౬. ఓపమ్మకథాపఞ్హో
మాతికా
భన్తే నాగసేన, కతిహఙ్గేహి సమన్నాగతో భిక్ఖు అరహత్తం సచ్ఛికరోతీతి?
ఇధ, మహారాజ, అరహత్తం సచ్ఛికాతుకామేన భిక్ఖునా –
గద్రభస్స [ఘోరస్సరస్స (సీ. స్యా. పీ.)] ఏకం అఙ్గం గహేతబ్బం.
కుక్కుటస్స పఞ్చ అఙ్గాని గహేతబ్బాని.
కలన్దకస్స ఏకం అఙ్గం గహేతబ్బం.
దీపినియా ఏకం అఙ్గం గహేతబ్బం.
దీపికస్స ద్వే అఙ్గాని గహేతబ్బాని.
కుమ్మస్స పఞ్చ అఙ్గాని గహేతబ్బాని.
వంసస్స ఏకం అఙ్గం గహేతబ్బం.
చాపస్స ఏకం అఙ్గం గహేతబ్బం.
వాయసస్స ద్వే అఙ్గాని గహేతబ్బాని.
మక్కటస్స ద్వే అఙ్గాని గహేతబ్బాని.
గద్రభవగ్గో పఠమో.
లాబులతాయ ఏకం అఙ్గం గహేతబ్బం.
పదుమస్స తీణి అఙ్గాని గహేతబ్బాని.
బీజస్స ద్వే అఙ్గాని గహేతబ్బాని.
సాలకల్యాణికాయ ఏకం అఙ్గం గహేతబ్బం.
నావాయ తీణి అఙ్గాని గహేతబ్బాని.
నావాలగ్గనకస్స [నావాలగనకస్స (సీ. పీ.)] ద్వే అఙ్గాని గహేతబ్బాని.
కూపస్స [కూపకస్స (క.)] ఏకం అఙ్గం గహేతబ్బం.
నియామకస్స తీణి అఙ్గాని గహేతబ్బాని.
కమ్మకారస్స ఏకం అఙ్గం గహేతబ్బం.
సముద్దస్స పఞ్చ అఙ్గాని గహేతబ్బాని.
సముద్దవగ్గో దుతియో.
పథవియా పఞ్చ అఙ్గాని గహేతబ్బాని.
ఆపస్స పఞ్చ అఙ్గాని గహేతబ్బాని.
తేజస్స పఞ్చ అఙ్గాని గహేతబ్బాని.
వాయుస్స పఞ్చ అఙ్గాని గహేతబ్బాని.
పబ్బతస్స పఞ్చ అఙ్గాని గహేతబ్బాని.
ఆకాసస్స పఞ్చ అఙ్గాని గహేతబ్బాని.
చన్దస్స పఞ్చ అఙ్గాని గహేతబ్బాని.
సూరియస్స సత్త అఙ్గాని గహేతబ్బాని.
సక్కస్స తీణి అఙ్గాని గహేతబ్బాని.
చక్కవత్తిస్స చత్తారి అఙ్గాని గహేతబ్బాని.
పథవీవగ్గో తతియో.
ఉపచికాయ ఏకం అఙ్గం గహేతబ్బం.
బిళారస్స ద్వే అఙ్గాని గహేతబ్బాని.
ఉన్దూరస్స ఏకం అఙ్గం గహేతబ్బం.
విచ్ఛికస్స ఏకం అఙ్గం గహేతబ్బం.
నకులస్స ఏకం అఙ్గం గహేతబ్బం.
జరసిఙ్గాలస్స ద్వే అఙ్గాని గహేతబ్బాని.
మిగస్స తీణి అఙ్గాని గహేతబ్బాని.
గోరూపస్స చత్తారి అఙ్గాని గహేతబ్బాని.
వరాహస్స ద్వే అఙ్గాని గహేతబ్బాని.
హత్థిస్స పఞ్చ అఙ్గాని గహేతబ్బాని.
ఉపచికావగ్గో చతుత్థో.
