౬. మక్కటకవగ్గో

౧. పన్థమక్కటకఙ్గపఞ్హో

౧. ‘‘భన్తే నాగసేన, ‘పన్థమక్కటకస్స ఏకం అఙ్గం గహేతబ్బ’న్తి యం వదేసి, కతమం తం ఏకం అఙ్గం గహేతబ్బ’’న్తి? ‘‘యథా, మహారాజ, పన్థమక్కటకో పన్థే మక్కటజాలవితానం కత్వా యది తత్థ జాలకే లగ్గతి కిమి వా మక్ఖికా వా పటఙ్గో వా, తం గహేత్వా భక్ఖయతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన ఛసు ద్వారేసు సతిపట్ఠానజాలవితానం కత్వా యది తత్థ కిలేసమక్ఖికా బజ్ఝన్తి, తత్థేవ ఘాతేతబ్బా. ఇదం, మహారాజ, పన్థమక్కటకస్స ఏకం అఙ్గం గహేతబ్బం. భాసితమ్పేతం, మహారాజ, థేరేన అనురుద్ధేన –

‘‘‘చిత్తం నియమే ఛసు ద్వారేసు, సతిపట్ఠానవరుత్తమే;

కిలేసా తత్థ లగ్గా చే, హన్తబ్బా తే విపస్సినా’’’తి.

పన్థమక్కటకఙ్గపఞ్హో పఠమో.

౨. థనస్సితదారకఙ్గపఞ్హో

౨. ‘‘భన్తే నాగసేన, ‘థనస్సితదారకస్స ఏకం అఙ్గం గహేతబ్బ’న్తి యం వదేసి, కతమం తం ఏకం అఙ్గం గహేతబ్బ’’న్తి? ‘‘యథా, మహారాజ, థనస్సితదారకో సదత్థే లగ్గతి, ఖీరత్థికో రోదతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన సదత్థే లగ్గితబ్బం, సబ్బత్థ ధమ్మఞాణేన భవితబ్బం, ఉద్దేసే పరిపుచ్ఛాయ సమ్మప్పయోగే పవివేకే గరుసంవాసే కల్యాణమిత్తసేవనే. ఇదం, మహారాజ, థనస్సితదారకస్స ఏకం అఙ్గం గహేతబ్బం. భాసితమ్పేతం, మహారాజ, భగవతా దేవాతిదేవేన దీఘనికాయవరే పరినిబ్బానసుత్తన్తే –

‘‘‘ఇఙ్ఘం తుమ్హే, ఆనన్ద, సారత్థే [సదత్థే (సీ. పీ.)] ఘటథ, సారత్థే అనుయుఞ్జథ;

సారత్థే అప్పమత్తా ఆతాపినో పహితత్తా విహరథా’’’తి.

థనస్సితదారకఙ్గపఞ్హో దుతియో.

౩. చిత్తకధరకుమ్మఙ్గపఞ్హో

౩. ‘‘భన్తే నాగసేన, ‘చిత్తకధరకుమ్మస్స [చిత్తకథలకుమ్మస్స (సీ. పీ.)] ఏకం అఙ్గం గహేతబ్బ’న్తి యం వదేసి, కతమం తం ఏకం అఙ్గం గహేతబ్బ’’న్తి? ‘‘యథా, మహారాజ, చిత్తకధరకుమ్మో ఉదకభయా ఉదకం పరివజ్జేత్వా విచరతి, తాయ చ పన ఉదకం పరివజ్జనాయ ఆయునా న పరిహాయతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన పమాదే భయదస్సావినా భవితబ్బం, అప్పమాదే గుణవిసేసదస్సావినా. తాయ చ పన భయదస్సావితాయ న పరిహాయతి సామఞ్ఞా, నిబ్బానస్స సన్తికే ఉపేతి [ఠపేతి (క.)]. ఇదం, మహారాజ, చిత్తకధరకుమ్మస్స ఏకం అఙ్గం గహేతబ్బం. భాసితమ్పేతం, మహారాజ, భగవతా దేవాతిదేవేన ధమ్మపదే –

‘‘‘అప్పమాదరతో భిక్ఖు, పమాదే భయదస్సి వా;

అభబ్బో పరిహానాయ, నిబ్బానస్సేవ సన్తికే’’’తి.

