౫. సీహవగ్గో

౧. సీహఙ్గపఞ్హో

౧. ‘‘భన్తే నాగసేన, ‘సీహస్స సత్త అఙ్గాని గహేతబ్బానీ’తి యం వదేసి, కతమాని తాని సత్త అఙ్గాని గహేతబ్బానీ’’తి? ‘‘యథా, మహారాజ, సీహో నామ సేతవిమలపరిసుద్ధపణ్డరో, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన సేతవిమలపరిసుద్ధపణ్డరచిత్తేన బ్యపగతకుక్కుచ్చేన భవితబ్బం. ఇదం, మహారాజ, సీహస్స పఠమం అఙ్గం గహేతబ్బం.

‘‘పున చపరం, మహారాజ, సీహో చతుచరణో విక్కన్తచారీ, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన చతురిద్ధిపాదచరణేన భవితబ్బం. ఇదం, మహారాజ, సీహస్స దుతియం అఙ్గం గహేతబ్బం.

‘‘పున చపరం, మహారాజ, సీహో అభిరూపరుచిరకేసరీ, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన అభిరూపరుచిరసీలకేసరినా భవితబ్బం. ఇదం, మహారాజ, సీహస్స తతియం అఙ్గం గహేతబ్బం.

‘‘పున చపరం, మహారాజ, సీహో జీవితపరియాదానేపి న కస్సచి ఓనమతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన చీవరపిణ్డపాతసేనాసనగిలానపచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారపరియాదానేపి న కస్సచి ఓనమితబ్బం. ఇదం, మహారాజ, సీహస్స చతుత్థం అఙ్గం గహేతబ్బం.

‘‘పున చపరం, మహారాజ, సీహో సపదానభక్ఖో యస్మిం ఓకాసే నిపతతి, తత్థేవ యావదత్థం భక్ఖయతి, న వరమంసం విచినాతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన సపదానభక్ఖేన భవితబ్బం, న కులాని విచినితబ్బాని, న పుబ్బగేహం హిత్వా కులాని ఉపసఙ్కమితబ్బాని, న భోజనం విచినితబ్బం, యస్మిం ఓకాసే కబళం ఆదీయతి, తస్మిం యేవ ఓకాసే భుఞ్జితబ్బం సరీరయాపనత్థం [సరీరయాపనమత్తం (సీ. పీ.)], న వరభోజనం విచినితబ్బం. ఇదం, మహారాజ, సీహస్స పఞ్చమం అఙ్గం గహేతబ్బం.

‘‘పున చపరం, మహారాజ, సీహో అసన్నిధిభక్ఖో, సకిం గోచరం భక్ఖయిత్వా న పున తం ఉపగచ్ఛతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన అసన్నిధికారపరిభోగినా భవితబ్బం. ఇదం, మహారాజ, సీహస్స ఛట్ఠం అఙ్గం గహేతబ్బం.

‘‘పున చపరం, మహారాజ, సీహో భోజనం అలద్ధా న పరితస్సతి, లద్ధాపి భోజనం అగధితో [అగథితో (సీ.)] అముచ్ఛితో అనజ్ఝోసన్నో పరిభుఞ్జతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన భోజనం అలద్ధా న పరితస్సితబ్బం, లద్ధాపి భోజనం అగధితేన అముచ్ఛితేన అనజ్ఝోసన్నేన ఆదీనవదస్సావినా నిస్సరణపఞ్ఞేన పరిభుఞ్జితబ్బం. ఇదం, మహారాజ, సీహస్స సత్తమం అఙ్గం గహేతబ్బం. భాసితమ్పేతం, మహారాజ, భగవతా దేవాతిదేవేన సంయుత్తనికాయవరే థేరం మహాకస్సపం పరికిత్తయమానేన –

‘సన్తుట్ఠోయం, భిక్ఖవే, కస్సపో ఇతరీతరేన పిణ్డపాతేన, ఇతరీతరపిణ్డపాతసన్తుట్ఠియా చ వణ్ణవాదీ, న చ పిణ్డపాతహేతు అనేసనం అప్పతిరూపం ఆపజ్జతి, అలద్ధా చ పిణ్డపాతం న పరితస్సతి, లద్ధా చ పిణ్డపాతం అగధితో అముచ్ఛితో అనజ్ఝోసన్నో ఆదీనవదస్సావీ నిస్సరణపఞ్ఞో పరిభుఞ్జతీ’’’తి.