సీహస్స సత్త అఙ్గాని గహేతబ్బాని.
చక్కవాకస్స తీణి అఙ్గాని గహేతబ్బాని.
పేణాహికాయ ద్వే అఙ్గాని గహేతబ్బాని.
ఘరకపోతస్స ఏకం అఙ్గం గహేతబ్బం.
ఉలూకస్స ద్వే అఙ్గాని గహేతబ్బాని.
సతపత్తస్స ఏకం అఙ్గం గహేతబ్బం.
వగ్గులిస్స ద్వే అఙ్గాని గహేతబ్బాని.
జలూకాయ ఏకం అఙ్గం గహేతబ్బం.
సప్పస్స తీణి అఙ్గాని గహేతబ్బాని.
అజగరస్స ఏకం అఙ్గం గహేతబ్బం.
సీహవగ్గో పఞ్చమో.
పన్థమక్కటకస్స ఏకం అఙ్గం గహేతబ్బం.
థనసితదారకస్స [థనపీతదారకస్స (స్యా.)] ఏకం అఙ్గం గహేతబ్బం.
చిత్తకధరకుమ్మస్స [చిత్తకథలకుమ్మస్స (క.)] ఏకం అఙ్గం గహేతబ్బం.
పవనస్స పఞ్చ అఙ్గాని గహేతబ్బాని.
రుక్ఖస్స తీణి అఙ్గాని గహేతబ్బాని.
మేఘస్స పఞ్చ అఙ్గాని గహేతబ్బాని.
మణిరతనస్స తీణి అఙ్గాని గహేతబ్బాని.
మాగవికస్స చత్తారి అఙ్గాని గహేతబ్బాని.
బాళిసికస్స ద్వే అఙ్గాని గహేతబ్బాని.
తచ్ఛకస్స ద్వే అఙ్గాని గహేతబ్బాని.
మక్కటవగ్గో ఛట్ఠో.
కుమ్భస్స ఏకం అఙ్గం గహేతబ్బం.
కాళాయసస్స [కాళహంసస్స (క.)] ద్వే అఙ్గాని గహేతబ్బాని.
ఛత్తస్స తీణి అఙ్గాని గహేతబ్బాని.
ఖేత్తస్స తీణి అఙ్గాని గహేతబ్బాని.
అగదస్స ద్వే అఙ్గాని గహేతబ్బాని.
భోజనస్స తీణి అఙ్గాని గహేతబ్బాని.
ఇస్సాసస్స చత్తారి అఙ్గాని గహేతబ్బాని.
కుమ్భవగ్గో సత్తమో.
రఞ్ఞో చత్తారి అఙ్గాని గహేతబ్బాని.
దోవారికస్స ద్వే అఙ్గాని గహేతబ్బాని.
నిసదాయ ఏకం అఙ్గం గహేతబ్బం.
పదీపస్స ద్వే అఙ్గాని గహేతబ్బాని.
మయూరస్స ద్వే అఙ్గాని గహేతబ్బాని.
తురఙ్గస్స ద్వే అఙ్గాని గహేతబ్బాని.
సోణ్డికస్స ద్వే అఙ్గాని గహేతబ్బాని.
ఇన్దఖీలస్స ద్వే అఙ్గాని గహేతబ్బాని.
తులాయ ఏకం అఙ్గం గహేతబ్బం.
ఖగ్గస్స ద్వే అఙ్గాని గహేతబ్బాని.
మచ్ఛస్స ద్వే అఙ్గాని గహేతబ్బాని.
ఇణగ్గాహకస్స ఏకం అఙ్గం గహేతబ్బం.
బ్యాధితస్స ద్వే అఙ్గాని గహేతబ్బాని.
మతస్స ద్వే అఙ్గాని గహేతబ్బాని.
నదియా ద్వే అఙ్గాని గహేతబ్బాని.
ఉసభస్స ఏకం అఙ్గం గహేతబ్బం.
మగ్గస్స ద్వే అఙ్గాని గహేతబ్బాని.
