౩. పథవీవగ్గో

౧. పథవీఅఙ్గపఞ్హో

౧. ‘‘భన్తే నాగసేన, ‘పథవియా పఞ్చ అఙ్గాని గహేతబ్బానీ’తి యం వదేసి, కతమాని తాని పఞ్చ అఙ్గాని గహేతబ్బానీ’’తి? ‘‘యథా, మహారాజ, పథవీ ఇట్ఠానిట్ఠాని కప్పూరాగరుతగరచన్దనకుఙ్కుమాదీని ఆకిరన్తేపి పిత్తసేమ్హపుబ్బరుహిరసేదమేదఖేళసిఙ్ఘాణికలసిక- ముత్తకరీసాదీని ఆకిరన్తేపి తాదిసా యేవ, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన ఇట్ఠానిట్ఠే లాభాలాభే యసాయసే నిన్దాపసంసాయ సుఖదుక్ఖే సబ్బత్థ తాదినా యేవ భవితబ్బం. ఇదం, మహారాజ, పథవియా పఠమం అఙ్గం గహేతబ్బం.

‘‘పున చపరం, మహారాజ, పథవీ మణ్డనవిభూసనాపగతా సకగన్ధపరిభావితా, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన విభూసనాపగతేన సకసీలగన్ధపరిభావితేన భవితబ్బం. ఇదం, మహారాజ, పథవియా దుతియం అఙ్గం గహేతబ్బం.

‘‘పున చపరం, మహారాజ, పథవీ నిరన్తరా అఖణ్డచ్ఛిద్దా అసుసిరా బహలా ఘనా విత్థిణ్ణా, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన నిరన్తరమఖణ్డచ్ఛిద్దమసుసిరబహలఘనవిత్థిణ్ణసీలేన భవితబ్బం. ఇదం, మహారాజ, పథవియా తతియం అఙ్గం గహేతబ్బం.

‘‘పున చపరం, మహారాజ, పథవీ గామనిగమనగరజనపదరుక్ఖపబ్బతనదీతళాకపోక్ఖరణీమిగపక్ఖిమనుజనరనారిగణం ధారేన్తీపి అకిలాసు హోతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన ఓవదన్తేనపి అనుసాసన్తేనపి విఞ్ఞాపేన్తేనపి సన్దస్సేన్తేనపి సమాదపేన్తేనపి సముత్తేజేన్తేనపి సమ్పహంసేన్తేనపి ధమ్మదేసనాసు అకిలాసునా భవితబ్బం. ఇదం, మహారాజ, పథవియా చతుత్థం అఙ్గం గహేతబ్బం.

‘‘పున చపరం, మహారాజ, పథవీ అనునయప్పటిఘవిప్పముత్తా, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన అనునయప్పటిఘవిప్పముత్తేన పథవిసమేన చేతసా విహరితబ్బం. ఇదం, మహారాజ, పథవియా పఞ్చమం అఙ్గం గహేతబ్బం. భాసితమ్పేతం, మహారాజ, ఉపాసికాయ చూళసుభద్దాయ సకసమణే పరికిత్తయమానాయ –

‘‘‘ఏకఞ్చే బాహం వాసియా, తచ్ఛే కుపితమానసా [కుపితమానసో (క.)];

ఏకఞ్చేబాహం గన్ధేన, ఆలిమ్పేయ్య పమోదితా [పమోదితో (క.)].

‘‘‘అముస్మిం పటిఘో నత్థి, రాగో అస్మిం న విజ్జతి;

పథవీసమచిత్తా తే, తాదిసా సమణా మమా’’’తి.

పథవీఅఙ్గపఞ్హో పఠమో.