సీహఙ్గపఞ్హో పఠమో.

౨. చక్కవాకఙ్గపఞ్హో

౨. ‘‘భన్తే నాగసేన, ‘చక్కవాకస్స తీణి అఙ్గాని గహేతబ్బానీ’తి యం వదేసి, కతమాని తాని తీణి అఙ్గాని గహేతబ్బానీతి’’? ‘‘యథా, మహారాజ, చక్కవాకో యావ జీవితపరియాదానా దుతియికం న విజహతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన యావ జీవితపరియాదానా యోనిసో మనసికారో న విజహితబ్బో. ఇదం, మహారాజ, చక్కవాకస్స పఠమం అఙ్గం గహేతబ్బం.

‘‘పున చపరం, మహారాజ, చక్కవాకో సేవాలపణకభక్ఖో, తేన చ సన్తుట్ఠిం ఆపజ్జతి, తాయ చ సన్తుట్ఠియా బలేన చ వణ్ణేన చ న పరిహాయతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన యథాలాభసన్తోసో కరణీయో, యథాలాభసన్తుట్ఠో ఖో, మహారాజ, యోగీ యోగావచరో న పరిహాయతి సీలేన, న పరిహాయతి సమాధినా, న పరిహాయతి పఞ్ఞాయ, న పరిహాయతి విముత్తియా, న పరిహాయతి విముత్తిఞాణదస్సనేన, న పరిహాయతి సబ్బేహి కుసలేహి ధమ్మేహి. ఇదం, మహారాజ, చక్కవాకస్స దుతియం అఙ్గం గహేతబ్బం.

‘‘పున చపరం, మహారాజ, చక్కవాకో పాణే న విహేఠయతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన నిహితదణ్డేన నిహితసత్థేన లజ్జినా దయాపన్నేన సబ్బపాణభూతహితానుకమ్పినా భవితబ్బం. ఇదం, మహారాజ, చక్కవాకస్స తతియం అఙ్గం గహేతబ్బం. భాసతమ్పేతం, మహారాజ, భగవతా దేవాతిదేవేన చక్కవాకజాతకే –

‘‘‘యో న హన్తి న ఘాతేతి, న జినాతి న జాపయే;

మేత్తంసో [అహింసా (సీ. పీ.)] సబ్బభూతేసు, వేరం తస్స న కేనచీ’’’తి.

చక్కవాకఙ్గపఞ్హో దుతియో.

౩. పేణాహికఙ్గపఞ్హో

౩. ‘‘భన్తే నాగసేన, ‘పేణాహికాయ ద్వే అఙ్గాని గహేతబ్బానీ’తి యం వదేసి, కతమాని తాని ద్వే అఙ్గాని గహేతబ్బానీ’’తి? ‘‘యథా, మహారాజ, పేణాహికా సకపతిమ్హి ఉసూయాయ ఛాపకే న పోసయతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన సకమనే [సకమనో (క.)] కిలేసే ఉప్పన్నే ఉసూయాయితబ్బం, సతిపట్ఠానేన సమ్మాసంవరసుసిరే పక్ఖిపిత్వా మనోద్వారే కాయగతాసతి భావేతబ్బా. ఇదం, మహారాజ, పేణాహికాయ పఠమం అఙ్గం గహేతబ్బం.

‘‘పున చపరం, మహారాజ, పేణాహికా పవనే దివసం గోచరం చరిత్వా సాయం పక్ఖిగణం ఉపేతి అత్తనో గుత్తియా, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన ఏకకేన పవివేకం సేవితబ్బం సంయోజనపరిముత్తియా, తత్ర రతిం అలభమానేన ఉపవాదభయపరిరక్ఖణాయ సఙ్ఘం ఓసరిత్వా సఙ్ఘరక్ఖితేన వసితబ్బం. ఇదం, మహారాజ, పేణాహికాయ దుతియం అఙ్గం గహేతబ్బం. భాసితమ్పేతం, మహారాజ, బ్రహ్మునా సహమ్పతినా భగవతో సన్తికే –

‘‘‘సేవేథ పన్తాని సేనాసనాని, చరేయ్య సంయోజనవిప్పమోక్ఖా;

సచే రతిం నాధిగచ్ఛేయ్య తత్థ, సఙ్ఘే వసే రక్ఖితత్తో సతీమా’’’తి.

