౨. సముద్దవగ్గో

౧. లాబులతఙ్గపఞ్హో

౧. ‘‘భన్తే నాగసేన, ‘లాబులతాయ ఏకం అఙ్గం గహేతబ్బ’న్తి యం వదేసి, కతమం తం ఏకం అఙ్గం గహేతబ్బ’’న్తి? ‘‘యథా, మహారాజ, లాబులతా తిణే వా కట్ఠే వా లతాయ వా సోణ్డికాహి ఆలమ్బిత్వా తస్సూపరి వడ్ఢతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన అరహత్తే అభివడ్ఢితుకామేన మనసా ఆరమ్మణం ఆలమ్బిత్వా అరహత్తే అభివడ్ఢితబ్బం. ఇదం, మహారాజ, లాబులతాయ ఏకం అఙ్గం గహేతబ్బం. భాసితమ్పేతం, మహారాజ, థేరేన సారిపుత్తేన ధమ్మసేనాపతినా –

‘‘‘యథా లాబులతా నామ, తిణే కట్ఠే లతాయ వా;

ఆలమ్బిత్వా సోణ్డికాహి, తతో వడ్ఢతి ఉప్పరి.

‘‘‘తథేవ బుద్ధపుత్తేన, అరహత్తఫలకామినా;

ఆరమ్మణం ఆలమ్బిత్వా, వడ్ఢితబ్బం అసేక్ఖఫలే’’’తి.

లాబులతఙ్గపఞ్హో పఠమో.

౨. పదుమఙ్గపఞ్హో

౨. ‘‘భన్తే నాగసేన, ‘పదుమస్స తీణి అఙ్గాని గహేతబ్బానీ’తి యం వదేసి, కతమాని తాని తీణి అఙ్గాని గహేతబ్బానీ’’తి? ‘‘యథా, మహారాజ, పదుమం ఉదకే జాతం ఉదకే సంవద్ధం అనుపలిత్తం ఉదకేన, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన కులే గణే లాభే యసే సక్కారే సమ్మాననాయ పరిభోగపచ్చయేసు చ సబ్బత్థ అనుపలిత్తేన భవితబ్బం. ఇదం, మహారాజ, పదుమస్స పఠమం అఙ్గం గహేతబ్బం.

‘‘పున చపరం, మహారాజ, పదుమం ఉదకా అచ్చుగ్గమ్మ ఠాతి. ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన సబ్బలోకం అభిభవిత్వా అచ్చుగ్గమ్మ లోకుత్తరధమ్మే ఠాతబ్బం. ఇదం, మహారాజ, పదుమస్స దుతియం అఙ్గం గహేతబ్బం.

‘‘పున చపరం, మహారాజ, పదుమం అప్పమత్తకేనపి అనిలేన ఏరితం చలతి. ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన అప్పమత్తకేసుపి కిలేసేసు సంయమో కరణీయో, భయదస్సావినా విహరితబ్బం. ఇదం, మహారాజ, పదుమస్స తతియం అఙ్గం గహేతబ్బం. భాసితమ్పేతం, మహారాజ, భగవతా దేవాతిదేవేన ‘అణుమత్తేసు వజ్జేసు భయదస్సావీ సమాదాయ సిక్ఖతి సిక్ఖాపదేసూ’తి.

పదుమఙ్గపఞ్హో దుతియో.

౩. బీజఙ్గపఞ్హో

౩. ‘‘భన్తే నాగసేన, ‘బీజస్స ద్వే అఙ్గాని గహేతబ్బానీ’తి యం వదేసి, కతమాని తాని ద్వే అఙ్గాని గహేతబ్బానీ’’తి? ‘‘యథా, మహారాజ, బీజం అప్పకమ్పి సమానం భద్దకే ఖేత్తే వుత్తం దేవే సమ్మా ధారం పవేచ్ఛన్తే సుబహూని ఫలాని అనుదస్సతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన యథా పటిపాదితం సీలం కేవలం సామఞ్ఞఫలమనుదస్సతి. ఏవం సమ్మా పటిపజ్జితబ్బం. ఇదం, మహారాజ, బీజస్స పఠమం అఙ్గం గహేతబ్బం.