౨. ఆపఙ్గపఞ్హో

౨. ‘‘భన్తే నాగసేన, ‘ఆపస్స పఞ్చ అఙ్గాని గహేతబ్బానీ’తి యం వదేసి, కతమాని తాని పఞ్చ అఙ్గాని గహేతబ్బానీ’’తి? ‘‘యథా, మహారాజ, ఆపో సుసణ్ఠితమకమ్పితమలుళితసభావపరిసుద్ధో, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన కుహనలపననేమిత్తకనిప్పేసికతం అపనేత్వా సుసణ్ఠితమకమ్పితమలుళితసభావపరిసుద్ధాచారేన భవితబ్బం. ఇదం, మహారాజ, ఆపస్స పఠమం అఙ్గం గహేతబ్బం.

‘‘పున చపరం, మహారాజ, ఆపో సీతలసభావసణ్ఠితో, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన సబ్బసత్తేసు ఖన్తిమేత్తానుద్దయసమ్పన్నేన హితేసినా అనుకమ్పకేన భవితబ్బం. ఇదం, మహారాజ, ఆపస్స దుతియం అఙ్గం గహేతబ్బం.

‘‘పున చపరం, మహారాజ, ఆపో అసుచిం సుచిం కరోతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన గామే వా అరఞ్ఞే వా ఉపజ్ఝాయే ఉపజ్ఝాయమత్తేసు ఆచరియే ఆచరియమత్తేసు సబ్బత్థ అనధికరణేన భవితబ్బం అనవసేసకారినా. ఇదం, మహారాజ, ఆపస్స తతియం అఙ్గం గహేతబ్బం.

‘‘పున చపరం, మహారాజ, ఆపో బహుజనపత్థితో, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన అప్పిచ్ఛసన్తుట్ఠపవివిత్తపటిసల్లానేన సతతం సబ్బలోకమభిపత్థితేన భవితబ్బం. ఇదం, మహారాజ, ఆపస్స చతుత్థం అఙ్గం గహేతబ్బం.

‘‘పున చపరం, మహారాజ, ఆపో న కస్సచి అహితముపదహతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన పరభణ్డనకలహవిగ్గహవివాదరిత్తజ్ఝానఅరతిజననం కాయవచీచిత్తేహి పాపకం న కరణీయం. ఇదం, మహారాజ, ఆపస్స పఞ్చమం అఙ్గం గహేతబ్బం. భాసితమ్పేతం మహారాజ, భగవతా, దేవాతిదేవేన కణ్హజాతకే –

‘‘‘వరఞ్చే మే అదో సక్క, సబ్బభూతానమిస్సర;

న మనో వా సరీరం వా, మం-కతే సక్క కస్సచి;

కదాచి ఉపహఞ్ఞేథ, ఏతం సక్క వరం వరే’’’తి.

ఆపఙ్గపఞ్హో దుతియో.

౩. తేజఙ్గపఞ్హో

౩. ‘‘భన్తే నాగసేన, ‘తేజస్స పఞ్చ అఙ్గాని గహేతబ్బానీ’తి యం వదేసి, కతమాని తాని పఞ్చ అఙ్గాని గహేతబ్బానీ’’తి? ‘‘యథా, మహారాజ, తేజో తిణకట్ఠసాఖాపలాసం డహతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన యే తే అబ్భన్తరా వా బాహిరా వా కిలేసా ఇట్ఠానిట్ఠారమ్మణానుభవనా, సబ్బే తే ఞాణగ్గినా డహితబ్బా. ఇదం, మహారాజ, తేజస్స పఠమం అఙ్గం గహేతబ్బం.

‘‘పున చపరం, మహారాజ, తేజో నిద్దయో అకారుణికో, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన సబ్బకిలేసేసు కారుఞ్ఞానుద్దయా న కాతబ్బా. ఇదం, మహారాజ, తేజస్స దుతియం అఙ్గం గహేతబ్బం.

‘‘పున చపరం, మహారాజ, తేజో సీతం పటిహనతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన వీరియసన్తాపతేజం అభిజనేత్వా కిలేసా పటిహన్తబ్బా. ఇదం, మహారాజ, తేజస్స తతియం అఙ్గం గహేతబ్బం.