చిత్తకధరకుమ్మఙ్గపఞ్హో చతుత్థో.

౪. పవనఙ్గపఞ్హో

౪. ‘‘భన్తే నాగసేన, ‘పవనస్స పఞ్చ అఙ్గాని గహేతబ్బానీ’తి యం వదేసి, కతమాని తాని పఞ్చ అఙ్గాని గహేతబ్బానీ’’తి? ‘‘యథా, మహారాజ, పవనం నామ అసుచిజనం పటిచ్ఛాదేతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన పరేసం అపరద్ధం ఖలితం పటిచ్ఛాదేతబ్బం న వివరితబ్బం. ఇదం, మహారాజ, పవనస్స పఠమం అఙ్గం గహేతబ్బం.

‘‘పున చపరం, మహారాజ, పవనం సుఞ్ఞం పచురజనేహి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన రాగదోసమోహమానదిట్ఠిజాలేహి సబ్బేహి చ కిలేసేహి సుఞ్ఞేన భవితబ్బం. ఇదం, మహారాజ, పవనస్స దుతియం అఙ్గం గహేతబ్బం.

‘‘పున చపరం, మహారాజ, పవనం వివిత్తం జనసమ్బాధరహితం, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన పాపకేహి అకుసలేహి ధమ్మేహి అనరియేహి పవివిత్తేన భవితబ్బం. ఇదం, మహారాజ, పవనస్స తతియం అఙ్గం గహేతబ్బం.

‘‘పున చపరం, మహారాజ, పవనం సన్తం పరిసుద్ధం, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన సన్తేన పరిసుద్ధేన భవితబ్బం, నిబ్బుతేన పహీనమానేన పహీనమక్ఖేన భవితబ్బం. ఇదం, మహారాజ, పవనస్స చతుత్థం అఙ్గం గహేతబ్బం.

‘‘పున చపరం, మహారాజ, పవనం అరియజనసంసేవితం, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన అరియజనసంసేవితేన భవితబ్బం. ఇదం, మహారాజ, పవనస్స పఞ్చమం అఙ్గం గహేతబ్బం. భాసితమ్పేతం, మహారాజ, భగవతా దేవాతిదేవేన సంయుత్తనికాయవరే –

‘‘‘పవివిత్తేహి అరియేహి, పహితత్తేహి ఝాయిభి;

నిచ్చం ఆరద్ధవీరియేహి, పణ్డితేహి సహావసే’’’తి.

పవనఙ్గపఞ్హో చతుత్థో.

౫. రుక్ఖఙ్గపఞ్హో

౫. ‘‘భన్తే నాగసేన, ‘రుక్ఖస్స తీణి అఙ్గాని గహేతబ్బానీ’తి యం వదేసి, కతమాని తాని తీణి అఙ్గాని గహేతబ్బానీ’’తి? ‘‘యథా, మహారాజ, రుక్ఖో నామ పుప్ఫఫలధరో, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన విముత్తిపుప్ఫసామఞ్ఞఫలధారినా భవితబ్బం. ఇదం, మహారాజ, రుక్ఖస్స పఠమం అఙ్గం గహేతబ్బం.

‘‘పున చపరం, మహారాజ, రుక్ఖో ఉపగతానమనుప్పవిట్ఠానం జనానం ఛాయం దేతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన ఉపగతానమనుప్పవిట్ఠానం పుగ్గలానం ఆమిసప్పటిసన్ధారేన వా ధమ్మప్పటిసన్థారేన వా పటిసన్థరితబ్బం. ఇదం, మహారాజ, రుక్ఖస్స దుతియం అఙ్గం గహేతబ్బం.

