౩. ఆనాపానస్సతికథా
౧. గణనవార
౧౫౨. సోళసవత్థుకం ఆనాపానస్సతిసమాధిం [ఆనాపానసతిసమాధిం (సీ. అట్ఠ.)] భావయతో సమాధికాని ద్వే ఞాణసతాని ఉప్పజ్జన్తి – అట్ఠ పరిపన్థే [పరిబన్ధే (క.)] ఞాణాని, అట్ఠ చ ఉపకారే ఞాణాని, అట్ఠారస ఉపక్కిలేసే ఞాణాని, తేరస వోదానే ఞాణాని, బాత్తింస సతోకారిస్స [సతోకారీసు (స్యా.)] ఞాణాని, చతువీసతి సమాధివసేన ఞాణాని, ద్వేసత్తతి విపస్సనావసేన ఞాణాని, అట్ఠ నిబ్బిదాఞాణాని, అట్ఠ నిబ్బిదానులోమఞాణాని, అట్ఠ నిబ్బిదాపటిప్పస్సద్ధిఞాణాని, ఏకవీసతి విముత్తిసుఖే ఞాణాని.
కతమాని అట్ఠ పరిపన్థే ఞాణాని, అట్ఠ చ ఉపకారే ఞాణాని? కామచ్ఛన్దో సమాధిస్స పరిపన్థో, నేక్ఖమ్మం సమాధిస్స ఉపకారం. బ్యాపాదో సమాధిస్స పరిపన్థో, అబ్యాపాదో సమాధిస్స ఉపకారం. థినమిద్ధం సమాధిస్స పరిపన్థో, ఆలోకసఞ్ఞా సమాధిస్స ఉపకారం. ఉద్ధచ్చం సమాధిస్స పరిపన్థో, అవిక్ఖేపో సమాధిస్స ఉపకారం. విచికిచ్ఛా సమాధిస్స పరిపన్థో, ధమ్మవవత్థానం సమాధిస్స ఉపకారం. అవిజ్జా సమాధిస్స పరిపన్థో, ఞాణం సమాధిస్స ఉపకారం. అరతి సమాధిస్స పరిపన్థో, పామోజ్జం సమాధిస్స ఉపకారం. సబ్బేపి అకుసలా ధమ్మా సమాధిస్స పరిపన్థా, సబ్బేపి కుసలా ధమ్మా సమాధిస్స ఉపకారా. ఇమాని అట్ఠ పరిపన్థే ఞాణాని, అట్ఠ చ ఉపకారే ఞాణాని.
గణనవారో పఠమో.
౨. సోళసఞాణనిద్దేసో
౧౫౩. ఇమేహి సోళసహి ఆకారేహి ఉదుచిత్తం చిత్తం సముదుచితం చిత్తం ఏకత్తే సన్తిట్ఠతి, నీవరణేహి విసుజ్ఝతి. కతమే తే ఏకత్తా? నేక్ఖమ్మం ఏకత్తం, అబ్యాపాదో ఏకత్తం, ఆలోకసఞ్ఞా ఏకత్తం, అవిక్ఖేపో ఏకత్తం, ధమ్మవవత్థానం ఏకత్తం, ఞాణం ఏకత్తం, పామోజ్జం ఏకత్తం, సబ్బేపి కుసలా ధమ్మా ఏకత్తా.
నీవరణాతి, కతమే తే నీవరణా? కామచ్ఛన్దో నీవరణం, బ్యాపాదో నీవరణం, థినమిద్ధం నీవరణం, ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చం నీవరణం, విచికిచ్ఛా నీవరణం, అవిజ్జా నీవరణం, అరతి నీవరణం, సబ్బేపి అకుసలా ధమ్మా నీవరణా.
నీవరణాతి, కేనట్ఠేన నీవరణా? నియ్యానావరణట్ఠేన నీవరణా. కతమే తే నియ్యానా? నేక్ఖమ్మం అరియానం నియ్యానం. తేన చ నేక్ఖమ్మేన అరియా నియ్యన్తి. కామచ్ఛన్దో నియ్యానావరణం. తేన చ కామచ్ఛన్దేన నివుతత్తా నేక్ఖమ్మం అరియానం నియ్యానం నప్పజానాతీతి – కామచ్ఛన్దో నియ్యానావరణం. అబ్యాపాదో అరియానం నియ్యానం. తేన చ అబ్యాపాదేన అరియా నియ్యన్తి. బ్యాపాదో నియ్యానావరణం. తేన చ బ్యాపాదేన నివుతత్తా అబ్యాపాదం అరియానం నియ్యానం నప్పజానాతీతి – బ్యాపాదో నియ్యానావరణం. ఆలోకసఞ్ఞా అరియానం నియ్యానం. తాయ చ ఆలోకసఞ్ఞాయ అరియా నియ్యన్తి. థినమిద్ధం నియ్యానావరణం. తేన చ థినమిద్ధేన నివుతత్తా ఆలోకసఞ్ఞం అరియానం నియ్యానం నప్పజానాతీతి – థినమిద్ధం నియ్యానావరణం. అవిక్ఖేపో అరియానం నియ్యానం. తేన చ అవిక్ఖేపేన అరియా నియ్యన్తి. ఉద్ధచ్చం నియ్యానావరణం. తేన చ ఉద్ధచ్చేన నివుతత్తా అవిక్ఖేపం అరియానం నియ్యానం నప్పజానాతీతి – ఉద్ధచ్చం నియ్యానావరణం. ధమ్మవవత్థానం అరియానం నియ్యానం. తేన చ ధమ్మవవత్థానేన అరియా నియ్యన్తి. విచికిచ్ఛా నియ్యానావరణం. తాయ చ విచికిచ్ఛాయ నివుతత్తా ధమ్మవవత్థానం అరియానం నియ్యానం నప్పజానాతీతి – విచికిచ్ఛా నియ్యానావరణం. ఞాణం అరియానం నియ్యానం. తేన చ ఞాణేన అరియా నియ్యన్తి. అవిజ్జా నియ్యానావరణం. తాయ చ అవిజ్జాయ నివుతత్తా ఞాణం అరియానం నియ్యానం నప్పజానాతీతి – అవిజ్జా నియ్యానావరణం. పామోజ్జం అరియానం నియ్యానం. తేన చ పామోజ్జేన అరియా నియ్యన్తి. అరతి నియ్యానావరణం. తాయ చ అరతియా నివుతత్తా పామోజ్జం అరియానం నియ్యానం నప్పజానాతీతి – అరతి నియ్యానావరణం. సబ్బేపి కుసలా ధమ్మా అరియానం నియ్యానం. తేహి చ కుసలేహి ధమ్మేహి అరియా నియ్యన్తి. సబ్బేపి అకుసలా ధమ్మా నియ్యానావరణా. తేహి చ అకుసలేహి ధమ్మేహి నివుతత్తా కుసలే ధమ్మే అరియానం నియ్యానం నప్పజానాతీతి – సబ్బేపి అకుసలా ధమ్మా నియ్యానావరణా. ఇమేహి చ పన నీవరణేహి విసుద్ధచిత్తస్స సోళసవత్థుకం ఆనాపానస్సతిసమాధిం భావయతో ఖణికసమోధానా.
సోళసఞాణనిద్దేసో దుతియో.
౩. ఉపక్కిలేసఞాణనిద్దేసో
పఠమచ్ఛక్కం
౧౫౪. ఇమేహి చ పన నీవరణేహి విసుద్ధచిత్తస్స సోళసవత్థుకం ఆనాపానస్సతిసమాధిం భావయతో ఖణికసమోధానా కతమే అట్ఠారస ఉపక్కిలేసా ఉప్పజ్జన్తి? అస్సాసాదిమజ్ఝపరియోసానం సతియా అనుగచ్ఛతో అజ్ఝత్తవిక్ఖేపగతం చిత్తం సమాధిస్స పరిపన్థో. పస్సాసాదిమజ్ఝపరియోసానం సతియా అనుగచ్ఛతో బహిద్ధావిక్ఖేపగతం చిత్తం సమాధిస్స పరిపన్థో. అస్సాసపటికఙ్ఖనా నికన్తి తణ్హాచరియా సమాధిస్స పరిపన్థో. పస్సాసపటికఙ్ఖనా నికన్తి తణ్హాచరియా సమాధిస్స పరిపన్థో. అస్సాసేనాభితున్నస్స పస్సాసపటిలాభే ముచ్ఛనా సమాధిస్స పరిపన్థో. పస్సాసేనాభితున్నస్స అస్సాసపటిలాభే ముచ్ఛనా సమాధిస్స పరిపన్థో.
అనుగచ్ఛనా చ అస్సాసం, పస్సాసం అనుగచ్ఛనా;
సతి అజ్ఝత్తవిక్ఖేపా, కఙ్ఖనా బహిద్ధావిక్ఖేపపత్థనా [విక్ఖేపపన్థనా (స్యా.)].
అస్సాసేనాభితున్నస్స, పస్సాసపటిలాభే ముచ్ఛనా;
పస్సాసేనాభితున్నస్స, అస్సాసపటిలాభే ముచ్ఛనా.
ఛ ఏతే ఉపక్కిలేసా, ఆనాపానస్సతిసమాధిస్స;
యేహి విక్ఖిప్పమానస్స [వికమ్పమానస్స (స్యా.)], నో చ చిత్తం విముచ్చతి;
విమోక్ఖం అప్పజానన్తా, తే హోన్తి పరపత్తియాతి.
దుతియచ్ఛక్కం
౧౫౫. నిమిత్తం ఆవజ్జతో అస్సాసే చిత్తం వికమ్పతి – సమాధిస్స పరిపన్థో. అస్సాసం ఆవజ్జతో నిమిత్తే చిత్తం వికమ్పతి – సమాధిస్స పరిపన్థో. నిమిత్తం ఆవజ్జతో పస్సాసే చిత్తం వికమ్పతి – సమాధిస్స పరిపన్థో. పస్సాసం ఆవజ్జతో నిమిత్తే చిత్తం వికమ్పతి – సమాధిస్స పరిపన్థో. అస్సాసం ఆవజ్జతో పస్సాసే చిత్తం వికమ్పతి – సమాధిస్స పరిపన్థో. పస్సాసం ఆవజ్జతో అస్సాసే చిత్తం వికమ్పతి – సమాధిస్స పరిపన్థో.
నిమిత్తం ఆవజ్జమానస్స, అస్సాసే విక్ఖిపతే మనో;
అస్సాసం ఆవజ్జమానస్స, నిమిత్తే చిత్తం వికమ్పతి.
నిమిత్తం ఆవజ్జమానస్స, పస్సాసే విక్ఖిపతే మనో;
పస్సాసం ఆవజ్జమానస్స, నిమిత్తే చిత్తం వికమ్పతి.
అస్సాసం ఆవజ్జమానస్స, పస్సాసే విక్ఖిపతే మనో;
పస్సాసం ఆవజ్జమానస్స, అస్సాసే చిత్తం వికమ్పతి.
ఛ ఏతే ఉపక్కిలేసా, ఆనాపానస్సతిసమాధిస్స;
యేహి విక్ఖిప్పమానస్స, నో చ చిత్తం విముచ్చతి;
విమోక్ఖం అప్పజానన్తా, తే హోన్తి పరపత్తియాతి.
తతియచ్ఛక్కం
౧౫౬. అతీతానుధావనం చిత్తం విక్ఖేపానుపతితం – సమాధిస్స పరిపన్థో. అనాగతపటికఙ్ఖనం చిత్తం వికమ్పితం – సమాధిస్స పరిపన్థో. లీనం చిత్తం కోసజ్జానుపతితం – సమాధిస్స పరిపన్థో. అతిపగ్గహితం చిత్తం ఉద్ధచ్చానుపతితం – సమాధిస్స పరిపన్థో. అభినతం చిత్తం రాగానుపతితం – సమాధిస్స పరిపన్థో. అపనతం చిత్తం బ్యాపాదానుపతితం – సమాధిస్స పరిపన్థో.
అతీతానుధావనం చిత్తం, అనాగతపటికఙ్ఖనం లీనం;
అతిపగ్గహితం అభినతం, అపనతం చిత్తం న సమాధియతి.
ఛ ఏతే ఉపక్కిలేసా, ఆనాపానస్సతిసమాధిస్స;
యేహి ఉపక్కిలిట్ఠసఙ్కప్పో, అధిచిత్తం నప్పజానాతీతి.
౧౫౭. అస్సాసాదిమజ్ఝపరియోసానం సతియా అనుగచ్ఛతో అజ్ఝత్తం విక్ఖేపగతేన చిత్తేన కాయోపి చిత్తమ్పి సారద్ధా చ హోన్తి ఇఞ్జితా చ ఫన్దితా చ. పస్సాసాదిమజ్ఝపరియోసానం సతియా అనుగచ్ఛతో బహిద్ధావిక్ఖేపగతేన చిత్తేన కాయోపి చిత్తమ్పి సారద్ధా చ హోన్తి ఇఞ్జితా చ ఫన్దితా చ. అస్సాసపటికఙ్ఖనాయ నికన్తియా తణ్హాచరియాయ కాయోపి చిత్తమ్పి సారద్ధా చ హోన్తి ఇఞ్జితా చ ఫన్దితా చ. పస్సాసపటికఙ్ఖనాయ నికన్తియా తణ్హాచరియాయ కాయోపి చిత్తమ్పి సారద్ధా చ హోన్తి ఇఞ్జితా చ ఫన్దితా చ. అస్సాసేనాభితున్నస్స పస్సాసపటిలాభే ముచ్ఛితత్తా కాయోపి చిత్తమ్పి సారద్ధా చ హోన్తి ఇఞ్జితా చ ఫన్దితా చ. పస్సాసేనాభితున్నస్స అస్సాసపటిలాభే ముచ్ఛితత్తా కాయోపి చిత్తమ్పి సారద్ధా చ హోన్తి ఇఞ్జితా చ ఫన్దితా చ. నిమిత్తం ఆవజ్జతో అస్సాసే చిత్తం వికమ్పితత్తా కాయోపి చిత్తమ్పి సారద్ధా చ హోన్తి ఇఞ్జితా చ ఫన్దితా చ. అస్సాసం ఆవజ్జతో నిమిత్తే చిత్తం వికమ్పితత్తా కాయోపి చిత్తమ్పి సారద్ధా చ హోన్తి ఇఞ్జితా చ ఫన్దితా చ. నిమిత్తం ఆవజ్జతో పస్సాసే చిత్తం వికమ్పితత్తా కాయోపి చిత్తమ్పి సారద్ధా చ హోన్తి ఇఞ్జితా చ ఫన్దితా చ. పస్సాసం ఆవజ్జతో నిమిత్తే చిత్తం వికమ్పితత్తా కాయోపి చిత్తమ్పి సారద్ధా చ హోన్తి ఇఞ్జితా చ ఫన్దితా చ. అస్సాసం ఆవజ్జతో పస్సాసే చిత్తం వికమ్పితత్తా కాయోపి చిత్తమ్పి సారద్ధా చ హోన్తి ఇఞ్జితా చ ఫన్దితా చ. పస్సాసం ఆవజ్జతో అస్సాసే చిత్తం వికమ్పితత్తా కాయోపి చిత్తమ్పి సారద్ధా చ హోన్తి ఇఞ్జితా చ ఫన్దితా చ. అతీతానుధావనేన చిత్తేన విక్ఖేపానుపతితేన కాయోపి చిత్తమ్పి సారద్ధా చ హోన్తి ఇఞ్జితా చ ఫన్దితా చ. అనాగతపటికఙ్ఖనేన చిత్తేన వికమ్పితేన కాయోపి చిత్తమ్పి సారద్ధా చ హోన్తి ఇఞ్జితా చ ఫన్దితా చ. లీనేన చిత్తేన కోసజ్జానుపతితేన కాయోపి చిత్తమ్పి సారద్ధా చ హోన్తి ఇఞ్జితా చ ఫన్దితా చ. అతిపగ్గహితేన చిత్తేన ఉద్ధచ్చానుపతితేన కాయోపి చిత్తమ్పి సారద్ధా చ హోన్తి ఇఞ్జితా చ ఫన్దితా చ. అభినతేన చిత్తేన రాగానుపతితేన కాయోపి చిత్తమ్పి సారద్ధా చ హోన్తి ఇఞ్జితా చ ఫన్దితా చ. అపనతేన చిత్తేన బ్యాపాదానుపతితేన కాయోపి చిత్తమ్పి సారద్ధా చ హోన్తి ఇఞ్జితా చ ఫన్దితా చ.