‘‘పున చపరం, మహారాజ, తేజో అనునయప్పటిఘవిప్పముత్తో ఉణ్హమభిజనేతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన అనునయప్పటిఘవిప్పముత్తేన తేజోసమేన చేతసా విహరితబ్బం. ఇదం, మహారాజ, తేజస్స చతుత్థం అఙ్గం గహేతబ్బం.

‘‘పున చపరం, మహారాజ, తేజో అన్ధకారం విధమిత్వా [విధమతి (సీ. పీ. క.)] ఆలోకం దస్సయతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన అవిజ్జన్ధకారం విధమిత్వా ఞాణాలోకం దస్సయితబ్బం. ఇదం, మహారాజ, తేజస్స పఞ్చమం అఙ్గం గహేతబ్బం. భాసితమ్పేతం, మహారాజ, భగవతా దేవాతిదేవేన సకం పుత్తం రాహులం ఓవదన్తేన –

‘తేజోసమం [మ. ని. ౨.౧౧౯], రాహుల, భావనం భావేహి, తేజోసమం హి తే, రాహుల, భావనం భావయతో ఉప్పన్నా? మనాపామనాపా ఫస్సా చిత్తం న పరియాదాయ ఠస్సన్తీ’’’తి.

తేజఙ్గపఞ్హో తతియో.

౪. వాయుఙ్గపఞ్హో

౪. ‘‘భన్తే నాగసేన, ‘వాయుస్స పఞ్చ అఙ్గాని గహేతబ్బానీ’తి యం వదేసి, కతమాని తాని పఞ్చ అఙ్గాని గహేతబ్బానీ’’తి? ‘‘యథా, మహారాజ, వాయు సుపుప్ఫితవనసణ్డన్తరం అభివాయతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన విముత్తివరకుసుమపుప్ఫితారమ్మణవనన్తరే రమితబ్బం. ఇదం, మహారాజ, వాయుస్స పఠమం అఙ్గం గహేతబ్బం.

‘‘పున చపరం, మహారాజ, వాయు ధరణీరుహపాదపగణే మథయతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన వనన్తరగతేన సఙ్ఖారే విచినన్తేన కిలేసా మథయితబ్బా. ఇదం, మహారాజ, వాయుస్స దుతియం అఙ్గం గహేతబ్బం.

‘‘పున చపరం, మహారాజ, వాయు ఆకాసే చరతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన లోకుత్తరధమ్మేసు మానసం సఞ్చారయితబ్బం. ఇదం, మహారాజ, వాయుస్స తతియం అఙ్గం గహేతబ్బం.

‘‘పున చపరం, మహారాజ, వాయు గన్ధం అనుభవతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన అత్తనో సీలవరసురభిగన్ధో [సీలసురభిగన్దో (సీ. పీ.)] అనుభవితబ్బో. ఇదం, మహారాజ, వాయుస్స చతుత్థం అఙ్గం గహేతబ్బం.

‘‘పున చపరం, మహారాజ, వాయు నిరాలయో అనికేతవాసీ, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన నిరాలయమనికేతమసన్థవేన సబ్బత్థ విముత్తేన భవితబ్బం. ఇదం, మహారాజ, వాయుస్స పఞ్చమం అఙ్గం గహేతబ్బం. భాసితమ్పేతం, మహారాజ, భగవతా దేవాతిదేవేన సుత్తనిపాతే –

‘‘‘సన్థవాతో భయం జాతం, నికేతా జాయతే రజో;

అనికేతమసన్థవం, ఏతం వే మునిదస్సన’’’న్తి.

వాయుఙ్గపఞ్హో చతుత్థో.