సుఙ్కసాయికస్స ఏకం అఙ్గం గహేతబ్బం.
చోరస్స తీణి అఙ్గాని గహేతబ్బాని.
సకుణగ్ఘియా ఏకం అఙ్గం గహేతబ్బం.
సునఖస్స ఏకం అఙ్గం గహేతబ్బం.
తికిచ్ఛకస్స తీణి అఙ్గాని గహేతబ్బాని.
గబ్భినియా ద్వే అఙ్గాని గహేతబ్బాని.
చమరియా ఏకం అఙ్గం గహేతబ్బం.
కికియా ద్వే అఙ్గాని గహేతబ్బాని.
కపోతికాయ తీణి అఙ్గాని గహేతబ్బాని.
ఏకనయనస్స ద్వే అఙ్గాని గహేతబ్బాని.
కస్సకస్స తీణి అఙ్గాని గహేతబ్బాని.
జమ్బుకసిఙ్గాలియా ఏకం అఙ్గం గహేతబ్బం.
చఙ్గవారకస్స ద్వే అఙ్గాని గహేతబ్బాని.
దబ్బియా ఏకం అఙ్గం గహేతబ్బం.
ఇణసాధకస్స తీణి అఙ్గాని గహేతబ్బాని.
అనువిచినకస్స ఏకం అఙ్గం గహేతబ్బం.
సారథిస్స ద్వే అఙ్గాని గహేతబ్బాని.
భోజకస్స ద్వే అఙ్గాని గహేతబ్బాని.
తున్నవాయస్స ఏకం అఙ్గం గహేతబ్బం.
నావికస్స ఏకం అఙ్గం గహేతబ్బం.
భమరస్స ద్వే అఙ్గాని గహేతబ్బానీతి.
మాతికా నిట్ఠితా.
౧. గద్రభవగ్గో
౧. గద్రభఙ్గపఞ్హో
౧. ‘‘భన్తే నాగసేన, ‘గద్రభస్స ఏకం అఙ్గం గహేతబ్బ’న్తి యం వదేసి, కతమం తం ఏకం అఙ్గం గహేతబ్బ’’న్తి? ‘‘యథా, మహారాజ, గద్రభో నామ సఙ్కారకూటేపి చతుక్కేపి సిఙ్ఘాటకేపి గామద్వారేపి థుసరాసిమ్హిపి యత్థ కత్థచి సయతి, న సయనబహులో హోతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన తిణసన్థారేపి పణ్ణసన్థారేపి కట్ఠమఞ్చకేపి ఛమాయపి యత్థ కత్థచి చమ్మఖణ్డం పత్థరిత్వా యత్థ కత్థచి సయితబ్బం, న సయనబహులేన భవితబ్బం. ఇదం, మహారాజ, గద్రభస్స ఏకం అఙ్గం గహేతబ్బం. భాసితమ్పేతం, మహారాజ, భగవతా దేవాతిదేవేన ‘కలిఙ్గరూపధానా, భిక్ఖవే, ఏతరహి మమ సావకా విహరన్తి అప్పమత్తా ఆతాపినో పధానస్మి’న్తి. భాసితమ్పేతం, మహారాజ, థేరేన సారిపుత్తేన ధమ్మసేనాపతినాపి –
‘‘‘పల్లఙ్కేన నిసిన్నస్స, జణ్ణుకేనాభివస్సతి;
అలం ఫాసువిహారాయ, పహితత్తస్స భిక్ఖునో’’’తి.
గద్రభఙ్గపఞ్హో పఠమో.
౨. కుక్కుటఙ్గపఞ్హో
౨. ‘‘భన్తే నాగసేన, ‘కుక్కుటస్స పఞ్చ అఙ్గాని గహేతబ్బానీ’తి యం వదేసి, కతమాని తాని పఞ్చ అఙ్గాని గహేతబ్బానీ’’తి? ‘‘యథా, మహారాజ, కుక్కుటో కాలేన సమయేన పటిసల్లీయతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన కాలేన సమయేనేవ చేతియఙ్గణం సమ్మజ్జిత్వా పానీయం పరిభోజనీయం ఉపట్ఠపేత్వా సరీరం పటిజగ్గిత్వా నహాయిత్వా చేతియం వన్దిత్వా వుడ్ఢానం భిక్ఖూనం దస్సనాయ గన్త్వా కాలేన సమయేన సుఞ్ఞాగారం పవిసితబ్బం. ఇదం, మహారాజ, కుక్కుటస్స పఠమం అఙ్గం గహేతబ్బం.