పేణాహికఙ్గపఞ్హో తతియో.

౪. ఘరకపోతఙ్గపఞ్హో

౪. ‘‘భన్తే నాగసేన, ‘ఘరకపోతస్స ఏకం అఙ్గం గహేతబ్బ’న్తి యం వదేసి, కతమం తం ఏకం అఙ్గం గహేతబ్బ’’న్తి? ‘‘యథా, మహారాజ, ఘరకపోతో పరగేహే వసమానో న తేసం కిఞ్చి భణ్డస్స నిమిత్తం గణ్హాతి, మజ్ఝత్తో వసతి సఞ్ఞాబహులో, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన పరకులం ఉపగతేన తస్మిం కులే ఇత్థీనం వా పురిసానం వా మఞ్చే వా పీఠే వా వత్థే వా అలఙ్కారే వా ఉపభోగే వా పరిభోగే వా భోజనవికతీసు వా న నిమిత్తం గహేతబ్బం, మజ్ఝత్తేన భవితబ్బం, సమణసఞ్ఞా పచ్చుపట్ఠపేతబ్బా. ఇదం, మహారాజ, ఘరకపోతస్స ఏకం అఙ్గం గహేతబ్బం. భాసితమ్పేతం, మహారాజ, భగవతా దేవాతిదేవేన చూళనారదజాతకే –

‘‘‘పవిసిత్వా పరకులం, పానత్థం భోజనాయ వా [పానేసు భోజనేసు వా (సీ. పీ.)];

మితం ఖాదే మితం భుఞ్జే, న చ రూపే మనం కరే’’’తి.

ఘరకపోతఙ్గపఞ్హో చతుత్థో.

౫. ఉలూకఙ్గపఞ్హో

౫. ‘‘భన్తే నాగసేన, ‘ఉలూకస్స ద్వే అఙ్గాని గహేతబ్బానీ’తి యం వదేసి, కతమాని తాని ద్వే అఙ్గాని గహేతబ్బానీ’’తి? ‘‘యథా, మహారాజ, ఉలూకో కాకేహి పటివిరుద్ధో, రత్తిం కాకసఙ్ఘం గన్త్వా బహూపి కాకే హనతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన అఞ్ఞాణేన పటివిరుద్ధో కాతబ్బో, ఏకేన రహో నిసీదిత్వా అఞ్ఞాణం సమ్పమద్దితబ్బం, మూలతో ఛిన్దితబ్బం. ఇదం, మహారాజ, ఉలూకస్స పఠమం గహేతబ్బం.

‘‘పున చపరం, మహారాజ, ఉలూకో సుప్పటిసల్లీనో హోతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన పటిసల్లానారామేన భవితబ్బం పటిసల్లానరతేన. ఇదం, మహారాజ, ఉలూకస్స దుతియం అఙ్గం గహేతబ్బం. భాసితమ్పేతం, మహారాజ, భగవతా దేవాతిదేవేన సంయుత్తనికాయవరే –

‘‘‘ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు పటిసల్లానారామో పటిసల్లానరతో ‘‘ఇదం దుక్ఖ’’న్తి యథాభూతం పజానాతి, ‘‘అయం దుక్ఖసముదయో’’తి యథా భూథం పజానాతి, ‘‘అయం దుక్ఖనిరోధో’’తి యథాభూతం పజానాతి, ‘‘అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా’’తి యథాభూతం పజానాతీ’’’తి.

ఉలూకఙ్గపఞ్హో పఞ్చమో.

౬. సతపత్తఙ్గపఞ్హో

౬. ‘‘భన్తే నాగసేన, ‘సతపత్తస్స ఏకం అఙ్గం గహేతబ్బ’న్తి యం వదేసి, కతమం తం ఏకం అఙ్గం గహేతబ్బ’’న్తి? ‘‘యథా, మహారాజ, సతపత్తో రవిత్వా పరేసం ఖేమం వా భయం వా ఆచిక్ఖతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన పరేసం ధమ్మం దేసయమానేన వినిపాతం భయతో దస్సయితబ్బం, నిబ్బానం ఖేమతో దస్సయితబ్బం. ఇదం, మహారాజ, సతపత్తస్స ఏకం అఙ్గం గహేతబ్బం. భాసితమ్పేతం, మహారాజ, థేరేన పిణ్డోలభారద్వాజేన –

‘‘‘నిరయే భయసన్తాసం, నిబ్బానే విపులం సుఖం;

ఉభయానేతానత్థాని దస్సేతబ్బాని యోగినా’’’తి.

