౪. ఉపచికావగ్గో

౧. ఉపచికఙ్గపఞ్హో

౧. ‘‘భన్తే నాగసేన, ‘ఉపచికాయ ఏకం అఙ్గం గహేతబ్బ’న్తి యం వదేసి, కతమం తం ఏకం అఙ్గం గహేతబ్బ’’న్తి? ‘‘యథా, మహారాజ, ఉపచికా ఉపరి ఛదనం కత్వా అత్తానం పిదహిత్వా గోచరాయ చరతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన సీలసంవరఛదనం కత్వా మానసం పిదహిత్వా పిణ్డాయ చరితబ్బం, సీలసంవరఛదనేన ఖో, మహారాజ, యోగీ యోగావచరో సబ్బభయసమతిక్కన్తో హోతి. ఇదం, మహారాజ, ఉపచికాయ ఏకం అఙ్గం గహేతబ్బం, భాసితమ్పేతం, మహారాజ, థేరేన ఉపసేనేన వఙ్గన్తపుత్తేన –

‘‘‘సీలసంవరఛదనం, యోగీ కత్వాన మానసం;

అనుపలిత్తో లోకేన, భయా చ పరిముచ్చతీ’’’తి.

ఉపచికఙ్గపఞ్హో పఠమో.

౨. బిళారఙ్గపఞ్హో

౨. ‘‘భన్తే నాగసేన, ‘బిళారస్స ద్వే అఙ్గాని గహేతబ్బానీ’తి యం వదేసి, కతమాని తాని ద్వే అఙ్గాని గహేతబ్బానీ’’తి? ‘‘యథా, మహారాజ, బిళారో గుహాగతోపి సుసిరగతోపి హమ్మియన్తరగతోపి ఉన్దూరం యేవ పరియేసతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన గామగతేనాపి అరఞ్ఞగతేనాపి రుక్ఖమూలగతేనాపి సుఞ్ఞాగారగతేనాపి సతతం సమితం అప్పమత్తేన కాయగతాసతిభోజనం యేవ పరియేసితబ్బం. ఇదం, మహారాజ, బిళారస్స పఠమం అఙ్గం గహేతబ్బం.

‘‘పున చపరం, మహారాజ, బిళారో ఆసన్నే యేవ గోచరం పరియేసతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన ఇమేసు యేవ పఞ్చసు ఉపాదానక్ఖన్ధేసు ఉదయబ్బయానుపస్సినా విహరితబ్బం ‘ఇతి రూపం ఇతి రూపస్స సముదయో ఇతి రూపస్స అత్థఙ్గమో, ఇతి వేదనా ఇతి వేదనాయ సముదయో ఇతి వేదనాయ అత్థఙ్గమో, ఇతి సఞ్ఞా ఇతి సఞ్ఞాయ సముదయో ఇతి సఞ్ఞాయ అత్థఙ్గమో, ఇతి సఙ్ఖారా ఇతి సఙ్ఖారానం సముదయో ఇతి సఙ్ఖారానం అత్థఙ్గమో, ఇతి విఞ్ఞాణం ఇతి విఞ్ఞాణస్స సముదయో ఇతి విఞ్ఞాణస్స అత్థఙ్గమో’తి. ఇదం, మహారాజ, బిళారస్స దుతియం అఙ్గం గహేతబ్బం. భాసితమ్పేతం, మహారాజ, భగవతా దేవాతిదేవేన –

‘‘‘న ఇతో దూరే భవితబ్బం, భవగ్గం కిం కరిస్సతి;

పచ్చుప్పన్నమ్హి వోహారే, సకే కాయమ్హి విన్దథా’’’తి.

బిళారఙ్గపఞ్హో దుతియో.

౩. ఉన్దూరఙ్గపఞ్హో

౩. ‘‘భన్తే నాగసేన, ‘ఉన్దూరస్స [ఉన్దురస్స (స్యా. క.)] ఏకం అఙ్గం గహేతబ్బ’న్తి యం వదేసి, కతమం తం ఏకం అఙ్గం గహేతబ్బ’’న్తి? ‘‘యథా, మహారాజ, ఉన్దూరో ఇతోచితో చ విచరన్తో ఆహారూపాసీసకో యేవ చరతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన ఇతోచితో చ విచరన్తేన యోనిసో మనసికారూపాసీసకేనేవ భవితబ్బం. ఇదం, మహారాజ, ఉన్దూరస్స ఏకం అఙ్గం గహేతబ్బం. భాసితమ్పేతం, మహారాజ, థేరేన ఉపసేనేన వఙ్గన్తపుత్తేన –

‘‘‘ధమ్మాసీసం [ధమ్మసీసం (సీ. పీ.)] కరిత్వాన, విహరన్తో విపస్సకో;

అనోలీనో విహరతి, ఉపసన్తో సదా సతో’’’తి.