౫. పబ్బతఙ్గపఞ్హో

౫. ‘‘భన్తే నాగసేన, ‘పబ్బతస్స పఞ్చ అఙ్గాని గహేతబ్బానీ’తి యం వదేసి, కతమాని తాని పఞ్చ అఙ్గాని గహేతబ్బానీ’’తి? ‘‘యథా, మహారాజ, పబ్బతో అచలో అకమ్పితో [అకమ్పియో (సీ. పీ.)] అసమ్పవేధీ, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన సమ్మాననే విమాననే సక్కారే అసక్కారే గరుకారే అగరుకారే యసే అయసే నిన్దాయ పసంసాయ సుఖే దుక్ఖే ఇట్ఠానిట్ఠేసు సబ్బత్థ రూపసద్దగన్ధరసఫోట్ఠబ్బధమ్మేసు రజనీయేసు న రజ్జితబ్బం, దుస్సనీయేసు న దుస్సితబ్బం, ముయ్హనీయేసు న ముయ్హితబ్బం, న కమ్పితబ్బం న చలితబ్బం, పబ్బతేన వియ అచలేన భవితబ్బం. ఇదం, మహారాజ, పబ్బతస్స పఠమం అఙ్గం గహేతబ్బం. భాసితమ్పేతం, మహారాజ, భగవతా దేవాతిదేవేన –

‘‘‘సేలో యథా ఏకఘనో [ఏకగ్ఘనో (క.) ధ. ప. ౮౧ ధమ్మపదే], వాతేన న సమీరతి;

ఏవం నిన్దాపసంసాసు, న సమిఞ్జన్తి పణ్డితా’తి.

‘‘పున చపరం, మహారాజ, పబ్బతో థద్ధో న కేనచి సంసట్ఠో, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన థద్ధేన అసంసట్ఠేన భవితబ్బం, న కేనచి సంసగ్గో కరణీయో. ఇదం, మహారాజ, పబ్బతస్స దుతియం అఙ్గం గహేతబ్బం. భాసితమ్పేతం, మహారాజ, భగవతా దేవాతిదేవేన –

‘‘‘అసంసట్ఠం గహట్ఠేహి, అనాగారేహి చూభయం;

అనోకసారిమప్పిచ్ఛం, తమహం బ్రూమి బ్రాహ్మణ’న్తి.

‘‘పున చపరం, మహారాజ, పబ్బతే బీజం న విరూహతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన సకమానసే కిలేసా న విరూహాపేతబ్బా. ఇదం, మహారాజ, పబ్బతస్స తతియం అఙ్గం గహేతబ్బం. భాసితమ్పేతం, మహారాజ, థేరేన సుభూతినా –

‘‘‘రాగూపసంహితం చిత్తం, యదా ఉప్పజ్జతే మమ;

సయంవ పచ్చవేక్ఖామి [పచ్చవేక్ఖిత్వా (సబ్బత్థ)], ఏకగ్గో [ఏకకో (సబ్బత్థ)] తం దమేమహం.

‘‘‘రజ్జసే [రజ్జసి (సీ.), రఞ్జసి (పీ.)] రజనీయే చ, దుస్సనీయే చ దుస్ససే;

ముయ్హసే [ముయ్హసి (సీ.)] మోహనీయే చ, నిక్ఖమస్సు వనా తువం.

‘‘‘విసుద్ధానం అయం వాసో, నిమ్మలానం తపస్సినం;

మా ఖో విసుద్ధం దూసేసి, నిక్ఖమస్సు వనా తువ’న్తి.

‘‘పున చపరం, మహారాజ, పబ్బతో అచ్చుగ్గతో, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన ఞాణచ్చుగ్గతేన భవితబ్బం. ఇదం, మహారాజ, పబ్బతస్స చతుత్థం అఙ్గం గహేతబ్బం. భాసితమ్పేతం, మహారాజ, భగవతా దేవాతిదేవేన –

‘‘‘పమాదం అప్పమాదేన, యదా నుదతి పణ్డితో;

పఞ్ఞాపాసాదమారుయ్హ, అసోకో సోకినిం పజం;

పబ్బతట్ఠోవ భూమట్ఠే [భుమ్మట్ఠే (సీ. పీ.)], ధీరో బాలే అవేక్ఖతీ’తి.

