౭. కుమ్భవగ్గో

౧. కుమ్భఙ్గపఞ్హో

౧. ‘‘భన్తే నాగసేన, ‘కుమ్భస్స ఏకం అఙ్గం గహేతబ్బ’న్తి యం వదేసి, కతమం తం ఏకం అఙ్గం గహేతబ్బ’’న్తి? ‘‘యథా, మహారాజ, కుమ్భో సమ్పుణ్ణో న సణతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన ఆగమే అధిగమే పరియత్తియం సామఞ్ఞే పారమిం పత్వా న సణితబ్బం, న తేన మానో కరణీయో, న దబ్బో [దప్పో (సీ.)] దస్సేతబ్బో, నిహతమానేన నిహతదబ్బేన భవితబ్బం, ఉజుకేన అముఖరేన అవికత్థినా. ఇదం, మహారాజ, కుమ్భస్స ఏకం అఙ్గం గహేతబ్బం. భాసితమ్పేతం, మహారాజ, భగవతా దేవాతిదేవేన సుత్తనిపాతే –

‘‘‘యదూనకం తం సణతి, యం పూరం సన్తమేవ తం;

అడ్ఢకుమ్భూపమో [రిత్తకుమ్భూపమో (సీ.)] బాలో, రహదో పూరోవ పణ్డితో’’’తి.

కుమ్భఙ్గపఞ్హో పఠమో.

౨. కాళాయసఙ్గపఞ్హో

౨. ‘‘భన్తే నాగసేన, ‘కాళాయసస్స [కాళహంసస్స (క.)] ద్వే అఙ్గాని గహేతబ్బానీ’తి యం వదేసి, కతమాని తాని ద్వే అఙ్గాని గహేతబ్బానీ’’తి? ‘‘యథా, మహారాజ, కాళాయసో సుపీతో [సుథితో (క.)] వమతి [వహతి (స్యా. క.)], ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినో యోగావచరస్స మానసం యోనిసో మనసికారేన [యోనిసో మనసికారే (సీ. స్యా. క.)] అపీతం వమతి. ఇదం, మహారాజ, కాళాయసస్స పఠమం అఙ్గం గహేతబ్బం.

‘‘పున చపరం, మహారాజ, కాళాయసో సకిం పీతం ఉదకం న వమతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన యో సకిం ఉప్పన్నో పసాదో, న పున సో వమితబ్బో ‘ఉళారో సో భగవా సమ్మాసమ్బుద్ధో, స్వాక్ఖాతో ధమ్మో, సుప్పటిపన్నో సఙ్ఘో’తి. ‘రూపం అనిచ్చం, వేదనా అనిచ్చా, సఞ్ఞా అనిచ్చా, సఙ్ఖారా అనిచ్చా, విఞ్ఞాణం అనిచ్చన్తి యం సకిం ఉప్పన్నం ఞాణం, న పున తం వమితబ్బం. ఇదం, మహారాజ, కాళాయసస్స దుతియం అఙ్గం గహేతబ్బం. భాసితమ్పేతం, మహారాజ, భగవతా దేవాతిదేవేన –

‘‘‘దస్సనమ్హి పరిసోధితో [పరిసోధికే (సీ. క.)] నరో, అరియధమ్మే నియతో విసేసగూ;

నప్పవేధతి అనేకభాగసో, సబ్బసో చ ముఖభావమేవ సో’’’తి.

కాళాయసఙ్గపఞ్హో దుతియో.

౩. ఛత్తఙ్గపఞ్హో

౩. ‘‘భన్తే నాగసేన, ‘ఛత్తస్స తీణి అఙ్గాని గహేతబ్బానీ’తి యం వదేసి, కతమాని తాని తీణి అఙ్గాని గహేతబ్బానీ’’తి? ‘‘యథా, మహారాజ, ఛత్తం ఉపరి ముద్ధని చరతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన కిలేసానం ఉపరి ముద్ధని చరేన భవితబ్బం. ఇదం, మహారాజ, ఛత్తస్స పఠమం అఙ్గం గహేతబ్బం.