‘‘పున చపరం, మహారాజ, రుక్ఖో ఛాయావేమత్తం న కరోతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన సబ్బసత్తేసు వేమత్తతా న కాతబ్బా, చోరవధకపచ్చత్థికేసుపి అత్తనిపి సమసమా మేత్తాభావనా కాతబ్బా, ‘కిన్తి ఇమే సత్తా అవేరా అబ్యాపజ్జా [అబ్యాపజ్ఝా (సీ.)] అనీఘా సుఖీ అత్తానం పరిహరేయ్యు’న్తి. ఇదం, మహారాజ, రుక్ఖస్స తతియం అఙ్గం గహేతబ్బం. భాసితమ్పేతం, మహారాజ, థేరేన సారిపుత్తేన ధమ్మసేనాపతినా –

‘‘‘వధకే దేవదత్తమ్హి, చోరే అఙ్గులిమాలకే;

ధనపాలే రాహులే చ, సబ్బత్థ సమకో మునీ’’’తి.

రుక్ఖఙ్గపఞ్హో పఞ్చమో.

౬. మేఘఙ్గపఞ్హో

౬. ‘‘భన్తే నాగసేన, ‘మేఘస్స పఞ్చ అఙ్గాని గహేతబ్బానీ’తి యం వదేసి, కతమాని తాని పఞ్చ అఙ్గాని గహేతబ్బానీ’’తి? ‘‘యథా, మహారాజ, మేఘో ఉప్పన్నం రజోజల్లం వూపసమేతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన ఉప్పన్నం కిలేసరజోజల్లం వూపసమేతబ్బం. ఇదం, మహారాజ, మేఘస్స పఠమం అఙ్గం గహేతబ్బం.

‘‘పున చపరం, మహారాజ, మేఘో పథవియా ఉణ్హం నిబ్బాపేతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన మేత్తాభావనాయ సదేవకో లోకో నిబ్బాపేతబ్బో. ఇదం, మహారాజ, మేఘస్స దుతియం అఙ్గం గహేతబ్బం.

‘‘పున చపరం, మహారాజ, మేఘో సబ్బబీజాని విరుహాపేతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన సబ్బసత్తానం సద్ధం ఉప్పాదేత్వా తం సద్ధాబీజం తీసు సమ్పత్తీసు రోపేతబ్బం, దిబ్బమానుసికాసు సుఖసమ్పత్తీసు యావపరమత్థనిబ్బానసుఖసమ్పత్తి. ఇదం, మహారాజ, మేఘస్స తతియం అఙ్గం గహేతబ్బం.

‘‘పున చపరం, మహారాజ, మేఘో ఉతుతో సముట్ఠహిత్వా ధరణితలరుహే తిణరుక్ఖలతాగుమ్బఓసధివనప్పతయో పరిరక్ఖతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన యోనిసో మనసికారం నిబ్బత్తేత్వా తేన యోనిసో మనసికారేన సమణధమ్మో పరిరక్ఖితబ్బో, యోనిసో మనసికారమూలకా సబ్బే కుసలా ధమ్మా. ఇదం, మహారాజ, మేఘస్స చతుత్థం అఙ్గం గహేతబ్బం.

‘‘పున చపరం, మహారాజ, మేఘో వస్సమానో నదితళాకపోక్ఖరణియో కన్దరపదరసరసోబ్భఉదపానాని చ పరిపూరేతి ఉదకధారాహి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన ఆగమపరియత్తియా ధమ్మమేఘమభివస్సయిత్వా అధిగమకామానం మానసం పరిపూరయితబ్బం. ఇదం, మహారాజ, మేఘస్స పఞ్చమం అఙ్గం గహేతబ్బం. భాసితమ్పేతం, మహారాజ, థేరేన సారిపుత్తేన ధమ్మసేనాపతినా –

‘‘‘బోధనేయ్యం జనం దిస్వా, సతసహస్సేపి యోజనే;

ఖణేన ఉపగన్త్వాన, బోధేతి తం మహామునీ’’’తి.

మేఘఙ్గపఞ్హో ఛట్ఠో.

౭. మణిరతనఙ్గపఞ్హో

౭. ‘‘భన్తే నాగసేన, ‘మణిరతనస్స తీణి అఙ్గాని గహేతబ్బానీ’తి యం వదేసి, కతమాని తాని తీణి అఙ్గాని గహేతబ్బానీ’’తి? ‘‘యథా, మహారాజ, మణిరతనం ఏకన్తపరిసుద్ధం, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన ఏకన్తపరిసుద్ధాజీవేన భవితబ్బం. ఇదం, మహారాజ, మణిరతనస్స పఠమం అఙ్గం గహేతబ్బం.

