౫. సతోకారిఞాణనిద్దేసో
౧౬౩. కతమాని బాత్తింస సతోకారిస్స ఞాణాని? ఇధ భిక్ఖు అరఞ్ఞగతో వా రుక్ఖమూలగతో వా సుఞ్ఞాగారగతో వా నిసీదతి పల్లఙ్కం ఆభుజిత్వా ఉజుం కాయం పణిధాయ పరిముఖం సతిం ఉపట్ఠపేత్వా. సో సతోవ అస్ససతి సతో పస్ససతి. దీఘం వా అస్ససన్తో ‘‘దీఘం అస్ససామీ’’తి పజానాతి. దీఘం వా పస్ససన్తో ‘‘దీఘం పస్ససామీ’’తి పజానాతి. రస్సం వా అస్ససన్తో ‘‘రస్సం అస్ససామీ’’తి పజానాతి. రస్సం వా పస్ససన్తో ‘‘రస్సం పస్ససామీ’’తి పజానాతి. ‘‘సబ్బకాయపటిసంవేదీ అస్ససిస్సామీ’’తి సిక్ఖతి. ‘‘సబ్బకాయపటిసంవేదీ పస్ససిస్సామీ’’తి సిక్ఖతి. ‘‘పస్సమ్భయం కాయసఙ్ఖారం అస్ససిస్సామీ’’తి సిక్ఖతి. ‘‘పస్సమ్భయం కాయసఙ్ఖారం పస్ససిస్సామీ’’తి సిక్ఖతి. పీతిపటిసంవేదీ…పే… సుఖపటిసంవేదీ… చిత్తసఙ్ఖారపటిసంవేదీ … పస్సమ్భయం చిత్తసఙ్ఖారం… చిత్తపటిసంవేదీ… అభిప్పమోదయం చిత్తం… సమాదహం చిత్తం… విమోచయం చిత్తం… అనిచ్చానుపస్సీ… విరాగానుపస్సీ… నిరోధానుపస్సీ… ‘‘పటినిస్సగ్గానుపస్సీ అస్ససిస్సామీ’’తి సిక్ఖతి. ‘‘పటినిస్సగ్గానుపస్సీ పస్ససిస్సామీ’’తి సిక్ఖతి.
౧౬౪. ఇధాతి ఇమిస్సా దిట్ఠియా, ఇమిస్సా ఖన్తియా, ఇమిస్సా రుచియా, ఇమస్మిం ఆదాయే, ఇమస్మిం ధమ్మే, ఇమస్మిం వినయే, ఇమస్మిం ధమ్మవినయే, ఇమస్మిం పావచనే, ఇమస్మిం బ్రహ్మచరియే, ఇమస్మిం సత్థుసాసనే. తేన వుచ్చతి – ‘‘ఇధా’’తి. భిక్ఖూతి పుథుజ్జనకల్యాణకో వా హోతి భిక్ఖు సేక్ఖో వా అరహా వా అకుప్పధమ్మో. అరఞ్ఞన్తి నిక్ఖమిత్వా బహి ఇన్దఖీలా సబ్బమేతం అరఞ్ఞం. రుక్ఖమూలన్తి యత్థ భిక్ఖునో ఆసనం పఞ్ఞత్తం హోతి మఞ్చో వా పీఠం వా భిసి వా తట్టికా వా చమ్మఖణ్డో వా తిణసన్థరో [తిణసణ్ఠరో (స్యా.)] వా పణ్ణసన్థరో వా పలాలసన్థరో [పలాససణ్ఠరో (స్యా.)] వా, తత్థ భిక్ఖు చఙ్కమతి వా తిట్ఠతి వా నిసీదతి వా సేయ్యం వా కప్పేతి. సుఞ్ఞన్తి కేనచి అనాకిణ్ణం హోతి గహట్ఠేహి వా పబ్బజితేహి వా. అగారన్తి [ఆగారన్తి (స్యా.)] విహారో అడ్ఢయోగో పాసాదో హమ్మియం గుహా. నిసీదతి పల్లఙ్కం ఆభుజిత్వాతి నిసిన్నో హోతి పల్లఙ్కం ఆభుజిత్వా. ఉజుం కాయం పణిధాయాతి ఉజుకో హోతి కాయో ఠితో [పనిధితో (స్యా.)] సుపణిహితో. పరిముఖం సతిం ఉపట్ఠపేత్వాతి. పరీతి పరిగ్గహట్ఠో. ముఖన్తి నియ్యానట్ఠో. సతీతి ఉపట్ఠానట్ఠో. తేన వుచ్చతి – ‘‘పరిముఖం సతిం ఉపట్ఠపేత్వా’’తి.
౧౬౫. సతోవ అస్ససతి, సతో పస్ససతీతి బాత్తింసాయ ఆకారేహి సతో కారీ హోతి. దీఘం అస్సాసవసేన చిత్తస్స ఏకగ్గతం అవిక్ఖేపం పజానతో సతి ఉపట్ఠితా హోతి. తాయ సతియా తేన ఞాణేన సతో కారీ హోతి. దీఘం పస్సాసవసేన చిత్తస్స ఏకగ్గతం అవిక్ఖేపం పజానతో సతి ఉపట్ఠితా హోతి. తాయ సతియా తేన ఞాణేన సతో కారీ హోతి. రస్సం అస్సాసవసేన చిత్తస్స ఏకగ్గతం అవిక్ఖేపం పజానతో సతి ఉపట్ఠితా హోతి. తాయ సతియా తేన ఞాణేన సతో కారీ హోతి. రస్సం పస్సాసవసేన చిత్తస్స ఏకగ్గతం అవిక్ఖేపం పజానతో సతి ఉపట్ఠితా హోతి. తాయ సతియా తేన ఞాణేన సతో కారీ హోతి…పే… పటినిస్సగ్గానుపస్సీ అస్సాసవసేన పటినిస్సగ్గానుపస్సీ పస్సాసవసేన చిత్తస్స ఏకగ్గతం అవిక్ఖేపం పజానతో సతి ఉపట్ఠితా హోతి. తాయ సతియా తేన ఞాణేన సతో కారీ హోతి.
పఠమచతుక్కనిద్దేసో
౧౬౬. కథం దీఘం అస్ససన్తో ‘‘దీఘం అస్ససామీ’’తి పజానాతి, దీఘం పస్ససన్తో ‘‘దీఘం పస్ససామీ’’తి పజానాతి? దీఘం అస్సాసం అద్ధానసఙ్ఖాతే అస్ససతి, దీఘం పస్సాసం అద్ధానసఙ్ఖాతే పస్ససతి, దీఘం అస్సాసపస్సాసం అద్ధానసఙ్ఖాతే అస్ససతిపి పస్ససతిపి. దీఘం అస్సాసపస్సాసం అద్ధానసఙ్ఖాతే అస్ససతోపి పస్ససతోపి ఛన్దో ఉప్పజ్జతి. ఛన్దవసేన తతో సుఖుమతరం దీఘం అస్సాసం అద్ధానసఙ్ఖాతే అస్ససతి, ఛన్దవసేన తతో సుఖుమతరం దీఘం పస్సాసం అద్ధానసఙ్ఖాతే పస్ససతి, ఛన్దవసేన తతో సుఖుమతరం దీఘం అస్సాసపస్సాసం అద్ధానసఙ్ఖాతే అస్ససతిపి పస్ససతిపి. ఛన్దవసేన తతో సుఖుమతరం దీఘం అస్సాసపస్సాసం అద్ధానసఙ్ఖాతే అస్ససతోపి పస్ససతోపి పామోజ్జం ఉప్పజ్జతి. పామోజ్జవసేన తతో సుఖుమతరం దీఘం అస్సాసం అద్ధానసఙ్ఖాతే అస్ససతి, పామోజ్జవసేన తతో సుఖుమతరం దీఘం పస్సాసం అద్ధానసఙ్ఖాతే పస్ససతి, పామోజ్జవసేన తతో సుఖుమతరం దీఘం అస్సాసపస్సాసం అద్ధానసఙ్ఖాతే అస్ససతిపి పస్ససతిపి. పామోజ్జవసేన తతో సుఖుమతరం దీఘం అస్సాసపస్సాసం అద్ధానసఙ్ఖాతే అస్ససతోపి పస్ససతోపి దీఘం అస్సాసపస్సాసాపి చిత్తం వివత్తతి, ఉపేక్ఖా సణ్ఠాతి. ఇమేహి నవహాకారేహి దీఘం అస్సాసపస్సాసా కాయో. ఉపట్ఠానం సతి. అనుపస్సనా ఞాణం. కాయో ఉపట్ఠానం, నో సతి; సతి ఉపట్ఠానఞ్చేవ సతి చ. తాయ సతియా తేన ఞాణేన తం కాయం అనుపస్సతి. తేన వుచ్చతి – ‘‘కాయే కాయానుపస్సనాసతిపట్ఠానభావనా’’తి.
౧౬౭. అనుపస్సతీతి కథం తం కాయం అనుపస్సతి? అనిచ్చతో అనుపస్సతి, నో నిచ్చతో. దుక్ఖతో అనుపస్సతి, నో సుఖతో. అనత్తతో అనుపస్సతి, నో అత్తతో. నిబ్బిన్దతి, నో నన్దతి. విరజ్జతి, నో రజ్జతి. నిరోధేతి, నో సముదేతి. పటినిస్సజ్జతి, నో ఆదియతి. అనిచ్చతో అనుపస్సన్తో నిచ్చసఞ్ఞం పజహతి. దుక్ఖతో అనుపస్సన్తో సుఖసఞ్ఞం పజహతి. అనత్తతో అనుపస్సన్తో అత్తసఞ్ఞం పజహతి. నిబ్బిన్దన్తో నన్దిం పజహతి. విరజ్జన్తో రాగం పజహతి. నిరోధేన్తో సముదయం పజహతి. పటినిస్సజ్జన్తో ఆదానం పజహతి. ఏవం తం కాయం అనుపస్సతి.
భావనాతి చతస్సో భావనా – తత్థ జాతానం ధమ్మానం అనతివత్తనట్ఠేన భావనా, ఇన్ద్రియానం ఏకరసట్ఠేన భావనా, తదుపగవీరియవాహనట్ఠేన భావనా, ఆసేవనట్ఠేన భావనా. దీఘం అస్సాసపస్సాసవసేన చిత్తస్స ఏకగ్గతం అవిక్ఖేపం పజానతో విదితా వేదనా ఉప్పజ్జన్తి, విదితా ఉపట్ఠహన్తి, విదితా అబ్భత్థం గచ్ఛన్తి. విదితా సఞ్ఞా ఉప్పజ్జన్తి, విదితా ఉపట్ఠహన్తి, విదితా అబ్భత్థం గచ్ఛన్తి. విదితా వితక్కా ఉప్పజ్జన్తి, విదితా ఉపట్ఠహన్తి, విదితా అబ్భత్థం గచ్ఛన్తి.