ఉన్దూరఙ్గపఞ్హో తతియో.

౪. విచ్ఛికఙ్గపఞ్హో

౪. ‘‘భన్తే నాగసేన, ‘విచ్ఛికస్స ఏకం అఙ్గం గహేతబ్బ’న్తి యం వదేసి, కతమం తం ఏకం అఙ్గం గహేతబ్బ’’న్తి? ‘‘యథా, మహారాజ, విచ్ఛికో నఙ్గులావుధో నఙ్గులం ఉస్సాపేత్వా చరతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన ఞాణావుధేన భవితబ్బం, ఞాణం ఉస్సాపేత్వా విహరితబ్బం. ఇదం, మహారాజ, విచ్ఛికస్స ఏకం అఙ్గం గహేతబ్బం. భాసితమ్పేతం, మహారాజ, థేరేన ఉపసేనేన వఙ్గన్తపుత్తేన –

‘‘‘ఞాణఖగ్గం గహేత్వాన, విహరన్తో విపస్సకో;

పరిముచ్చతి సబ్బభయా, దుప్పసహో చ సో భవే’’’తి.

విచ్ఛికఙ్గపఞ్హో చతుత్థో.

౫. నకులఙ్గపఞ్హో

౫. ‘‘భన్తే నాగసేన, ‘నకులస్స ఏకం అఙ్గం గహేతబ్బ’న్తి యం వదేసి, కతమం తం ఏకం అఙ్గం గహేతబ్బ’’న్తి? ‘‘యథా, మహారాజ, నకులో ఉరగముపగచ్ఛన్తో భేసజ్జేన కాయం పరిభావేత్వా ఉరగముపగచ్ఛతి గహేతుం, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన కోధాఘాతబహులం కలహవిగ్గహవివాదవిరోధాభిభూతం లోకముపగచ్ఛన్తేన మేత్తాభేసజ్జేన మానసం అనులిమ్పితబ్బం. ఇదం, మహారాజ, నకులస్స ఏకం అఙ్గం గహేతబ్బం. భాసితమ్పేతం, మహారాజ, థేరేన సారిపుత్తేన ధమ్మసేనాపతినా –

‘‘‘తస్మా సకం పరేసమ్పి, కాతబ్బా మేత్తభావనా;

మేత్తచిత్తేన ఫరితబ్బం, ఏతం బుద్ధాన సాసన’’’న్తి.

నకులఙ్గపఞ్హో పఞ్చమో.

౬. జరసిఙ్గాలఙ్గపఞ్హో

౬. ‘‘భన్తే నాగసేన, ‘జరసిఙ్గాలస్స ద్వే అఙ్గాని గహేతబ్బానీ’తి యం వదేసి, కతమాని తాని ద్వే అఙ్గాని గహేతబ్బానీ’’తి? ‘‘యథా, మహారాజ, జరసిఙ్గాలో భోజనం పటిలభిత్వా అజిగుచ్ఛమానో యావదత్థం ఆహరయతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన భోజనం పటిలభిత్వా అజిగుచ్ఛమానేన సరీరయాపనమత్తమేవ పరిభుఞ్జితబ్బం. ఇదం, మహారాజ, జరసిఙ్గాలస్స పఠమం అఙ్గం గహేతబ్బం. భాసితమ్పేతం, మహారాజ, థేరేన మహాకస్సపేన –

‘‘‘సేనాసనమ్హా ఓరుయ్హ, గామం పిణ్డాయ పావిసిం;

భుఞ్జన్తం పురిసం కుట్ఠిం, సక్కచ్చ నం ఉపట్ఠహిం.

‘‘‘సో మే పక్కేన హత్థేన, ఆలోపం ఉపనామయి;

ఆలోపం పక్ఖిపన్తస్స, అఙ్గులిపేత్థ ఛిజ్జథ.