ఆనాపానస్సతి యస్స, పరిపుణ్ణా అభావితా;
కాయోపి ఇఞ్జితో హోతి, చిత్తమ్పి హోతి ఇఞ్జితం;
కాయోపి ఫన్దితో హోతి, చిత్తమ్పి హోతి ఫన్దితం.
ఆనాపానస్సతి యస్స, పరిపుణ్ణా సుభావితా;
కాయోపి అనిఞ్జితో హోతి, చిత్తమ్పి హోతి అనిఞ్జితం;
కాయోపి అఫన్దితో హోతి, చిత్తమ్పి హోతి అఫన్దితన్తి.
ఇమేహి చ పన నీవరణేహి విసుద్ధచిత్తస్స సోళసవత్థుకం ఆనాపానస్సతిసమాధిం భావయతో ఖణికసమోధానా ఇమే అట్ఠారస ఉపక్కిలేసా ఉప్పజ్జన్తి.
ఉపక్కిలేసఞాణనిద్దేసో తతియో.
౪. వోదానఞాణనిద్దేసో
౧౫౮. కతమాని తేరస వోదానే ఞాణాని? అతీతానుధావనం చిత్తం విక్ఖేపానుపతితం; తం వివజ్జయిత్వా ఏకట్ఠానే సమాదహతి – ఏవమ్పి చిత్తం న విక్ఖేపం గచ్ఛతి. అనాగతపటికఙ్ఖనం చిత్తం వికమ్పితం; తం వివజ్జయిత్వా తత్థేవ అధిమోచేతి – ఏవమ్పి చిత్తం న విక్ఖేపం గచ్ఛతి. లీనం చిత్తం కోసజ్జానుపతితం; తం పగ్గణ్హిత్వా కోసజ్జం పజహతి – ఏవమ్పి చిత్తం న విక్ఖేపం గచ్ఛతి. అతిపగ్గహితం చిత్తం ఉద్ధచ్చానుపతితం; తం వినిగ్గణ్హిత్వా ఉద్ధచ్చం పజహతి – ఏవమ్పి చిత్తం న విక్ఖేపం గచ్ఛతి. అభినతం చిత్తం రాగానుపతితం; తం సమ్పజానో హుత్వా రాగం పజహతి – ఏవమ్పి చిత్తం న విక్ఖేపం గచ్ఛతి. అపనతం చిత్తం బ్యాపాదానుపతితం; తం సమ్పజానో హుత్వా బ్యాపాదం పజహతి – ఏవమ్పి చిత్తం న విక్ఖేపం గచ్ఛతి. ఇమేహి ఛహి ఠానేహి పరిసుద్ధం చిత్తం పరియోదాతం ఏకత్తగతం హోతి.
కతమే తే ఏకత్తా? దానవోసగ్గుపట్ఠానేకత్తం, సమథనిమిత్తుపట్ఠానేకత్తం, వయలక్ఖణుపట్ఠానేకత్తం, నిరోధుపట్ఠానేకత్తం. దానవోసగ్గుపట్ఠానేకత్తం చాగాధిముత్తానం, సమథనిమిత్తుపట్ఠానేకత్తఞ్చ అధిచిత్తమనుయుత్తానం, వయలక్ఖణుపట్ఠానేకత్తఞ్చ విపస్సకానం, నిరోధుపట్ఠానేకత్తఞ్చ అరియపుగ్గలానం – ఇమేహి చతూహి ఠానేహి ఏకత్తగతం చిత్తం పటిపదావిసుద్ధిపక్ఖన్దఞ్చేవ హోతి, ఉపేక్ఖానుబ్రూహితఞ్చ, ఞాణేన చ సమ్పహంసితం.
పఠమస్స ఝానస్స కో ఆది, కిం మజ్ఝే, కిం పరియోసానం? పఠమస్స ఝానస్స పటిపదావిసుద్ధి ఆది, ఉపేక్ఖానుబ్రూహనా మజ్ఝే, సమ్పహంసనా పరియోసానం. పఠమస్స ఝానస్స పటిపదావిసుద్ధి ఆది. ఆదిస్స కతి లక్ఖణాని? ఆదిస్స తీణి లక్ఖణాని. యో తస్స పరిపన్థో తతో చిత్తం విసుజ్ఝతి, విసుద్ధత్తా చిత్తం మజ్ఝిమం సమథనిమిత్తం పటిపజ్జతి, పటిపన్నత్తా తత్థ చిత్తం పక్ఖన్దతి. యఞ్చ పరిపన్థతో చిత్తం విసుజ్ఝతి, యఞ్చ విసుద్ధత్తా చిత్తం మజ్ఝిమం సమథనిమిత్తం పటిపజ్జతి, యఞ్చ పటిపన్నత్తా తత్థ చిత్తం పక్ఖన్దతి. పఠమస్స ఝానస్స పటిపదావిసుద్ధి ఆది. ఆదిస్స ఇమాని తీణి లక్ఖణాని. తేన వుచ్చతి – ‘‘పఠమం ఝానం ఆదికల్యాణఞ్చేవ హోతి లక్ఖణసమ్పన్నఞ్చ’’.
పఠమస్స ఝానస్స ఉపేక్ఖానుబ్రూహనా మజ్ఝే. మజ్ఝస్స కతి లక్ఖణాని? మజ్ఝస్స తీణి లక్ఖణాని. విసుద్ధం చిత్తం అజ్ఝుపేక్ఖతి, సమథపటిపన్నం అజ్ఝుపేక్ఖతి, ఏకత్తుపట్ఠానం అజ్ఝుపేక్ఖతి. యఞ్చ విసుద్ధం చిత్తం అజ్ఝుపేక్ఖతి, యఞ్చ సమథపటిపన్నం అజ్ఝుపేక్ఖతి, యఞ్చ ఏకత్తుపట్ఠానం అజ్ఝుపేక్ఖతి – పఠమస్స ఝానస్స ఉపేక్ఖానుబ్రూహనా మజ్ఝే. మజ్ఝస్స ఇమాని తీణి లక్ఖణాని. తేన వుచ్చతి – ‘‘పఠమం ఝానం మజ్ఝేకల్యాణఞ్చేవ హోతి లక్ఖణసమ్పన్నఞ్చ’’.
పఠమస్స ఝానస్స సమ్పహంసనా పరియోసానం. పరియోసానస్స కతి లక్ఖణాని? పరియోసానస్స చత్తారి లక్ఖణాని. తత్థ జాతానం ధమ్మానం అనతివత్తనట్ఠేన సమ్పహంసనా, ఇన్ద్రియానం ఏకరసట్ఠేన సమ్పహంసనా, తదుపగవీరియవాహనట్ఠేన సమ్పహంసనా, ఆసేవనట్ఠేన సమ్పహంసనా. పఠమస్స ఝానస్స సమ్పహంసనా పరియోసానం. పరియోసానస్స ఇమాని చత్తారి లక్ఖణాని. తేన వుచ్చతి – ‘‘పఠమం ఝానం పరియోసానకల్యాణఞ్చేవ హోతి లక్ఖణసమ్పన్నఞ్చ’’. ఏవం తివత్తగతం చిత్తం తివిధకల్యాణకం దసలక్ఖణసమ్పన్నం వితక్కసమ్పన్నఞ్చేవ హోతి విచారసమ్పన్నఞ్చ పీతిసమ్పన్నఞ్చ సుఖసమ్పన్నఞ్చ చిత్తస్స అధిట్ఠానసమ్పన్నఞ్చ సద్ధాసమ్పన్నఞ్చ వీరియసమ్పన్నఞ్చ సతిసమ్పన్నఞ్చ సమాధిసమ్పన్నఞ్చ పఞ్ఞాసమ్పన్నఞ్చ.
దుతియస్స ఝానస్స కో ఆది, కిం మజ్ఝే, కిం పరియోసానం? దుతియస్స ఝానస్స పటిపదావిసుద్ధి ఆది, ఉపేక్ఖానుబ్రూహనా మజ్ఝే, సమ్పహంసనా పరియోసానం…పే… ఏవం తివత్తగతం చిత్తం తివిధకల్యాణకం దసలక్ఖణసమ్పన్నం పీతిసమ్పన్నఞ్చేవ హోతి సుఖసమ్పన్నఞ్చ చిత్తస్స అధిట్ఠానసమ్పన్నఞ్చ సద్ధాసమ్పన్నఞ్చ వీరియసమ్పన్నఞ్చ సతిసమ్పన్నఞ్చ సమాధిసమ్పన్నఞ్చ పఞ్ఞాసమ్పన్నఞ్చ.
తతియస్స ఝానస్స కో ఆది, కిం మజ్ఝే, కిం పరియోసానం…పే… ఏవం తివత్తగతం చిత్తం తివిధకల్యాణకం దసలక్ఖణసమ్పన్నం సుఖసమ్పన్నఞ్చేవ హోతి చిత్తస్స అధిట్ఠానసమ్పన్నఞ్చ సద్ధాసమ్పన్నఞ్చ వీరియసమ్పన్నఞ్చ సతిసమ్పన్నఞ్చ సమాధిసమ్పన్నఞ్చ పఞ్ఞాసమ్పన్నఞ్చ.
చతుత్థస్స ఝానస్స కో ఆది, కిం మజ్ఝే, కిం పరియోసానం…పే… ఏవం తివత్తగతం చిత్తం తివిధకల్యాణకం దసలక్ఖణసమ్పన్నఞ్చ ఉపేక్ఖాసమ్పన్నఞ్చేవ హోతి చిత్తస్స అధిట్ఠానసమ్పన్నఞ్చ సద్ధాసమ్పన్నఞ్చ వీరియసమ్పన్నఞ్చ సతిసమ్పన్నఞ్చ సమాధిసమ్పన్నఞ్చ పఞ్ఞాసమ్పన్నఞ్చ.
ఆకాసానఞ్చాయతనసమాపత్తియా…పే… విఞ్ఞాణఞ్చాయతనసమాపత్తియా… ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనసమాపత్తియా… నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనసమాపత్తియా కో ఆది, కిం మజ్ఝే, కిం పరియోసానం…పే… ఏవం తివత్తగతం చిత్తం తివిధకల్యాణకం దసలక్ఖణసమ్పన్నం ఉపేక్ఖాసమ్పన్నఞ్చేవ హోతి చిత్తస్స అధిట్ఠానసమ్పన్నం చ…పే… పఞ్ఞాసమ్పన్నఞ్చ.
అనిచ్చానుపస్సనాయ కో ఆది, కిం మజ్ఝే, కిం పరియోసానం…పే… ఏవం తివత్తగతం చిత్తం తివిధకల్యాణకం దసలక్ఖణసమ్పన్నం వితక్కసమ్పన్నఞ్చేవ హోతి విచారసమ్పన్నఞ్చ పీతిసమ్పన్నఞ్చ సుఖసమ్పన్నఞ్చ చిత్తస్స అధిట్ఠానసమ్పన్నఞ్చ సద్ధాసమ్పన్నఞ్చ వీరియసమ్పన్నఞ్చ సతిసమ్పన్నఞ్చ సమాధిసమ్పన్నఞ్చ పఞ్ఞాసమ్పన్నఞ్చ. దుక్ఖానుపస్సనాయ…పే… అనత్తానుపస్సనాయ… నిబ్బిదానుపస్సనాయ… విరాగానుపస్సనాయ… నిరోధానుపస్సనాయ… పటినిస్సగ్గానుపస్సనాయ… ఖయానుపస్సనాయ… వయానుపస్సనాయ… విపరిణామానుపస్సనాయ… అనిమిత్తానుపస్సనాయ… అప్పణిహితానుపస్సనాయ… సుఞ్ఞతానుపస్సనాయ… అధిపఞ్ఞాధమ్మవిపస్సనాయ… యథాభూతఞాణదస్సనాయ… ఆదీనవానుపస్సనాయ… పటిసఙ్ఖానుపస్సనాయ… వివట్టనానుపస్సనాయ… పఞ్ఞాసమ్పన్నఞ్చ.
సోతాపత్తిమగ్గస్స…పే… సకదాగామిమగ్గస్స… అనాగామిమగ్గస్స… అరహత్తమగ్గస్స కో ఆది, కిం మజ్ఝే, కిం పరియోసానం? అరహత్తమగ్గస్స పటిపదావిసుద్ధి ఆది ఉపేక్ఖానుబ్రూహనా మజ్ఝే, సమ్పహంసనా పరియోసానం. అరహత్తమగ్గస్స పటిపదావిసుద్ధి ఆది. ఆదిస్స కతి లక్ఖణాని? ఆదిస్స తీణి లక్ఖణాని. యో తస్స పరిపన్థో తతో చిత్తం విసుజ్ఝతి, విసుద్ధత్తా చిత్తం మజ్ఝిమం సమథనిమిత్తం పటిపజ్జతి, పటిపన్నత్తా తత్థ చిత్తం పక్ఖన్దతి. యఞ్చ పరిపన్థతో చిత్తం విసుజ్ఝతి, యఞ్చ విసుద్ధత్తా చిత్తం మజ్ఝిమం సమథనిమిత్తం పటిపజ్జతి, యఞ్చ పటిపన్నత్తా తత్థ చిత్తం పక్ఖన్దతి – అరహత్తమగ్గస్స పటిపదావిసుద్ధి ఆది. ఆదిస్స ఇమాని తీణి లక్ఖణాని. తేన వుచ్చతి – ‘‘అరహత్తమగ్గో ఆదికల్యాణో చేవ హోతి లక్ఖణసమ్పన్నో చ’’.