‘‘పున చపరం, మహారాజ, మణిరతనం న కేనచి సద్ధిం మిస్సీయతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన పాపేహి పాపసహాయేహి సద్ధిం న మిస్సితబ్బం. ఇదం, మహారాజ, మణిరతనస్స దుతియం అఙ్గం గహేతబ్బం.

‘‘పున చపరం, మహారాజ, మణిరతనం జాతిరతనేహి యోజీయతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన ఉత్తమవరజాతిమన్తేహి సద్ధిం సంవసితబ్బం, పటిపన్నకఫలట్ఠసేక్ఖఫలసమఙ్గీహి సోతాపన్నసకదాగామిఅనాగామిఅరహన్తతేవిజ్జఛళభిఞ్ఞసమణమణిరతనేహి సద్ధిం సంవసితబ్బం. ఇదం, మహారాజ, మణిరతనస్స తతియం అఙ్గం గహేతబ్బం. భాసితమ్పేతం, మహారాజ, భగవతా దేవాతిదేవేన సుత్తనిపాతే –

‘‘‘సుద్ధా సుద్ధేహి సంవాసం, కప్పయవ్హో పతిస్సతా;

తతో సమగ్గా నిపకా, దుక్ఖస్సన్తం కరిస్సథా’’’తి.

మణిరతనపఞ్హో సత్తమో.

౮. మాగవికఙ్గపఞ్హో

౮. ‘‘భన్తే నాగసేన, ‘మాగవికస్స చత్తారి అఙ్గాని గహేతబ్బానీ’తి యం వదేసి, కతమాని తాని చత్తారి అఙ్గాని గహేతబ్బానీ’’తి? ‘‘యథా, మహారాజ, మాగవికో అప్పమిద్ధో హోతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన అప్పమిద్ధేన భవితబ్బం. ఇదం, మహారాజ, మాగవికస్స పఠమం అఙ్గం గహేతబ్బం.

‘‘పున చపరం, మహారాజ, మాగవికో మిగేసు యేవ చిత్తం ఉపనిబన్ధతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన ఆరమ్మణేసు యేవ చిత్తం ఉపనిబన్ధితబ్బం. ఇదం, మహారాజ, మాగవికస్స దుతియం అఙ్గం గహేతబ్బం.

‘‘పున చపరం, మహారాజ, మాగవికో కాలం కమ్మస్స జానాతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన పటిసల్లానస్స కాలో జానితబ్బో ‘అయం కాలో పటిసల్లానస్స, అయం కాలో నిక్ఖమనాయా’తి. ఇదం, మహారాజ, మాగవికస్స తతియం అఙ్గం గహేతబ్బం.

‘‘పున చపరం, మహారాజ, మాగవికో మిగం దిస్వా హాసమభిజనేతి ‘ఇమం లచ్ఛామీ’తి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన ఆరమ్మణే అభిరమితబ్బం, హాసమభిజనేతబ్బం ‘ఉత్తరిం విసేసమధిగచ్ఛిస్సామీ’తి. ఇదం, మహారాజ, మాగవికస్స చతుత్థం అఙ్గం గహేతబ్బం. భాసితమ్పేతం మహారాజ థేరేన మోఘరాజేన –

‘‘‘ఆరమ్మణే లభిత్వాన, పహితత్తేన భిక్ఖునా;

భియ్యో హాసో జనేతబ్బో, అధిగచ్ఛిస్సామి ఉత్తరి’’’న్తి.

మాగవికఙ్గపఞ్హో అట్ఠమో.

౯. బాళిసికఙ్గపఞ్హో

౯. ‘‘భన్తే నాగసేన, ‘బాళిసికస్స ద్వే అఙ్గాని గహేతబ్బానీ’తి యం వదేసి, కతమాని తాని ద్వే అఙ్గాని గహేతబ్బానీ’’తి? ‘‘యథా, మహారాజ, బాళిసికో బళిసేన మచ్ఛే ఉద్ధరతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన ఞాణేన ఉత్తరిం సామఞ్ఞఫలాని ఉద్ధరితబ్బాని. ఇదం, మహారాజ, బాళిసికస్స పఠమం అఙ్గం గహేతబ్బం.