కథం విదితా వేదనా ఉప్పజ్జన్తి, విదితా ఉపట్ఠహన్తి, విదితా అబ్భత్థం గచ్ఛన్తి? కథం వేదనాయ ఉప్పాదో విదితో హోతి? అవిజ్జాసముదయా వేదనాసముదయోతి – పచ్చయసముదయట్ఠేన వేదనాయ ఉప్పాదో విదితో హోతి. తణ్హాసముదయా వేదనాసముదయోతి… కమ్మసముదయా వేదనాసముదయోతి… ఫస్ససముదయా వేదనాసముదయోతి పచ్చయసముదయట్ఠేన వేదనాయ ఉప్పాదో విదితో హోతి. నిబ్బత్తిలక్ఖణం పస్సతోపి వేదనాయ ఉప్పాదో విదితో హోతి. ఏవం వేదనాయ ఉప్పాదో విదితో హోతి.
కథం వేదనాయ ఉపట్ఠానం విదితం హోతి? అనిచ్చతో మనసికరోతో ఖయతుపట్ఠానం విదితం హోతి. దుక్ఖతో మనసికరోతో భయతుపట్ఠానం విదితం హోతి. అనత్తతో మనసికరోతో సుఞ్ఞతుపట్ఠానం విదితం హోతి. ఏవం వేదనాయ ఉపట్ఠానం విదితం హోతి.
కథం వేదనాయ అత్థఙ్గమో విదితో హోతి? అవిజ్జానిరోధా వేదనానిరోధోతి – పచ్చయనిరోధట్ఠేన వేదనాయ అత్థఙ్గమో విదితో హోతి. తణ్హానిరోధా వేదనానిరోధోతి …పే… కమ్మనిరోధా వేదనానిరోధోతి…పే… ఫస్సనిరోధా వేదనానిరోధోతి పచ్చయనిరోధట్ఠేన వేదనాయ అత్థఙ్గమో విదితో హోతి. విపరిణామలక్ఖణం పస్సతోపి వేదనాయ అత్థఙ్గమో విదితో హోతి. ఏవం వేదనాయ అత్థఙ్గమో విదితో హోతి. ఏవం విదితా వేదనా ఉప్పజ్జన్తి, విదితా ఉపట్ఠహన్తి, విదితా అబ్భత్థం గచ్ఛన్తి.
కథం విదితా సఞ్ఞా ఉప్పజ్జన్తి, విదితా ఉపట్ఠహన్తి, విదితా అబ్భత్థం గచ్ఛన్తి? కథం సఞ్ఞాయ ఉప్పాదో విదితో హోతి? అవిజ్జాసముదయా సఞ్ఞాసముదయోతి – పచ్చయసముదయట్ఠేన సఞ్ఞాయ ఉప్పాదో విదితో హోతి. తణ్హాసముదయా సఞ్ఞాసముదయోతి…పే… కమ్మసముదయా సఞ్ఞాసముదయోతి…పే… ఫస్ససముదయా సఞ్ఞాసముదయోతి – పచ్చయసముదయట్ఠేన సఞ్ఞాయ ఉప్పాదో విదితో హోతి. నిబ్బత్తిలక్ఖణం పస్సతోపి సఞ్ఞాయ ఉప్పాదో విదితో హోతి. ఏవం సఞ్ఞాయ ఉప్పాదో విదితో హోతి.
కథం సఞ్ఞాయ ఉపట్ఠానం విదితం హోతి? అనిచ్చతో మనసికరోతో ఖయతుపట్ఠానం విదితం హోతి. దుక్ఖతో మనసికరోతో భయతుపట్ఠానం విదితం హోతి. అనత్తతో మనసికరోతో సుఞ్ఞతుపట్ఠానం విదితం హోతి. ఏవం సఞ్ఞాయ ఉపట్ఠానం విదితం హోతి.
కథం సఞ్ఞాయ అత్థఙ్గమో విదితో హోతి? అవిజ్జానిరోధా సఞ్ఞానిరోధోతి – పచ్చయనిరోధట్ఠేన సఞ్ఞాయ అత్థఙ్గమో విదితో హోతి. తణ్హానిరోధా సఞ్ఞానిరోధోతి…పే… కమ్మనిరోధా సఞ్ఞానిరోధోతి…పే… ఫస్సనిరోధా సఞ్ఞానిరోధోతి – పచ్చయనిరోధట్ఠేన సఞ్ఞాయ అత్థఙ్గమో విదితో హోతి. విపరిణామలక్ఖణం పస్సతోపి సఞ్ఞాయ అత్థఙ్గమో విదితో హోతి. ఏవం సఞ్ఞాయ అత్థఙ్గమో విదితో హోతి. ఏవం విదితా సఞ్ఞా ఉప్పజ్జన్తి, విదితా ఉపట్ఠహన్తి, విదితా అబ్భత్థం గచ్ఛన్తి.
కథం విదితా వితక్కా ఉప్పజ్జన్తి, విదితా ఉపట్ఠహన్తి, విదితా అబ్భత్థం గచ్ఛన్తి? కథం వితక్కానం ఉప్పాదో విదితో హోతి? అవిజ్జాసముదయా వితక్కసముదయోతి – పచ్చయసముదయట్ఠేన వితక్కానం ఉప్పాదో విదితో హోతి. తణ్హాసముదయా వితక్కసముదయోతి…పే… కమ్మసముదయా వితక్కసముదయోతి…పే… సఞ్ఞాసముదయా వితక్కసముదయోతి – పచ్చయసముదయట్ఠేన వితక్కానం ఉప్పాదో విదితో హోతి. నిబ్బత్తిలక్ఖణం పస్సతోపి వితక్కానం ఉప్పాదో విదితో హోతి. ఏవం వితక్కానం ఉప్పాదో విదితో హోతి.
కథం వితక్కానం ఉపట్ఠానం విదితం హోతి? అనిచ్చతో మనసికరోతో ఖయతుపట్ఠానం విదితం హోతి. దుక్ఖతో మనసికరోతో భయతుపట్ఠానం విదితం హోతి. అనత్తతో మనసికరోతో సుఞ్ఞతుపట్ఠానం విదితం హోతి. ఏవం వితక్కానం ఉపట్ఠానం విదితం హోతి.
కథం వితక్కానం అత్థఙ్గమో విదితో హోతి? అవిజ్జానిరోధా వితక్కనిరోధోతి – పచ్చయనిరోధట్ఠేన వితక్కానం అత్థఙ్గమో విదితో హోతి. తణ్హానిరోధా వితక్కనిరోధోతి…పే… కమ్మనిరోధా వితక్కనిరోధోతి…పే… సఞ్ఞానిరోధా వితక్కనిరోధోతి – పచ్చయనిరోధట్ఠేన వితక్కానం అత్థఙ్గమో విదితో హోతి. విపరిణామలక్ఖణం పస్సతోపి వితక్కానం అత్థఙ్గమో విదితో హోతి. ఏవం వితక్కానం అత్థఙ్గమో విదితో హోతి. ఏవం విదితా వితక్కా ఉప్పజ్జన్తి, విదితా ఉపట్ఠహన్తి, విదితా అబ్భత్థం గచ్ఛన్తి.
౧౬౮. దీఘం అస్సాసపస్సాసవసేన చిత్తస్స ఏకగ్గతం అవిక్ఖేపం పజానన్తో ఇన్ద్రియాని సమోధానేతి, గోచరఞ్చ పజానాతి, సమత్థఞ్చ పటివిజ్ఝతి…పే… మగ్గం సమోధానేతి, ధమ్మే సమోధానేతి, గోచరఞ్చ పజానాతి, సమత్థఞ్చ పటివిజ్ఝతి.
ఇన్ద్రియాని సమోధానేతీతి కథం ఇన్ద్రియాని సమోధానేతి? అధిమోక్ఖట్ఠేన సద్ధిన్ద్రియం సమోధానేతి, పగ్గహట్ఠేన వీరియిన్ద్రియం సమోధానేతి, ఉపట్ఠానట్ఠేన సతిన్ద్రియం సమోధానేతి, అవిక్ఖేపట్ఠేన సమాధిన్ద్రియం సమోధానేతి, దస్సనట్ఠేన పఞ్ఞిన్ద్రియం సమోధానేతి. అయం పుగ్గలో ఇమాని ఇన్ద్రియాని ఇమస్మిం ఆరమ్మణే సమోధానేతి. తేన వుచ్చతి – ‘‘ఇన్ద్రియాని సమోధానేతీ’’తి.
గోచరఞ్చ పజానాతీతి యం తస్స ఆరమ్మణం, తం తస్స గోచరం. యం తస్స గోచరం, తం తస్స ఆరమ్మణం. పజానాతీతి పుగ్గలో. పజాననా పఞ్ఞా.
సమన్తి ఆరమ్మణస్స ఉపట్ఠానం సమం, చిత్తస్స అవిక్ఖేపో సమం, చిత్తస్స అధిట్ఠానం సమం, చిత్తస్స వోదానం సమం. అత్థోతి అనవజ్జట్ఠో నిక్కిలేసట్ఠో వోదానట్ఠో పరమట్ఠో. పటివిజ్ఝతీతి ఆరమ్మణస్స ఉపట్ఠానట్ఠం పటివిజ్ఝతి, చిత్తస్స అవిక్ఖేపట్ఠం పటివిజ్ఝతి, చిత్తస్స అధిట్ఠానట్ఠం పటివిజ్ఝతి, చిత్తస్స వోదానట్ఠం పటివిజ్ఝతి. తేన వుచ్చతి – ‘‘సమత్థఞ్చ పటివిజ్ఝతీ’’తి.
బలాని సమోధానేతీతి కథం బలాని సమోధానేతి? అస్సద్ధియే అకమ్పియట్ఠేన సద్ధాబలం సమోధానేతి, కోసజ్జే అకమ్పియట్ఠేన వీరియబలం సమోధానేతి, పమాదే అకమ్పియట్ఠేన సతిబలం సమోధానేతి, ఉద్ధచ్చే అకమ్పియట్ఠేన సమాధిబలం సమోధానేతి, అవిజ్జాయ అకమ్పియట్ఠేన పఞ్ఞాబలం సమోధానేతి. అయం పుగ్గలో ఇమాని బలాని ఇమస్మిం ఆరమ్మణే సమోధానేతి. తేన వుచ్చతి – బలాని సమోధానేతీతి. గోచరఞ్చ పజానాతీతి…పే… తేన వుచ్చతి – ‘‘సమత్థఞ్చ పటివిజ్ఝతీ’’తి.
బోజ్ఝఙ్గే సమోధానేతీతి కథం బోజ్ఝఙ్గే సమోధానేతి? ఉపట్ఠానట్ఠేన సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గం సమోధానేతి, పవిచయట్ఠేన ధమ్మవిచయసమ్బోజ్ఝఙ్గం సమోధానేతి, పగ్గహట్ఠేన వీరియసమ్బోజ్ఝఙ్గం సమోధానేతి, ఫరణట్ఠేన పీతిసమ్బోజ్ఝఙ్గం సమోధానేతి, ఉపసమట్ఠేన పస్సద్ధిసమ్బోజ్ఝఙ్గం సమోధానేతి, అవిక్ఖేపట్ఠేన సమాధిసమ్బోజ్ఝఙ్గం సమోధానేతి, పటిసఙ్ఖానట్ఠేన ఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గం సమోధానేతి. అయం పుగ్గలో ఇమే బోజ్ఝఙ్గే ఇమస్మిం ఆరమ్మణే సమోధానేతి. తేన వుచ్చతి – ‘‘బోజ్ఝఙ్గే సమోధానేతీ’’తి. గోచరఞ్చ పజానాతీతి…పే… తేన వుచ్చతి – ‘‘సమత్థఞ్చ పటివిజ్ఝతీ’’తి.