‘‘పున చపరం, మహారాజ, పబ్బతో అనున్నతో అనోనతో, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన ఉన్నతావనతి న కరణీయా. ఇదం, మహారాజ, పబ్బతస్స పఞ్చమం అఙ్గం గహేతబ్బం. భాసితమ్పేతం, మహారాజ, ఉపాసికాయ చూళసుభద్దాయ సకసమణే పరికిత్తయమానాయ –

‘‘‘లాభేన ఉన్నతో లోకో, అలాభేన చ ఓనతో;

లాభాలాభేన ఏకత్థా [ఏకట్ఠా (సీ. పీ.)], తాదిసా సమణా మమా’’’తి.

పబ్బతఙ్గపఞ్హో పఞ్చమో.

౬. ఆకాసఙ్గపఞ్హో

౬. ‘‘భన్తే నాగసేన, ‘ఆకాసస్స పఞ్చ అఙ్గాని గహేతబ్బానీ’తి యం వదేసి, కతమాని తాని పఞ్చ అఙ్గాని గహేతబ్బానీ’’తి? ‘‘యథా, మహారాజ, ఆకాసో సబ్బసో అగయ్హో, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన సబ్బసో కిలేసేహి అగయ్హేన భవితబ్బం. ఇదం, మహారాజ, ఆకాసస్స పఠమం అఙ్గం గహేతబ్బం.

‘‘పున చపరం, మహారాజ, ఆకాసో ఇసితాపసభూతదిజగణానుసఞ్చరితో, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన ‘అనిచ్చం దుక్ఖం అనత్తా’తి సఙ్ఖారేసు మానసం సఞ్చారయితబ్బం. ఇదం, మహారాజ, ఆకాసస్స దుతియం అఙ్గం గహేతబ్బం.

‘‘పున చపరం, మహారాజ, ఆకాసో సన్తాసనీయో, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన సబ్బభవపటిసన్ధీసు మానసం ఉబ్బేజయితబ్బం, అస్సాదో న కాతబ్బో. ఇదం, మహారాజ, ఆకాసస్స తతియం అఙ్గం గహేతబ్బం.

‘‘పున చపరం, మహారాజ, ఆకాసో అనన్తో అప్పమాణో అపరిమేయ్యో, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన అనన్తసీలేన అపరిమితఞాణేన భవితబ్బం. ఇదం, మహారాజ, ఆకాసస్స చతుత్థం అఙ్గం గహేతబ్బం.

‘‘పున చపరం, మహారాజ, ఆకాసో అలగ్గో అసత్తో అప్పతిట్ఠితో అపలిబుద్ధో, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన కులే గణే లాభే ఆవాసే పలిబోధే పచ్చయే సబ్బకిలేసేసు చ సబ్బత్థ అలగ్గేన భవితబ్బం, అనాసత్తేన అప్పతిట్ఠితేన అపలిబుద్ధేన భవితబ్బం. ఇదం, మహారాజ, ఆకాసస్స పఞ్చమం అఙ్గం గహేతబ్బం. భాసితమ్పేతం, మహారాజ, భగవతా దేవాతిదేవేన సకం పుత్తం రాహులం ఓవదన్తేన – ‘సేయ్యథాపి, రాహుల [మ. ని. ౨.౧౧౯], ఆకాసో న కత్థచి పతిట్ఠితో, ఏవమేవ ఖో త్వం, రాహుల, ఆకాససమం భావనం భావేహి, ఆకాససమం హి తే, రాహుల, భావనం భావయతో ఉప్పన్నా మనాపామనాపా ఫస్సా చిత్తం పరియాదాయ ఠస్సన్తీ’’’తి.

ఆకాసఙ్గపఞ్హో ఛట్ఠో.