అరహత్తమగ్గస్స ఉపేక్ఖానుబ్రూహనా మజ్ఝే. మజ్ఝస్స కతి లక్ఖణాని? మజ్ఝస్స తీణి లక్ఖణాని. విసుద్ధం చిత్తం అజ్ఝుపేక్ఖతి, సమథపటిపన్నం అజ్ఝుపేక్ఖతి, ఏకత్తుపట్ఠానం అజ్ఝుపేక్ఖతి. యఞ్చ విసుద్ధం చిత్తం అజ్ఝుపేక్ఖతి, యఞ్చ సమథపటిపన్నం అజ్ఝుపేక్ఖతి, యఞ్చ ఏకత్తుపట్ఠానం అజ్ఝుపేక్ఖతి. తేన వుచ్చతి – ‘‘అరహత్తమగ్గో మజ్ఝేకల్యాణో చేవ హోతి లక్ఖణసమ్పన్నో చ’’.
అరహత్తమగ్గస్స సమ్పహంసనా పరియోసానం. పరియోసానస్స కతి లక్ఖణాని? పరియోసానస్స చత్తారి లక్ఖణాని. తత్థ జాతానం ధమ్మానం అనతివత్తనట్ఠేన సమ్పహంసనా, ఇన్ద్రియానం ఏకరసట్ఠేన సమ్పహంసనా, తదుపగవీరియవాహనట్ఠేన సమ్పహంసనా, ఆసేవనట్ఠేన సమ్పహంసనా. అరహత్తమగ్గస్స సమ్పహంసనా పరియోసానం. పరియోసానస్స ఇమాని చత్తారి లక్ఖణాని. తేన వుచ్చతి – ‘‘అరహత్తమగ్గో పరియోసానకల్యాణో చేవ హోతి లక్ఖణసమ్పన్నో చ’’. ఏవం తివత్తగతం చిత్తం తివిధకల్యాణకం దసలక్ఖణసమ్పన్నం వితక్కసమ్పన్నఞ్చేవ హోతి విచారసమ్పన్నఞ్చ పీతిసమ్పన్నఞ్చ సుఖసమ్పన్నఞ్చ చిత్తస్స అధిట్ఠానసమ్పన్నఞ్చ సద్ధాసమ్పన్నఞ్చ వీరియసమ్పన్నఞ్చ సతిసమ్పన్నఞ్చ సమాధిసమ్పన్నఞ్చ పఞ్ఞాసమ్పన్నఞ్చ.
౧౫౯. నిమిత్తం అస్సాసపస్సాసా, అనారమ్మణమేకచిత్తస్స;
అజానతో చ తయో ధమ్మే, భావనా నుపలబ్భతి.
నిమిత్తం అస్సాసపస్సాసా, అనారమ్మణమేకచిత్తస్స;
జానతో చ తయో ధమ్మే, భావనా ఉపలబ్భతీతి.
కథం ఇమే తయో ధమ్మా ఏకచిత్తస్స ఆరమ్మణా న హోన్తి, న చిమే తయో ధమ్మా అవిదితా హోన్తి, న చ చిత్తం విక్ఖేపం గచ్ఛతి, పధానఞ్చ పఞ్ఞాయతి, పయోగఞ్చ సాధేతి, విసేసమధిగచ్ఛతి? సేయ్యథాపి రుక్ఖో సమే భూమిభాగే నిక్ఖిత్తో. తమేనం పురిసో కకచేన ఛిన్దేయ్య. రుక్ఖే ఫుట్ఠకకచదన్తానం వసేన పురిసస్స సతి ఉపట్ఠితా హోతి; న ఆగతే వా గతే వా కకచదన్తే మనసి కరోతి. న ఆగతా వా గతా వా కకచదన్తా అవిదితా హోన్తి, పధానఞ్చ పఞ్ఞాయతి, పయోగఞ్చ సాధేతి. యథా రుక్ఖో సమే భూమిభాగే నిక్ఖిత్తో. ఏవం ఉపనిబన్ధనా నిమిత్తం. యథా కకచదన్తా, ఏవం అస్సాసపస్సాసా. యథా రుక్ఖే ఫుట్ఠకకచదన్తానం వసేన పురిసస్స సతి ఉపట్ఠితా హోతి, న ఆగతే వా గతే వా కకచదన్తే మనసి కరోతి, న ఆగతా వా గతా వా కకచదన్తా అవిదితా హోన్తి, పధానఞ్చ పఞ్ఞాయతి, పయోగఞ్చ సాధేతి. ఏవమేవం భిక్ఖు నాసికగ్గే వా ముఖనిమిత్తే వా సతిం ఉపట్ఠపేత్వా నిసిన్నో హోతి, న ఆగతే వా గతే వా అస్సాసపస్సాసే మనసి కరోతి, న ఆగతా వా గతా వా అస్సాసపస్సాసా అవిదితా హోన్తి, పధానఞ్చ పఞ్ఞాయతి, పయోగఞ్చ సాధేతి. విసేసమధిగచ్ఛతి పధానఞ్చ.
కతమం పధానం? ఆరద్ధవీరియస్స కాయోపి చిత్తమ్పి కమ్మనియం హోతి – ఇదం పధానం. కతమో పయోగో? ఆరద్ధవీరియస్స ఉపక్కిలేసా పహీయన్తి, వితక్కా వూపసమన్తి – అయం పయోగో. కతమో విసేసో? ఆరద్ధవీరియస్స సఞ్ఞోజనా పహీయన్తి, అనుసయా బ్యన్తీహోన్తి [అనుసయా బ్యాసన్తి (స్యా.)]. అయం విసేసో. ఏవం ఇమే తయో ధమ్మా ఏకచిత్తస్స ఆరమ్మణా న హోన్తి, న చిమే తయో ధమ్మా అవిదితా హోన్తి, న చ చిత్తం విక్ఖేపం గచ్ఛతి, పధానఞ్చ పఞ్ఞాయతి, పయోగఞ్చ సాధేతి, విసేసమధిగచ్ఛతి.
౧౬౦. ఆనాపానస్సతి యస్స, పరిపుణ్ణా సుభావితా;
అనుపుబ్బం పరిచితా, యథా బుద్ధేన దేసితా;
సో ఇమం లోకం పభాసేతి, అబ్భా ముత్తోవ చన్దిమాతి.
ఆనన్తి అస్సాసో, నో పస్సాసో. అపానన్తి [అపానన్తి (క.)] పస్సాసో, నో అస్సాసో. అస్సాసవసేన ఉపట్ఠానం సతి, పస్సాసవసేన ఉపట్ఠానం సతి.
యో అస్ససతి తస్సుపట్ఠాతి, యో పస్ససతి తస్సుపట్ఠాతి. పరిపుణ్ణాతి పరిగ్గహట్ఠేన పరిపుణ్ణా, పరివారట్ఠేన పరిపుణ్ణా, పరిపూరట్ఠేన పరిపుణ్ణా. సుభావితాతి చతస్సో భావనా – తత్థ జాతానం ధమ్మానం అనతివత్తనట్ఠేన భావనా, ఇన్ద్రియానం ఏకరసట్ఠేన భావనా, తదుపగవీరియవాహనట్ఠేన భావనా, ఆసేవనట్ఠేన భావనా. తస్సిమే చత్తారో భావనట్ఠా యానీకతా హోన్తి వత్థుకతా అనుట్ఠితా పరిచితా సుసమారద్ధా.
యానీకతాతి యత్థ యత్థ ఆకఙ్ఖతి తత్థ తత్థ వసిప్పత్తో హోతి బలప్పత్తో వేసారజ్జప్పత్తో. తస్స మే తే ధమ్మా ఆవజ్జనపటిబద్ధా [ఆవజ్జనపటిబన్ధా (క.) ఏవమీదిసేసు పదేసు] హోన్తి ఆకఙ్ఖపటిబద్ధా మనసికారపటిబద్ధా చిత్తుప్పాదపటిబద్ధా. తేన వుచ్చతి – ‘‘యానీకతా’’తి. వత్థుకతాతి యస్మిం యస్మిం వత్థుస్మిం చిత్తం స్వాధిట్ఠితం హోతి, తస్మిం తస్మిం వత్థుస్మిం సతి సుపట్ఠితా హోతి. యస్మిం యస్మిం వా పన వత్థుస్మిం సతి సూపట్ఠితా [సుపట్ఠితా (క.)] హోతి, తస్మిం తస్మిం వత్థుస్మిం చిత్తం స్వాధిట్ఠితం హోతి. తేన వుచ్చతి – ‘‘వత్థుకతా’’తి. అనుట్ఠితాతి వత్థుస్మిం యేన యేన చిత్తం అభినీహరతి తేన తేన సతి అనుపరివత్తతి. యేన యేన వా పన సతి అనుపరివత్తతి తేన తేన చిత్తం అభినీహరతి. తేన వుచ్చతి – ‘‘అనుట్ఠితా’’తి. పరిచితాతి పరిగ్గహట్ఠేన పరిచితా, పరివారట్ఠేన పరిచితా, పరిపూరట్ఠేన పరిచితా. సతియా పరిగ్గణ్హన్తో జినాతి పాపకే అకుసలే ధమ్మే. తేన వుచ్చతి – ‘‘పరిచితా’’తి. సుసమారద్ధాతి చత్తారో సుసమారద్ధా – తత్థ జాతానం ధమ్మానం అనతివత్తనట్ఠేన సుసమారద్ధా, ఇన్ద్రియానం ఏకరసట్ఠేన సుసమారద్ధా, తదుపగవీరియవాహనట్ఠేన సుసమారద్ధా, తప్పచ్చనీకానం కిలేసానం సుసమూహతత్తా [సుసముహతత్తా (క.)] సుసమారద్ధా.
౧౬౧. సుసమన్తి అత్థి సమం, అత్థి సుసమం. కతమం సమం? యే తత్థ జాతా అనవజ్జా కుసలా బోధిపక్ఖియా – ఇదం సమం. కతమం సుసమం? యం తేసం తేసం ధమ్మానం ఆరమ్మణం నిరోధో నిబ్బానం – ఇదం సుసమం. ఇతి ఇదఞ్చ సమం ఇదఞ్చ సుసమం ఞాతం హోతి దిట్ఠం విదితం సచ్ఛికతం ఫస్సితం పఞ్ఞాయ. ఆరద్ధం హోతి వీరియం అసల్లీనం, ఉపట్ఠితా సతి అసమ్మూళా [అపముట్ఠా (స్యా.)], పస్సద్ధో కాయో అసారద్ధో, సమాహితం చిత్తం ఏకగ్గం. తేన వుచ్చతి – ‘‘సుసమారద్ధా’’తి.
అనుపుబ్బం పరిచితాతి దీఘం అస్సాసవసేన పురిమా పురిమా పరిచితా, పచ్ఛిమా పచ్ఛిమా అనుపరిచితా. దీఘం పస్సాసవసేన పురిమా పురిమా పరిచితా, పచ్ఛిమా పచ్ఛిమా అనుపరిచితా. రస్సం అస్సాసవసేన పురిమా పురిమా పరిచితా, పచ్ఛిమా పచ్ఛిమా అనుపరిచితా. రస్సం పస్సాసవసేన పురిమా పురిమా పరిచితా, పచ్ఛిమా పచ్ఛిమా అనుపరిచితా…పే… పటినిస్సగ్గానుపస్సీ అస్సాసవసేన పురిమా పురిమా పరిచితా, పచ్ఛిమా పచ్ఛిమా అనుపరిచితా. పటినిస్సగ్గానుపస్సీ పస్సాసవసేన పురిమా పురిమా పరిచితా, పచ్ఛిమా పచ్ఛిమా అనుపరిచితా. సబ్బాపి సోళసవత్థుకా ఆనాపానస్సతియో అఞ్ఞమఞ్ఞం పరిచితా చేవ హోన్తి అనుపరిచితా చ. తేన వుచ్చతి – ‘‘అనుపుబ్బపరిచితా’’తి.
యథాతి దస యథత్థా – అత్తదమథత్థో యథత్థో, అత్తసమథత్థో యథత్థో, అత్తపరినిబ్బాపనత్థో యథత్థో, అభిఞ్ఞత్థో యథత్థో, పరిఞ్ఞత్థో యథత్థో, పహానత్థో యథత్థో, భావనత్థో యథత్థో, సచ్ఛికిరియత్థో యథత్థో, సచ్చాభిసమయత్థో యథత్థో, నిరోధే పతిట్ఠాపకత్థో యథత్థో.
బుద్ధోతి యో సో భగవా సయమ్భూ అనాచరియకో పుబ్బే అననుస్సుతేసు ధమ్మేసు సామం సచ్చాని అభిసమ్బుజ్ఝి, తత్థ చ సబ్బఞ్ఞుతం పాపుణి, బలేసు చ వసీభావం.
౧౬౨. బుద్ధోతి కేనట్ఠేన బుద్ధో? బుజ్ఝితా సచ్చానీతి – బుద్ధో. బోధేతా పజాయాతి – బుద్ధో. సబ్బఞ్ఞుతాయ బుద్ధో. సబ్బదస్సావితాయ బుద్ధో. అనఞ్ఞనేయ్యతాయ బుద్ధో. విసవితాయ [వికతితాయ (స్యా.)] బుద్ధో. ఖీణాసవసఙ్ఖాతేన బుద్ధో. నిరుపలేపసఙ్ఖాతేన [నిరుపక్కిలేససఙ్ఖాతేన (స్యా.)] బుద్ధో. ఏకన్తవీతరాగోతి – బుద్ధో. ఏకన్తవీతదోసోతి – బుద్ధో. ఏకన్తవీతమోహోతి – బుద్ధో. ఏకన్తనిక్కిలేసోతి – బుద్ధో. ఏకాయనమగ్గం గతోతి – బుద్ధో. ఏకో అనుత్తరం సమ్మాసమ్బోధిం అభిసమ్బుద్ధోతి – బుద్ధో. అబుద్ధివిహతత్తా బుద్ధిపటిలాభా – బుద్ధో. బుద్ధోతి నేతం నామం మాతరా కతం, న పితరా కతం, న భాతరా కతం, న భగినియా కతం, న మిత్తామచ్చేహి కతం, న ఞాతిసాలోహితేహి కతం, న సమణబ్రాహ్మణేహి కతం, న దేవతాహి కతం. విమోక్ఖన్తికమేతం బుద్ధానం భగవన్తానం బోధియా మూలే సహ సబ్బఞ్ఞుతఞాణస్స పటిలాభా సచ్ఛికా పఞ్ఞత్తి యదిదం – బుద్ధోతి. దేసితాతి అత్తదమథత్థో యథత్థో యథా బుద్ధేన దేసితో, అత్తసమథత్థో యథత్థో యథా బుద్ధేన దేసితో, అత్తపరినిబ్బాపనత్థో యథత్థో యథా బుద్ధేన దేసితో…పే… నిరోధే పతిట్ఠాపకత్థో యథత్థో యథా బుద్ధేన దేసితో.