మగ్గం సమోధానేతీతి కథం మగ్గం సమోధానేతి? దస్సనట్ఠేన సమ్మాదిట్ఠిం సమోధానేతి, అభినిరోపనట్ఠేన సమ్మాసఙ్కప్పం సమోధానేతి, పరిగ్గహట్ఠేన సమ్మావాచం సమోధానేతి, సముట్ఠానట్ఠేన సమ్మాకమ్మన్తం సమోధానేతి, వోదానట్ఠేన సమ్మాఆజీవం సమోధానేతి, పగ్గహట్ఠేన సమ్మావాయామం సమోధానేతి, ఉపట్ఠానట్ఠేన సమ్మాసతిం సమోధానేతి, అవిక్ఖేపట్ఠేన సమ్మాసమాధిం సమోధానేతి. అయం పుగ్గలో ఇమం మగ్గం ఇమస్మిం ఆరమ్మణే సమోధానేతి. తేన వుచ్చతి – ‘‘మగ్గం సమోధానేతీ’’తి. గోచరఞ్చ పజానాతీతి…పే… తేన వుచ్చతి – ‘‘సమత్థఞ్చ పటివిజ్ఝతీ’’తి.
ధమ్మే సమోధానేతీతి కథం ధమ్మే సమోధానేతి? ఆధిపతేయ్యట్ఠేన ఇన్ద్రియాని సమోధానేతి, అకమ్పియట్ఠేన బలాని సమోధానేతి, నియ్యానట్ఠేన బోజ్ఝఙ్గే సమోధానేతి, హేతుట్ఠేన మగ్గం సమోధానేతి, ఉపట్ఠానట్ఠేన సతిపట్ఠానం సమోధానేతి, పదహనట్ఠేన సమ్మప్పధానం సమోధానేతి, ఇజ్ఝనట్ఠేన ఇద్ధిపాదం సమోధానేతి తథట్ఠేన సచ్చం సమోధానేతి, అవిక్ఖేపట్ఠేన సమథం సమోధానేతి, అనుపస్సనట్ఠేన విపస్సనం సమోధానేతి, ఏకరసట్ఠేన సమథవిపస్సనం సమోధానేతి, అనతివత్తనట్ఠేన యుగనద్ధం సమోధానేతి, సంవరట్ఠేన సీలవిసుద్ధిం సమోధానేతి, అవిక్ఖేపట్ఠేన చిత్తవిసుద్ధిం సమోధానేతి, దస్సనట్ఠేన దిట్ఠివిసుద్ధిం సమోధానేతి, విముత్తట్ఠేన విమోక్ఖం సమోధానేతి, పటివేధట్ఠేన విజ్జం సమోధానేతి, పరిచ్చాగట్ఠేన విముత్తిం సమోధానేతి, సముచ్ఛేదట్ఠేన ఖయే ఞాణం సమోధానేతి, పటిప్పస్సద్ధట్ఠేన అనుప్పాదే ఞాణం సమోధానేతి, ఛన్దం మూలట్ఠేన సమోధానేతి, మనసికారం సముట్ఠానట్ఠేన సమోధానేతి, ఫస్సం సమోధానట్ఠేన సమోధానేతి, వేదనం సమోసరణట్ఠేన సమోధానేతి, సమాధిం పముఖట్ఠేన సమోధానేతి, సతిం ఆధిపతేయ్యట్ఠేన సమోధానేతి, పఞ్ఞం తతుత్తరట్ఠేన సమోధానేతి, విముత్తిం సారట్ఠేన సమోధానేతి, అమతోగధం నిబ్బానం పరియోసానట్ఠేన సమోధానేతి. అయం పుగ్గలో ఇమే ధమ్మే ఇమస్మిం ఆరమ్మణే సమోధానేతి. తేన వుచ్చతి – ‘‘ధమ్మే సమోధానేతీ’’తి.
గోచరఞ్చ పజానాతీతి యం తస్స ఆరమ్మణం, తం తస్స గోచరం. యం తస్స గోచరం, తం తస్స ఆరమ్మణం పజానాతీతి పుగ్గలో. పజాననా పఞ్ఞా. సమన్తి ఆరమ్మణస్స ఉపట్ఠానం సమం, చిత్తస్స అవిక్ఖేపో సమం, చిత్తస్స అధిట్ఠానం సమం, చిత్తస్స వోదానం సమం. అత్థోతి అనవజ్జట్ఠో నిక్కిలేసట్ఠో వోదానట్ఠో పరమట్ఠో. పటివిజ్ఝతీతి ఆరమ్మణస్స ఉపట్ఠానట్ఠం పటివిజ్ఝతి, చిత్తస్స అవిక్ఖేపట్ఠం పటివిజ్ఝతి, చిత్తస్స అధిట్ఠానట్ఠం పటివిజ్ఝతి, చిత్తస్స వోదానట్ఠం పటివిజ్ఝతి. తేన వుచ్చతి – ‘‘సమత్థఞ్చ పటివిజ్ఝతీ’’తి.
౧౬౯. కథం రస్సం అస్ససన్తో ‘‘రస్సం అస్ససామీ’’తి పజానాతి, రస్సం పస్ససన్తో ‘‘రస్సం పస్ససామీ’’తి పజానాతి? రస్సం అస్సాసం ఇత్తరసఙ్ఖాతే అస్ససతి, రస్సం పస్సాసం ఇత్తరసఙ్ఖాతే పస్ససతి, రస్సం అస్సాసపస్సాసం ఇత్తరసఙ్ఖాతే అస్ససతిపి పస్ససతిపి. రస్సం అస్సాసపస్సాసం ఇత్తరసఙ్ఖాతే అస్ససతోపి పస్ససతోపి ఛన్దో ఉప్పజ్జతి. ఛన్దవసేన తతో సుఖుమతరం రస్సం అస్సాసం ఇత్తరసఙ్ఖాతే అస్ససతి. ఛన్దవసేన తతో సుఖుమతరం రస్సం పస్సాసం ఇత్తరసఙ్ఖాతే పస్ససతి. ఛన్దవసేన తతో సుఖుమతరం రస్సం అస్సాసపస్సాసం ఇత్తరసఙ్ఖాతే అస్ససతిపి పస్ససతిపి. ఛన్దవసేన తతో సుఖుమతరం రస్సం అస్సాసపస్సాసం ఇత్తరసఙ్ఖాతే అస్ససతోపి పస్ససతోపి పామోజ్జం ఉప్పజ్జతి. పామోజ్జవసేన తతో సుఖుమతరం రస్సం అస్సాసం ఇత్తరసఙ్ఖాతే అస్ససతి, పామోజ్జవసేన తతో సుఖుమతరం రస్సం పస్సాసం ఇత్తరసఙ్ఖాతే పస్ససతి, పామోజ్జవసేన తతో సుఖుమతరం రస్సం అస్సాసపస్సాసం ఇత్తరసఙ్ఖాతే అస్ససతిపి పస్ససతిపి. పామోజ్జవసేన తతో సుఖుమతరం రస్సం అస్సాసపస్సాసం ఇత్తరసఙ్ఖాతే అస్ససతోపి పస్ససతోపి రస్సా అస్సాసపస్సాసా చిత్తం వివత్తతి, ఉపేక్ఖా సణ్ఠాతి. ఇమేహి నవహాకారేహి రస్సా అస్సాసపస్సాసా కాయో ఉపట్ఠానం సతి అనుపస్సనా ఞాణం. కాయో ఉపట్ఠానం, నో సతి; సతి ఉపట్ఠానఞ్చేవ సతి చ. తాయ సతియా తేన ఞాణేన తం కాయం అనుపస్సతి. తేన వుచ్చతి – ‘‘కాయే కాయానుపస్సనాసతిపట్ఠానభావనా’’తి.
అనుపస్సతీతి కథం తం కాయం అనుపస్సతి…పే… ఏవం తం కాయం అనుపస్సతి. భావనాతి చతస్సో భావనా…పే… ఆసేవనట్ఠేన భావనా. రస్సం అస్సాసపస్సాసవసేన చిత్తస్స ఏకగ్గతం అవిక్ఖేపం పజానతో విదితా వేదనా ఉప్పజ్జన్తి…పే… రస్సం అస్సాసపస్సాసవసేన చిత్తస్స ఏకగ్గతం అవిక్ఖేపం పజానన్తో ఇన్ద్రియాని సమోధానేతి…పే… తేన వుచ్చతి – ‘‘సమత్థఞ్చ పటివిజ్ఝతీ’’తి.
౧౭౦. కథం ‘‘సబ్బకాయపటిసంవేదీ అస్ససిస్సామీ’’తి సిక్ఖతి, ‘‘సబ్బకాయపటిసంవేదీ పస్ససిస్సామీ’’తి సిక్ఖతి? కాయోతి ద్వే కాయా – నామకాయో చ రూపకాయో చ. కతమో నామకాయో? వేదనా, సఞ్ఞా, చేతనా, ఫస్సో, మనసికారో, నామఞ్చ నామకాయో చ, యే చ వుచ్చన్తి చిత్తసఙ్ఖారా – అయం నామకాయో. కతమో రూపకాయో? చత్తారో చ మహాభూతా, చతున్నఞ్చ మహాభూతానం ఉపాదాయరూపం, అస్సాసో చ పస్సాసో చ, నిమిత్తఞ్చ ఉపనిబన్ధనా, యే చ వుచ్చన్తి కాయసఙ్ఖారా – అయం రూపకాయో.
కథం తే కాయా పటివిదితా హోన్తి? దీఘం అస్సాసవసేన చిత్తస్స ఏకగ్గతం అవిక్ఖేపం పజానతో సతి ఉపట్ఠితా హోతి. తాయ సతియా తేన ఞాణేన తే కాయా పటివిదితా హోన్తి. దీఘం పస్సాసవసేన చిత్తస్స ఏకగ్గతం అవిక్ఖేపం పజానతో సతి ఉపట్ఠితా హోతి. తాయ సతియా తేన ఞాణేన తే కాయా పటివిదితా హోన్తి. రస్సం అస్సాసవసేన చిత్తస్స ఏకగ్గతం అవిక్ఖేపం పజానతో సతి ఉపట్ఠితా హోతి. తాయ సతియా తేన ఞాణేన తే కాయా పటివిదితా హోన్తి. రస్సం పస్సాసవసేన చిత్తస్స ఏకగ్గతం అవిక్ఖేపం పజానతో సతి ఉపట్ఠితా హోతి. తాయ సతియా తేన ఞాణేన తే కాయా పటివిదితా హోన్తి.
