్ఞమఞ్ఞం నాతివత్తన్తీతి. తేన వుచ్చతి – ‘‘పహానట్ఠేన సమథవిపస్సనం యుగనద్ధం భావేతీ’’తి.

కథం పరిచ్చాగట్ఠేన సమథవిపస్సనం యుగనద్ధం భావేతి? ఉద్ధచ్చసహగతకిలేసే చ ఖన్ధే చ పరిచ్చజతో చిత్తస్స ఏకగ్గతా అవిక్ఖేపో సమాధి నిరోధగోచరో, అవిజ్జాసహగతకిలేసే చ ఖన్ధే చ పరిచ్చజతో అనుపస్సనట్ఠేన విపస్సనా నిరోధగోచరా. ఇతి పరిచ్చాగట్ఠేన సమథవిపస్సనా ఏకరసా హోన్తి, యుగనద్ధా హోన్తి, అఞ్ఞమఞ్ఞం నాతివత్తన్తీతి. తేన వుచ్చతి – ‘‘పరిచ్చాగట్ఠేన సమథవిపస్సనం యుగనద్ధం భావేతీ’’తి.

కథం వుట్ఠానట్ఠేన సమథవిపస్సనం యుగనద్ధం భావేతి? ఉద్ధచ్చసహగతకిలేసేహి చ ఖన్ధేహి చ వుట్ఠహతో చిత్తస్స ఏకగ్గతా అవిక్ఖేపో సమాధి నిరోధగోచరో, అవిజ్జాసహగతకిలేసేహి చ ఖన్ధేహి చ వుట్ఠహతో అనుపస్సనట్ఠేన విపస్సనా నిరోధగోచరా. ఇతి వుట్ఠానట్ఠేన సమథవిపస్సనా ఏకరసా హోన్తి, యుగనద్ధా హోన్తి, అఞ్ఞమఞ్ఞం నాతివత్తన్తీతి. తేన వుచ్చతి – ‘‘వుట్ఠానట్ఠేన సమథవిపస్సనం యుగనద్ధం భావేతీ’’తి.

కథం వివట్టనట్ఠేన సమథవిపస్సనం యుగనద్ధం భావేతి? ఉద్ధచ్చసహగతకిలేసేహి చ ఖన్ధేహి చ వివట్టతో చిత్తస్స ఏకగ్గతా అవిక్ఖేపో సమాధి నిరోధగోచరో, అవిజ్జాసహగతకిలేసేహి చ ఖన్ధేహి చ వివట్టతో అనుపస్సనట్ఠేన విపస్సనా నిరోధగోచరా. ఇతి వివట్టనట్ఠేన సమథవిపస్సనా ఏకరసా హోన్తి, యుగనద్ధా హోన్తి, అఞ్ఞమఞ్ఞం నాతివత్తన్తీతి. తేన వుచ్చతి – ‘‘వివట్టనట్ఠేన సమథవిపస్సనం యుగనద్ధం భావేతీ’’తి.

కథం సన్తట్ఠేన సమథవిపస్సనం యుగనద్ధం భావేతి? ఉద్ధచ్చం పజహతో చిత్తస్స ఏకగ్గతా అవిక్ఖేపో సమాధి సన్తో హోన్తి నిరోధగోచరో, అవిజ్జం పజహతో అనుపస్సనట్ఠేన విపస్సనా సన్తా హోతి నిరోధగోచరా. ఇతి సన్తట్ఠేన సమథవిపస్సనా ఏకరసా హోన్తి, యుగనద్ధా హోన్తి, అఞ్ఞమఞ్ఞం నాతివత్తన్తీతి. తేన వుచ్చతి – ‘‘సన్తట్ఠేన సమథవిపస్సనం యుగనద్ధం భావేతీ’’తి.

కథం పణీతట్ఠేన సమథవిపస్సనం యుగనద్ధం భావేతి? ఉద్ధచ్చం పజహతో చిత్తస్స ఏకగ్గతా అవిక్ఖేపో సమాధి పణీతో హోతి నిరోధగోచరో, అవిజ్జం పజహతో అనుపస్సనట్ఠేన విపస్సనా పణీతా హోతి నిరోధగోచరా. ఇతి పణీతట్ఠేన సమథవిపస్సనా ఏకరసా హోన్తి, యుగనద్ధా హోన్తి, అఞ్ఞమఞ్ఞం నాతివత్తన్తీతి. తేన వుచ్చతి – ‘‘పణీతట్ఠేన సమథవిపస్సనం యుగనద్ధం భావేతీ’’తి.