సోతి గహట్ఠో వా హోతి పబ్బజితో వా. లోకోతి. ఖన్ధలోకో ధాతులోకో ఆయతనలోకో విపత్తిభవలోకో విపత్తిసమ్భవలోకో సమ్పత్తిభవలోకో సమ్పత్తిసమ్భవలోకో. ఏకో లోకో – సబ్బే సత్తా ఆహారట్ఠితికా…పే… అట్ఠారస లోకా – అట్ఠారస ధాతుయో. పభాసేతీతి అత్తదమథత్థం యథత్థం అభిసమ్బుద్ధత్తా. సో ఇమం లోకం ఓభాసేతి భాసేతి పభాసేతి. అత్తసమథత్థం యథత్థం అభిసమ్బుద్ధత్తా. సో ఇమం లోకం ఓభాసేతి భాసేతి పభాసేతి. అత్తపరినిబ్బాపనత్థం యథత్థం అభిసమ్బుద్ధత్తా. సో ఇమం లోకం ఓభాసేతి భాసేతి పభాసేతి…పే… నిరోధే పతిట్ఠాపకత్థం యథత్థం అభిసమ్బుద్ధత్తా. సో ఇమం లోకం ఓభాసేతి భాసేతి పభాసేతి.
అబ్భా ముత్తోవ చన్దిమాతి యథా అబ్భా, ఏవం కిలేసా. యథా చన్దో, ఏవం అరియఞాణం. యథా చన్దిమా దేవపుత్తో, ఏవం భిక్ఖు. యథా చన్దో అబ్భా ముత్తో మహికా ముత్తో ధూమరజా ముత్తో రాహుగహణా [రాహుపాణా (స్యా.)] విప్పముత్తో భాసతే చ తపతే చ విరోచతే [విరోచతి (స్యా.)] చ, ఏవమేవం భిక్ఖు సబ్బకిలేసేహి విప్పముత్తో భాసతే చ తపతే చ విరోచతే చ. తేన వుచ్చతి – అబ్భా ముత్తోవ చన్దిమాతి. ఇమాని తేరస వోదానే ఞాణాని.
వోదానఞాణనిద్దేసో చతుత్థో.
భాణవారో.
౫. సతోకారిఞాణనిద్దేసో
౧౬౩. కతమాని బాత్తింస సతోకారిస్స ఞాణాని? ఇధ భిక్ఖు అరఞ్ఞగతో వా రుక్ఖమూలగతో వా సుఞ్ఞాగారగతో వా నిసీదతి పల్లఙ్కం ఆభుజిత్వా ఉజుం కాయం పణిధాయ పరిముఖం సతిం ఉపట్ఠపేత్వా. సో సతోవ అస్ససతి సతో పస్ససతి. దీఘం వా అస్ససన్తో ‘‘దీఘం అస్ససామీ’’తి పజానాతి. దీఘం వా పస్ససన్తో ‘‘దీఘం పస్ససామీ’’తి పజానాతి. రస్సం వా అస్ససన్తో ‘‘రస్సం అస్ససామీ’’తి పజానాతి. రస్సం వా పస్ససన్తో ‘‘రస్సం పస్ససామీ’’తి పజానాతి. ‘‘సబ్బకాయపటిసంవేదీ అస్ససిస్సామీ’’తి సిక్ఖతి. ‘‘సబ్బకాయపటిసంవేదీ పస్ససిస్సామీ’’తి సిక్ఖతి. ‘‘పస్సమ్భయం కాయసఙ్ఖారం అస్ససిస్సామీ’’తి సిక్ఖతి. ‘‘పస్సమ్భయం కాయసఙ్ఖారం పస్ససిస్సామీ’’తి సిక్ఖతి. పీతిపటిసంవేదీ…పే… సుఖపటిసంవేదీ… చిత్తసఙ్ఖారపటిసంవేదీ … పస్సమ్భయం చిత్తసఙ్ఖారం… చిత్తపటిసంవేదీ… అభిప్పమోదయం చిత్తం… సమాదహం చిత్తం… విమోచయం చిత్తం… అనిచ్చానుపస్సీ… విరాగానుపస్సీ… నిరోధానుపస్సీ… ‘‘పటినిస్సగ్గానుపస్సీ అస్ససిస్సామీ’’తి సిక్ఖతి. ‘‘పటినిస్సగ్గానుపస్సీ పస్ససిస్సామీ’’తి సిక్ఖతి.
౧౬౪. ఇధాతి ఇమిస్సా దిట్ఠియా, ఇమిస్సా ఖన్తియా, ఇమిస్సా రుచియా, ఇమస్మిం ఆదాయే, ఇమస్మిం ధమ్మే, ఇమస్మిం వినయే, ఇమస్మిం ధమ్మవినయే, ఇమస్మిం పావచనే, ఇమస్మిం బ్రహ్మచరియే, ఇమస్మిం సత్థుసాసనే. తేన వుచ్చతి – ‘‘ఇధా’’తి. భిక్ఖూతి పుథుజ్జనకల్యాణకో వా హోతి భిక్ఖు సేక్ఖో వా అరహా వా అకుప్పధమ్మో. అరఞ్ఞన్తి నిక్ఖమిత్వా బహి ఇన్దఖీలా సబ్బమేతం అరఞ్ఞం. రుక్ఖమూలన్తి యత్థ భిక్ఖునో ఆసనం పఞ్ఞత్తం హోతి మఞ్చో వా పీఠం వా భిసి వా తట్టికా వా చమ్మఖణ్డో వా తిణసన్థరో [తిణసణ్ఠరో (స్యా.)] వా పణ్ణసన్థరో వా పలాలసన్థరో [పలాససణ్ఠరో (స్యా.)] వా, తత్థ భిక్ఖు చఙ్కమతి వా తిట్ఠతి వా నిసీదతి వా సేయ్యం వా కప్పేతి. సుఞ్ఞన్తి కేనచి అనాకిణ్ణం హోతి గహట్ఠేహి వా పబ్బజితేహి వా. అగారన్తి [ఆగారన్తి (స్యా.)] విహారో అడ్ఢయోగో పాసాదో హమ్మియం గుహా. నిసీదతి పల్లఙ్కం ఆభుజిత్వాతి నిసిన్నో హోతి పల్లఙ్కం ఆభుజిత్వా. ఉజుం కాయం పణిధాయాతి ఉజుకో హోతి కాయో ఠితో [పనిధితో (స్యా.)] సుపణిహితో. పరిముఖం సతిం ఉపట్ఠపేత్వాతి. పరీతి పరిగ్గహట్ఠో. ముఖన్తి నియ్యానట్ఠో. సతీతి ఉపట్ఠానట్ఠో. తేన వుచ్చతి – ‘‘పరిముఖం సతిం ఉపట్ఠపేత్వా’’తి.
౧౬౫. సతోవ అస్ససతి, సతో పస్ససతీతి బాత్తింసాయ ఆకారేహి సతో కారీ హోతి. దీఘం అస్సాసవసేన చిత్తస్స ఏకగ్గతం అవిక్ఖేపం పజానతో సతి ఉపట్ఠితా హోతి. తాయ సతియా తేన ఞాణేన సతో కారీ హోతి. దీఘం పస్సాసవసేన చిత్తస్స ఏకగ్గతం అవిక్ఖేపం పజానతో సతి ఉపట్ఠితా హోతి. తాయ సతియా తేన ఞాణేన సతో కారీ హోతి. రస్సం అస్సాసవసేన చిత్తస్స ఏకగ్గతం అవిక్ఖేపం పజానతో సతి ఉపట్ఠితా హోతి. తాయ సతియా తేన ఞాణేన సతో కారీ హోతి. రస్సం పస్సాసవసేన చిత్తస్స ఏకగ్గతం అవిక్ఖేపం పజానతో సతి ఉపట్ఠితా హోతి. తాయ సతియా తేన ఞాణేన సతో కారీ హోతి…పే… పటినిస్సగ్గానుపస్సీ అస్సాసవసేన పటినిస్సగ్గానుపస్సీ పస్సాసవసేన చిత్తస్స ఏకగ్గతం అవిక్ఖేపం పజానతో సతి ఉపట్ఠితా హోతి. తాయ సతియా తేన ఞాణేన సతో కారీ హోతి.
పఠమచతుక్కనిద్దేసో
౧౬౬. కథం దీఘం అస్ససన్తో ‘‘దీఘం అస్ససామీ’’తి పజానాతి, దీఘం పస్ససన్తో ‘‘దీఘం పస్ససామీ’’తి పజానాతి? దీఘం అస్సాసం అద్ధానసఙ్ఖాతే అస్ససతి, దీఘం పస్సాసం అద్ధానసఙ్ఖాతే పస్ససతి, దీఘం అస్సాసపస్సాసం అద్ధానసఙ్ఖాతే అస్ససతిపి పస్ససతిపి. దీఘం అస్సాసపస్సాసం అద్ధానసఙ్ఖాతే అస్ససతోపి పస్ససతోపి ఛన్దో ఉప్పజ్జతి. ఛన్దవసేన తతో సుఖుమతరం దీఘం అస్సాసం అద్ధానసఙ్ఖాతే అస్ససతి, ఛన్దవసేన తతో సుఖుమతరం దీఘం పస్సాసం అద్ధానసఙ్ఖాతే పస్ససతి, ఛన్దవసేన తతో సుఖుమతరం దీఘం అస్సాసపస్సాసం అద్ధానసఙ్ఖాతే అస్ససతిపి పస్ససతిపి. ఛన్దవసేన తతో సుఖుమతరం దీఘం అస్సాసపస్సాసం అద్ధానసఙ్ఖాతే అస్ససతోపి పస్ససతోపి పామోజ్జం ఉప్పజ్జతి. పామోజ్జవసేన తతో సుఖుమతరం దీఘం అస్సాసం అద్ధానసఙ్ఖాతే అస్ససతి, పామోజ్జవసేన తతో సుఖుమతరం దీఘం పస్సాసం అద్ధానసఙ్ఖాతే పస్ససతి, పామోజ్జవసేన తతో సుఖుమతరం దీఘం అస్సాసపస్సాసం అద్ధానసఙ్ఖాతే అస్ససతిపి పస్ససతిపి. పామోజ్జవసేన తతో సుఖుమతరం దీఘం అస్సాసపస్సాసం అద్ధానసఙ్ఖాతే అస్ససతోపి పస్ససతోపి దీఘం అస్సాసపస్సాసాపి చిత్తం వివత్తతి, ఉపేక్ఖా సణ్ఠాతి. ఇమేహి నవహాకారేహి దీఘం అస్సాసపస్సాసా కాయో. ఉపట్ఠానం సతి. అనుపస్సనా ఞాణం. కాయో ఉపట్ఠానం, నో సతి; సతి ఉపట్ఠానఞ్చేవ సతి చ. తాయ సతియా తేన ఞాణేన తం కాయం అనుపస్సతి. తేన వుచ్చతి – ‘‘కాయే కాయానుపస్సనాసతిపట్ఠానభావనా’’తి.
౧౬౭. అనుపస్సతీతి కథం తం కాయం అనుపస్సతి? అనిచ్చతో అనుపస్సతి, నో నిచ్చతో. దుక్ఖతో అనుపస్సతి, నో సుఖతో. అనత్తతో అనుపస్సతి, నో అత్తతో. నిబ్బిన్దతి, నో నన్దతి. విరజ్జతి, నో రజ్జతి. నిరోధేతి, నో సముదేతి. పటినిస్సజ్జతి, నో ఆదియతి. అనిచ్చతో అనుపస్సన్తో నిచ్చసఞ్ఞం పజహతి. దుక్ఖతో అనుపస్సన్తో సుఖసఞ్ఞం పజహతి. అనత్తతో అనుపస్సన్తో అత్తసఞ్ఞం పజహతి. నిబ్బిన్దన్తో నన్దిం పజహతి. విరజ్జన్తో రాగం పజహతి. నిరోధేన్తో సముదయం పజహతి. పటినిస్సజ్జన్తో ఆదానం పజహతి. ఏవం తం కాయం అనుపస్సతి.
భావనాతి చతస్సో భావనా – తత్థ జాతానం ధమ్మానం అనతివత్తనట్ఠేన భావనా, ఇన్ద్రియానం ఏకరసట్ఠేన భావనా, తదుపగవీరియవాహనట్ఠేన భావనా, ఆసేవనట్ఠేన భావనా. దీఘం అస్సాసపస్సాసవసేన చిత్తస్స ఏకగ్గతం అవిక్ఖేపం పజానతో విదితా వేదనా ఉప్పజ్జన్తి, విదితా ఉపట్ఠహన్తి, విదితా అబ్భత్థం గచ్ఛన్తి. విదితా సఞ్ఞా ఉప్పజ్జన్తి, విదితా ఉపట్ఠహన్తి, విదితా అబ్భత్థం గచ్ఛన్తి. విదితా వితక్కా ఉప్పజ్జన్తి, విదితా ఉపట్ఠహన్తి, విదితా అబ్భత్థం గచ్ఛన్తి.
కథం విదితా వేదనా ఉప్పజ్జన్తి, విదితా ఉపట్ఠహన్తి, విదితా అబ్భత్థం గచ్ఛన్తి? కథం వేదనాయ ఉప్పాదో విదితో హోతి? అవిజ్జాసముదయా వేదనాసముదయోతి – పచ్చయసముదయట్ఠేన వేదనాయ ఉప్పాదో విదితో హోతి. తణ్హాసముదయా వేదనాసముదయోతి… కమ్మసముదయా వేదనాసముదయోతి… ఫస్ససముదయా వేదనాసముదయోతి పచ్చయసముదయట్ఠేన వేదనాయ ఉప్పాదో విదితో హోతి. నిబ్బత్తిలక్ఖణం పస్సతోపి వేదనాయ ఉప్పాదో విదితో హోతి. ఏవం వేదనాయ ఉప్పాదో విదితో హోతి.
కథం వేదనాయ ఉపట్ఠానం విదితం హోతి? అనిచ్చతో మనసికరోతో ఖయతుపట్ఠానం విదితం హోతి. దుక్ఖతో మనసికరోతో భయతుపట్ఠానం విదితం హోతి. అనత్తతో మనసికరోతో సుఞ్ఞతుపట్ఠానం విదితం హోతి. ఏవం వేదనాయ ఉపట్ఠానం విదితం హోతి.