సతపత్తఙ్గపఞ్హో ఛట్ఠో.

౭. వగ్గులిఙ్గపఞ్హో

౭. ‘‘భన్తే నాగసేన, ‘వగ్గులిస్స ద్వే అఙ్గాని గహేతబ్బానీ’తి యం వదేసి, కతమాని తాని ద్వే అఙ్గాని గహేతబ్బానీ’’తి? ‘‘యథా, మహారాజ, వగ్గులి గేహం పవిసిత్వా విచరిత్వా నిక్ఖమతి, న తత్థ పలిబుద్ధతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన గామం పిణ్డాయ పవిసిత్వా సపదానం విచరిత్వా పటిలద్ధలాభేన ఖిప్పమేవ నిక్ఖమితబ్బం, న తత్థ పలిబుద్ధేన భవితబ్బం. ఇదం, మహారాజ, వగ్గులిస్స పఠమం అఙ్గం గహేతబ్బం.

‘‘పున చపరం, మహారాజ, వగ్గులి పరగేహే వసమానో న తేసం పరిహానిం కరోతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన కులాని ఉపసఙ్కమిత్వా అతియాచనాయ వా విఞ్ఞత్తిబహులతాయ వా కాయదోసబహులతాయ వా అతిభాణితాయ వా సమానసుఖదుక్ఖతాయ వా న తేసం కోచి విప్పటిసారో కరణీయో, నపి తేసం మూలకమ్మం పరిహాపేతబ్బం, సబ్బథా వడ్ఢి యేవ ఇచ్ఛితబ్బా. ఇదం, మహారాజ, వగ్గులిస్స దుతియం అఙ్గం గహేతబ్బం. భాసితమ్పేతం, మహారాజ, భగవతా దేవాతిదేవేన దీఘనికాయవరే లక్ఖణసుత్తన్తే –

‘‘‘సద్ధాయ సీలేన సుతేన బుద్ధియా, చాగేన ధమ్మేన బహూహి సాధుహి;

ధనేన ధఞ్ఞేన చ ఖేత్తవత్థునా, పుత్తేహి దారేహి చతుప్పదేహి చ.

‘‘‘ఞాతీహి మిత్తేహి చ బన్ధవేహి, బలేన వణ్ణేన సుఖేన చూభయం;

కథం న హాయేయ్యుం పరేతి ఇచ్ఛతి, అత్థసమిద్ధిఞ్చ పనాభికఙ్ఖతీ’’’తి.

వగ్గులిఙ్గపఞ్హో సత్తమో.

౮. జలూకఙ్గపఞ్హో

౮. ‘‘భన్తే నాగసేన, ‘జలూకాయ ఏకం అఙ్గం గహేతబ్బ’న్తి యం వదేసి, కతమం తం ఏకం అఙ్గం గహేతబ్బ’’న్తి? ‘‘యథా, మహారాజ, జలూకా యత్థ అల్లీయతి, తత్థేవ దళ్హం అల్లీయిత్వా రుహిరం పివతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన యస్మిం ఆరమ్మణే చిత్తం అల్లీయతి, తం ఆరమ్మణం వణ్ణతో చ సణ్ఠానతో చ దిసతో చ ఓకాసతో చ పరిచ్ఛేదతో చ లిఙ్గతో చ నిమిత్తతో చ దళ్హం పతిట్ఠాపేత్వా తేనేవారమ్మణేన విముత్తిరసమసేచనకం పాతబ్బం. ఇదం, మహారాజ, జలూకాయ ఏకం అఙ్గం గహేతబ్బం. భాసితమ్పేతం, మహారాజ, థేరేన అనురుద్ధేన –

‘‘‘పరిసుద్ధేన చిత్తేన, ఆరమ్మణే పతిట్ఠాయ;

తేన చిత్తేన పాతబ్బం, విముత్తిరసమసేచన’’’న్తి.

జలూకఙ్గపఞ్హో అట్ఠమో.