‘‘పున చపరం, మహారాజ, బీజం సుపరిసోధితే ఖేత్తే రోపితం ఖిప్పమేవ సంవిరూహతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన మానసం సుపరిగ్గహితం సుఞ్ఞాగారే పరిసోధితం సతిపట్ఠానఖేత్తవరే ఖిత్తం ఖిప్పమేవ విరూహతి. ఇదం, మహారాజ, బీజస్స దుతియం అఙ్గం గహేతబ్బం. భాసితమ్పేతం, మహారాజ, థేరేన అనురుద్ధేన –

‘‘‘యథాపి ఖేత్తే [యథా ఖేత్తే (సీ.)] పరిసుద్ధే, బీజఞ్చస్స పతిట్ఠితం;

విపులం తస్స ఫలం హోతి, అపి తోసేతి కస్సకం.

‘‘‘తథేవ యోగినో చిత్తం, సుఞ్ఞాగారే విసోధితం;

సతిపట్ఠానఖేత్తమ్హి, ఖిప్పమేవ విరూహతీ’’’తి.

బీజఙ్గపఞ్హో తతియో.

౪. సాలకల్యాణికఙ్గపఞ్హో

౪. ‘‘భన్తే నాగసేన, ‘సాలకల్యాణికాయ ఏకం అఙ్గం గహేతబ్బ’న్తి యం వదేసి, కతమం తం ఏకం అఙ్గం గహేతబ్బ’’న్తి? ‘‘యథా, మహారాజ, సాలకల్యాణికా నామ అన్తోపథవియం యేవ అభివడ్ఢతి హత్థసతమ్పి భియ్యోపి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన చత్తారి సామఞ్ఞఫలాని చతస్సో పటిసమ్భిదా ఛళభిఞ్ఞాయో కేవలఞ్చ సమణధమ్మం సుఞ్ఞాగారే యేవ పరిపూరయితబ్బం. ఇదం, మహారాజ, సాలకల్యాణికాయ ఏకం అఙ్గం గహేతబ్బం. భాసితమ్పేతం, మహారాజ, థేరేన రాహులేన –

‘‘‘సాలకల్యాణికా నామ, పాదపో ధరణీరుహో;

అన్తోపథవియం యేవ, సతహత్థోపి వడ్ఢతి.

‘‘‘యథా కాలమ్హి సమ్పత్తే, పరిపాకేన సో దుమో;

ఉగ్గఞ్ఛిత్వాన ఏకాహం, సతహత్థోపి వడ్ఢతి.

‘‘‘ఏవమేవాహం మహావీర, సాలకల్యాణికా వియ;

అబ్భన్తరే సుఞ్ఞాగారే, ధమ్మతో అభివడ్ఢయి’’’న్తి.

సాలకల్యాణికఙ్గపఞ్హో చతుత్థో.

౫. నావఙ్గపఞ్హో

౫. ‘‘భన్తే నాగసేన, ‘నావాయ తీణి అఙ్గాని గహేతబ్బానీ’తి యం వదేసి, కతమాని తాని తీణి అఙ్గాని గహేతబ్బానీ’’తి? ‘‘యథా, మహారాజ, నావా బహువిధదారుసఙ్ఘాటసమవాయేన బహుమ్పి జనం తారయతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన ఆచారసీలగుణవత్తప్పటివత్తబహువిధధమ్మసఙ్ఘాటసమవాయేన సదేవకో లోకో తారయితబ్బో. ఇదం, మహారాజ, నావాయ పఠమం అఙ్గం గహేతబ్బం.

‘‘పున చపరం, మహారాజ, నావా బహువిధఊమిత్థనితవేగవిసటమావట్టవేగం సహతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన బహువిధకిలేసఊమివేగం లాభసక్కారయససిలోకపూజనవన్దనా పరకులేసు నిన్దాపసంసాసుఖదుక్ఖసమ్మాననవిమాననబహువిధదోసఊమివేగఞ్చ సహితబ్బం. ఇదం, మహారాజ, నావాయ దుతియం అఙ్గం గహేతబ్బం.