ఆవజ్జతో తే కాయా పటివిదితా హోన్తి, పజానతో తే కాయా పటివిదితా హోన్తి, పస్సతో తే కాయా పటివిదితా హోన్తి, పచ్చవేక్ఖతో తే కాయా పటివిదితా హోన్తి, చిత్తం అధిట్ఠహతో తే కాయా పటివిదితా హోన్తి, సద్ధాయ అధిముచ్చతో తే కాయా పటివిదితా హోన్తి, వీరియం పగ్గణ్హతో తే కాయా పటివిదితా హోన్తి, సతిం ఉపట్ఠాపయతో తే కాయా పటివిదితా హోన్తి, చిత్తం సమాదహతో తే కాయా పటివిదితా హోన్తి, పఞ్ఞాయ పజానతో తే కాయా పటివిదితా హోన్తి, అభిఞ్ఞేయ్యం అభిజానతో తే కాయా పటివిదితా హోన్తి, పరిఞ్ఞేయ్యం పరిజానతో తే కాయా పటివిదితా హోన్తి, పహాతబ్బం పజహతో తే కాయా పటివిదితా హోన్తి, భావేతబ్బం భావయతో తే కాయా పటివిదితా హోన్తి, సచ్ఛికాతబ్బం సచ్ఛికరోతో తే కాయా పటివిదితా హోన్తి. ఏవం తే కాయా పటివిదితా హోన్తి. సబ్బకాయపటిసంవేదీ అస్సాసపస్సాసా కాయో ఉపట్ఠానం సతి అనుపస్సనా ఞాణం. కాయో ఉపట్ఠానం, నో సతి. సతి ఉపట్ఠానఞ్చేవ సతి చ. తాయ సతియా తేన ఞాణేన తం కాయం అనుపస్సతి. తేన వుచ్చతి – ‘‘కాయే కాయానుపస్సనాసతిపట్ఠానభావనా’’తి.
అనుపస్సతీతి కథం తం కాయం అనుపస్సతి…పే… ఏవం తం కాయం అనుపస్సతి. భావనాతి చతస్సో భావనా…పే… ఆసేవనట్ఠేన భావనా.
సబ్బకాయపటిసంవేదీ అస్సాసపస్సాసానం [అస్సాసపస్సాసా (స్యా.)] సంవరట్ఠేన సీలవిసుద్ధి, అవిక్ఖేపట్ఠేన చిత్తవిసుద్ధి, దస్సనట్ఠేన దిట్ఠివిసుద్ధి. యో తత్థ సంవరట్ఠో, అయం అధిసీలసిక్ఖా. యో తత్థ అవిక్ఖేపట్ఠో, అయం అధిచిత్తసిక్ఖా. యో తత్థ దస్సనట్ఠో, అయం అధిపఞ్ఞాసిక్ఖా. ఇమా తిస్సో సిక్ఖాయో ఆవజ్జన్తో సిక్ఖతి, జానన్తో సిక్ఖతి, పస్సన్తో సిక్ఖతి, పచ్చవేక్ఖన్తో సిక్ఖతి, చిత్తం అధిట్ఠహన్తో సిక్ఖతి, సద్ధాయ అధిముచ్చన్తో సిక్ఖతి, వీరియం పగ్గణ్హన్తో సిక్ఖతి, సతిం ఉపట్ఠపేన్తో సిక్ఖతి, చిత్తం సమాదహన్తో సిక్ఖతి, పఞ్ఞాయ పజానన్తో సిక్ఖతి, అభిఞ్ఞేయ్యం అభిజానన్తో సిక్ఖతి, పరిఞ్ఞేయ్యం పరిజానన్తో సిక్ఖతి, పహాతబ్బం పజహన్తో సిక్ఖతి, భావేతబ్బం భావేన్తో సిక్ఖతి, సచ్ఛికాతబ్బం సచ్ఛికరోన్తో సిక్ఖతి.
సబ్బకాయపటిసంవేదీ అస్సాసపస్సాసవసేన చిత్తస్స ఏకగ్గతం అవిక్ఖేపం పజానతో విదితా వేదనా ఉప్పజ్జన్తి…పే… సబ్బకాయపటిసంవేదీ అస్సాసపస్సాసవసేన చిత్తస్స ఏకగ్గతం అవిక్ఖేపం పజానన్తో ఇన్ద్రియాని సమోధానేతి…పే… తేన వుచ్చతి – ‘‘సమత్థఞ్చ పటివిజ్ఝతీ’’తి.
౧౭౧. కథం ‘‘పస్సమ్భయం కాయసఙ్ఖారం అస్ససిస్సామీ’’తి సిక్ఖతి, ‘‘పస్సమ్భయం కాయసఙ్ఖారం పస్ససిస్సామీ’’తి సిక్ఖతి? కతమో కాయసఙ్ఖారో? దీఘం అస్సాసా కాయికా. ఏతే ధమ్మా కాయపటిబద్ధా కాయసఙ్ఖారా. తే కాయసఙ్ఖారే పస్సమ్భేన్తో నిరోధేన్తో వూపసమేన్తో సిక్ఖతి. దీఘం పస్సాసా కాయికా. ఏతే ధమ్మా కాయపటిబద్ధా కాయసఙ్ఖారా. తే కాయసఙ్ఖారే పస్సమ్భేన్తో నిరోధేన్తో వూపసమేన్తో సిక్ఖతి. రస్సం అస్సాసా రస్సం పస్సాసా. సబ్బకాయపటిసంవేదీ అస్సాసా సబ్బకాయపటిసంవేదీ పస్సాసా కాయికా. ఏతే ధమ్మా కాయపటిబద్ధా కాయసఙ్ఖారా. తే కాయసఙ్ఖారే పస్సమ్భేన్తో నిరోధేన్తో వూపసమేన్తో సిక్ఖతి.
యథారూపేహి కాయసఙ్ఖారేహి యా కాయస్స ఆనమనా వినమనా సన్నమనా పణమనా ఇఞ్జనా ఫన్దనా చలనా పకమ్పనా – పస్సమ్భయం కాయసఙ్ఖారం అస్ససిస్సామీతి సిక్ఖతి, పస్సమ్భయం కాయసఙ్ఖారం పస్ససిస్సామీతి సిక్ఖతి. యథారూపేహి కాయసఙ్ఖారేహి యా కాయస్స న ఆనమనా న వినమనా న సన్నమనా న పణమనా అనిఞ్జనా అఫన్దనా అచలనా అకమ్పనా సన్తం సుఖుమం పస్సమ్భయం కాయసఙ్ఖారం అస్ససిస్సామీతి సిక్ఖతి, పస్సమ్భయం కాయసఙ్ఖారం పస్ససిస్సామీతి సిక్ఖతి.
ఇతి కిర ‘‘పస్సమ్భయం కాయసఙ్ఖారం అస్ససిస్సామీ’’తి సిక్ఖతి, ‘‘పస్సమ్భయం కాయసఙ్ఖారం పస్ససిస్సామీ’’తి సిక్ఖతి. ఏవం సన్తే వాతూపలద్ధియా చ పభావనా న హోతి, అస్సాసపస్సాసానఞ్చ పభావనా న హోతి, ఆనాపానస్సతియా చ పభావనా న హోతి, ఆనాపానస్సతిసమాధిస్స చ పభావనా న హోతి; న చ నం తం సమాపత్తిం పణ్డితా సమాపజ్జన్తిపి వుట్ఠహన్తిపి.
ఇతి కిర ‘‘పస్సమ్భయం కాయసఙ్ఖారం అస్ససిస్సామీ’’తి సిక్ఖతి, ‘‘పస్సమ్భయం కాయసఙ్ఖారం పస్ససిస్సామీ’’తి సిక్ఖతి. ఏవం సన్తే వాతూపలద్ధియా చ పభావనా హోతి, అస్సాసపస్సాసానఞ్చ పభావనా హోతి, ఆనాపానస్సతియా చ పభావనా హోతి. ఆనాపానస్సతిసమాధిస్స చ పభావనా హోతి; తఞ్చ నం సమాపత్తిం పణ్డితా సమాపజ్జన్తిపి వుట్ఠహన్తిపి. యథా కథం వియ? సేయ్యథాపి కంసే ఆకోటితే పఠమం ఓళారికా సద్దా పవత్తన్తి. ఓళారికానం సద్దానం నిమిత్తం సుగ్గహితత్తా సుమనసికతత్తా సూపధారితత్తా నిరుద్ధేపి ఓళారికే సద్దే, అథ పచ్ఛా సుఖుమకా సద్దా పవత్తన్తి. సుఖుమకానం సద్దానం నిమిత్తం సుగ్గహితత్తా సుమనసికతత్తా సూపధారితత్తా నిరుద్ధేపి సుఖుమకే సద్దే, అథ పచ్ఛా సుఖుమసద్దనిమిత్తారమ్మణతాపి చిత్తం పవత్తతి. ఏవమేవం పఠమం ఓళారికా అస్సాసపస్సాసా పవత్తన్తి; ఓళారికానం అస్సాసపస్సాసానం నిమిత్తం సుగ్గహితత్తా సుమనసికతత్తా సూపధారితత్తా నిరుద్ధేపి ఓళారికే అస్సాసపస్సాసే, అథ పచ్ఛా సుఖుమకా అస్సాసపస్సాసా పవత్తన్తి. సుఖుమకానం అస్సాసపస్సాసానం నిమిత్తం సుగ్గహితత్తా సుమనసికతత్తా సూపధారితత్తా నిరుద్ధేపి సుఖుమకే అస్సాసపస్సాసే, అథ పచ్ఛా సుఖుమకఅస్సాసపస్సాసానం నిమిత్తారమ్మణతాపి చిత్తం న విక్ఖేపం గచ్ఛతి.
ఏవం సన్తే వాతూపలద్ధియా చ పభావనా హోతి, అస్సాసపస్సాసానఞ్చ పభావనా హోతి, ఆనాపానస్సతియా చ పభావనా హోతి, ఆనాపానస్సతిసమాధిస్స చ పభావనా హోతి; తఞ్చ నం సమాపత్తిం పణ్డితా సమాపజ్జన్తిపి వుట్ఠహన్తిపి. పస్సమ్భయం కాయసఙ్ఖారం అస్సాసపస్సాసా కాయో ఉపట్ఠానం సతి అనుపస్సనా ఞాణం. కాయో ఉపట్ఠానం, నో సతి; సతి ఉపట్ఠానఞ్చేవ సతి చ. తాయ సతియా తేన ఞాణేన తం కాయం అనుపస్సతి. తేన వుచ్చతి – ‘‘కాయే కాయానుపస్సనాసతిపట్ఠానభావనా’’తి.
అనుపస్సతీతి కథం తం కాయం అనుపస్సతి…పే… ఏవం తం కాయం అనుపస్సతి. భావనాతి చతస్సో భావనా…పే… ఆసేవనట్ఠేన భావనా. పస్సమ్భయం కాయసఙ్ఖారం, అస్సాసపస్సాసానం సంవరట్ఠేన సీలవిసుద్ధి, అవిక్ఖేపట్ఠేన చిత్తవిసుద్ధి, దస్సనట్ఠేన దిట్ఠివిసుద్ధి. యో తత్థ సంవరట్ఠో, అయం అధిసీలసిక్ఖా; యో తత్థ అవిక్ఖేపట్ఠో, అయం అధిచిత్తసిక్ఖా; యో తత్థ దస్సనట్ఠో అయం అధిపఞ్ఞాసిక్ఖా. ఇమా తిస్సో సిక్ఖాయో ఆవజ్జన్తో సిక్ఖతి…పే… సచ్ఛికాతబ్బం సచ్ఛికరోన్తో సిక్ఖతి, పస్సమ్భయం కాయసఙ్ఖారం అస్సాసపస్సాసవసేన చిత్తస్స ఏకగ్గతం అవిక్ఖేపం పజానతో విదితా వేదనా ఉప్పజ్జన్తి…పే… పస్సమ్భయం కాయసఙ్ఖారం అస్సాసపస్సాసవసేన చిత్తస్స ఏకగ్గతం అవిక్ఖేపం పజానన్తో ఇన్ద్రియాని సమోధానేతి…పే… తేన వుచ్చతి – ‘‘సమత్థఞ్చ పటివిజ్ఝతీ’’తి.