‘‘‘కుట్టమూలఞ్చ నిస్సాయ, ఆలోపం తం అభుఞ్జిసం;

భుఞ్జమానే వా భుత్తే వా, జేగుచ్ఛం మే న విజ్జతీ’తి.

‘‘పున చపరం, మహారాజ, జరసిఙ్గాలో భోజనం పటిలభిత్వా న విచినాతి లూఖం వా పణీతం వాతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన భోజనం పటిలభిత్వా న విచినితబ్బం ‘లూఖం వా పణీతం వా సమ్పన్నం వా అసమ్పన్నం వా’తి, యథాలద్ధేన సన్తుస్సితబ్బం. ఇదం, మహారాజ, జరసిఙ్గాలస్స దుతియం అఙ్గం గహేతబ్బం. భాసితమ్పేతం, మహారాజ, థేరేన ఉపసేనేన వఙ్గన్తపుత్తేన –

‘‘‘లూఖేనపి చ సన్తుస్సే, నాఞ్ఞం పత్థే రసం బహుం;

రసేసు అనుగిద్ధస్స, ఝానే న రమతే [రమతీ (సీ. పీ.)] మనో;

ఇతరీతరేన సన్తుట్ఠో [సన్తుట్ఠే (సీ. పీ.)], సామఞ్ఞం పరిపూరతీ’’’తి.

జరసిఙ్గాలఙ్గపఞ్హో ఛట్ఠో.

౭. మిగఙ్గపఞ్హో

౭. ‘‘భన్తే నాగసేన, ‘మిగస్స తీణి అఙ్గాని గహేతబ్బానీ’తి యం వదేసి, కతమాని తాని తీణి అఙ్గాని గహేతబ్బానీ’’తి? ‘‘యథా, మహారాజ, మిగో దివా అరఞ్ఞే చరతి, రత్తిం అబ్భోకాసే, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన దివా అరఞ్ఞే విహరితబ్బం, రత్తిం అబ్భోకాసే. ఇదం, మహారాజ, మిగస్స పఠమం అఙ్గం గహేతబ్బం.

‘‘భాసితమ్పేతం, మహారాజ, భగవతా దేవాతిదేవేన లోమహంసనపరియాయే –

‘సో ఖో అహం, సారిపుత్త, యా తా రత్తియో సీతా హేమన్తికా అన్తరట్ఠకా హిమపాతసమయా [అన్తరట్ఠకే హిమపాతసమయే (సీ. పీ. క.)], తథారూపాసు రత్తీసు రత్తిం అబ్భోకాసే విహరామి, దివా వనసణ్డే. గిమ్హానం పచ్ఛిమే మాసే దివా అబ్భోకాసే విహరామి, రత్తిం వనసణ్డే’తి.

‘‘పున చపరం, మహారాజ, మిగో సత్తిమ్హి వా సరే వా ఓపతన్తే వఞ్చేతి [వజ్జేతి (క.)] పలాయతి, న కాయముపనేతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన కిలేసేసు ఓపతన్తేసు వఞ్చయితబ్బం [వజ్జయితబ్బం (క.)] పలాయితబ్బం, న చిత్తముపనేతబ్బం. ఇదం, మహారాజ, మిగస్స దుతియం అఙ్గం గహేతబ్బం.

‘‘పున చపరం, మహారాజ, మిగో మనుస్సే దిస్వా యేన వా తేన వా పలాయతి ‘మా మం తే అద్దసంసూ’తి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన భణ్డనకలహవిగ్గహవివాదసీలే దుస్సీలే కుసీతే సఙ్గణికారామే దిస్వా యేన వా తేన వా పలాయితబ్బం ‘మా మం తే అద్దసంసు, అహఞ్చ తే మా అద్దస’న్తి. ఇదం, మహారాజ, మిగస్స తతియం అఙ్గం గహేతబ్బం. భాసితమ్పేతం, మహారాజ, థేరేన సారిపుత్తేన ధమ్మసేనాపతినా –

‘‘‘మా మే కదాచి పాపిచ్ఛో, కుసీతో హీనవీరియో;

అప్పస్సుతో అనాచారో, సమ్మతో [సమేతో (సీ. పీ.)] అహు కత్థచీ’’’తి.

మిగఙ్గపఞ్హో సత్తమో.