కథం వేదనాయ అత్థఙ్గమో విదితో హోతి? అవిజ్జానిరోధా వేదనానిరోధోతి – పచ్చయనిరోధట్ఠేన వేదనాయ అత్థఙ్గమో విదితో హోతి. తణ్హానిరోధా వేదనానిరోధోతి …పే… కమ్మనిరోధా వేదనానిరోధోతి…పే… ఫస్సనిరోధా వేదనానిరోధోతి పచ్చయనిరోధట్ఠేన వేదనాయ అత్థఙ్గమో విదితో హోతి. విపరిణామలక్ఖణం పస్సతోపి వేదనాయ అత్థఙ్గమో విదితో హోతి. ఏవం వేదనాయ అత్థఙ్గమో విదితో హోతి. ఏవం విదితా వేదనా ఉప్పజ్జన్తి, విదితా ఉపట్ఠహన్తి, విదితా అబ్భత్థం గచ్ఛన్తి.
కథం విదితా సఞ్ఞా ఉప్పజ్జన్తి, విదితా ఉపట్ఠహన్తి, విదితా అబ్భత్థం గచ్ఛన్తి? కథం సఞ్ఞాయ ఉప్పాదో విదితో హోతి? అవిజ్జాసముదయా సఞ్ఞాసముదయోతి – పచ్చయసముదయట్ఠేన సఞ్ఞాయ ఉప్పాదో విదితో హోతి. తణ్హాసముదయా సఞ్ఞాసముదయోతి…పే… కమ్మసముదయా సఞ్ఞాసముదయోతి…పే… ఫస్ససముదయా సఞ్ఞాసముదయోతి – పచ్చయసముదయట్ఠేన సఞ్ఞాయ ఉప్పాదో విదితో హోతి. నిబ్బత్తిలక్ఖణం పస్సతోపి సఞ్ఞాయ ఉప్పాదో విదితో హోతి. ఏవం సఞ్ఞాయ ఉప్పాదో విదితో హోతి.
కథం సఞ్ఞాయ ఉపట్ఠానం విదితం హోతి? అనిచ్చతో మనసికరోతో ఖయతుపట్ఠానం విదితం హోతి. దుక్ఖతో మనసికరోతో భయతుపట్ఠానం విదితం హోతి. అనత్తతో మనసికరోతో సుఞ్ఞతుపట్ఠానం విదితం హోతి. ఏవం సఞ్ఞాయ ఉపట్ఠానం విదితం హోతి.
కథం సఞ్ఞాయ అత్థఙ్గమో విదితో హోతి? అవిజ్జానిరోధా సఞ్ఞానిరోధోతి – పచ్చయనిరోధట్ఠేన సఞ్ఞాయ అత్థఙ్గమో విదితో హోతి. తణ్హానిరోధా సఞ్ఞానిరోధోతి…పే… కమ్మనిరోధా సఞ్ఞానిరోధోతి…పే… ఫస్సనిరోధా సఞ్ఞానిరోధోతి – పచ్చయనిరోధట్ఠేన సఞ్ఞాయ అత్థఙ్గమో విదితో హోతి. విపరిణామలక్ఖణం పస్సతోపి సఞ్ఞాయ అత్థఙ్గమో విదితో హోతి. ఏవం సఞ్ఞాయ అత్థఙ్గమో విదితో హోతి. ఏవం విదితా సఞ్ఞా ఉప్పజ్జన్తి, విదితా ఉపట్ఠహన్తి, విదితా అబ్భత్థం గచ్ఛన్తి.
కథం విదితా వితక్కా ఉప్పజ్జన్తి, విదితా ఉపట్ఠహన్తి, విదితా అబ్భత్థం గచ్ఛన్తి? కథం వితక్కానం ఉప్పాదో విదితో హోతి? అవిజ్జాసముదయా వితక్కసముదయోతి – పచ్చయసముదయట్ఠేన వితక్కానం ఉప్పాదో విదితో హోతి. తణ్హాసముదయా వితక్కసముదయోతి…పే… కమ్మసముదయా వితక్కసముదయోతి…పే… సఞ్ఞాసముదయా వితక్కసముదయోతి – పచ్చయసముదయట్ఠేన వితక్కానం ఉప్పాదో విదితో హోతి. నిబ్బత్తిలక్ఖణం పస్సతోపి వితక్కానం ఉప్పాదో విదితో హోతి. ఏవం వితక్కానం ఉప్పాదో విదితో హోతి.
కథం వితక్కానం ఉపట్ఠానం విదితం హోతి? అనిచ్చతో మనసికరోతో ఖయతుపట్ఠానం విదితం హోతి. దుక్ఖతో మనసికరోతో భయతుపట్ఠానం విదితం హోతి. అనత్తతో మనసికరోతో సుఞ్ఞతుపట్ఠానం విదితం హోతి. ఏవం వితక్కానం ఉపట్ఠానం విదితం హోతి.
కథం వితక్కానం అత్థఙ్గమో విదితో హోతి? అవిజ్జానిరోధా వితక్కనిరోధోతి – పచ్చయనిరోధట్ఠేన వితక్కానం అత్థఙ్గమో విదితో హోతి. తణ్హానిరోధా వితక్కనిరోధోతి…పే… కమ్మనిరోధా వితక్కనిరోధోతి…పే… సఞ్ఞానిరోధా వితక్కనిరోధోతి – పచ్చయనిరోధట్ఠేన వితక్కానం అత్థఙ్గమో విదితో హోతి. విపరిణామలక్ఖణం పస్సతోపి వితక్కానం అత్థఙ్గమో విదితో హోతి. ఏవం వితక్కానం అత్థఙ్గమో విదితో హోతి. ఏవం విదితా వితక్కా ఉప్పజ్జన్తి, విదితా ఉపట్ఠహన్తి, విదితా అబ్భత్థం గచ్ఛన్తి.
౧౬౮. దీఘం అస్సాసపస్సాసవసేన చిత్తస్స ఏకగ్గతం అవిక్ఖేపం పజానన్తో ఇన్ద్రియాని సమోధానేతి, గోచరఞ్చ పజానాతి, సమత్థఞ్చ పటివిజ్ఝతి…పే… మగ్గం సమోధానేతి, ధమ్మే సమోధానేతి, గోచరఞ్చ పజానాతి, సమత్థఞ్చ పటివిజ్ఝతి.
ఇన్ద్రియాని సమోధానేతీతి కథం ఇన్ద్రియాని సమోధానేతి? అధిమోక్ఖట్ఠేన సద్ధిన్ద్రియం సమోధానేతి, పగ్గహట్ఠేన వీరియిన్ద్రియం సమోధానేతి, ఉపట్ఠానట్ఠేన సతిన్ద్రియం సమోధానేతి, అవిక్ఖేపట్ఠేన సమాధిన్ద్రియం సమోధానేతి, దస్సనట్ఠేన పఞ్ఞిన్ద్రియం సమోధానేతి. అయం పుగ్గలో ఇమాని ఇన్ద్రియాని ఇమస్మిం ఆరమ్మణే సమోధానేతి. తేన వుచ్చతి – ‘‘ఇన్ద్రియాని సమోధానేతీ’’తి.
గోచరఞ్చ పజానాతీతి యం తస్స ఆరమ్మణం, తం తస్స గోచరం. యం తస్స గోచరం, తం తస్స ఆరమ్మణం. పజానాతీతి పుగ్గలో. పజాననా పఞ్ఞా.
సమన్తి ఆరమ్మణస్స ఉపట్ఠానం సమం, చిత్తస్స అవిక్ఖేపో సమం, చిత్తస్స అధిట్ఠానం సమం, చిత్తస్స వోదానం సమం. అత్థోతి అనవజ్జట్ఠో నిక్కిలేసట్ఠో వోదానట్ఠో పరమట్ఠో. పటివిజ్ఝతీతి ఆరమ్మణస్స ఉపట్ఠానట్ఠం పటివిజ్ఝతి, చిత్తస్స అవిక్ఖేపట్ఠం పటివిజ్ఝతి, చిత్తస్స అధిట్ఠానట్ఠం పటివిజ్ఝతి, చిత్తస్స వోదానట్ఠం పటివిజ్ఝతి. తేన వుచ్చతి – ‘‘సమత్థఞ్చ పటివిజ్ఝతీ’’తి.
బలాని సమోధానేతీతి కథం బలాని సమోధానేతి? అస్సద్ధియే అకమ్పియట్ఠేన సద్ధాబలం సమోధానేతి, కోసజ్జే అకమ్పియట్ఠేన వీరియబలం సమోధానేతి, పమాదే అకమ్పియట్ఠేన సతిబలం సమోధానేతి, ఉద్ధచ్చే అకమ్పియట్ఠేన సమాధిబలం సమోధానేతి, అవిజ్జాయ అకమ్పియట్ఠేన పఞ్ఞాబలం సమోధానేతి. అయం పుగ్గలో ఇమాని బలాని ఇమస్మిం ఆరమ్మణే సమోధానేతి. తేన వుచ్చతి – బలాని సమోధానేతీతి. గోచరఞ్చ పజానాతీతి…పే… తేన వుచ్చతి – ‘‘సమత్థఞ్చ పటివిజ్ఝతీ’’తి.
బోజ్ఝఙ్గే సమోధానేతీతి కథం బోజ్ఝఙ్గే సమోధానేతి? ఉపట్ఠానట్ఠేన సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గం సమోధానేతి, పవిచయట్ఠేన ధమ్మవిచయసమ్బోజ్ఝఙ్గం సమోధానేతి, పగ్గహట్ఠేన వీరియసమ్బోజ్ఝఙ్గం సమోధానేతి, ఫరణట్ఠేన పీతిసమ్బోజ్ఝఙ్గం సమోధానేతి, ఉపసమట్ఠేన పస్సద్ధిసమ్బోజ్ఝఙ్గం సమోధానేతి, అవిక్ఖేపట్ఠేన సమాధిసమ్బోజ్ఝఙ్గం సమోధానేతి, పటిసఙ్ఖానట్ఠేన ఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గం సమోధానేతి. అయం పుగ్గలో ఇమే బోజ్ఝఙ్గే ఇమస్మిం ఆరమ్మణే సమోధానేతి. తేన వుచ్చతి – ‘‘బోజ్ఝఙ్గే సమోధానేతీ’’తి. గోచరఞ్చ పజానాతీతి…పే… తేన వుచ్చతి – ‘‘సమత్థఞ్చ పటివిజ్ఝతీ’’తి.
మగ్గం సమోధానేతీతి కథం మగ్గం సమోధానేతి? దస్సనట్ఠేన సమ్మాదిట్ఠిం సమోధానేతి, అభినిరోపనట్ఠేన సమ్మాసఙ్కప్పం సమోధానేతి, పరిగ్గహట్ఠేన సమ్మావాచం సమోధానేతి, సముట్ఠానట్ఠేన సమ్మాకమ్మన్తం సమోధానేతి, వోదానట్ఠేన సమ్మాఆజీవం సమోధానేతి, పగ్గహట్ఠేన సమ్మావాయామం సమోధానేతి, ఉపట్ఠానట్ఠేన సమ్మాసతిం సమోధానేతి, అవిక్ఖేపట్ఠేన సమ్మాసమాధిం సమోధానేతి. అయం పుగ్గలో ఇమం మగ్గం ఇమస్మిం ఆరమ్మణే సమోధానేతి. తేన వుచ్చతి – ‘‘మగ్గం సమోధానేతీ’’తి. గోచరఞ్చ పజానాతీతి…పే… తేన వుచ్చతి – ‘‘సమత్థఞ్చ పటివిజ్ఝతీ’’తి.
ధమ్మే సమోధానేతీతి కథం ధమ్మే సమోధానేతి? ఆధిపతేయ్యట్ఠేన ఇన్ద్రియాని సమోధానేతి, అకమ్పియట్ఠేన బలాని సమోధానేతి, నియ్యానట్ఠేన బోజ్ఝఙ్గే సమోధానేతి, హేతుట్ఠేన మగ్గం సమోధానేతి, ఉపట్ఠానట్ఠేన సతిపట్ఠానం సమోధానేతి, పదహనట్ఠేన సమ్మప్పధానం సమోధానేతి, ఇజ్ఝనట్ఠేన ఇద్ధిపాదం సమోధానేతి తథట్ఠేన సచ్చం సమోధానేతి, అవిక్ఖేపట్ఠేన సమథం సమోధానేతి, అనుపస్సనట్ఠేన విపస్సనం సమోధానేతి, ఏకరసట్ఠేన సమథవిపస్సనం సమోధానేతి, అనతివత్తనట్ఠేన యుగనద్ధం సమోధానేతి, సంవరట్ఠేన సీలవిసుద్ధిం సమోధానేతి, అవిక్ఖేపట్ఠేన చిత్తవిసుద్ధిం సమోధానేతి, దస్సనట్ఠేన దిట్ఠివిసుద్ధిం సమోధానేతి, విముత్తట్ఠేన విమోక్ఖం సమోధానేతి, పటివేధట్ఠేన విజ్జం సమోధానేతి, పరిచ్చాగట్ఠేన విముత్తిం సమోధానేతి, సముచ్ఛేదట్ఠేన ఖయే ఞాణం సమోధానేతి, పటిప్పస్సద్ధట్ఠేన అనుప్పాదే ఞాణం సమోధానేతి, ఛన్దం మూలట్ఠేన సమోధానేతి, మనసికారం సముట్ఠానట్ఠేన సమోధానేతి, ఫస్సం సమోధానట్ఠేన సమోధానేతి, వేదనం సమోసరణట్ఠేన సమోధానేతి, సమాధిం పముఖట్ఠేన సమోధానేతి, సతిం ఆధిపతేయ్యట్ఠేన సమోధానేతి, పఞ్ఞం తతుత్తరట్ఠేన సమోధానేతి, విముత్తిం సారట్ఠేన సమోధానేతి, అమతోగధం నిబ్బానం పరియోసానట్ఠేన సమోధానేతి. అయం పుగ్గలో ఇమే ధమ్మే ఇమస్మిం ఆరమ్మణే సమోధానేతి. తేన వుచ్చతి – ‘‘ధమ్మే సమోధానేతీ’’తి.
గోచరఞ్చ పజానాతీతి యం తస్స ఆరమ్మణం, తం తస్స గోచరం. యం తస్స గోచరం, తం తస్స ఆరమ్మణం పజానాతీతి పుగ్గలో. పజాననా పఞ్ఞా. సమన్తి ఆరమ్మణస్స ఉపట్ఠానం సమం, చిత్తస్స అవిక్ఖేపో సమం, చిత్తస్స అధిట్ఠానం సమం, చిత్తస్స వోదానం సమం. అత్థోతి అనవజ్జట్ఠో నిక్కిలేసట్ఠో వోదానట్ఠో పరమట్ఠో. పటివిజ్ఝతీతి ఆరమ్మణస్స ఉపట్ఠానట్ఠం పటివిజ్ఝతి, చిత్తస్స అవిక్ఖేపట్ఠం పటివిజ్ఝతి, చిత్తస్స అధిట్ఠానట్ఠం పటివిజ్ఝతి, చిత్తస్స వోదానట్ఠం పటివిజ్ఝతి. తేన వుచ్చతి – ‘‘సమత్థఞ్చ పటివిజ్ఝతీ’’తి.