‘‘పున చపరం, మహారాజ, ఛత్తం ముద్ధనుపత్థమ్భం హోతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన యోనిసో మనసికారుపత్థమ్భేన భవితబ్బం. ఇదం, మహారాజ, ఛత్తస్స దుతియం అఙ్గం గహేతబ్బం.

‘‘పున చపరం, మహారాజ, ఛత్తం వాతాతపమేఘవుట్ఠియో పటిహనతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన నానావిధదిట్ఠిపుథుసమణబ్రాహ్మణానం [మహావాత (క.)] మతవాతతివిధగ్గిసన్తాపకిలేసవుట్ఠియో పటిహన్తబ్బా. ఇదం, మహారాజ, ఛత్తస్స తతియం అఙ్గం గహేతబ్బం. భాసితమ్పేతం, మహారాజ, థేరేన సారిపుత్తేన ధమ్మసేనాపతినా –

‘‘‘యథాపి ఛత్తం విపులం, అచ్ఛిద్దం థిరసంహితం;

వాతాతపం నివారేతి, మహతీ మేఘవుట్ఠియో.

‘‘‘తథేవ బుద్ధపుత్తోపి, సీలఛత్తధరో సుచి;

కిలేసవుట్ఠిం వారేతి, సన్తాపతివిధగ్గయో’’’తి.

ఛత్తఙ్గపఞ్హో తతియో.

౪. ఖేత్తఙ్గపఞ్హో

౪. ‘‘భన్తే నాగసేన, ‘ఖేత్తస్స తీణి అఙ్గాని గహేతబ్బానీ’తి యం వదేసి, కతమాని తాని తీణి అఙ్గాని గహేతబ్బానీ’’తి? ‘‘యథా, మహారాజ, ఖేత్తం మాతికాసమ్పన్నం హోతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన సుచరితవత్తప్పటివత్తమాతికాసమ్పన్నేన భవితబ్బం. ఇదం, మహారాజ, ఖేత్తస్స పఠమం అఙ్గం గహేతబ్బం.

‘‘పున చపరం, మహారాజ, ఖేత్తం మరియాదాసమ్పన్నం హోతి, తాయ చ మరియాదాయ ఉదకం రక్ఖిత్వా ధఞ్ఞం పరిపాచేతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన సీలహిరిమరియాదాసమ్పన్నేన భవితబ్బం, తాయ చ సీలహిరిమరియాదాయ సామఞ్ఞం రక్ఖిత్వా చత్తారి సామఞ్ఞఫలాని గహేతబ్బాని. ఇదం, మహారాజ, ఖేత్తస్స దుతియం అఙ్గం గహేతబ్బం.

‘‘పున చపరం, మహారాజ, ఖేత్తం ఉట్ఠానసమ్పన్నం హోతి, కస్సకస్స హాసజనకం అప్పమ్పి బీజం వుత్తం బహు హోతి, బహు వుత్తం బహుతరం హోతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన ఉట్ఠానసమ్పన్నేన విపులఫలదాయినా భవితబ్బం, దాయకానం హాసజనకేన భవితబ్బం, యథా అప్పం దిన్నం బహు హోతి, బహు దిన్నం బహుతరం హోతి. ఇదం, మహారాజ, ఖేత్తస్స తతియం అఙ్గం గహేతబ్బం. భాసితమ్పేతం, మహారాజ, థేరేన ఉపాలినా వినయధరేన –

‘‘‘ఖేత్తూపమేన భవితబ్బం, ఉట్ఠానవిపులదాయినా;

ఏస ఖేత్తవరో నామ, యో దదాతి విపులం ఫల’’’న్తి.

ఖేత్తఙ్గపఞ్హో చతుత్థో.

౫. అగదఙ్గపఞ్హో

౫. ‘‘భన్తే నాగసేన, ‘అగదస్స ద్వే అఙ్గాని గహేతబ్బానీ’తి యం వదేసి, కతమాని తాని ద్వే అఙ్గాని గహేతబ్బానీ’’తి. ‘‘యథా, మహారాజ, అగదే కిమీ న సణ్ఠహన్తి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన మానసే కిలేసా న సణ్ఠపేతబ్బా. ఇదం, మహారాజ, అగదస్స పఠమం అఙ్గం గహేతబ్బం.