అట్ఠ అనుపస్సనాఞాణాని, అట్ఠ చ ఉపట్ఠానానుస్సతియో, చత్తారి సుత్తన్తికవత్థూని కాయే కాయానుపస్సనాయ.
భాణవారో.
దుతియచతుక్కనిద్దేసో
౧౭౨. కథం ‘‘పీతిపటిసంవేదీ అస్ససిస్సామీ’’తి సిక్ఖతి ‘‘పీతిపటిసంవేదీ పస్ససిస్సామీ’’తి సిక్ఖతి? కతమా పీతి? దీఘం అస్సాసవసేన చిత్తస్స ఏకగ్గతం అవిక్ఖేపం పజానతో ఉప్పజ్జతి పీతి పామోజ్జం. యా పీతి పామోజ్జం ఆమోదనా పమోదనా హాసో పహాసో విత్తి ఓదగ్యం అత్తమనతా. చిత్తస్స దీఘం పస్సాసవసేన చిత్తస్స ఏకగ్గతం అవిక్ఖేపం పజానతో ఉప్పజ్జతి పీతి పామోజ్జం…పే… రస్సం అస్సాసవసేన, రస్సం పస్సాసవసేన, సబ్బకాయపటిసంవేదీ అస్సాసవసేన, సబ్బకాయపటిసంవేదీ పస్సాసవసేన, పస్సమ్భయం కాయసఙ్ఖారం అస్సాసవసేన, పస్సమ్భయం కాయసఙ్ఖారం పస్సాసవసేన చిత్తస్స ఏకగ్గతం అవిక్ఖేపం పజానతో ఉప్పజ్జతి పీతి పామోజ్జం. యా పీతి పామోజ్జం ఆమోదనా పమోదనా హాసో పహాసో విత్తి ఓదగ్యం అత్తమనతా చిత్తస్స – అయం పీతి.
కథం సా పీతి పటివిదితా హోతి? దీఘం అస్సాసపస్సాసవసేన చిత్తస్స ఏకగ్గతం అవిక్ఖేపం పజానతో సతి ఉపట్ఠితా హోతి. తాయ సతియా తేన ఞాణేన సా పీతి పటివిదితా హోతి. దీఘం పస్సాసవసేన చిత్తస్స ఏకగ్గతం అవిక్ఖేపం పజానతో సతి ఉపట్ఠితా హోతి. తాయ సతియా తేన ఞాణేన సా పీతి పటివిదితా హోతి. రస్సం అస్సాసవసేన…పే… రస్సం పస్సాసవసేన… సబ్బకాయపటిసంవేదీ అస్సాసవసేన… సబ్బకాయపటిసంవేదీ పస్సాసవసేన… పస్సమ్భయం కాయసఙ్ఖారం అస్సాసవసేన… పస్సమ్భయం కాయసఙ్ఖారం పస్సాసవసేన చిత్తస్స ఏకగ్గతం అవిక్ఖేపం పజానతో సతి ఉపట్ఠితా హోతి. తాయ సతియా తేన ఞాణేన సా పీతి పటివిదితా హోతి. ఆవజ్జతో సా పీతి పటివిదితా హోతి, జానతో…పే… పస్సతో… పచ్చవేక్ఖతో… చిత్తం అధిట్ఠహతో… సద్ధాయ అధిముచ్చతో… వీరియం పగ్గణ్హతో… సతిం ఉపట్ఠాపయతో… చిత్తం సమాదహతో… పఞ్ఞాయ పజానతో… అభిఞ్ఞేయ్యం అభిజానతో… పరిఞ్ఞేయ్యం పరిజానతో… పహాతబ్బం పజహతో… భావేతబ్బం భావయతో… సచ్ఛికాతబ్బం సచ్ఛికరోతో సా పీతి పటివిదితా హోతి. ఏవం సా పీతి పటివిదితా హోతి.
పీతిపటిసంవేదీ అస్సాసపస్సాసవసేన వేదనా ఉపట్ఠానం సతి అనుపస్సనా ఞాణం. వేదనా ఉపట్ఠానం, నో సతి; సతి ఉపట్ఠానఞ్చేవ సతి చ. తాయ సతియా తేన ఞాణేన తం వేదనం అనుపస్సతి. తేన వుచ్చతి – ‘‘వేదనాసు వేదనానుపస్సనాసతిపట్ఠానభావనా’’తి.
అనుపస్సతీతి కథం తం వేదనం అనుపస్సతి? అనిచ్చతో అనుపస్సతి…పే… ఏవం తం వేదనం అనుపస్సతి. భావనాతి చతస్సో భావనా…పే… ఆసేవనట్ఠేన భావనా. పీతిపటిసంవేదీ అస్సాసపస్సాసానం సంవరట్ఠేన సీలవిసుద్ధి…పే… పీతిపటిసంవేదీ అస్సాసపస్సాసవసేన చిత్తస్స ఏకగ్గతం అవిక్ఖేపం పజానతో…పే… పజానన్తో ఇన్ద్రియాని సమోధానేతి. తేన వుచ్చతి – ‘‘సమత్థఞ్చ పటివిజ్ఝతీ’’తి.
౧౭౩. కథం ‘‘సుఖపటిసంవేదీ అస్ససిస్సామీ’’తి సిక్ఖతి, ‘‘సుఖపటిసంవేదీ పస్ససిస్సామీ’’తి సిక్ఖతి? సుఖన్తి ద్వే సుఖాని – కాయికఞ్చ సుఖం, చేతసికఞ్చ సుఖం. కతమం కాయికం సుఖం? యం కాయికం సాతం కాయికం సుఖం, కాయసమ్ఫస్సజం సాతం సుఖం వేదయితం, కాయసమ్ఫస్సజా సాతా సుఖా వేదనా – ఇదం కాయికం సుఖం. కతమం చేతసికం సుఖం? యం చేతసికం సాతం చేతసికం సుఖం, చేతోసమ్ఫస్సజం సాతం సుఖం వేదయితం, చేతోసమ్ఫస్సజా సాతా సుఖా వేదనా – ఇదం చేతసికం సుఖం.
కథం తే సుఖా పటివిదితా హోన్తి? దీఘం అస్సాసవసేన చిత్తస్స ఏకగ్గతం అవిక్ఖేపం పజానతో సతి ఉపట్ఠితా హోతి. తాయ సతియా తేన ఞాణేన తే సుఖా పటివిదితా హోన్తి. దీఘం పస్సాసవసేన చిత్తస్స ఏకగ్గతం అవిక్ఖేపం పజానతో సతి ఉపట్ఠితా హోతి. తాయ సతియా తేన ఞాణేన తే సుఖా పటివిదితా హోన్తి…పే… సచ్ఛికాతబ్బం సచ్ఛికరోతో తే సుఖా పటివిదితా హోన్తి. ఏవం తే సుఖా పటివిదితా హోన్తి. సుఖపటిసంవేదీ అస్సాసపస్సాసవసేన వేదనా ఉపట్ఠానం సతి అనుపస్సనా ఞాణం. వేదనా ఉపట్ఠానం, నో సతి; సతి ఉపట్ఠానఞ్చేవ సతి చ. తాయ సతియా తేన ఞాణేన తం వేదనం అనుపస్సతి. తేన వుచ్చతి – ‘‘వేదనాసు వేదనానుపస్సనాసతిపట్ఠానభావనా’’తి.
అనుపస్సతీతి కథం తం వేదనం అనుపస్సతి. అనిచ్చతో అనుపస్సతి…పే… ఏవం తం వేదనం అనుపస్సతి. భావనాతి చతస్సో భావనా…పే… ఆసేవనట్ఠేన భావనా. సుఖపటిసంవేదీ అస్సాసపస్సాసానం సంవరట్ఠేన సీలవిసుద్ధి…పే… సుఖపటిసంవేదీ అస్సాసపస్సాసవసేన చిత్తస్స ఏకగ్గతం అవిక్ఖేపం పజానతో…పే… పజానన్తో ఇన్ద్రియాని సమోధానేతి. తేన వుచ్చతి – ‘‘సమత్థఞ్చ పటివిజ్ఝతీ’’తి.
౧౭౪. కథం ‘‘చిత్తసఙ్ఖారపటిసంవేదీ అస్ససిస్సామీ’’తి సిక్ఖతి, ‘‘చిత్తసఙ్ఖారపటిసంవేదీ పస్ససిస్సామీ’’తి సిక్ఖతి? కతమో చిత్తసఙ్ఖారో? దీఘం అస్సాసవసేన సఞ్ఞా చ వేదనా చ చేతసికా – ఏతే ధమ్మా చిత్తపటిబద్ధా చిత్తసఙ్ఖారా. దీఘం పస్సాసవసేన సఞ్ఞా చ వేదనా చ చేతసికా – ఏతే ధమ్మా చిత్తపటిబద్ధా చిత్తసఙ్ఖారా…పే… సుఖపటిసంవేదీ అస్సాసవసేన… సుఖపటిసంవేదీ పస్సాసవసేన సఞ్ఞా చ వేదనా చ చేతసికా – ఏతే ధమ్మా చిత్తపటిబద్ధా చిత్తసఙ్ఖారా – అయం చిత్తసఙ్ఖారో.
కథం తే చిత్తసఙ్ఖారా పటివిదితా హోన్తి? దీఘం అస్సాసవసేన చిత్తస్స ఏకగ్గతం అవిక్ఖేపం పజానతో సతి ఉపట్ఠితా హోతి. తాయ సతియా తేన ఞాణేన తే చిత్తసఙ్ఖారా పటివిదితా హోన్తి. దీఘం పస్సాసవసేన చిత్తస్స ఏకగ్గతం అవిక్ఖేపం పజానతో సతి ఉపట్ఠితా హోతి. తాయ సతియా తేన ఞాణేన తే చిత్తసఙ్ఖారా పటివిదితా హోన్తి…పే… సచ్ఛికాతబ్బం సచ్ఛికరోతో తే చిత్తసఙ్ఖారా పటివిదితా హోన్తి. ఏవం తే చిత్తసఙ్ఖారా పటివిదితా హోన్తి. చిత్తసఙ్ఖారపటిసంవేదీ అస్సాసపస్సాసవసేన వేదనా ఉపట్ఠానం సతి అనుపస్సనా ఞాణం వేదనా ఉపట్ఠానం, నో సతి; సతి ఉపట్ఠానఞ్చేవ సతి చ. తాయ సతియా తే ఞాణేన తం వేదనం అనుపస్సతి. తేన వుచ్చతి – ‘‘వేదనాసు వేదనానుపస్సనాసతిపట్ఠానభావనా’’తి.
అనుపస్సతీతి కథం తం వేదనం అనుపస్సతి? అనిచ్చతో అనుపస్సతి…పే… ఏవం తం వేదనం అనుపస్సతి. భావనాతి చతస్సో భావనా…పే… ఆసేవనట్ఠేన భావనా. చిత్తసఙ్ఖారపటిసంవేదీ అస్సాసపస్సాసానం సంవరట్ఠేన సీలవిసుద్ధి…పే… చిత్తసఙ్ఖారపటిసంవేదీ అస్సాసపస్సాసవసేన చిత్తస్స ఏకగ్గతం అవిక్ఖేపం పజానతో…పే… పజానన్తో ఇన్ద్రియాని సమోధానేతి. తేన వుచ్చతి – ‘‘సమత్థఞ్చ పటివిజ్ఝతీ’’తి.