౧౬౯. కథం రస్సం అస్ససన్తో ‘‘రస్సం అస్ససామీ’’తి పజానాతి, రస్సం పస్ససన్తో ‘‘రస్సం పస్ససామీ’’తి పజానాతి? రస్సం అస్సాసం ఇత్తరసఙ్ఖాతే అస్ససతి, రస్సం పస్సాసం ఇత్తరసఙ్ఖాతే పస్ససతి, రస్సం అస్సాసపస్సాసం ఇత్తరసఙ్ఖాతే అస్ససతిపి పస్ససతిపి. రస్సం అస్సాసపస్సాసం ఇత్తరసఙ్ఖాతే అస్ససతోపి పస్ససతోపి ఛన్దో ఉప్పజ్జతి. ఛన్దవసేన తతో సుఖుమతరం రస్సం అస్సాసం ఇత్తరసఙ్ఖాతే అస్ససతి. ఛన్దవసేన తతో సుఖుమతరం రస్సం పస్సాసం ఇత్తరసఙ్ఖాతే పస్ససతి. ఛన్దవసేన తతో సుఖుమతరం రస్సం అస్సాసపస్సాసం ఇత్తరసఙ్ఖాతే అస్ససతిపి పస్ససతిపి. ఛన్దవసేన తతో సుఖుమతరం రస్సం అస్సాసపస్సాసం ఇత్తరసఙ్ఖాతే అస్ససతోపి పస్ససతోపి పామోజ్జం ఉప్పజ్జతి. పామోజ్జవసేన తతో సుఖుమతరం రస్సం అస్సాసం ఇత్తరసఙ్ఖాతే అస్ససతి, పామోజ్జవసేన తతో సుఖుమతరం రస్సం పస్సాసం ఇత్తరసఙ్ఖాతే పస్ససతి, పామోజ్జవసేన తతో సుఖుమతరం రస్సం అస్సాసపస్సాసం ఇత్తరసఙ్ఖాతే అస్ససతిపి పస్ససతిపి. పామోజ్జవసేన తతో సుఖుమతరం రస్సం అస్సాసపస్సాసం ఇత్తరసఙ్ఖాతే అస్ససతోపి పస్ససతోపి రస్సా అస్సాసపస్సాసా చిత్తం వివత్తతి, ఉపేక్ఖా సణ్ఠాతి. ఇమేహి నవహాకారేహి రస్సా అస్సాసపస్సాసా కాయో ఉపట్ఠానం సతి అనుపస్సనా ఞాణం. కాయో ఉపట్ఠానం, నో సతి; సతి ఉపట్ఠానఞ్చేవ సతి చ. తాయ సతియా తేన ఞాణేన తం కాయం అనుపస్సతి. తేన వుచ్చతి – ‘‘కాయే కాయానుపస్సనాసతిపట్ఠానభావనా’’తి.
అనుపస్సతీతి కథం తం కాయం అనుపస్సతి…పే… ఏవం తం కాయం అనుపస్సతి. భావనాతి చతస్సో భావనా…పే… ఆసేవనట్ఠేన భావనా. రస్సం అస్సాసపస్సాసవసేన చిత్తస్స ఏకగ్గతం అవిక్ఖేపం పజానతో విదితా వేదనా ఉప్పజ్జన్తి…పే… రస్సం అస్సాసపస్సాసవసేన చిత్తస్స ఏకగ్గతం అవిక్ఖేపం పజానన్తో ఇన్ద్రియాని సమోధానేతి…పే… తేన వుచ్చతి – ‘‘సమత్థఞ్చ పటివిజ్ఝతీ’’తి.
౧౭౦. కథం ‘‘సబ్బకాయపటిసంవేదీ అస్ససిస్సామీ’’తి సిక్ఖతి, ‘‘సబ్బకాయపటిసంవేదీ పస్ససిస్సామీ’’తి సిక్ఖతి? కాయోతి ద్వే కాయా – నామకాయో చ రూపకాయో చ. కతమో నామకాయో? వేదనా, సఞ్ఞా, చేతనా, ఫస్సో, మనసికారో, నామఞ్చ నామకాయో చ, యే చ వుచ్చన్తి చిత్తసఙ్ఖారా – అయం నామకాయో. కతమో రూపకాయో? చత్తారో చ మహాభూతా, చతున్నఞ్చ మహాభూతానం ఉపాదాయరూపం, అస్సాసో చ పస్సాసో చ, నిమిత్తఞ్చ ఉపనిబన్ధనా, యే చ వుచ్చన్తి కాయసఙ్ఖారా – అయం రూపకాయో.
కథం తే కాయా పటివిదితా హోన్తి? దీఘం అస్సాసవసేన చిత్తస్స ఏకగ్గతం అవిక్ఖేపం పజానతో సతి ఉపట్ఠితా హోతి. తాయ సతియా తేన ఞాణేన తే కాయా పటివిదితా హోన్తి. దీఘం పస్సాసవసేన చిత్తస్స ఏకగ్గతం అవిక్ఖేపం పజానతో సతి ఉపట్ఠితా హోతి. తాయ సతియా తేన ఞాణేన తే కాయా పటివిదితా హోన్తి. రస్సం అస్సాసవసేన చిత్తస్స ఏకగ్గతం అవిక్ఖేపం పజానతో సతి ఉపట్ఠితా హోతి. తాయ సతియా తేన ఞాణేన తే కాయా పటివిదితా హోన్తి. రస్సం పస్సాసవసేన చిత్తస్స ఏకగ్గతం అవిక్ఖేపం పజానతో సతి ఉపట్ఠితా హోతి. తాయ సతియా తేన ఞాణేన తే కాయా పటివిదితా హోన్తి.
ఆవజ్జతో తే కాయా పటివిదితా హోన్తి, పజానతో తే కాయా పటివిదితా హోన్తి, పస్సతో తే కాయా పటివిదితా హోన్తి, పచ్చవేక్ఖతో తే కాయా పటివిదితా హోన్తి, చిత్తం అధిట్ఠహతో తే కాయా పటివిదితా హోన్తి, సద్ధాయ అధిముచ్చతో తే కాయా పటివిదితా హోన్తి, వీరియం పగ్గణ్హతో తే కాయా పటివిదితా హోన్తి, సతిం ఉపట్ఠాపయతో తే కాయా పటివిదితా హోన్తి, చిత్తం సమాదహతో తే కాయా పటివిదితా హోన్తి, పఞ్ఞాయ పజానతో తే కాయా పటివిదితా హోన్తి, అభిఞ్ఞేయ్యం అభిజానతో తే కాయా పటివిదితా హోన్తి, పరిఞ్ఞేయ్యం పరిజానతో తే కాయా పటివిదితా హోన్తి, పహాతబ్బం పజహతో తే కాయా పటివిదితా హోన్తి, భావేతబ్బం భావయతో తే కాయా పటివిదితా హోన్తి, సచ్ఛికాతబ్బం సచ్ఛికరోతో తే కాయా పటివిదితా హోన్తి. ఏవం తే కాయా పటివిదితా హోన్తి. సబ్బకాయపటిసంవేదీ అస్సాసపస్సాసా కాయో ఉపట్ఠానం సతి అనుపస్సనా ఞాణం. కాయో ఉపట్ఠానం, నో సతి. సతి ఉపట్ఠానఞ్చేవ సతి చ. తాయ సతియా తేన ఞాణేన తం కాయం అనుపస్సతి. తేన వుచ్చతి – ‘‘కాయే కాయానుపస్సనాసతిపట్ఠానభావనా’’తి.
అనుపస్సతీతి కథం తం కాయం అనుపస్సతి…పే… ఏవం తం కాయం అనుపస్సతి. భావనాతి చతస్సో భావనా…పే… ఆసేవనట్ఠేన భావనా.
సబ్బకాయపటిసంవేదీ అస్సాసపస్సాసానం [అస్సాసపస్సాసా (స్యా.)] సంవరట్ఠేన సీలవిసుద్ధి, అవిక్ఖేపట్ఠేన చిత్తవిసుద్ధి, దస్సనట్ఠేన దిట్ఠివిసుద్ధి. యో తత్థ సంవరట్ఠో, అయం అధిసీలసిక్ఖా. యో తత్థ అవిక్ఖేపట్ఠో, అయం అధిచిత్తసిక్ఖా. యో తత్థ దస్సనట్ఠో, అయం అధిపఞ్ఞాసిక్ఖా. ఇమా తిస్సో సిక్ఖాయో ఆవజ్జన్తో సిక్ఖతి, జానన్తో సిక్ఖతి, పస్సన్తో సిక్ఖతి, పచ్చవేక్ఖన్తో సిక్ఖతి, చిత్తం అధిట్ఠహన్తో సిక్ఖతి, సద్ధాయ అధిముచ్చన్తో సిక్ఖతి, వీరియం పగ్గణ్హన్తో సిక్ఖతి, సతిం ఉపట్ఠపేన్తో సిక్ఖతి, చిత్తం సమాదహన్తో సిక్ఖతి, పఞ్ఞాయ పజానన్తో సిక్ఖతి, అభిఞ్ఞేయ్యం అభిజానన్తో సిక్ఖతి, పరిఞ్ఞేయ్యం పరిజానన్తో సిక్ఖతి, పహాతబ్బం పజహన్తో సిక్ఖతి, భావేతబ్బం భావేన్తో సిక్ఖతి, సచ్ఛికాతబ్బం సచ్ఛికరోన్తో సిక్ఖతి.
సబ్బకాయపటిసంవేదీ అస్సాసపస్సాసవసేన చిత్తస్స ఏకగ్గతం అవిక్ఖేపం పజానతో విదితా వేదనా ఉప్పజ్జన్తి…పే… సబ్బకాయపటిసంవేదీ అస్సాసపస్సాసవసేన చిత్తస్స ఏకగ్గతం అవిక్ఖేపం పజానన్తో ఇన్ద్రియాని సమోధానేతి…పే… తేన వుచ్చతి – ‘‘సమత్థఞ్చ పటివిజ్ఝతీ’’తి.
౧౭౧. కథం ‘‘పస్సమ్భయం కాయసఙ్ఖారం అస్ససిస్సామీ’’తి సిక్ఖతి, ‘‘పస్సమ్భయం కాయసఙ్ఖారం పస్ససిస్సామీ’’తి సిక్ఖతి? కతమో కాయసఙ్ఖారో? దీఘం అస్సాసా కాయికా. ఏతే ధమ్మా కాయపటిబద్ధా కాయసఙ్ఖారా. తే కాయసఙ్ఖారే పస్సమ్భేన్తో నిరోధేన్తో వూపసమేన్తో సిక్ఖతి. దీఘం పస్సాసా కాయికా. ఏతే ధమ్మా కాయపటిబద్ధా కాయసఙ్ఖారా. తే కాయసఙ్ఖారే పస్సమ్భేన్తో నిరోధేన్తో వూపసమేన్తో సిక్ఖతి. రస్సం అస్సాసా రస్సం పస్సాసా. సబ్బకాయపటిసంవేదీ అస్సాసా సబ్బకాయపటిసంవేదీ పస్సాసా కాయికా. ఏతే ధమ్మా కాయపటిబద్ధా కాయసఙ్ఖారా. తే కాయసఙ్ఖారే పస్సమ్భేన్తో నిరోధేన్తో వూపసమేన్తో సిక్ఖతి.
యథారూపేహి కాయసఙ్ఖారేహి యా కాయస్స ఆనమనా వినమనా సన్నమనా పణమనా ఇఞ్జనా ఫన్దనా చలనా పకమ్పనా – పస్సమ్భయం కాయసఙ్ఖారం అస్ససిస్సామీతి సిక్ఖతి, పస్సమ్భయం కాయసఙ్ఖారం పస్ససిస్సామీతి సిక్ఖతి. యథారూపేహి కాయసఙ్ఖారేహి యా కాయస్స న ఆనమనా న వినమనా న సన్నమనా న పణమనా అనిఞ్జనా అఫన్దనా అచలనా అకమ్పనా సన్తం సుఖుమం పస్సమ్భయం కాయసఙ్ఖారం అస్ససిస్సామీతి సిక్ఖతి, పస్సమ్భయం కాయసఙ్ఖారం పస్ససిస్సామీతి సిక్ఖతి.
ఇతి కిర ‘‘పస్సమ్భయం కాయసఙ్ఖారం అస్ససిస్సామీ’’తి సిక్ఖతి, ‘‘పస్సమ్భయం కాయసఙ్ఖారం పస్ససిస్సామీ’’తి సిక్ఖతి. ఏవం సన్తే వాతూపలద్ధియా చ పభావనా న హోతి, అస్సాసపస్సాసానఞ్చ పభావనా న హోతి, ఆనాపానస్సతియా చ పభావనా న హోతి, ఆనాపానస్సతిసమాధిస్స చ పభావనా న హోతి; న చ నం తం సమాపత్తిం పణ్డితా సమాపజ్జన్తిపి వుట్ఠహన్తిపి.
ఇతి కిర ‘‘పస్సమ్భయం కాయసఙ్ఖారం అస్ససిస్సామీ’’తి సిక్ఖతి, ‘‘పస్సమ్భయం కాయసఙ్ఖారం పస్ససిస్సామీ’’తి సిక్ఖతి. ఏవం సన్తే వాతూపలద్ధియా చ పభావనా హోతి, అస్సాసపస్సాసానఞ్చ పభావనా హోతి, ఆనాపానస్సతియా చ పభావనా హోతి. ఆనాపానస్సతిసమాధిస్స చ పభావనా హోతి; తఞ్చ నం సమాపత్తిం పణ్డితా సమాపజ్జన్తిపి వుట్ఠహన్తిపి. యథా కథం వియ? సేయ్యథాపి కంసే ఆకోటితే పఠమం ఓళారికా సద్దా పవత్తన్తి. ఓళారికానం సద్దానం నిమిత్తం సుగ్గహితత్తా సుమనసికతత్తా సూపధారితత్తా నిరుద్ధేపి ఓళారికే సద్దే, అథ పచ్ఛా సుఖుమకా సద్దా పవత్తన్తి. సుఖుమకానం సద్దానం నిమిత్తం సుగ్గహితత్తా సుమనసికతత్తా సూపధారితత్తా నిరుద్ధేపి సుఖుమకే సద్దే, అథ పచ్ఛా సుఖుమసద్దనిమిత్తారమ్మణతాపి చిత్తం పవత్తతి. ఏవమేవం పఠమం ఓళారికా అస్సాసపస్సాసా పవత్తన్తి; ఓళారికానం అస్సాసపస్సాసానం నిమిత్తం సుగ్గహితత్తా సుమనసికతత్తా సూపధారితత్తా నిరుద్ధేపి ఓళారికే అస్సాసపస్సాసే, అథ పచ్ఛా సుఖుమకా అస్సాసపస్సాసా పవత్తన్తి. సుఖుమకానం అస్సాసపస్సాసానం నిమిత్తం సుగ్గహితత్తా సుమనసికతత్తా సూపధారితత్తా నిరుద్ధేపి సుఖుమకే అస్సాసపస్సాసే, అథ పచ్ఛా సుఖుమకఅస్సాసపస్సాసానం నిమిత్తారమ్మణతాపి చిత్తం న విక్ఖేపం గచ్ఛతి.