‘‘పున చపరం, మహారాజ, అగదో దట్ఠఫుట్ఠదిట్ఠఅసితపీతఖాయితసాయితం సబ్బం విసం పటిహనతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన రాగదోసమోహమానదిట్ఠివిసం సబ్బం పటిహనితబ్బం. ఇదం, మహారాజ, అగదస్స దుతియం అఙ్గం గహేతబ్బం. భాసితమ్పేతం, మహారాజ, భగవతా దేవాతిదేవేన –

‘‘‘సఙ్ఖారానం సభావత్థం, దట్ఠుకామేన యోగినా;

అగదేనేవ హోతబ్బం, కిలేసవిసనాసనే’’’తి.

అగదఙ్గపఞ్హో పఞ్చమో.

౬. భోజనఙ్గపఞ్హో

౬. ‘‘భన్తే నాగసేన, ‘భోజనస్స తీణి అఙ్గాని గహేతబ్బానీ’తి యం వదేసి, కతమాని తాని తీణి అఙ్గాని గహేతబ్బానీ’’తి? ‘‘యథా, మహారాజ, భోజనం సబ్బసత్తానం ఉపత్థమ్భో, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన సబ్బసత్తానం మగ్గుపత్థమ్భేన భవితబ్బం. ఇదం, మహారాజ, భోజనస్స పఠమం అఙ్గం గహేతబ్బం.

‘‘పున చపరం, మహారాజ, భోజనం సబ్బసత్తానం బలం వడ్ఢేతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన పుఞ్ఞవడ్ఢియా వడ్ఢితబ్బం. ఇదం, మహారాజ, భోజనస్స దుతియం అఙ్గం గహేతబ్బం.

‘‘పున చపరం, మహారాజ, భోజనం సబ్బసత్తానం అభిపత్థితం, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన సబ్బలోకాభిపత్థితేన భవితబ్బం. ఇదం, మహారాజ, భోజనస్స తతియం అఙ్గం గహేతబ్బం. భాసితమ్పేతం, మహారాజ, థేరేన మహామోగ్గల్లానేన –

‘‘‘సంయమేన నియమేన, సీలేన పటిపత్తియా;

పత్థితేన భవితబ్బం, సబ్బలోకస్స యోగినా’’’తి.

భోజనఙ్గపఞ్హో ఛట్ఠో.

౭. ఇస్సాసఙ్గపఞ్హో

౭. ‘‘భన్తే నాగసేన, ‘ఇస్సాసస్స చత్తారి అఙ్గాని గహేతబ్బానీ’తి యం వదేసి, కతమాని తాని చత్తారి అఙ్గాని గహేతబ్బానీ’’తి? ‘‘యథా, మహారాజ, ఇస్సాసో సరే పాతయన్తో ఉభో పాదే పథవియం దళ్హం పతిట్ఠాపేతి, జణ్ణుఅవేకల్లం కరోతి, సరకలాపం కటిసన్ధిమ్హి ఠపేతి, కాయం ఉపత్థద్ధం కరోతి, ద్వే హత్థే సన్ధిట్ఠానం ఆరోపేతి, ముట్ఠిం పీళయతి, అఙ్గులియో నిరన్తరం కరోతి, గీవం పగ్గణ్హాతి, చక్ఖూని ముఖఞ్చ పిదహతి, నిమిత్తం ఉజుం కరోతి, హాసముప్పాదేతి ‘విజ్ఝిస్సామీ’తి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన సీలపథవియం వీరియపాదే పతిట్ఠాపేతబ్బం, ఖన్తిసోరచ్చం అవేకల్లం కాతబ్బం, సంవరే చిత్తం ఠపేతబ్బం, సంయమనియమే అత్తా ఉపనేతబ్బో, ఇచ్ఛా ముచ్ఛా పీళయితబ్బా, యోనిసో మనసికారే చిత్తం నిరన్తరం కాతబ్బం, వీరియం పగ్గహేతబ్బం, ఛ ద్వారా పిదహితబ్బా, సతి ఉపట్ఠపేతబ్బా, హాసముప్పాదేతబ్బం ‘సబ్బకిలేసే ఞాణనారాచేన విజ్ఝిస్సామీ’తి. ఇదం, మహారాజ, ఇస్సాసస్స పఠమం అఙ్గం గహేతబ్బం.