కథం విముత్తట్ఠేన సమథవిపస్సనం యుగనద్ధం భావేతి? ఉద్ధచ్చం పజహతో చిత్తస్స ఏకగ్గతా అవిక్ఖేపో సమాధి కామాసవా విముత్తో హోతి నిరోధగోచరో, అవిజ్జం పజహతో అనుపస్సనట్ఠేన విపస్సనా అవిజ్జాసవా విముత్తా హోతి నిరోధగోచరా. ఇతి రాగవిరాగా చేతోవిముత్తి అవిజ్జావిరాగా పఞ్ఞా విముత్తట్ఠేన సమథవిపస్సనా ఏకరసా హోన్తి, యుగనద్ధా హోన్తి, అఞ్ఞమఞ్ఞం నాతివత్తన్తీతి. తేన వుచ్చతి – ‘‘విముత్తట్ఠేన సమథవిపస్సనం యుగనద్ధం భావేతీ’’తి.

కథం అనాసవట్ఠేన సమథవిపస్సనం యుగనద్ధం భావేతి? ఉద్ధచ్చం పజహతో చిత్తస్స ఏకగ్గతా అవిక్ఖేపో సమాధి కామాసవేన అనాసవో హోతి నిరోధగోచరో, అవిజ్జం పజహతో అనుపస్సనట్ఠేన విపస్సనా అవిజ్జాసవేన అనాసవా హోతి నిరోధగోచరా. ఇతి అనాసవట్ఠేన సమథవిపస్సనా ఏకరసా హోన్తి, యుగనద్ధా హోన్తి, అఞ్ఞమఞ్ఞం నాతివత్తన్తీతి. తేన వుచ్చతి – ‘‘అనాసవట్ఠేన సమథవిపస్సనం యుగనద్ధం భావేతీ’’తి.

కథం తరణట్ఠేన సమథవిపస్సనం యుగనద్ధం భావేతి? ఉద్ధచ్చసహగతకిలేసే చ ఖన్ధే చ తరతో చిత్తస్స ఏకగ్గతా అవిక్ఖేపో సమాధి నిరోధగోచరో, అవిజ్జాసహగతకిలేసే చ ఖన్ధే చ తరతో అనుపస్సనట్ఠేన విపస్సనా నిరోధగోచరా. ఇతి తరణట్ఠేన సమథవిపస్సనా ఏకరసా హోన్తి, యుగనద్ధా హోన్తి, అఞ్ఞమఞ్ఞం నాతివత్తన్తీతి. తేన వుచ్చతి – ‘‘తరణట్ఠేన సమథవిపస్సనం యుగనద్ధం భావేతీ’’తి.

కథం అనిమిత్తట్ఠేన సమథవిపస్సనం యుగనద్ధం భావేతి? ఉద్ధచ్చం పజహతో చిత్తస్స ఏకగ్గతా అవిక్ఖేపో సమాధి సబ్బనిమిత్తేహి అనిమిత్తో హోతి నిరోధగోచరో, అవిజ్జం పజహతో అనుపస్సనట్ఠేన విపస్సనా సబ్బనిమిత్తేహి అనిమిత్తా హోతి నిరోధగోచరా. ఇతి అనిమిత్తట్ఠేన సమథవిపస్సనా ఏకరసా హోన్తి, యుగనద్ధా హోన్తి, అఞ్ఞమఞ్ఞం నాతివత్తన్తీతి. తేన వుచ్చతి – ‘‘అనిమిత్తట్ఠేన సమథవిపస్సనం యుగనద్ధం భావేతీ’’తి.

కథం అప్పణిహితట్ఠేన సమథవిపస్సనం యుగనద్ధం భావేతి? ఉద్ధచ్చం పజహతో చిత్తస్స ఏకగ్గతా అవిక్ఖేపో సమాధి సబ్బపణిధీహి అప్పణిహితో హోతి నిరోధగోచరో, అవిజ్జం పజహతో అనుపస్సనట్ఠేన విపస్సనా సబ్బపణిధీహి అప్పణిహితా హోతి నిరోధగోచరా. ఇతి అప్పణిహితట్ఠేన సమథవిపస్సనా ఏకరసా హోన్తి, యుగనద్ధా హోన్తి, అఞ్ఞమఞ్ఞం నాతివత్తన్తీతి. తేన వుచ్చతి – ‘‘అప్పణిహితట్ఠేన సమథవిపస్సనం యుగనద్ధం భావేతీ’’తి.