౧౭౫. కథం ‘‘పస్సమ్భయం చిత్తసఙ్ఖారం అస్ససిస్సామీ’’తి సిక్ఖతి, ‘‘పస్సమ్భయం చిత్తసఙ్ఖారం పస్ససిస్సామీ’’తి సిక్ఖతి? కతమో చిత్తసఙ్ఖారో? దీఘం అస్సాసవసేన సఞ్ఞా చ వేదనా చ చేతసికా – ఏతే ధమ్మా చిత్తపటిబద్ధా చిత్తసఙ్ఖారా. తే చిత్తసఙ్ఖారే పస్సమ్భేన్తో నిరోధేన్తో వూపసమేన్తో సిక్ఖతి. దీఘం పస్సాసవసేన సఞ్ఞా చ వేదనా చ చేతసికా – ఏతే ధమ్మా చిత్తపటిబద్ధా చిత్తసఙ్ఖారా. తే చిత్తసఙ్ఖారే పస్సమ్భేన్తో నిరోధేన్తో వూపసమేన్తో సిక్ఖతి. చిత్తసఙ్ఖారపటిసంవేదీ అస్సాసవసేన… చిత్తసఙ్ఖారపటిసంవేదీ పస్సాసవసేన సఞ్ఞా చ వేదనా చ చేతసికా – ఏతే ధమ్మా చిత్తపటిబద్ధా చిత్తసఙ్ఖారా. తే చిత్తసఙ్ఖారే పస్సమ్భేన్తో నిరోధేన్తో వూపసమేన్తో సిక్ఖతి. పస్సమ్భయం చిత్తసఙ్ఖారం అస్సాసపస్సాసవసేన వేదనా ఉపట్ఠానం సతి అనుపస్సనా ఞాణం. వేదనా ఉపట్ఠానం, నో సతి; సతి ఉపట్ఠానఞ్చేవ సతి చ. తాయ సతియా తేన ఞాణేన తం వేదనం అనుపస్సతి. తేన వుచ్చతి – ‘‘వేదనాసు వేదనానుపస్సనాసతిపట్ఠానభావనా’’తి.
అనుపస్సతీతి కథం తం వేదనం అనుపస్సతి…పే… ఏవం తం వేదనం అనుపస్సతి. భావనాతి చతస్సో భావనా…పే… ఆసేవనట్ఠేన భావనా. పస్సమ్భయం చిత్తసఙ్ఖారం అస్సాసపస్సాసానం సంవరట్ఠేన సీలవిసుద్ధి…పే… పస్సమ్భయం చిత్తసఙ్ఖారం అస్సాసపస్సాసవసేన చిత్తస్స ఏకగ్గతం అవిక్ఖేపం పజానతో…పే… పజానన్తో ఇన్ద్రియాని సమోధానేతి. తేన వుచ్చతి – ‘‘సమత్థఞ్చ పటివిజ్ఝతీ’’తి.
అట్ఠ అనుపస్సనాఞాణాని అట్ఠ చ ఉపట్ఠానానుస్సతియో చత్తారి సుత్తన్తికవత్థూని వేదనాసు వేదనానుపస్సనాయ.
తతియచతుక్కనిద్దేసో
౧౭౬. కథం ‘‘చిత్తపటిసంవేదీ అస్ససిస్సామీ’’తి సిక్ఖతి, ‘‘చిత్తపటిసంవేదీ పస్ససిస్సామీ’’తి సిక్ఖతి? కతమం తం చిత్తం? దీఘం అస్సాసవసేన విఞ్ఞాణం చిత్తం. యం చిత్తం మనో మానసం హదయం పణ్డరం మనో మనాయతనం మనిన్ద్రియం విఞ్ఞాణం విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో తజ్జా మనోవిఞ్ఞాణధాతు. దీఘం పస్సాసవసేన …పే… పస్సమ్భయం చిత్తసఙ్ఖారం అస్సాసవసేన… పస్సమ్భయం చిత్తసఙ్ఖారం పస్సాసవసేన విఞ్ఞాణం చిత్తం. యం చిత్తం మనో మానసం హదయం పణ్డరం మనో మానయతనం మనిన్ద్రియం విఞ్ఞాణం విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో తజ్జా మనోవిఞ్ఞాణధాతు – ఇదం చిత్తం.
కథం తం చిత్తం పటివిదితం హోతి? దీఘం అస్సాసవసేన చిత్తస్స ఏకగ్గతం అవిక్ఖేపం పజానతో సతి ఉపట్ఠితా హోతి. తాయ సతియా తేన ఞాణేన తం చిత్తం పటివిదితం హోతి. దీఘం పస్సాసవసేన చిత్తస్స ఏకగ్గతం అవిక్ఖేపం పజానతో సతి ఉపట్ఠితా హోతి. తాయ సతియా తేన ఞాణేన తం చిత్తం పటివిదితం హోతి…పే… సచ్ఛికాతబ్బం సచ్ఛికరోతో తం చిత్తం పటివిదితం హోతి. ఏవం తం చిత్తం పటివిదితం హోతి. చిత్తపటిసంవేదీ అస్సాసపస్సాసవసేన విఞ్ఞాణం చిత్తం ఉపట్ఠానం సతి అనుపస్సనా ఞాణం. చిత్తం ఉపట్ఠానం, నో సతి; సతి ఉపట్ఠానఞ్చేవ సతి చ. తాయ సతియా తేన ఞాణేన తం చిత్తం అనుపస్సతి. తేన వుచ్చతి – ‘‘చిత్తే చిత్తానుపస్సనాసతిపట్ఠానభావనా’’తి.
అనుపస్సతీతి కథం తం చిత్తం అనుపస్సతి…పే… ఏవం తం చిత్తం అనుపస్సతి. భావనాతి చతస్సో భావనా…పే… ఆసేవనట్ఠేన భావనా. చిత్తపటిసంవేదీ అస్సాసపస్సాసానం సంవరట్ఠేన సీలవిసుద్ధి…పే… చిత్తపటిసంవేదీ అస్సాసపస్సాసవసేన చిత్తస్స ఏకగ్గతం అవిక్ఖేపం పజానతో…పే… పజానన్తో ఇన్ద్రియాని సమోధానేతి. తేన వుచ్చతి – ‘‘సమత్థఞ్చ పటివిజ్ఝతీ’’తి.
౧౭౭. కథం ‘‘అభిప్పమోదయం చిత్తం అస్ససిస్సామీ’’తి, ‘‘అభిప్పమోదయం చిత్తం పస్ససిస్సామీ’’తి సిక్ఖతి? కతమో చిత్తస్స అభిప్పమోదో? దీఘం అస్సాసవసేన చిత్తస్స ఏకగ్గతం అవిక్ఖేపం పజానతో ఉప్పజ్జతి చిత్తస్స అభిప్పమోదో. యా చిత్తస్స ఆమోదనా పమోదనా హాసో పహాసో విత్తి ఓదగ్యం అత్తమనతా. చిత్తస్స దీఘం అస్సాసపస్సాసవసేన చిత్తస్స ఏకగ్గతం అవిక్ఖేపం పజానతో ఉప్పజ్జతి చిత్తస్స అభిప్పమోదో. యా చిత్తస్స ఆమోదనా పమోదనా హాసో పహాసో విత్తి ఓదగ్యం అత్తమనతా చిత్తస్స…పే… చిత్తపటిసంవేదీ అస్సాసవసేన… చిత్తపటిసంవేదీ పస్సాసవసేన చిత్తస్స ఏకగ్గతం అవిక్ఖేపం పజానతో ఉప్పజ్జతి చిత్తస్స అభిప్పమోదో. యా చిత్తస్స ఆమోదనా పమోదనా హాసో పహాసో విత్తి ఓదగ్యం అత్తమనతా చిత్తస్స – అయం చిత్తస్స అభిప్పమోదో. అభిప్పమోదయం చిత్తం అస్సాసపస్సాసవసేన విఞ్ఞాణం చిత్తం ఉపట్ఠానం సతి అనుపస్సనా ఞాణం. చిత్తం ఉపట్ఠానం, నో సతి; సతి ఉపట్ఠానఞ్చేవ సతి చ. తాయ సతియా తేన ఞాణేన తం చిత్తం అనుపస్సతి. తేన వుచ్చతి – ‘‘చిత్తే చిత్తానుపస్సనాసతిపట్ఠానభావనా’’తి.
అనుపస్సతీతి కథం తం చిత్తం అనుపస్సతి…పే… ఏవం తం చిత్తం అనుపస్సతీతి. భావనాతి చతస్సో భావనా…పే… ఆసేవనట్ఠేన భావనా. అభిప్పమోదయం చిత్తం అస్సాసపస్సాసానం సంవరట్ఠేన సీలవిసుద్ధి…పే… అభిప్పమోదయం చిత్తం అస్సాసపస్సాసవసేన చిత్తస్స ఏకగ్గతం అవిక్ఖేపం పజానతో…పే… పజానన్తో ఇన్ద్రియాని సమోధానేతి. తేన వుచ్చతి – ‘‘సమత్థఞ్చ పటివిజ్ఝతీ’’తి.
౧౭౮. కథం ‘‘సమాదహం చిత్తం అస్ససిస్సామీ’’తి సిక్ఖతి, ‘‘సమాదహం చిత్తం పస్ససిస్సామీ’’తి సిక్ఖతి? కతమో సమాధి [కతమఞ్చ సమాధిన్దియం (స్యా.)]? దీఘం అస్సాసవసేన చిత్తస్స ఏకగ్గతా అవిక్ఖేపో సమాధి, యా చిత్తస్స ఠితి సణ్ఠితి అవట్ఠితి [అధిట్టితి (స్యా.)] అవిసాహారో అవిక్ఖేపో అవిసాహటమానసతా [అవిసాహతమానసతా (స్యా. క.)] సమథో సమాధిన్ద్రియం సమాధిబలం సమ్మాసమాధి. దీఘం పస్సాసవసేన చిత్తస్స ఏకగ్గతా అవిక్ఖేపో సమాధి…పే… సమాదహం చిత్తం అస్సాసవసేన…పే… సమాదహం చిత్తం పస్సాసవసేన చిత్తస్స ఏకగ్గతా అవిక్ఖేపో సమాధి. యా చిత్తస్స ఠితి సణ్ఠితి అవట్ఠితి అవిసాహారో అవిక్ఖేపో అవిసాహటమానసతా సమథో సమాధిన్ద్రియం సమాధిబలం సమ్మాసమాధి – అయం సమాధి. సమాదహం చిత్తం అస్సాసపస్సాసవసేన విఞ్ఞాణం చిత్తం ఉపట్ఠానం సతి అనుపస్సనా ఞాణం. చిత్తం ఉపట్ఠానం, నో సతి; సతి ఉపట్ఠానఞ్చేవ సతి చ. తాయ సతియా తేన ఞాణేన తం చిత్తం అనుపస్సతి. తేన వుచ్చతి – ‘‘చిత్తే చిత్తానుపస్సనాసతిపట్ఠానభావనా’’తి.