‘‘పున చపరం, మహారాజ, ఇస్సాసో ఆళకం పరిహరతి వఙ్కజిమ్హకుటిలనారాచస్స ఉజుకరణాయ. ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన ఇమస్మిం కాయే సతిపట్ఠానఆళకం పరిహరితబ్బం వఙ్కజిమ్హకుటిలచిత్తస్స ఉజుకరణాయ. ఇదం, మహారాజ, ఇస్సాసస్స దుతియం అఙ్గం గహేతబ్బం.

‘‘పున చపరం, మహారాజ, ఇస్సాసో లక్ఖే ఉపాసేతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన ఇమస్మిం కాయే ఉపాసితబ్బం. కథం మహారాజ యోగినా యోగావచరేన ఇమస్మిం కాయే ఉపాసితబ్బం? అనిచ్చతో ఉపాసితబ్బం, దుక్ఖతో ఉపాసితబ్బం, అనత్తతో ఉపాసితబ్బం, రోగతో…పే… గణ్డతో…పే… సల్లతో…పే… అఘతో…పే… ఆబాధతో…పే… పరతో…పే… పలోకతో…పే… ఈతితో…పే… ఉపద్దవతో…పే… భయతో…పే… ఉపసగ్గతో…పే… చలతో…పే… పభఙ్గుతో…పే… అద్ధువతో…పే… అతాణతో…పే… అలేణతో…పే… అసరణతో…పే… రిత్తతో…పే… తుచ్ఛతో…పే… సుఞ్ఞతో…పే… ఆదీనవతో…పే… విపరిణామధమ్మతో…పే… అసారతో …పే… అఘమూలతో…పే… వధకతో…పే… విభవతో…పే… సాసవతో…పే… సఙ్ఖతతో…పే… మారామిసతో…పే… జాతిధమ్మతో…పే… జరాధమ్మతో…పే… బ్యాధిధమ్మతో…పే… మరణధమ్మతో…పే… సోకధమ్మతో…పే… పరిదేవధమ్మతో…పే… ఉపాయాసధమ్మతో…పే… సంకిలేసధమ్మతో…పే… ఏవం ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన ఇమస్మిం కాయే ఉపాసితబ్బం. ఇదం, మహారాజ, ఇస్సాసస్స తతియం అఙ్గం గహేతబ్బం.

‘‘పున చపరం, మహారాజ, ఇస్సాసో సాయం పాతం ఉపాసతి. ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన సాయం పాతం ఆరమ్మణే ఉపాసితబ్బం. ఇదం, మహారాజ, ఇస్సాసస్స చతుత్థం అఙ్గం గహేతబ్బం. భాసితమ్పేతం, మహారాజ, థేరేన సారిపుత్తేన ధమ్మసేనాపతినా –

‘‘‘యథా ఇస్సాసకో నామ, సాయం పాతం ఉపాసతి;

ఉపాసనం అరిఞ్చన్తో [న రిచ్ఛన్తో (సీ. క.)], లభతే భత్తవేతనం.

‘‘‘తథేవ బుద్ధపుత్తోపి, కరోతి కాయుపాసనం;

కాయుపాసనం అరిఞ్చన్తో, అరహత్తమధిగచ్ఛతీ’’’తి.

ఇస్సాసఙ్గపఞ్హో సత్తమో.

కుమ్భవగ్గో సత్తమో [ఇతో పరం రాజఙ్గపఞ్హాదికా అట్ఠతింస పఞ్హా వినట్ఠా, యేహి తా దిట్ఠా,§తేహి నో ఆరోచేతబ్బా పున ముద్దాపనకాలే పక్ఖిపనత్థాయాతి (న, బు, స)].

తస్సుద్దానం –

కుమ్భో చ కాళాయసో చ, ఛత్తం ఖేత్తఞ్చ అగదో;

భోజనేన చ ఇస్సాసో, వుత్తం దాని విదూహీతి.

ఓపమ్మకథాపఞ్హో నిట్ఠితో.