౮. గోరూపఙ్గపఞ్హో

౮. ‘‘భన్తే నాగసేన, ‘గోరూపస్స చత్తారి అఙ్గాని గహేతబ్బానీ’తి యం వదేసి, కతమాని తాని చత్తారి అఙ్గాని గహేతబ్బానీ’’తి? ‘‘యథా, మహారాజ, గోరూపో సకం గేహం న విజహతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన సకో కాయో న విజహితబ్బో ‘అనిచ్చుచ్ఛాదనపరిమద్దనభేదనవికిరణవిద్ధంసనధమ్మో అయం కాయో’తి. ఇదం, మహారాజ, గోరూపస్స పఠమం అఙ్గం గహేతబ్బం.

‘‘పున చపరం, మహారాజ, గోరూపో ఆదిన్నధురో సుఖదుక్ఖేన ధురం వహతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన ఆదిన్నబ్రహ్మచరియేన సుఖదుక్ఖేన యావ జీవితపరియాదానా ఆపాణకోటికం బ్రహ్మచరియం చరితబ్బం. ఇదం, మహారాజ, గోరూపస్స దుతియం అఙ్గం గహేతబ్బం.

‘‘పున చపరం, మహారాజ, గోరూపో ఛన్దేన ఘాయమానో పానీయం పివతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన ఆచరియుపజ్ఝాయానం అనుసిట్ఠి ఛన్దేన పేమేన పసాదేన ఘాయమానేన పటిగ్గహేతబ్బా. ఇదం, మహారాజ, గోరూపస్స తతియం అఙ్గం గహేతబ్బం.

‘‘పున చపరం, మహారాజ, గోరూపో యేన కేనచి వాహియమానో వహతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన థేరనవమజ్ఝిమభిక్ఖూనమ్పి గిహిఉపాసకస్సాపి ఓవాదానుసాసనీ సిరసా సమ్పటిచ్ఛితబ్బా. ఇదం, మహారాజ, గోరూపస్స చతుత్థం అఙ్గం గహేతబ్బం. భాసితమ్పేతం, మహారాజ, థేరేన సారిపుత్తేన ధమ్మసేనాపతినా –

‘‘‘తదహు పబ్బజితో సన్తో, జాతియా సత్తవస్సికో;

సోపి మం అనుసాసేయ్య, సమ్పటిచ్ఛామి మత్థకే [ముద్ధనా (సీ.)].

‘‘‘తిబ్బం ఛన్దఞ్చ పేమఞ్చ, తస్మిం దిస్వా ఉపట్ఠపే;

ఠపేయ్యాచరియట్ఠానే, సక్కచ్చ నం పునప్పున’’’న్తి.

గోరూపఙ్గపఞ్హో అట్ఠమో.

౯. వరాహఙ్గపఞ్హో

౯. ‘‘భన్తే నాగసేన, ‘వరాహస్స ద్వే అఙ్గాని గహేతబ్బానీ’తి యం వదేసి, కతమాని తాని ద్వే అఙ్గాని గహేతబ్బానీ’’తి? ‘‘యథా, మహారాజ, వరాహో సన్తత్తకఠితే [సన్తత్తకఠినే (సీ. పీ.)] గిమ్హసమయే సమ్పత్తే ఉదకం ఉపగచ్ఛతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన దోసేన చిత్తే ఆలుళితఖలితవిబ్భన్తసన్తత్తే సీతలామతపణీతమేత్తాభావనం ఉపగన్తబ్బం. ఇదం, మహారాజ, వరాహస్స పఠమం అఙ్గం గహేతబ్బం.

‘‘పున చపరం, మహారాజ, వరాహో చిక్ఖల్లముదకముపగన్త్వా నాసికాయ పథవిం ఖణిత్వా దోణిం కత్వా దోణికాయ సయతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన మానసే కాయం నిక్ఖిపిత్వా ఆరమ్మణన్తరగతేన సయితబ్బం. ఇదం, మహారాజ, వరాహస్స దుతియం అఙ్గం గహేతబ్బం. భాసితమ్పేతం, మహారాజ, థేరేన పిణ్డోలభారద్వాజేన –

‘‘‘కాయే [కాయేన (క.)] సభావం దిస్వాన, విచినిత్వా విపస్సకో;

ఏకాకియో అదుతియో, సేతి ఆరమ్మణన్తరే’’’తి.

వరాహఙ్గపఞ్హో నవమో.