ఏవం సన్తే వాతూపలద్ధియా చ పభావనా హోతి, అస్సాసపస్సాసానఞ్చ పభావనా హోతి, ఆనాపానస్సతియా చ పభావనా హోతి, ఆనాపానస్సతిసమాధిస్స చ పభావనా హోతి; తఞ్చ నం సమాపత్తిం పణ్డితా సమాపజ్జన్తిపి వుట్ఠహన్తిపి. పస్సమ్భయం కాయసఙ్ఖారం అస్సాసపస్సాసా కాయో ఉపట్ఠానం సతి అనుపస్సనా ఞాణం. కాయో ఉపట్ఠానం, నో సతి; సతి ఉపట్ఠానఞ్చేవ సతి చ. తాయ సతియా తేన ఞాణేన తం కాయం అనుపస్సతి. తేన వుచ్చతి – ‘‘కాయే కాయానుపస్సనాసతిపట్ఠానభావనా’’తి.
అనుపస్సతీతి కథం తం కాయం అనుపస్సతి…పే… ఏవం తం కాయం అనుపస్సతి. భావనాతి చతస్సో భావనా…పే… ఆసేవనట్ఠేన భావనా. పస్సమ్భయం కాయసఙ్ఖారం, అస్సాసపస్సాసానం సంవరట్ఠేన సీలవిసుద్ధి, అవిక్ఖేపట్ఠేన చిత్తవిసుద్ధి, దస్సనట్ఠేన దిట్ఠివిసుద్ధి. యో తత్థ సంవరట్ఠో, అయం అధిసీలసిక్ఖా; యో తత్థ అవిక్ఖేపట్ఠో, అయం అధిచిత్తసిక్ఖా; యో తత్థ దస్సనట్ఠో అయం అధిపఞ్ఞాసిక్ఖా. ఇమా తిస్సో సిక్ఖాయో ఆవజ్జన్తో సిక్ఖతి…పే… సచ్ఛికాతబ్బం సచ్ఛికరోన్తో సిక్ఖతి, పస్సమ్భయం కాయసఙ్ఖారం అస్సాసపస్సాసవసేన చిత్తస్స ఏకగ్గతం అవిక్ఖేపం పజానతో విదితా వేదనా ఉప్పజ్జన్తి…పే… పస్సమ్భయం కాయసఙ్ఖారం అస్సాసపస్సాసవసేన చిత్తస్స ఏకగ్గతం అవిక్ఖేపం పజానన్తో ఇన్ద్రియాని సమోధానేతి…పే… తేన వుచ్చతి – ‘‘సమత్థఞ్చ పటివిజ్ఝతీ’’తి.
అట్ఠ అనుపస్సనాఞాణాని, అట్ఠ చ ఉపట్ఠానానుస్సతియో, చత్తారి సుత్తన్తికవత్థూని కాయే కాయానుపస్సనాయ.
భాణవారో.
దుతియచతుక్కనిద్దేసో
౧౭౨. కథం ‘‘పీతిపటిసంవేదీ అస్ససిస్సామీ’’తి సిక్ఖతి ‘‘పీతిపటిసంవేదీ పస్ససిస్సామీ’’తి సిక్ఖతి? కతమా పీతి? దీఘం అస్సాసవసేన చిత్తస్స ఏకగ్గతం అవిక్ఖేపం పజానతో ఉప్పజ్జతి పీతి పామోజ్జం. యా పీతి పామోజ్జం ఆమోదనా పమోదనా హాసో పహాసో విత్తి ఓదగ్యం అత్తమనతా. చిత్తస్స దీఘం పస్సాసవసేన చిత్తస్స ఏకగ్గతం అవిక్ఖేపం పజానతో ఉప్పజ్జతి పీతి పామోజ్జం…పే… రస్సం అస్సాసవసేన, రస్సం పస్సాసవసేన, సబ్బకాయపటిసంవేదీ అస్సాసవసేన, సబ్బకాయపటిసంవేదీ పస్సాసవసేన, పస్సమ్భయం కాయసఙ్ఖారం అస్సాసవసేన, పస్సమ్భయం కాయసఙ్ఖారం పస్సాసవసేన చిత్తస్స ఏకగ్గతం అవిక్ఖేపం పజానతో ఉప్పజ్జతి పీతి పామోజ్జం. యా పీతి పామోజ్జం ఆమోదనా పమోదనా హాసో పహాసో విత్తి ఓదగ్యం అత్తమనతా చిత్తస్స – అయం పీతి.
కథం సా పీతి పటివిదితా హోతి? దీఘం అస్సాసపస్సాసవసేన చిత్తస్స ఏకగ్గతం అవిక్ఖేపం పజానతో సతి ఉపట్ఠితా హోతి. తాయ సతియా తేన ఞాణేన సా పీతి పటివిదితా హోతి. దీఘం పస్సాసవసేన చిత్తస్స ఏకగ్గతం అవిక్ఖేపం పజానతో సతి ఉపట్ఠితా హోతి. తాయ సతియా తేన ఞాణేన సా పీతి పటివిదితా హోతి. రస్సం అస్సాసవసేన…పే… రస్సం పస్సాసవసేన… సబ్బకాయపటిసంవేదీ అస్సాసవసేన… సబ్బకాయపటిసంవేదీ పస్సాసవసేన… పస్సమ్భయం కాయసఙ్ఖారం అస్సాసవసేన… పస్సమ్భయం కాయసఙ్ఖారం పస్సాసవసేన చిత్తస్స ఏకగ్గతం అవిక్ఖేపం పజానతో సతి ఉపట్ఠితా హోతి. తాయ సతియా తేన ఞాణేన సా పీతి పటివిదితా హోతి. ఆవజ్జతో సా పీతి పటివిదితా హోతి, జానతో…పే… పస్సతో… పచ్చవేక్ఖతో… చిత్తం అధిట్ఠహతో… సద్ధాయ అధిముచ్చతో… వీరియం పగ్గణ్హతో… సతిం ఉపట్ఠాపయతో… చిత్తం సమాదహతో… పఞ్ఞాయ పజానతో… అభిఞ్ఞేయ్యం అభిజానతో… పరిఞ్ఞేయ్యం పరిజానతో… పహాతబ్బం పజహతో… భావేతబ్బం భావయతో… సచ్ఛికాతబ్బం సచ్ఛికరోతో సా పీతి పటివిదితా హోతి. ఏవం సా పీతి పటివిదితా హోతి.
పీతిపటిసంవేదీ అస్సాసపస్సాసవసేన వేదనా ఉపట్ఠానం సతి అనుపస్సనా ఞాణం. వేదనా ఉపట్ఠానం, నో సతి; సతి ఉపట్ఠానఞ్చేవ సతి చ. తాయ సతియా తేన ఞాణేన తం వేదనం అనుపస్సతి. తేన వుచ్చతి – ‘‘వేదనాసు వేదనానుపస్సనాసతిపట్ఠానభావనా’’తి.
అనుపస్సతీతి కథం తం వేదనం అనుపస్సతి? అనిచ్చతో అనుపస్సతి…పే… ఏవం తం వేదనం అనుపస్సతి. భావనాతి చతస్సో భావనా…పే… ఆసేవనట్ఠేన భావనా. పీతిపటిసంవేదీ అస్సాసపస్సాసానం సంవరట్ఠేన సీలవిసుద్ధి…పే… పీతిపటిసంవేదీ అస్సాసపస్సాసవసేన చిత్తస్స ఏకగ్గతం అవిక్ఖేపం పజానతో…పే… పజానన్తో ఇన్ద్రియాని సమోధానేతి. తేన వుచ్చతి – ‘‘సమత్థఞ్చ పటివిజ్ఝతీ’’తి.
౧౭౩. కథం ‘‘సుఖపటిసంవేదీ అస్ససిస్సామీ’’తి సిక్ఖతి, ‘‘సుఖపటిసంవేదీ పస్ససిస్సామీ’’తి సిక్ఖతి? సుఖన్తి ద్వే సుఖాని – కాయికఞ్చ సుఖం, చేతసికఞ్చ సుఖం. కతమం కాయికం సుఖం? యం కాయికం సాతం కాయికం సుఖం, కాయసమ్ఫస్సజం సాతం సుఖం వేదయితం, కాయసమ్ఫస్సజా సాతా సుఖా వేదనా – ఇదం కాయికం సుఖం. కతమం చేతసికం సుఖం? యం చేతసికం సాతం చేతసికం సుఖం, చేతోసమ్ఫస్సజం సాతం సుఖం వేదయితం, చేతోసమ్ఫస్సజా సాతా సుఖా వేదనా – ఇదం చేతసికం సుఖం.
కథం తే సుఖా పటివిదితా హోన్తి? దీఘం అస్సాసవసేన చిత్తస్స ఏకగ్గతం అవిక్ఖేపం పజానతో సతి ఉపట్ఠితా హోతి. తాయ సతియా తేన ఞాణేన తే సుఖా పటివిదితా హోన్తి. దీఘం పస్సాసవసేన చిత్తస్స ఏకగ్గతం అవిక్ఖేపం పజానతో సతి ఉపట్ఠితా హోతి. తాయ సతియా తేన ఞాణేన తే సుఖా పటివిదితా హోన్తి…పే… సచ్ఛికాతబ్బం సచ్ఛికరోతో తే సుఖా పటివిదితా హోన్తి. ఏవం తే సుఖా పటివిదితా హోన్తి. సుఖపటిసంవేదీ అస్సాసపస్సాసవసేన వేదనా ఉపట్ఠానం సతి అనుపస్సనా ఞాణం. వేదనా ఉపట్ఠానం, నో సతి; సతి ఉపట్ఠానఞ్చేవ సతి చ. తాయ సతియా తేన ఞాణేన తం వేదనం అనుపస్సతి. తేన వుచ్చతి – ‘‘వేదనాసు వేదనానుపస్సనాసతిపట్ఠానభావనా’’తి.
అనుపస్సతీతి కథం తం వేదనం అనుపస్సతి. అనిచ్చతో అనుపస్సతి…పే… ఏవం తం వేదనం అనుపస్సతి. భావనాతి చతస్సో భావనా…పే… ఆసేవనట్ఠేన భావనా. సుఖపటిసంవేదీ అస్సాసపస్సాసానం సంవరట్ఠేన సీలవిసుద్ధి…పే… సుఖపటిసంవేదీ అస్సాసపస్సాసవసేన చిత్తస్స ఏకగ్గతం అవిక్ఖేపం పజానతో…పే… పజానన్తో ఇన్ద్రియాని సమోధానేతి. తేన వుచ్చతి – ‘‘సమత్థఞ్చ పటివిజ్ఝతీ’’తి.
౧౭౪. కథం ‘‘చిత్తసఙ్ఖారపటిసంవేదీ అస్ససిస్సామీ’’తి సిక్ఖతి, ‘‘చిత్తసఙ్ఖారపటిసంవేదీ పస్ససిస్సామీ’’తి సిక్ఖతి? కతమో చిత్తసఙ్ఖారో? దీఘం అస్సాసవసేన సఞ్ఞా చ వేదనా చ చేతసికా – ఏతే ధమ్మా చిత్తపటిబద్ధా చిత్తసఙ్ఖారా. దీఘం పస్సాసవసేన సఞ్ఞా చ వేదనా చ చేతసికా – ఏతే ధమ్మా చిత్తపటిబద్ధా చిత్తసఙ్ఖారా…పే… సుఖపటిసంవేదీ అస్సాసవసేన… సుఖపటిసంవేదీ పస్సాసవసేన సఞ్ఞా చ వేదనా చ చేతసికా – ఏతే ధమ్మా చిత్తపటిబద్ధా చిత్తసఙ్ఖారా – అయం చిత్తసఙ్ఖారో.
కథం తే చిత్తసఙ్ఖారా పటివిదితా హోన్తి? దీఘం అస్సాసవసేన చిత్తస్స ఏకగ్గతం అవిక్ఖేపం పజానతో సతి ఉపట్ఠితా హోతి. తాయ సతియా తేన ఞాణేన తే చిత్తసఙ్ఖారా పటివిదితా హోన్తి. దీఘం పస్సాసవసేన చిత్తస్స ఏకగ్గతం అవిక్ఖేపం పజానతో సతి ఉపట్ఠితా హోతి. తాయ సతియా తేన ఞాణేన తే చిత్తసఙ్ఖారా పటివిదితా హోన్తి…పే… సచ్ఛికాతబ్బం సచ్ఛికరోతో తే చిత్తసఙ్ఖారా పటివిదితా హోన్తి. ఏవం తే చిత్తసఙ్ఖారా పటివిదితా హోన్తి. చిత్తసఙ్ఖారపటిసంవేదీ అస్సాసపస్సాసవసేన వేదనా ఉపట్ఠానం సతి అనుపస్సనా ఞాణం వేదనా ఉపట్ఠానం, నో సతి; సతి ఉపట్ఠానఞ్చేవ సతి చ. తాయ సతియా తే ఞాణేన తం వేదనం అనుపస్సతి. తేన వుచ్చతి – ‘‘వేదనాసు వేదనానుపస్సనాసతిపట్ఠానభావనా’’తి.
అనుపస్సతీతి కథం తం వేదనం అనుపస్సతి? అనిచ్చతో అనుపస్సతి…పే… ఏవం తం వేదనం అనుపస్సతి. భావనాతి చతస్సో భావనా…పే… ఆసేవనట్ఠేన భావనా. చిత్తసఙ్ఖారపటిసంవేదీ అస్సాసపస్సాసానం సంవరట్ఠేన సీలవిసుద్ధి…పే… చిత్తసఙ్ఖారపటిసంవేదీ అస్సాసపస్సాసవసేన చిత్తస్స ఏకగ్గతం అవిక్ఖేపం పజానతో…పే… పజానన్తో ఇన్ద్రియాని సమోధానేతి. తేన వుచ్చతి – ‘‘సమత్థఞ్చ పటివిజ్ఝతీ’’తి.