౭. చన్దఙ్గపఞ్హో

౭. ‘‘భన్తే నాగసేన, ‘చన్దస్స పఞ్చ అఙ్గాని గహేతబ్బానీ’తి యం వదేసి, కతమాని తాని పఞ్చ అఙ్గాని గహేతబ్బానీ’’తి? ‘‘యథా, మహారాజ, చన్దో సుక్కపక్ఖే ఉదయన్తో ఉత్తరుత్తరిం వడ్ఢతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన ఆచారసీలగుణవత్తప్పటిపత్తియా ఆగమాధిగమే పటిసల్లానే సతిపట్ఠానే ఇన్ద్రియేసు గుత్తద్వారతాయ భోజనే మత్తఞ్ఞుతాయ జాగరియానుయోగే ఉత్తరుత్తరిం వడ్ఢితబ్బం. ఇదం, మహారాజ, చన్దస్స పఠమం అఙ్గం గహేతబ్బం.

‘‘పున చపరం, మహారాజ, చన్దో ఉళారాధిపతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన ఉళారేన ఛన్దాధిపతినా భవితబ్బం. ఇదం, మహారాజ, చన్దస్స దుతియం అఙ్గం గహేతబ్బం.

‘‘పున చపరం, మహారాజ, చన్దో నిసాయ చరతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన పవివిత్తేన భవితబ్బం. ఇదం, మహారాజ, చన్దస్స తతియం అఙ్గం గహేతబ్బం.

‘‘పున చపరం, మహారాజ, చన్దో విమానకేతు, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన సీలకేతునా భవితబ్బం. ఇదం, మహారాజ, చన్దస్స చతుత్థం అఙ్గం గహేతబ్బం.

‘‘పున చపరం, మహారాజ, చన్దో ఆయాచితపత్థితో ఉదేతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన ఆయాచితపత్థితేన కులాని ఉపసఙ్కమితబ్బాని. ఇదం, మహారాజ, చన్దస్స పఞ్చమం అఙ్గం గహేతబ్బం. భాసితమ్పేతం, మహారాజ, భగవతా దేవాతిదేవేన సంయుత్తనికాయవరే ‘చన్దూపమా, భిక్ఖవే, కులాని ఉపసఙ్కమథ, అపకస్సేవ కాయం అపకస్స చిత్తం నిచ్చనవకా కులేసు అప్పగబ్భా’’’తి [అప్పగబ్బాతి (క.) సం. ని. ౨.౧౪౬].

చన్దఙ్గపఞ్హో సత్తమో.

౮. సూరియఙ్గపఞ్హో

౮. ‘‘భన్తే నాగసేన, ‘సూరియస్స [సురియస్స (సీ. స్యా. పీ.)] సత్త అఙ్గాని గహేతబ్బానీ’తి యం వదేసి, కతమాని తాని సత్త అఙ్గాని గహేతబ్బానీ’’తి? ‘‘యథా, మహారాజ, సూరియో సబ్బం ఉదకం పరిసోసేతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన సబ్బకిలేసా అనవసేసం పరిసోసేతబ్బా. ఇదం, మహారాజ, సూరియస్స పఠమం అఙ్గం గహేతబ్బం.

‘‘పున చపరం, మహారాజ, సూరియో తమన్ధకారం విధమతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన సబ్బం రాగతమం దోసతమం మోహతమం మానతమం దిట్ఠితమం కిలేసతమం సబ్బం దుచ్చరితతమం విధమయితబ్బం. ఇదం, మహారాజ, సూరియస్స దుతియం అఙ్గం గహేతబ్బం.

‘‘పున చపరం, మహారాజ, సూరియో అభిక్ఖణం చరతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన అభిక్ఖణం యోనిసో మనసికారో కాతబ్బో. ఇదం, మహారాజ, సూరియస్స తతియం అఙ్గం గహేతబ్బం.

‘‘పున చపరం, మహారాజ, సూరియో రంసిమాలీ, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన ఆరమ్మణమాలినా భవితబ్బం. ఇదం, మహారాజ, సూరియస్స చతుత్థం అఙ్గం గహేతబ్బం.