‘‘పున చపరం, మహారాజ, బాళిసికో పరిత్తకం వధిత్వా విపులం లాభమధిగచ్ఛతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన పరిత్తలోకామిసమత్తం పరిచ్చజితబ్బం. లోకామిసమత్తం, మహారాజ, పరిచ్చజిత్వా యోగీ యోగావచరో విపులం సామఞ్ఞఫలం అధిగచ్ఛతి. ఇదం, మహారాజ, బాళిసికస్స దుతియం అఙ్గం గహేతబ్బం. భాసితమ్పేతం, మహారాజ, థేరేన రాహులేన –

‘‘‘సుఞ్ఞతఞ్చానిమిత్తఞ్చ, విమోక్ఖఞ్చాప్పణిహితం;

చతురో ఫలే ఛళభిఞ్ఞా, చజిత్వా లోకామిసం లభే’’’తి.

బాళిసికఙ్గపఞ్హో నవమో.

౧౦. తచ్ఛకఙ్గపఞ్హో

౧౦. ‘‘భన్తే నాగసేన, ‘తచ్ఛకస్స ద్వే అఙ్గాని గహేతబ్బానీ’తి యం వదేసి, కతమాని తాని ద్వే అఙ్గాని గహేతబ్బానీ’’తి? ‘‘యథా, మహారాజ, తచ్ఛకో కాళసుత్తం అనులోమేత్వా రుక్ఖం తచ్ఛతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన జినసాసనమనులోమయిత్వా సీలపథవియం పతిట్ఠహిత్వా సద్ధాహత్థేన పఞ్ఞావాసిం గహేత్వా కిలేసా తచ్ఛేతబ్బా. ఇదం, మహారాజ, తచ్ఛకస్స పఠమం అఙ్గం గహేతబ్బం.

‘‘పున చపరం, మహారాజ, తచ్ఛకో ఫేగ్గుం అపహరిత్వా సారమాదియతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన సస్సతం ఉచ్ఛేదం తం జీవం తం సరీరం అఞ్ఞం జీవం అఞ్ఞం సరీరం తదుత్తమం అఞ్ఞదుత్తమం అకతమభబ్బం అపురిసకారం అబ్రహ్మచరియవాసం సత్తవినాసం నవసత్తపాతుభావం సఙ్ఖారసస్సతభావం యో కరోతి, సో పటిసంవేదేతి, అఞ్ఞో కరోతి, అఞ్ఞో పటిసంవేదేతి, కమ్మఫలదస్సనా చ కిరియఫలదిట్ఠి చ ఇతి ఏవరూపాని చేవ అఞ్ఞాని చ వివాదపథాని అపనేత్వా సఙ్ఖారానం సభావం పరమసుఞ్ఞతం నిరీహనిజ్జీవతం [నిసత్తనిజీవతం (క.)] అచ్చన్తం సుఞ్ఞతం ఆదియితబ్బం. ఇదం, మహారాజ, తచ్ఛకస్స దుతియం అఙ్గం గహేతబ్బం. భాసితమ్పేతం, మహారాజ, భగవతా దేవాతిదేవేన సుత్తనిపాతే –

‘‘‘కారణ్డవం నిద్ధమథ, కసమ్బుం అపకస్సథ;

తతో పలాపే వాహేథ, అస్సమణే సమణమానినే.

‘‘‘నిద్ధమిత్వాన పాపిచ్ఛే, పాపఆచారగోచరే;

సుద్ధా సుద్ధేహి సంవాసం, కప్పయవ్హో పతిస్సతా;

తతో సమగ్గా నిపకా, దుక్ఖస్సన్తం కరిస్సథా’’’తి.

తచ్ఛకఙ్గపఞ్హో దసమో.

మక్కటకవగ్గో ఛట్ఠో.

తస్సుద్దానం –

మక్కటో దారకో కుమ్మో, వనం రుక్ఖో చ పఞ్చమో;

మేఘో మణి మాగవికో, బాళిసీ తచ్ఛకేన చాతి.