౯. సప్పఙ్గపఞ్హో

౯. ‘‘భన్తే నాగసేన, ‘సప్పస్స తీణి అఙ్గాని గహేతబ్బానీ’తి యం వదేసి, కతమాని తాని తీణి అఙ్గాని గహేతబ్బానీ’’తి? ‘‘యథా, మహారాజ, సప్పో ఉరేన గచ్ఛతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన పఞ్ఞాయ చరితబ్బం, పఞ్ఞాయ చరమానస్స ఖో, మహారాజ, యోగినో చిత్తం ఞాయే చరతి, విలక్ఖణం వివజ్జేతి, సలక్ఖణం భావేతి. ఇదం, మహారాజ, సప్పస్స పఠమం అఙ్గం గహేతబ్బం.

‘‘పున చపరం, మహారాజ, సప్పో చరమానో ఓసధం పరివజ్జేన్తో చరతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన దుచ్చరితం పరివజ్జేన్తేన చరితబ్బం. ఇదం, మహారాజ, సప్పస్స దుతియం అఙ్గం గహేతబ్బం.

‘‘పున చపరం, మహారాజ, సప్పో మనుస్సే దిస్వా తప్పతి [మనుస్సం దిస్వా కమ్పతి (క.)] సోచతి చిన్తయతి, ఏవమేవ ఖో మహారాజ యోగినా యోగావచరేన కువితక్కే, వితక్కేత్వా అరతిం ఉప్పాదయిత్వా తప్పితబ్బం సోచితబ్బం చిన్తయితబ్బం ‘పమాదేన మే దివసో వీతినామితో, న సో పున సక్కా లద్ధు’న్తి. ఇదం, మహారాజ, సప్పస్స తతియం అఙ్గం గహేతబ్బం. భాసితమ్పేతం, మహారాజ, భగవతా భల్లాటియజాతకే ద్విన్నం కిన్నరానం –

‘‘‘మయేకరత్తం [యమేకరత్తిం (సీ. పీ.)] విప్పవసిమ్హ లుద్ద, అకామకా అఞ్ఞమఞ్ఞం సరన్తా;

తమేకరత్తం [తమేకరత్తిం (సీ. పీ.)] అనుతప్పమానా, సోచామ ‘సా రత్తి పున నహేస్సతీ’’’తి.

సప్పఙ్గపఞ్హో నవమో.

౧౦. అజగరఙ్గపఞ్హో

౧౦. ‘‘భన్తే నాగసేన, ‘అజగరస్స ఏకం అఙ్గం గహేతబ్బ’న్తి యం వదేసి, కతమం తం ఏకం అఙ్గం గహేతబ్బ’’న్తి? ‘‘యథా, మహారాజ, అజగరో మహతిమహాకాయో బహూపి దివసే ఊనూదరో దీనతరో కుచ్ఛిపూరం ఆహారం న లభతి, అపరిపుణ్ణో యేవ యావదేవ సరీరయాపనమత్తకేన యాపేతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినో యోగావచరస్స భిక్ఖాచరియప్పసుతస్స పరపిణ్డముపగతస్స పరదిన్నప్పాటికఙ్ఖిస్స సయంగాహప్పటివిరతస్స దుల్లభం ఉదరపరిపూరం ఆహారం, అపి చ అత్థవసికేన కులపుత్తేన చత్తారో పఞ్చ ఆలోపే అభుఞ్జిత్వా అవసేసం ఉదకేన పరిపూరేతబ్బం. ఇదం, మహారాజ, అజగరస్స ఏకం అఙ్గం గహేతబ్బం. భాసితమ్పేతం, మహారాజ, థేరేన సారిపుత్తేన ధమ్మసేనాపతినా –

‘‘‘అల్లం సుక్ఖం వా భుఞ్జన్తో, న బాళ్హం సుహితో సియా;

ఊనూదరో మితాహారో, సతో భిక్ఖు పరిబ్బజే.

‘‘‘చత్తారో పఞ్చ ఆలోపే, అభుత్వా ఉదకం పివే;

అలం ఫాసు విహారాయ, పహితత్తస్స భిక్ఖునో’’’తి.

అజగరఙ్గపఞ్హో దసమో.

సీహవగ్గో పఞ్చమో.

తస్సుద్దానం –

కేసరీ చక్కవాకో చ, పేణాహి ఘరకపోతకో;

ఉలూకో సతపత్తో చ, వగ్గులి చ జలూపికా;

సప్పో అజగరో చేవ, వగ్గో తేన పవుచ్చతీతి.