‘‘పున చపరం, మహారాజ, కుక్కుటో కాలేన సమయేనేవ వుట్ఠాతి. ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన కాలేన సమయేనేవ వుట్ఠహిత్వా చేతియఙ్గణం సమ్మజ్జిత్వా పానీయం పరిభోజనీయం ఉపట్ఠపేత్వా సరీరం పటిజగ్గిత్వా చేతియం వన్దిత్వా పునదేవ సుఞ్ఞాగారం పవిసితబ్బం. ఇదం, మహారాజ, కుక్కుటస్స దుతియం అఙ్గం గహేతబ్బం.
‘‘పున చపరం, మహారాజ, కుక్కుటో పథవిం ఖణిత్వా ఖణిత్వా అజ్ఝోహారం అజ్ఝోహరతి. ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన పచ్చవేక్ఖిత్వా పచ్చవేక్ఖిత్వా అజ్ఝోహారం అజ్ఝోహరితబ్బం ‘నేవ దవాయ న మదాయ న మణ్డనాయ న విభూసనాయ, యావదేవ ఇమస్స కాయస్స ఠితియా యాపనాయ విహింసూపరతియా బ్రహ్మచరియానుగ్గహాయ, ఇతి పురాణఞ్చ వేదనం పటిహఙ్ఖామి నవఞ్చ వేదనం న ఉప్పాదేస్సామి, యాత్రా చ మే భవిస్సతి అనవజ్జతా చ ఫాసువిహారో చా’తి. ఇదం, మహారాజ, కుక్కుటస్స తతియం అఙ్గం గహేతబ్బం. భాసితమ్పేతం, మహారాజ, భగవతా దేవాతిదేవేన –
‘‘‘కన్తారే పుత్తమంసంవ, అక్ఖస్సబ్భఞ్జనం యథా;
ఏవం ఆహరి ఆహారం, యాపనత్థమముచ్ఛితో’తి.
‘‘పున చపరం, మహారాజ, కుక్కుటో సచక్ఖుకోపి రత్తిం అన్ధో హోతి. ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన అనన్ధేనేవ అన్ధేన వియ భవితబ్బం, అరఞ్ఞేపి గోచరగామే పిణ్డాయ చరన్తేనపి రజనీయేసు రూపసద్దగన్ధరసఫోట్ఠబ్బధమ్మేసు అన్ధేన బధిరేన మూగేన వియ భవితబ్బం, న నిమిత్తం గహేతబ్బం, నానుబ్యఞ్జనం గహేతబ్బం. ఇదం, మహారాజ, కుక్కుటస్స చతుత్థం అఙ్గం గహేతబ్బం. భాసితమ్పేతం, మహారాజ, థేరేన మహాకచ్చాయనేన –
‘చక్ఖుమాస్స యథా అన్ధో, సోతవా బధిరో యథా;
పఞ్ఞవాస్స [జివ్హావస్స (సీ. పీ.)] యథా మూగో, బలవా దుబ్బలోరివ;
అత్తఅత్థే [అథ అత్థే (సీ. పీ.)] సముప్పన్నే, సయేథ మతసాయిక’న్తి.