అనుపస్సతీతి కథం తం చిత్తం అనుపస్సతి…పే… ఏవం తం చిత్తం అనుపస్సతి. భావనాతి చతస్సో భావనా…పే… ఆసేవనట్ఠేన భావనా. సమాదహం చిత్తం అస్సాసపస్సాసానం సంవరట్ఠేన సీలవిసుద్ధి…పే… సమాదహం చిత్తం అస్సాసపస్సాసవసేన చిత్తస్స ఏకగ్గతం అవిక్ఖేపం పజానతో…పే… పజానన్తో ఇన్ద్రియాని సమోధానేతి. తేన వుచ్చతి – ‘‘సమత్థఞ్చ పటివిజ్ఝతీ’’తి.
౧౭౯. కథం ‘‘విమోచయం చిత్తం అస్ససిస్సామీ’’తి సిక్ఖతి, ‘‘విమోచయం చిత్తం పస్ససిస్సామీ’’తి సిక్ఖతి? ‘‘రాగతో విమోచయం చిత్తం అస్ససిస్సామీ’’తి సిక్ఖతి, ‘‘రాగతో విమోచయం చిత్తం పస్ససిస్సామీ’’తి సిక్ఖతి. ‘‘దోసతో విమోచయం చిత్తం అస్ససిస్సామీ’’తి సిక్ఖతి, ‘‘దోసతో విమోచయం చిత్తం పస్ససిస్సామీ’’తి సిక్ఖతి. ‘‘మోహతో విమోచయం చిత్తం అస్ససిస్సామీ’’తి సిక్ఖతి…పే… మానతో విమోచయం చిత్తం… దిట్ఠియా విమోచయం చిత్తం… విచికిచ్ఛాయ విమోచయం చిత్తం… థినతో విమోచయం చిత్తం… ఉద్ధచ్చతో విమోచయం చిత్తం… అహిరికతో విమోచయం చిత్తం… ‘‘అనోత్తప్పతో విమోచయం చిత్తం అస్ససిస్సామీ’’తి సిక్ఖతి, ‘‘అనోత్తప్పతో విమోచయం చిత్తం పస్ససిస్సామీ’’తి సిక్ఖతి. విమోచయం చిత్తం అస్సాసపస్సాసవసేన విఞ్ఞాణం చిత్తం ఉపట్ఠానం సతి…పే….
అనుపస్సతీతి కథం తం చిత్తం అనుపస్సతి…పే… ఏవం తం చిత్తం అనుపస్సతి. భావనాతి చతస్సో భావనా…పే… ఆసేవనట్ఠేన భావనా. విమోచయం చిత్తం అస్సాసపస్సాసానం సంవరట్ఠేన సీలవిసుద్ధి…పే… విమోచయం చిత్తం అస్సాసపస్సాసవసేన చిత్తస్స ఏకగ్గతం అవిక్ఖేపం పజానతో …పే… పజానన్తో ఇన్ద్రియాని సమోధానేతి. తేన వుచ్చతి – ‘‘సమత్థఞ్చ పటివిజ్ఝతీ’’తి.
అట్ఠ అనుపస్సనాఞాణాని అట్ఠ చ ఉపట్ఠానానుస్సతియో చత్తారి సుత్తన్తికవత్థూని చిత్తే చిత్తానుపస్సనాయ.
చతుత్థచతుక్కనిద్దేసో
౧౮౦. కథం ‘‘అనిచ్చానుపస్సీ అస్ససిస్సామీ’’తి సిక్ఖతి, ‘‘అనిచ్చానుపస్సీ పస్ససిస్సామీ’’తి సిక్ఖతి? అనిచ్చన్తి కిం అనిచ్చం? పఞ్చక్ఖన్ధా అనిచ్చా. కేనట్ఠేన అనిచ్చా? ఉప్పాదవయట్ఠేన అనిచ్చా. పఞ్చన్నం ఖన్ధానం ఉదయం పస్సన్తో కతి లక్ఖణాని పస్సతి, వయం పస్సన్తో కతి లక్ఖణాని పస్సతి, ఉదయబ్బయం పస్సన్తో కతి లక్ఖణాని పస్సతి? పఞ్చన్నం ఖన్ధానం ఉదయం పస్సన్తో పఞ్చవీసతి లక్ఖణాని పస్సతి, వయం పస్సన్తో పఞ్చవీసతి లక్ఖణాని పస్సతి. పఞ్చన్నం ఖన్ధానం ఉదయబ్బయం పస్సన్తో ఇమాని పఞ్ఞాస లక్ఖణాని పస్సతి.
‘‘రూపే అనిచ్చానుపస్సీ అస్ససిస్సామీ’’తి సిక్ఖతి, ‘‘రూపే అనిచ్చానుపస్సీ పస్ససిస్సామీ’’తి సిక్ఖతి. ‘‘వేదనాయ…పే… సఞ్ఞాయ… సఙ్ఖారేసు… విఞ్ఞాణే… చక్ఖుస్మిం…పే… జరామరణే అనిచ్చానుపస్సీ అస్ససిస్సామీ’’తి సిక్ఖతి, ‘‘జరామరణే అనిచ్చానుపస్సీ పస్ససిస్సామీ’’తి సిక్ఖతి. అనిచ్చానుపస్సీ అస్సాసపస్సాసవసేన ధమ్మా ఉపట్ఠానం సతి అనుపస్సనా ఞాణం. ధమ్మా ఉపట్ఠానం, నో సతి; సతి ఉపట్ఠానఞ్చేవ సతి చ. తాయ సతియా తేన ఞాణేన తే ధమ్మే అనుపస్సతి. తేన వుచ్చతి – ‘‘ధమ్మేసు ధమ్మానుపస్సనాసతిపట్ఠానభావనా’’తి.
అనుపస్సతీతి కథం తే ధమ్మే అనుపస్సతి…పే… ఏవం తే ధమ్మే అనుపస్సతి. భావనాతి చతస్సో భావనా…పే… ఆసేవనట్ఠేన భావనా. అనిచ్చానుపస్సీ అస్సాసపస్సాసానం సంవరట్ఠేన సీలవిసుద్ధి…పే… అనిచ్చానుపస్సీ అస్సాసపస్సాసవసేన చిత్తస్స ఏకగ్గతం అవిక్ఖేపం పజానతో…పే… పజానన్తో ఇన్ద్రియాని సమోధానేతి. తేన వుచ్చతి – ‘‘సమత్థఞ్చ పటివిజ్ఝతీ’’తి.
కథం ‘‘విరాగానుపస్సీ అస్ససిస్సామీ’’తి సిక్ఖతి, ‘‘విరాగానుపస్సీ పస్ససిస్సామీ’’తి సిక్ఖతి? రూపే ఆదీనవం దిస్వా రూపవిరాగే ఛన్దజాతో హోతి సద్ధాధిముత్తో, చిత్తఞ్చస్స స్వాధిట్ఠితం. ‘‘రూపే విరాగానుపస్సీ అస్ససిస్సామీ’’తి సిక్ఖతి, ‘‘రూపే విరాగానుపస్సీ పస్ససిస్సామీ’’తి సిక్ఖతి. వేదనాయ…పే… సఞ్ఞాయ… సఙ్ఖారేసు… విఞ్ఞాణే… చక్ఖుస్మిం…పే… జరామరణే ఆదీనవం దిస్వా జరామరణవిరాగే ఛన్దజాతో హోతి సద్ధాధిముత్తో, చిత్తఞ్చస్స స్వాధిట్ఠితం. ‘‘జరామరణే విరాగానుపస్సీ అస్ససిస్సామీ’’తి సిక్ఖతి, ‘‘జరామరణే విరాగానుపస్సీ పస్ససిస్సామీ’’తి సిక్ఖతి. విరాగానుపస్సీ అస్సాసపస్సాసవసేన ధమ్మా ఉపట్ఠానం సతి అనుపస్సనా ఞాణం. ధమ్మా ఉపట్ఠానం, నో సతి; సతి ఉపట్ఠానఞ్చేవ సతి చ. తాయ సతియా తేన ఞాణేన తే ధమ్మే అనుపస్సతి. తేన వుచ్చతి – ‘‘ధమ్మేసు ధమ్మానుపస్సనాసతిపట్ఠానభావనా’’తి.
అనుపస్సతీతి కథం తే ధమ్మే అనుపస్సతి…పే… ఏవం తే ధమ్మే అనుపస్సతి. భావనాతి చతస్సో భావనా…పే… ఆసేవనట్ఠేన భావనా. విరాగానుపస్సీ అస్సాసపస్సాసానం సంవరట్ఠేన సీలవిసుద్ధి…పే… విరాగానుపస్సీ అస్సాసపస్సాసవసేన చిత్తస్స ఏకగ్గతం అవిక్ఖేపం పజానతో…పే… పజానన్తో ఇన్ద్రియాని సమోధానేతి. తేన వుచ్చతి – ‘‘సమత్థఞ్చ పటివిజ్ఝతీ’’తి.
కథం ‘‘నిరోధానుపస్సీ అస్ససిస్సామీ’’తి సిక్ఖతి, ‘‘నిరోధానుపస్సీ పస్ససిస్సామీ’’తి సిక్ఖతి? రూపే ఆదీనవం దిస్వా రూపనిరోధే ఛన్దజాతో హోతి సద్ధాధిముత్తో, చిత్తఞ్చస్స స్వాధిట్ఠితం. ‘‘రూపే నిరోధానుపస్సీ అస్ససిస్సామీ’’తి సిక్ఖతి, ‘‘రూపే నిరోధానుపస్సీ పస్ససిస్సామీ’’తి సిక్ఖతి. వేదనాయ…పే… సఞ్ఞాయ… సఙ్ఖారేసు… విఞ్ఞాణే… చక్ఖుస్మిం…పే… జరామరణే ఆదీనవం దిస్వా జరామరణనిరోధే ఛన్దజాతో హోతి సద్ధాధిముత్తో, చిత్తఞ్చస్స స్వాధిట్ఠితం. ‘‘జరామరణే నిరోధానుపస్సీ అస్ససిస్సామీ’’తి సిక్ఖతి, ‘‘జరామరణే నిరోధానుపస్సీ పస్ససిస్సామీ’’తి సిక్ఖతి.
౧౮౧. కతిహాకారేహి అవిజ్జాయ ఆదీనవో హోతి? కతిహాకారేహి అవిజ్జా నిరుజ్ఝతి? పఞ్చహాకారేహి అవిజ్జాయ ఆదీనవో హోతి. అట్ఠహాకారేహి అవిజ్జా నిరుజ్ఝతి.
కతమేహి పఞ్చహాకారేహి అవిజ్జాయ ఆదీనవో హోతి? అనిచ్చట్ఠేన అవిజ్జాయ ఆదీనవో హోతి, దుక్ఖట్ఠేన అవిజ్జాయ ఆదీనవో హోతి, అనత్తట్ఠేన అవిజ్జాయ ఆదీనవో హోతి, సన్తాపట్ఠేన అవిజ్జాయ ఆదీనవో హోతి, విపరిణామట్ఠేన అవిజ్జాయ ఆదీనవో హోతి – ఇమేహి పఞ్చహాకారేహి అవిజ్జాయ ఆదీనవో హోతి.