కథం సుఞ్ఞతట్ఠేన సమథవిపస్సనం యుగనద్ధం భావేతి? ఉద్ధచ్చం పజహతో చిత్తస్స ఏకగ్గతా అవిక్ఖేపో సమాధి సబ్బాభినివేసేహి సుఞ్ఞో హోతి నిరోధగోచరో, అవిజ్జం పజహతో అనుపస్సనట్ఠేన విపస్సనా సబ్బాభినివేసేహి సుఞ్ఞా హోతి నిరోధగోచరా. ఇతి సుఞ్ఞతట్ఠేన సమథవిపస్సనా ఏకరసా హోన్తి, యుగనద్ధా హోన్తి, అఞ్ఞమఞ్ఞం నాతివత్తన్తీతి. తేన వుచ్చతి – ‘‘సుఞ్ఞతట్ఠేన సమథవిపస్సనం యుగనద్ధం భావేతీ’’తి. భావేతీతి చతస్సో భావనా – ఆసేవనట్ఠేన భావనా…పే… మగ్గో సఞ్జాయతీతి కథం మగ్గో సఞ్జాయతి…పే… ఏవం మగ్గో సఞ్జాయతి. ఏవం సఞ్ఞోజనాని పహీయన్తి, అనుసయా బ్యన్తీహోన్తి. ఏవం సుఞ్ఞతట్ఠేన సమథవిపస్సనం యుగనద్ధం భావేతి. ఇమేహి సోళసహి ఆకారేహి సమథవిపస్సనం యుగనద్ధం భావేతి, ఏవం సమథవిపస్సనం యుగనద్ధం భావేతి.

సుత్తన్తనిద్దేసో.

౨. ధమ్ముద్ధచ్చవారనిద్దేసో

౬. కథం ధమ్ముద్ధచ్చవిగ్గహితం మానసం హోతి? అనిచ్చతో మనసికరోతో ఓభాసో ఉప్పజ్జతి, ఓభాసో ధమ్మోతి ఓభాసం ఆవజ్జతి, తతో విక్ఖేపో ఉద్ధచ్చం. తేన ఉద్ధచ్చేన విగ్గహితమానసో అనిచ్చతో ఉపట్ఠానం యథాభూతం నప్పజానాతి, దుక్ఖతో ఉపట్ఠానం యథాభూతం నప్పజానాతి, అనత్తతో ఉపట్ఠానం యథాభూతం నప్పజానాతి. తేన వుచ్చతి – ‘‘ధమ్ముద్ధచ్చవిగ్గహితమానసో హోతి సో సమయో, యం తం చిత్తం అజ్ఝత్తమేవ సన్తిట్ఠతి సన్నిసీదతి ఏకోది హోతి సమాధియతి. తస్స మగ్గో సఞ్జాయతీ’’తి కథం మగ్గో సఞ్జాయతి…పే… ఏవం మగ్గో సఞ్జాయతి, ఏవం సఞ్ఞోజనాని పహీయన్తి, అనుసయా బ్యన్తీహోన్తి.

అనిచ్చతో మనసికరోతో ఞాణం ఉప్పజ్జతి, పీతి ఉప్పజ్జతి, పస్సద్ధి ఉప్పజ్జతి, సుఖం ఉప్పజ్జతి, అధిమోక్ఖో ఉప్పజ్జతి, పగ్గహో ఉప్పజ్జతి, ఉపట్ఠానం ఉప్పజ్జతి, ఉపేక్ఖా ఉప్పజ్జతి, నికన్తి ఉప్పజ్జతి, ‘నికన్తి ధమ్మో’తి నికన్తిం ఆవజ్జతి. తతో విక్ఖేపో ఉద్ధచ్చం. తేన ఉద్ధచ్చేన విగ్గహితమానసో అనిచ్చతో ఉపట్ఠానం యథాభూతం నప్పజానాతి, దుక్ఖతో ఉపట్ఠానం యథాభూతం నప్పజానాతి, అనత్తతో ఉపట్ఠానం యథాభూతం నప్పజానాతి. తేన వుచ్చతి – ‘‘ధమ్ముద్ధచ్చవిగ్గహితమానసో హోతి సో సమయో, యం తం చిత్తం అజ్ఝత్తమేవ సన్తిట్ఠతి సన్నిసీదతి ఏకోది హోతి సమాధియతి. తస్స మగ్గో సఞ్జాయతీ’’తి. కథం మగ్గో సఞ్జాయతి…పే… ఏవం మగ్గో సఞ్జాయతి, ఏవం సఞ్ఞోజనాని పహీయన్తి, అనుసయా బ్యన్తీహోన్తి.