‘‘పున చపరం, మహారాజ, సూరియో మహాజనకాయం సన్తాపేన్తో చరతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన ఆచారసీలగుణవత్తప్పటిపత్తియా ఝానవిమోక్ఖసమాధిసమాపత్తిఇన్ద్రియబలబోజ్ఝఙ్గసతిపట్ఠానసమ్మప్పధానఇద్ధిపాదేహి సదేవకో లోకో సన్తాపయితబ్బో. ఇదం, మహారాజ, సూరియస్స పఞ్చమం అఙ్గం గహేతబ్బం.

‘‘పున చపరం, మహారాజ, సూరియో రాహుభయా భీతో చరతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన దుచ్చరితదుగ్గతివిసమకన్తారవిపాకవినిపాతకిలేసజాలజటితే దిట్ఠిసఙ్ఘాటపటిముక్కే కుపథపక్ఖన్దే కుమ్మగ్గపటిపన్నే [కుమగ్గపటిపన్నే (స్యా. క.)] సత్తే దిస్వా మహతా సంవేగభయేన మానసం సంవేజేతబ్బం. ఇదం, మహారాజ, సూరియస్స ఛట్ఠం అఙ్గం గహేతబ్బం.

‘‘పున చపరం, మహారాజ, సూరియో కల్యాణపాపకే దస్సేతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన ఇన్ద్రియబలబోజ్ఝఙ్గసతిపట్ఠానసమ్మప్పధానఇద్ధిపాదలోకియలోకుత్తరధమ్మా దస్సేతబ్బా. ఇదం, మహారాజ, సూరియస్స సత్తమం అఙ్గం గహేతబ్బం. భాసితమ్పేతం, మహారాజ, థేరేన వఙ్గీసేన –

‘‘‘యథాపి సూరియో ఉదయన్తో, రూపం దస్సేతి పాణినం;

సుచిఞ్చ అసుచిఞ్చాపి, కల్యాణఞ్చాపి పాపకం.

‘‘‘తథా భిక్ఖు ధమ్మధరో, అవిజ్జాపిహితం జనం;

పథం దస్సేతి వివిధం, ఆదిచ్చోవుదయం యథా’’’తి.

సూరియఙ్గపఞ్హో అట్ఠమో.

౯. సక్కఙ్గపఞ్హో

౯. ‘‘భన్తే నాగసేన, ‘సక్కస్స తీణి అఙ్గాని గహేతబ్బానీ’తి యం వదేసి, కతమాని తాని తీణి అఙ్గాని గహేతబ్బానీ’’తి? ‘‘యథా, మహారాజ, సక్కో ఏకన్తసుఖసమప్పితో, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన ఏకన్తపవివేకసుఖాభిరతేన భవితబ్బం. ఇదం, మహారాజ, సక్కస్స పఠమం అఙ్గం గహేతబ్బం.

‘‘పున చపరం, మహారాజ, సక్కో దేవే దిస్వా పగ్గణ్హాతి, హాసమభిజనేతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన కుసలేసు ధమ్మేసు అలీనమతన్దితం సన్తం మానసం పగ్గహేతబ్బం, హాసమభిజనేతబ్బం, ఉట్ఠహితబ్బం ఘటితబ్బం వాయమితబ్బం. ఇదం, మహారాజ, సక్కస్స దుతియం అఙ్గం గహేతబ్బం.

‘‘పున చపరం, మహారాజ, సక్కస్స అనభిరతి నుప్పజ్జతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన సుఞ్ఞాగారే అనభిరతి న ఉప్పాదేతబ్బా. ఇదం, మహారాజ, సక్కస్స తతియం అఙ్గం గహేతబ్బం. భాసితమ్పేతం, మహారాజ, థేరేన సుభూతినా –

‘‘‘సాసనే తే మహావీర, యతో పబ్బజితో అహం;

నాభిజానామి ఉప్పన్నం, మానసం కామసంహిత’’’న్తి.