౧౦. హత్థిఙ్గపఞ్హో

౧౦. ‘‘భన్తే నాగసేన, ‘హత్థిస్స పఞ్చ అఙ్గాని గహేతబ్బానీ’తి యం వదేసి, కతమాని తాని పఞ్చ అఙ్గాని గహేతబ్బానీ’’తి? ‘‘యథా, మహారాజ, హత్థీ నామ చరన్తో యేవ పథవిం దాలేతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన కాయం సమ్మసమానేనేవ సబ్బే కిలేసా దాలేతబ్బా. ఇదం, మహారాజ, హత్థిస్స పఠమం అఙ్గం గహేతబ్బం.

‘‘పున చపరం, మహారాజ, హత్థీ సబ్బకాయేనేవ అపలోకేతి, ఉజుకం యేవ పేక్ఖతి, న దిసావిదిసా విలోకేతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన సబ్బకాయేన అపలోకినా భవితబ్బం, న దిసావిదిసా విలోకేతబ్బా, న ఉద్ధం ఉల్లోకేతబ్బం, న అధో ఓలోకేతబ్బం, యుగమత్తపేక్ఖినా భవితబ్బం. ఇదం, మహారాజ, హత్థిస్స దుతియం అఙ్గం గహేతబ్బం.

‘‘పున చపరం, మహారాజ, హత్థీ అనిబద్ధసయనో గోచరాయమనుగన్త్వా న తమేవ దేసం వాసత్థముపగచ్ఛతి, న ధువప్పతిట్ఠాలయో, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన అనిబద్ధసయనేన భవితబ్బం, నిరాలయేన పిణ్డాయ గన్తబ్బం, యది పస్సతి విపస్సకో మనుఞ్ఞం పతిరూపం రుచిరదేసే భవం మణ్డపం వా రుక్ఖమూలం వా గుహం వా పబ్భారం వా, తత్థేవ వాసముపగన్తబ్బం, ధువప్పతిట్ఠాలయో న కాతబ్బో. ఇదం, మహారాజ, హత్థిస్స తతియం అఙ్గం గహేతబ్బం.

‘‘పున చపరం, మహారాజ, హత్థీ ఉదకం ఓగాహిత్వా సుచివిమలసీతలసలిలపరిపుణ్ణం కుముదుప్పలపదుమపుణ్డరీకసఞ్ఛన్నం మహతిమహన్తం పదుమసరం ఓగాహిత్వా కీళతి గజవరకీళం, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన సుచివిమలవిప్పసన్నమనావిలధమ్మవరవారిపుణ్ణం విముత్తికుసుమసఞ్ఛన్నం మహాసతిపట్ఠానపోక్ఖరణిం ఓగాహిత్వా ఞాణేన సఙ్ఖారా ఓధునితబ్బా విధునితబ్బా, యోగావచరకీళా కీళితబ్బా. ఇదం, మహారాజ, హత్థిస్స చతుత్థం అఙ్గం గహేతబ్బం.

‘‘పున చపరం, మహారాజ, హత్థీ సతో పాదం ఉద్ధరతి, సతో పాదం నిక్ఖిపతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన సతేన సమ్పజానేన పాదం ఉద్ధరితబ్బం, సతేన సమ్పజానేన పాదం నిక్ఖిపితబ్బం, అభిక్కమపటిక్కమే సమిఞ్జనపసారణే సబ్బత్థ సతేన సమ్పజానేన భవితబ్బం. ఇదం, మహారాజ, హత్థిస్స పఞ్చమం అఙ్గం గహేతబ్బం. భాసితమ్పేతం, మహారాజ, భగవతా దేవాతిదేవేన సంయుత్తనికాయవరే –

‘‘‘కాయేన సంవరో సాధు, సాధు వాచాయ సంవరో;

మనసా సంవరో సాధు, సాధు సబ్బత్థ సంవరో;

సబ్బత్థ సంవుతో లజ్జీ, రక్ఖితోతి పవుచ్చతీ’’’తి.

హత్థిఙ్గపఞ్హో దసమో.ఉపచికావగ్గో చతుత్థో.

తస్సుద్దానం –

ఉపచికా బిళారో చ, ఉన్దూరో విచ్ఛికేన చ;

నకులో సిఙ్గాలో మిగో,

గోరూపో వరాహో హత్థినా దసాతి.