దుక్ఖతో మనసికరోతో…పే… అనత్తతో మనసికరోతో ఓభాసో ఉప్పజ్జతి…పే… ఞాణం ఉప్పజ్జతి, పీతి ఉప్పజ్జతి, పస్సద్ధి ఉప్పజ్జతి, సుఖం ఉప్పజ్జతి, అధిమోక్ఖో ఉప్పజ్జతి, పగ్గహో ఉప్పజ్జతి, ఉపట్ఠానం ఉప్పజ్జతి, ఉపేక్ఖా ఉప్పజ్జతి, నికన్తి ఉప్పజ్జతి, ‘నికన్తి ధమ్మో’తి నికన్తిం ఆవజ్జతి. తతో విక్ఖేపో ఉద్ధచ్చం. తేన ఉద్ధచ్చేన విగ్గహితమానసో అనత్తతో ఉపట్ఠానం, అనిచ్చతో ఉపట్ఠానం, దుక్ఖతో ఉపట్ఠానం యథాభూతం నప్పజానాతి. తేన వుచ్చతి – ‘‘ధమ్ముద్ధచ్చవిగ్గహితమానసో…పే… ఏవం సఞ్ఞోజనాని పహీయన్తి, అనుసయా బ్యన్తీహోన్తి’’.

రూపం అనిచ్చతో మనసికరోతో…పే… రూపం దుక్ఖతో మనసికరోతో… రూపం అనత్తతో మనసికరోతో… వేదనం…పే… సఞ్ఞం… సఙ్ఖారే… విఞ్ఞాణం… చక్ఖుం…పే… జరామరణం అనిచ్చతో మనసికరోతో…పే… జరామరణం దుక్ఖతో మనసికరోతో, జరామరణం అనత్తతో మనసికరోతో ఓభాసో ఉప్పజ్జతి…పే… ఞాణం ఉప్పజ్జతి, పీతి ఉప్పజ్జతి, పస్సద్ధి ఉప్పజ్జతి, సుఖం ఉప్పజ్జతి, అధిమోక్ఖో ఉప్పజ్జతి, పగ్గహో ఉప్పజ్జతి, ఉపట్ఠానం ఉప్పజ్జతి, ఉపేక్ఖా ఉప్పజ్జతి, నికన్తి ఉప్పజ్జతి, ‘నికన్తి ధమ్మో’తి నికన్తిం ఆవజ్జతి. తతో విక్ఖేపో ఉద్ధచ్చం. తేన ఉద్ధచ్చేన విగ్గహితమానసో. జరామరణం అనత్తతో ఉపట్ఠానం యథాభూతం నప్పజానాతి. జరామరణం అనిచ్చతో ఉపట్ఠానం యథాభూతం నప్పజానాతి, జరామరణం దుక్ఖతో ఉపట్ఠానం యథాభూతం నప్పజానాతి. తేన వుచ్చతి – ‘‘ధమ్ముద్ధచ్చవిగ్గహితమానసో హోతి. సో సమయో, యం తం చిత్తం అజ్ఝత్తమేవ సన్తిట్ఠతి సన్నిసీదతి ఏకోది హోతి సమాధియతి. తస్స మగ్గో సఞ్జాయతీ’’తి. కథం మగ్గో సఞ్జాయతి…పే… ఏవం మగ్గో సఞ్జాయతి. ఏవం సఞ్ఞోజనాని పహీయన్తి, అనుసయా బ్యన్తీహోన్తి. ఏవం ధమ్ముద్ధచ్చవిగ్గహితం మానసం హోతి.

౭. ఓభాసే చేవ ఞాణే చ, పీతియా చ వికమ్పతి;

పస్సద్ధియా సుఖే చేవ, యేహి చిత్తం పవేధతి.

అధిమోక్ఖే చ పగ్గాహే, ఉపట్ఠానే చ కమ్పతి;

ఉపేక్ఖావజ్జనాయ చేవ, ఉపేక్ఖాయ చ నికన్తియా.

ఇమాని దస ఠానాని, పఞ్ఞా యస్స పరిచ్చితా;

ధమ్ముద్ధచ్చకుసలో హోతి, న చ సమ్మోహ గచ్ఛతి.

విక్ఖిపతి చేవ కిలిస్సతి చ, చవతి చిత్తభావనా;

విక్ఖిపతి న కిలిస్సతి, భావనా పరిహాయతి.

విక్ఖిపతి న కిలిస్సతి, భావనా న పరిహాయతి;

న చ విక్ఖిపతే చిత్తం న కిలిస్సతి, న చవతి చిత్తభావనా.

ఇమేహి చతూహి ఠానేహి చిత్తస్స సఙ్ఖేపవిక్ఖేపవిగ్గహితం [సఙ్ఖేపం విక్ఖేపం విగ్గహితం (స్యా.)] దస ఠానే సమ్పజానాతీతి.

యుగనద్ధకథా నిట్ఠితా.