౧౭౫. కథం ‘‘పస్సమ్భయం చిత్తసఙ్ఖారం అస్ససిస్సామీ’’తి సిక్ఖతి, ‘‘పస్సమ్భయం చిత్తసఙ్ఖారం పస్ససిస్సామీ’’తి సిక్ఖతి? కతమో చిత్తసఙ్ఖారో? దీఘం అస్సాసవసేన సఞ్ఞా చ వేదనా చ చేతసికా – ఏతే ధమ్మా చిత్తపటిబద్ధా చిత్తసఙ్ఖారా. తే చిత్తసఙ్ఖారే పస్సమ్భేన్తో నిరోధేన్తో వూపసమేన్తో సిక్ఖతి. దీఘం పస్సాసవసేన సఞ్ఞా చ వేదనా చ చేతసికా – ఏతే ధమ్మా చిత్తపటిబద్ధా చిత్తసఙ్ఖారా. తే చిత్తసఙ్ఖారే పస్సమ్భేన్తో నిరోధేన్తో వూపసమేన్తో సిక్ఖతి. చిత్తసఙ్ఖారపటిసంవేదీ అస్సాసవసేన… చిత్తసఙ్ఖారపటిసంవేదీ పస్సాసవసేన సఞ్ఞా చ వేదనా చ చేతసికా – ఏతే ధమ్మా చిత్తపటిబద్ధా చిత్తసఙ్ఖారా. తే చిత్తసఙ్ఖారే పస్సమ్భేన్తో నిరోధేన్తో వూపసమేన్తో సిక్ఖతి. పస్సమ్భయం చిత్తసఙ్ఖారం అస్సాసపస్సాసవసేన వేదనా ఉపట్ఠానం సతి అనుపస్సనా ఞాణం. వేదనా ఉపట్ఠానం, నో సతి; సతి ఉపట్ఠానఞ్చేవ సతి చ. తాయ సతియా తేన ఞాణేన తం వేదనం అనుపస్సతి. తేన వుచ్చతి – ‘‘వేదనాసు వేదనానుపస్సనాసతిపట్ఠానభావనా’’తి.
అనుపస్సతీతి కథం తం వేదనం అనుపస్సతి…పే… ఏవం తం వేదనం అనుపస్సతి. భావనాతి చతస్సో భావనా…పే… ఆసేవనట్ఠేన భావనా. పస్సమ్భయం చిత్తసఙ్ఖారం అస్సాసపస్సాసానం సంవరట్ఠేన సీలవిసుద్ధి…పే… పస్సమ్భయం చిత్తసఙ్ఖారం అస్సాసపస్సాసవసేన చిత్తస్స ఏకగ్గతం అవిక్ఖేపం పజానతో…పే… పజానన్తో ఇన్ద్రియాని సమోధానేతి. తేన వుచ్చతి – ‘‘సమత్థఞ్చ పటివిజ్ఝతీ’’తి.
అట్ఠ అనుపస్సనాఞాణాని అట్ఠ చ ఉపట్ఠానానుస్సతియో చత్తారి సుత్తన్తికవత్థూని వేదనాసు వేదనానుపస్సనాయ.
తతియచతుక్కనిద్దేసో
౧౭౬. కథం ‘‘చిత్తపటిసంవేదీ అస్ససిస్సామీ’’తి సిక్ఖతి, ‘‘చిత్తపటిసంవేదీ పస్ససిస్సామీ’’తి సిక్ఖతి? కతమం తం చిత్తం? దీఘం అస్సాసవసేన విఞ్ఞాణం చిత్తం. యం చిత్తం మనో మానసం హదయం పణ్డరం మనో మనాయతనం మనిన్ద్రియం విఞ్ఞాణం విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో తజ్జా మనోవిఞ్ఞాణధాతు. దీఘం పస్సాసవసేన …పే… పస్సమ్భయం చిత్తసఙ్ఖారం అస్సాసవసేన… పస్సమ్భయం చిత్తసఙ్ఖారం పస్సాసవసేన విఞ్ఞాణం చిత్తం. యం చిత్తం మనో మానసం హదయం పణ్డరం మనో మానయతనం మనిన్ద్రియం విఞ్ఞాణం విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో తజ్జా మనోవిఞ్ఞాణధాతు – ఇదం చిత్తం.
కథం తం చిత్తం పటివిదితం హోతి? దీఘం అస్సాసవసేన చిత్తస్స ఏకగ్గతం అవిక్ఖేపం పజానతో సతి ఉపట్ఠితా హోతి. తాయ సతియా తేన ఞాణేన తం చిత్తం పటివిదితం హోతి. దీఘం పస్సాసవసేన చిత్తస్స ఏకగ్గతం అవిక్ఖేపం పజానతో సతి ఉపట్ఠితా హోతి. తాయ సతియా తేన ఞాణేన తం చిత్తం పటివిదితం హోతి…పే… సచ్ఛికాతబ్బం సచ్ఛికరోతో తం చిత్తం పటివిదితం హోతి. ఏవం తం చిత్తం పటివిదితం హోతి. చిత్తపటిసంవేదీ అస్సాసపస్సాసవసేన విఞ్ఞాణం చిత్తం ఉపట్ఠానం సతి అనుపస్సనా ఞాణం. చిత్తం ఉపట్ఠానం, నో సతి; సతి ఉపట్ఠానఞ్చేవ సతి చ. తాయ సతియా తేన ఞాణేన తం చిత్తం అనుపస్సతి. తేన వుచ్చతి – ‘‘చిత్తే చిత్తానుపస్సనాసతిపట్ఠానభావనా’’తి.
అనుపస్సతీతి కథం తం చిత్తం అనుపస్సతి…పే… ఏవం తం చిత్తం అనుపస్సతి. భావనాతి చతస్సో భావనా…పే… ఆసేవనట్ఠేన భావనా. చిత్తపటిసంవేదీ అస్సాసపస్సాసానం సంవరట్ఠేన సీలవిసుద్ధి…పే… చిత్తపటిసంవేదీ అస్సాసపస్సాసవసేన చిత్తస్స ఏకగ్గతం అవిక్ఖేపం పజానతో…పే… పజానన్తో ఇన్ద్రియాని సమోధానేతి. తేన వుచ్చతి – ‘‘సమత్థఞ్చ పటివిజ్ఝతీ’’తి.
౧౭౭. కథం ‘‘అభిప్పమోదయం చిత్తం అస్ససిస్సామీ’’తి, ‘‘అభిప్పమోదయం చిత్తం పస్ససిస్సామీ’’తి సిక్ఖతి? కతమో చిత్తస్స అభిప్పమోదో? దీఘం అస్సాసవసేన చిత్తస్స ఏకగ్గతం అవిక్ఖేపం పజానతో ఉప్పజ్జతి చిత్తస్స అభిప్పమోదో. యా చిత్తస్స ఆమోదనా పమోదనా హాసో పహాసో విత్తి ఓదగ్యం అత్తమనతా. చిత్తస్స దీఘం అస్సాసపస్సాసవసేన చిత్తస్స ఏకగ్గతం అవిక్ఖేపం పజానతో ఉప్పజ్జతి చిత్తస్స అభిప్పమోదో. యా చిత్తస్స ఆమోదనా పమోదనా హాసో పహాసో విత్తి ఓదగ్యం అత్తమనతా చిత్తస్స…పే… చిత్తపటిసంవేదీ అస్సాసవసేన… చిత్తపటిసంవేదీ పస్సాసవసేన చిత్తస్స ఏకగ్గతం అవిక్ఖేపం పజానతో ఉప్పజ్జతి చిత్తస్స అభిప్పమోదో. యా చిత్తస్స ఆమోదనా పమోదనా హాసో పహాసో విత్తి ఓదగ్యం అత్తమనతా చిత్తస్స – అయం చిత్తస్స అభిప్పమోదో. అభిప్పమోదయం చిత్తం అస్సాసపస్సాసవసేన విఞ్ఞాణం చిత్తం ఉపట్ఠానం సతి అనుపస్సనా ఞాణం. చిత్తం ఉపట్ఠానం, నో సతి; సతి ఉపట్ఠానఞ్చేవ సతి చ. తాయ సతియా తేన ఞాణేన తం చిత్తం అనుపస్సతి. తేన వుచ్చతి – ‘‘చిత్తే చిత్తానుపస్సనాసతిపట్ఠానభావనా’’తి.
అనుపస్సతీతి కథం తం చిత్తం అనుపస్సతి…పే… ఏవం తం చిత్తం అనుపస్సతీతి. భావనాతి చతస్సో భావనా…పే… ఆసేవనట్ఠేన భావనా. అభిప్పమోదయం చిత్తం అస్సాసపస్సాసానం సంవరట్ఠేన సీలవిసుద్ధి…పే… అభిప్పమోదయం చిత్తం అస్సాసపస్సాసవసేన చిత్తస్స ఏకగ్గతం అవిక్ఖేపం పజానతో…పే… పజానన్తో ఇన్ద్రియాని సమోధానేతి. తేన వుచ్చతి – ‘‘సమత్థఞ్చ పటివిజ్ఝతీ’’తి.
౧౭౮. కథం ‘‘సమాదహం చిత్తం అస్ససిస్సామీ’’తి సిక్ఖతి, ‘‘సమాదహం చిత్తం పస్ససిస్సామీ’’తి సిక్ఖతి? కతమో సమాధి [కతమఞ్చ సమాధిన్దియం (స్యా.)]? దీఘం అస్సాసవసేన చిత్తస్స ఏకగ్గతా అవిక్ఖేపో సమాధి, యా చిత్తస్స ఠితి సణ్ఠితి అవట్ఠితి [అధిట్టితి (స్యా.)] అవిసాహారో అవిక్ఖేపో అవిసాహటమానసతా [అవిసాహతమానసతా (స్యా. క.)] సమథో సమాధిన్ద్రియం సమాధిబలం సమ్మాసమాధి. దీఘం పస్సాసవసేన చిత్తస్స ఏకగ్గతా అవిక్ఖేపో సమాధి…పే… సమాదహం చిత్తం అస్సాసవసేన…పే… సమాదహం చిత్తం పస్సాసవసేన చిత్తస్స ఏకగ్గతా అవిక్ఖేపో సమాధి. యా చిత్తస్స ఠితి సణ్ఠితి అవట్ఠితి అవిసాహారో అవిక్ఖేపో అవిసాహటమానసతా సమథో సమాధిన్ద్రియం సమాధిబలం సమ్మాసమాధి – అయం సమాధి. సమాదహం చిత్తం అస్సాసపస్సాసవసేన విఞ్ఞాణం చిత్తం ఉపట్ఠానం సతి అనుపస్సనా ఞాణం. చిత్తం ఉపట్ఠానం, నో సతి; సతి ఉపట్ఠానఞ్చేవ సతి చ. తాయ సతియా తేన ఞాణేన తం చిత్తం అనుపస్సతి. తేన వుచ్చతి – ‘‘చిత్తే చిత్తానుపస్సనాసతిపట్ఠానభావనా’’తి.
అనుపస్సతీతి కథం తం చిత్తం అనుపస్సతి…పే… ఏవం తం చిత్తం అనుపస్సతి. భావనాతి చతస్సో భావనా…పే… ఆసేవనట్ఠేన భావనా. సమాదహం చిత్తం అస్సాసపస్సాసానం సంవరట్ఠేన సీలవిసుద్ధి…పే… సమాదహం చిత్తం అస్సాసపస్సాసవసేన చిత్తస్స ఏకగ్గతం అవిక్ఖేపం పజానతో…పే… పజానన్తో ఇన్ద్రియాని సమోధానేతి. తేన వుచ్చతి – ‘‘సమత్థఞ్చ పటివిజ్ఝతీ’’తి.
౧౭౯. కథం ‘‘విమోచయం చిత్తం అస్ససిస్సామీ’’తి సిక్ఖతి, ‘‘విమోచయం చిత్తం పస్ససిస్సామీ’’తి సిక్ఖతి? ‘‘రాగతో విమోచయం చిత్తం అస్ససిస్సామీ’’తి సిక్ఖతి, ‘‘రాగతో విమోచయం చిత్తం పస్ససిస్సామీ’’తి సిక్ఖతి. ‘‘దోసతో విమోచయం చిత్తం అస్ససిస్సామీ’’తి సిక్ఖతి, ‘‘దోసతో విమోచయం చిత్తం పస్ససిస్సామీ’’తి సిక్ఖతి. ‘‘మోహతో విమోచయం చిత్తం అస్ససిస్సామీ’’తి సిక్ఖతి…పే… మానతో విమోచయం చిత్తం… దిట్ఠియా విమోచయం చిత్తం… విచికిచ్ఛాయ విమోచయం చిత్తం… థినతో విమోచయం చిత్తం… ఉద్ధచ్చతో విమోచయం చిత్తం… అహిరికతో విమోచయం చిత్తం… ‘‘అనోత్తప్పతో విమోచయం చిత్తం అస్ససిస్సామీ’’తి సిక్ఖతి, ‘‘అనోత్తప్పతో విమోచయం చిత్తం పస్ససిస్సామీ’’తి సిక్ఖతి. విమోచయం చిత్తం అస్సాసపస్సాసవసేన విఞ్ఞాణం చిత్తం ఉపట్ఠానం సతి…పే….
అనుపస్సతీతి కథం తం చిత్తం అనుపస్సతి…పే… ఏవం తం చిత్తం అనుపస్సతి. భావనాతి చతస్సో భావనా…పే… ఆసేవనట్ఠేన భావనా. విమోచయం చిత్తం అస్సాసపస్సాసానం సంవరట్ఠేన సీలవిసుద్ధి…పే… విమోచయం చిత్తం అస్సాసపస్సాసవసేన చిత్తస్స ఏకగ్గతం అవిక్ఖేపం పజానతో …పే… పజానన్తో ఇన్ద్రియాని సమోధానేతి. తేన వుచ్చతి – ‘‘సమత్థఞ్చ పటివిజ్ఝతీ’’తి.
అట్ఠ అనుపస్సనాఞాణాని అట్ఠ చ ఉపట్ఠానానుస్సతియో చత్తారి సుత్తన్తికవత్థూని చిత్తే చిత్తానుపస్సనాయ.
చతుత్థచతుక్కనిద్దేసో
౧౮౦. కథం ‘‘అనిచ్చానుపస్సీ అస్ససిస్సామీ’’తి సిక్ఖతి, ‘‘అనిచ్చానుపస్సీ పస్ససిస్సామీ’’తి సిక్ఖతి? అనిచ్చన్తి కిం అనిచ్చం? పఞ్చక్ఖన్ధా అనిచ్చా. కేనట్ఠేన అనిచ్చా? ఉప్పాదవయట్ఠేన అనిచ్చా. పఞ్చన్నం ఖన్ధానం ఉదయం పస్సన్తో కతి లక్ఖణాని పస్సతి, వయం పస్సన్తో కతి లక్ఖణాని పస్సతి, ఉదయబ్బయం పస్సన్తో కతి లక్ఖణాని పస్సతి? పఞ్చన్నం ఖన్ధానం ఉదయం పస్సన్తో పఞ్చవీసతి లక్ఖణాని పస్సతి, వయం పస్సన్తో పఞ్చవీసతి లక్ఖణాని పస్సతి. పఞ్చన్నం ఖన్ధానం ఉదయబ్బయం పస్సన్తో ఇమాని పఞ్ఞాస లక్ఖణాని పస్సతి.