కతమేహి అట్ఠహాకారేహి అవిజ్జా నిరుజ్ఝతి? నిదాననిరోధేన అవిజ్జా నిరుజ్ఝతి, సముదయనిరోధేన అవిజ్జా నిరుజ్ఝతి, జాతినిరోధేన అవిజ్జా నిరుజ్ఝతి, పభవనిరోధేన [ఆహారనిరోధేన (స్యా.)] అవిజ్జా నిరుజ్ఝతి, హేతునిరోధేన అవిజ్జా నిరుజ్ఝతి, పచ్చయనిరోధేన అవిజ్జా నిరుజ్ఝతి, ఞాణుప్పాదేన అవిజ్జా నిరుజ్ఝతి, నిరోధుపట్ఠానేన అవిజ్జా నిరుజ్ఝతి – ఇమేహి అట్ఠహాకారేహి అవిజ్జా నిరుజ్ఝతి. ఇమేహి పఞ్చహాకారేహి అవిజ్జాయ ఆదీనవం దిస్వా – ఇమేహి అట్ఠహాకారేహి అవిజ్జానిరోధే ఛన్దజాతో హోతి సద్ధాధిముత్తో, చిత్తఞ్చస్స స్వాధిట్ఠితం. ‘‘అవిజ్జాయ నిరోధానుపస్సీ అస్ససిస్సామీ’’తి సిక్ఖతి, ‘‘అవిజ్జాయ నిరోధానుపస్సీ పస్ససిస్సామీ’’తి సిక్ఖతి.
కతిహాకారేహి సఙ్ఖారేసు ఆదీనవో హోతి, కతిహాకారేహి సఙ్ఖారా నిరుజ్ఝన్తి…పే… కతిహాకారేహి విఞ్ఞాణే ఆదీనవో హోతి, కతిహాకారేహి విఞ్ఞాణం నిరుజ్ఝతి… కతిహాకారేహి నామరూపే ఆదీనవో హోతి, కతిహాకారేహి నామరూపం నిరుజ్ఝతి… కతిహాకారేహి సళాయతనే ఆదీనవో హోతి, కతిహాకారేహి సళాయతనం నిరుజ్ఝతి… కతిహాకారేహి ఫస్సే ఆదీనవో హోతి, కతిహాకారేహి ఫస్సో నిరుజ్ఝతి… కతిహాకారేహి వేదనాయ ఆదీనవో హోతి, కతిహాకారేహి వేదనా నిరుజ్ఝతి… కతిహాకారేహి తణ్హాయ ఆదీనవో హోతి, కతిహాకారేహి తణ్హా నిరుజ్ఝతి… కతిహాకారేహి ఉపాదానే ఆదీనవో హోతి, కతిహాకారేహి ఉపాదానం నిరుజ్ఝతి… కతిహాకారేహి భవే ఆదీనవో హోతి, కతిహాకారేహి భవో నిరుజ్ఝతి… కతిహాకారేహి జాతియా ఆదీనవో హోతి, కతిహాకారేహి జాతి నిరుజ్ఝతి… కతిహాకారేహి జరామరణే ఆదీనవో హోతి, కతిహాకారేహి జరామరణం నిరుజ్ఝతి? పఞ్చహాకారేహి జరామరణే ఆదీనవో హోతి, అట్ఠహాకారేహి జరామరణం నిరుజ్ఝతి.
కతమేహి పఞ్చహాకారేహి జరామరణే ఆదీనవో హోతి? అనిచ్చట్ఠేన జరామరణే ఆదీనవో హోతి, దుక్ఖట్ఠేన…పే… అనత్తట్ఠేన…పే… సన్తాపట్ఠేన…పే… విపరిణామట్ఠేన జరామరణే ఆదీనవో హోతి – ఇమేహి పఞ్చహాకారేహి జరామరణే ఆదీనవో హోతి.
కతమేహి అట్ఠహాకారేహి జరామరణం నిరుజ్ఝతి? నిదాననిరోధేన జరామరణం నిరుజ్ఝతి, సముదయనిరోధేన…పే… జాతినిరోధేన…పే… పభవనిరోధేన [భవనిరోధేన (స్యా.)] … హేతునిరోధేన… పచ్చయనిరోధేన… ఞాణుప్పాదేన…పే… నిరోధుపట్ఠానేన జరామరణం నిరుజ్ఝతి – ఇమేహి అట్ఠహాకారేహి జరామరణం నిరుజ్ఝతి. ఇమేహి పఞ్చహాకారేహి జరామరణే ఆదీనవం దిస్వా ఇమేహి అట్ఠహాకారేహి జరామరణనిరోధే ఛన్దజాతో హోతి సద్ధాధిముత్తో, చిత్తఞ్చస్స స్వాధిట్ఠితం. ‘‘జరామరణే నిరోధానుపస్సీ అస్ససిస్సామీ’’తి సిక్ఖతి, ‘‘జరామరణే నిరోధానుపస్సీ పస్ససిస్సామీ’’తి సిక్ఖతి. నిరోధానుపస్సీ అస్సాసపస్సాసవసేన ధమ్మా ఉపట్ఠానం సతి అనుపస్సనా ఞాణం. ధమ్మా ఉపట్ఠానం, నో సతి; సతి ఉపట్ఠానఞ్చేవ సతి చ. తాయ సతియా తేన ఞాణేన తే ధమ్మే అనుపస్సతి. తేన వుచ్చతి – ‘‘ధమ్మేసు ధమ్మానుపస్సనాసతిపట్ఠానభావనా’’తి.
అనుపస్సతీతి కథం తే ధమ్మే అనుపస్సతి…పే… ఏవం తే ధమ్మే అనుపస్సతి. భావనాతి చతస్సో భావనా…పే… ఆసేవనట్ఠేన భావనా. నిరోధానుపస్సీ అస్సాసపస్సాసానం సంవరట్ఠేన సీలవిసుద్ధి…పే… నిరోధానుపస్సీ అస్సాసపస్సాసవసేన చిత్తస్స ఏకగ్గతం అవిక్ఖేపం పజానతో…పే… పజానన్తో ఇన్ద్రియాని సమోధానేతి. తేన వుచ్చతి – ‘‘సమత్థఞ్చ పటివిజ్ఝతీ’’తి.
౧౮౨. కథం ‘‘పటినిస్సగ్గానుపస్సీ అస్ససిస్సామీ’’తి సిక్ఖతి, ‘‘పటినిస్సగ్గానుపస్సీ పస్ససిస్సామీ’’తి సిక్ఖతి? పటినిస్సగ్గాతి ద్వే పటినిస్సగ్గా – పరిచ్చాగపటినిస్సగ్గో చ పక్ఖన్దనపటినిస్సగ్గో చ. రూపం పరిచ్చజతీతి – పరిచ్చాగపటినిస్సగ్గో. రూపనిరోధే నిబ్బానే చిత్తం పక్ఖన్దతీతి – పక్ఖన్దనపటినిస్సగ్గో. ‘‘రూపే పటినిస్సగ్గానుపస్సీ అస్ససిస్సామీ’’తి సిక్ఖతి, ‘‘రూపే పటినిస్సగ్గానుపస్సీ పస్ససిస్సామీ’’తి సిక్ఖతి. వేదనం…పే… సఞ్ఞం… సఙ్ఖారే… విఞ్ఞాణం… చక్ఖుం…పే… జరామరణం పరిచ్చజతీతి – పరిచ్చాగపటినిస్సగ్గో. జరామరణనిరోధే నిబ్బానే చిత్తం పక్ఖన్దతీతి – పక్ఖన్దనపటినిస్సగ్గో. ‘‘జరామరణే పటినిస్సగ్గానుపస్సీ అస్ససిస్సామీ’’తి సిక్ఖతి, ‘‘జరామరణే పటినిస్సగ్గానుపస్సీ పస్ససిస్సామీ’’తి సిక్ఖతి. పటినిస్సగ్గానుపస్సీ అస్సాసపస్సాసవసేన ధమ్మా ఉపట్ఠానం సతి అనుపస్సనా ఞాణం. ధమ్మా ఉపట్ఠానం, నో సతి; సతి ఉపట్ఠానఞ్చేవ సతి చ. తాయ సతియా తేన ఞాణేన తే ధమ్మే అనుపస్సతి. తేన వుచ్చతి – ‘‘ధమ్మేసు ధమ్మానుపస్సనాసతిపట్ఠానభావనా’’తి.
అనుపస్సతీతి కథం తే ధమ్మే అనుపస్సతి? అనిచ్చతో అనుపస్సతి, నో నిచ్చతో…పే… పటినిస్సజ్జతి, నో ఆదియతి. అనిచ్చతో అనుపస్సన్తో నిచ్చసఞ్ఞం పజహతి…పే… పటినిస్సజ్జన్తో ఆదానం పజహతి. ఏవం తే ధమ్మే అనుపస్సతి. భావనాతి చతస్సో భావనా. తత్థ జాతానం ధమ్మానం అనతివత్తనట్ఠేన భావనా…పే… ఆసేవనట్ఠేన భావనా. పటినిస్సగ్గానుపస్సీ అస్సాసపస్సాసానం సంవరట్ఠేన సీలవిసుద్ధి, అవిక్ఖేపట్ఠేన చిత్తవిసుద్ధి, దస్సనట్ఠేన దిట్ఠివిసుద్ధి. యో తత్థ సంవరట్ఠో, అయం అధిసీలసిక్ఖా; యో తత్థ అవిక్ఖేపట్ఠో, అయం అధిచిత్తసిక్ఖా; యో తత్థ దస్సనట్ఠో, అయం అధిపఞ్ఞాసిక్ఖా – ఇమా తిస్సో సిక్ఖాయో ఆవజ్జన్తో సిక్ఖతి జానన్తో సిక్ఖతి…పే… సచ్ఛికాతబ్బం సచ్ఛికరోన్తో సిక్ఖతి.
పటినిస్సగ్గానుపస్సీ అస్సాసపస్సాసవసేన చిత్తస్స ఏకగ్గతం అవిక్ఖేపం పజానతో విదితా వేదనా ఉప్పజ్జన్తి, విదితా ఉపట్ఠహన్తి, విదితా అబ్భత్థం గచ్ఛన్తి …పే… పటినిస్సగ్గానుపస్సీ అస్సాసపస్సాసవసేన చిత్తస్స ఏకగ్గతం అవిక్ఖేపం పజానన్తో ఇన్ద్రియాని సమోధానేతి గోచరఞ్చ పజానాతి సమత్థఞ్చ పటివిజ్ఝతి; బలాని సమోధానేతి… బోజ్ఝఙ్గే సమోధానేతి… మగ్గం సమోధానేతి… ధమ్మే సమోధానేతి గోచరఞ్చ పజానాతి సమత్థఞ్చ పటివిజ్ఝతి.
ఇన్ద్రియాని సమోధానేతీతి కథం ఇన్ద్రియాని సమోధానేతి? అధిమోక్ఖట్ఠేన సద్ధిన్ద్రియం సమోధానేతి…పే… తేన వుచ్చతి – ‘‘సమత్థఞ్చ పటివిజ్ఝతీ’’తి.
అట్ఠ అనుపస్సనే ఞాణాని అట్ఠ చ ఉపట్ఠానానుస్సతియో చత్తారి సుత్తన్తికవత్థూని ధమ్మేసు ధమ్మానుపస్సనాయ. ఇమాని బాత్తింస సతోకారిస్స ఞాణాని.
సతోకారిఞాణనిద్దేసో పఞ్చమో.