సక్కఙ్గపఞ్హో నవమో.

౧౦. చక్కవత్తిఙ్గపఞ్హో

౧౦. ‘‘భన్తే నాగసేన, ‘చక్కవత్తిస్స చత్తారి అఙ్గాని గహేతబ్బానీ’తి యం వదేసి, కతమాని తాని చత్తారి అఙ్గాని గహేతబ్బానీ’’తి? ‘‘యథా, మహారాజ, చక్కవత్తీ చతూహి సఙ్గహవత్థూహి జనం సఙ్గణ్హాతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన చతస్సన్నం పరిసానం మానసం సఙ్గహేతబ్బం అనుగ్గహేతబ్బం సమ్పహంసేతబ్బం. ఇదం, మహారాజ, చక్కవత్తిస్స పఠమం అఙ్గం గహేతబ్బం.

‘‘పున చపరం, మహారాజ, చక్కవత్తిస్స విజితే చోరా న ఉట్ఠహన్తి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన కామరాగబ్యాపాదవిహింసావితక్కా న ఉప్పాదేతబ్బా. ఇదం, మహారాజ, చక్కవత్తిస్స దుతియం అఙ్గం గహేతబ్బం. భాసితమ్పేతం, మహారాజ, భగవతా దేవాతిదేవేన –

‘‘‘వితక్కూపసమే చ యో రతో, అసుభం భావయతే [భావయతీ (స్యా.) ధ. ప. ౩౫౦ ధమ్మపదే] సదా సతో;

ఏస ఖో బ్యన్తికాహితి, ఏస ఛేచ్ఛతి మారబన్ధన’న్తి.

‘‘పున చపరం, మహారాజ, చక్కవత్తీ దివసే దివసే సముద్దపరియన్తం మహాపథవిం అనుయాయతి కల్యాణపాపకాని విచినమానో, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన కాయకమ్మం వచీకమ్మం మనోకమ్మం దివసే దివసే పచ్చవేక్ఖితబ్బం ‘కిం ను ఖో మే ఇమేహి తీహి ఠానేహి అనుపవజ్జస్స దివసో వీతివత్తతీ’తి. ఇదం, మహారాజ, చక్కవత్తిస్స తతియం అఙ్గం గహేతబ్బం. భాసితమ్పేతం, మహారాజ, భగవతా దేవాతిదేవేన అఙ్గుత్తరనికాయవరే –

‘కథమ్భూతస్స మే రత్తిన్దివా వీతివత్తన్తీతి [వీతిపతన్తీతి (సీ. పీ.)] పబ్బజితేన అభిణ్హం పచ్చవేక్ఖితబ్బ’న్తి.

‘‘పున చపరం, మహారాజ, చక్కవత్తిస్స అబ్భన్తరబాహిరారక్ఖా సుసంవిహితా హోతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన అబ్భన్తరానం బాహిరానం కిలేసానం ఆరక్ఖాయ సతిదోవారికో ఠపేతబ్బో. ఇదం, మహారాజ, చక్కవత్తిస్స చతుత్థం అఙ్గం గహేతబ్బం. భాసితమ్పేతం, మహారాజ, భగవతా దేవాతిదేవేన –

‘సతిదోవారికో, భిక్ఖవే, అరియసావకో అకుసలం పజహతి కుసలం భావేతి, సావజ్జం పజహతి, అనవజ్జం భావేతి, సుద్ధమత్తానం పరిహరతీ’’’తి.

చక్కవత్తిఙ్గపఞ్హో దసమో.

పథవీవగ్గో తతియో.

తస్సుద్దానం –

పథవీ ఆపో చ తేజో చ, వాయో చ పబ్బతేన చ;

ఆకాసో చన్దసూరియో చ, సక్కో చ చక్కవత్తినాతి.