‘‘పున చపరం, మహారాజ, కుక్కుటో లేడ్డుదణ్డలగుళముగ్గరేహి పరిపాతియన్తోపి సకం గేహం న విజహతి. ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన చీవరకమ్మం కరోన్తేనపి నవకమ్మం కరోన్తేనపి వత్తప్పటివత్తం కరోన్తేనపి ఉద్దిసన్తేనపి ఉద్దిసాపేన్తేనపి యోనిసో మనసికారో న విజహితబ్బో, సకం ఖో పనేతం, మహారాజ, యోగినో గేహం, యదిదం యోనిసో మనసికారో. ఇదం, మహారాజ, కుక్కుటస్స పఞ్చమం అఙ్గం గహేతబ్బం. భాసితమ్పేతం, మహారాజ, భగవతా దేవాతిదేవేన ‘కో చ, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో గోచరో సకో పేత్తికో విసయో? యదిదం చత్తారో సతిపట్ఠానా’తి. భాసితమ్పేతం, మహారాజ, థేరేన సారిపుత్తేన ధమ్మసేనాపతినాపి –
‘‘‘యథా సుదన్తో మాతఙ్గో, సకం సోణ్డం న మద్దతి;
భక్ఖాభక్ఖం విజానాతి, అత్తనో వుత్తికప్పనం.
‘‘‘తథేవ బుద్ధపుత్తేన, అప్పమత్తేన వా పన;
జినవచనం న మద్దితబ్బం, మనసికారవరుత్తమ’’’న్తి.
కుక్కుటఙ్గపఞ్హో దుతియో.
౩. కలన్దకఙ్గపఞ్హో
౩. ‘‘భన్తే నాగసేన, ‘కలన్దకస్స ఏకం అఙ్గం గహేతబ్బ’న్తి యం వదేసి, కతమం తం ఏకం అఙ్గం గహేతబ్బ’’న్తి? ‘‘యథా, మహారాజ, కలన్దకో పటిసత్తుమ్హి ఓపతన్తే నఙ్గుట్ఠం పప్ఫోటేత్వా మహన్తం కత్వా తేనేవ నఙ్గుట్ఠలగుళేన పటిసత్తుం పటిబాహతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన కిలేససత్తుమ్హి ఓపతన్తే సతిపట్ఠానలగుళం పప్ఫోటేత్వా మహన్తం కత్వా తేనేవ సతిపట్ఠానలగుళేన సబ్బకిలేసా పటిబాహితబ్బా. ఇదం, మహారాజ, కలన్దకస్స ఏకం అఙ్గం గహేతబ్బం. భాసితమ్పేతం, మహారాజ, థేరేన చూళపన్థకేన –
‘యదా కిలేసా ఓపతన్తి, సామఞ్ఞగుణధంసనా;
సతిపట్ఠానలగుళేన, హన్తబ్బా తే పునప్పున’’’న్తి.
కలన్దకఙ్గపఞ్హో తతియో.
౪. దీపినియఙ్గపఞ్హో
౪. ‘‘భన్తే నాగసేన, ‘దీపినియా ఏకం అఙ్గం గహేతబ్బ’న్తి యం వదేసి, కతమం తం ఏకం అఙ్గం గహేతబ్బ’’న్తి? ‘‘యథా, మహారాజ, దీపినీ సకిం యేవ గబ్భం గణ్హాతి, న పునప్పునం పురిసం ఉపేతి? ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన ఆయతిం పటిసన్ధిం ఉప్పత్తిం గబ్భసేయ్యం చుతిం భేదం ఖయం వినాసం సంసారభయం దుగ్గతిం విసమం సమ్పీళితం దిస్వా ‘పునబ్భవే నప్పటిసన్దహిస్సామీ’తి యోనిసో మనసికారో కరణీయో. ఇదం, మహారాజ, దీపినియా ఏకం అఙ్గం గహేతబ్బం. భాసితమ్పేతం, మహారాజ, భగవతా దేవాతిదేవేన సుత్తనిపాతే ధనియగోపాలకసుత్తే –
‘‘‘ఉసభోరివ ఛేత్వ బన్ధనాని, నాగో పూతిలతంవ దాలయిత్వా;
నాహం పునుపేస్సం గబ్భసేయ్యం, అథ చే పత్థయసీ పవస్స దేవా’’’తి.
దీపినియఙ్గపఞ్హో చతుత్థో.