‘‘పున చపరం, మహారాజ, నావా అపరిమితమనన్తమపారమక్ఖోభితగమ్భీరే మహతిమహాఘోసే తిమితిమిఙ్గలమకరమచ్ఛగణాకులే మహతిమహాసముద్దే చరతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన తిపరివట్ట ద్వాదసాకార చతుసచ్చాభిసమయప్పటివేధే మానసం సఞ్చారయితబ్బం. ఇదం, మహారాజ, నావాయ తతియం అఙ్గం గహేతబ్బం. భాసితమ్పేతం, మహారాజ, భగవతా దేవాతిదేవేన సంయుత్తనికాయవరే సచ్చసంయుత్తే –

‘‘‘వితక్కేన్తా చ ఖో తుమ్హే, భిక్ఖవే, ‘‘ఇదం దుక్ఖ’’న్తి వితక్కేయ్యాథ, ‘‘అయం దుక్ఖసముదయో’’తి వితక్కేయ్యాథ, ‘‘అయం దుక్ఖనిరోధో’’తి వితక్కేయ్యాథ, ‘‘అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా’’తి వితక్కేయ్యాథా’’’తి.

నావఙ్గపఞ్హో పఞ్చమో.

౬. నావాలగ్గనకఙ్గపఞ్హో

౬. ‘‘భన్తే నాగసేన, ‘నావాలగ్గనకస్స ద్వే అఙ్గాని గహేతబ్బానీ’తి యం వదేసి, కతమాని తాని ద్వే అఙ్గాని గహేతబ్బానీ’’తి? ‘‘యథా, మహారాజ, నావాలగ్గనకం బహుఊమిజాలాకులవిక్ఖోభితసలిలతలే మహతిమహాసముద్దే నావం లగ్గేతి ఠపేతి, న దేతి దిసావిదిసం హరితుం, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన రాగదోసమోహూమిజాలే మహతిమహావితక్కసమ్పహారే చిత్తం లగ్గేతబ్బం, న దాతబ్బం దిసావిదిసం హరితుం. ఇదం, మహారాజ, నావాలగ్గనకస్స పఠమం అఙ్గం గహేతబ్బం.

‘‘పున చపరం, మహారాజ, నావాలగ్గనకం న ప్లవతి [న పిలవతి (సీ. పీ.)] విసీదతి, హత్థసతేపి ఉదకే నావం లగ్గేతి ఠానముపనేతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన లాభయససక్కారమాననవన్దనపూజనఅపచితీసు లాభగ్గయసగ్గేపి న ప్లవితబ్బం, సరీరయాపనమత్తకే యేవ చిత్తం ఠపేతబ్బం. ఇదం, మహారాజ, నావాలగ్గనకస్స దుతియం అఙ్గం గహేతబ్బం. భాసితమ్పేతం, మహారాజ, థేరేన సారిపుత్తేన ధమ్మసేనాపతినా –

‘‘‘యథా సముద్దే లగ్గనకం, న ప్లవతి విసీదతి;

తథేవ లాభసక్కారే, మా ప్లవథ విసీదథా’’’తి.

నావాలగ్గనకఙ్గపఞ్హో ఛట్ఠో.

౭. కూపఙ్గపఞ్హో

౭. ‘‘భన్తే నాగసేన, ‘కూపస్స ఏకం అఙ్గం గహేతబ్బ’న్తి యం వదేసి, కతమం తం ఏకం అఙ్గం గహేతబ్బ’’న్తి? ‘‘యథా, మహారాజ, కూపో రజ్జుఞ్చ వరత్తఞ్చ లఙ్కారఞ్చ ధారేతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన సతిసమ్పజఞ్ఞసమన్నాగతేన భవితబ్బం, అభిక్కన్తే పటిక్కన్తే ఆలోకితే విలోకితే సమిఞ్జితే పసారితే సఙ్ఘాటిపత్తచీవరధారణే అసితే పీతే ఖాయితే సాయితే ఉచ్చారపస్సావకమ్మే గతే ఠితే నిసిన్నే సుత్తే జాగరితే భాసితే తుణ్హీభావే సమ్పజానకారినా భవితబ్బం. ఇదం, మహారాజ, కూపస్స ఏకం అఙ్గం గహేతబ్బం. భాసితమ్పేతం, మహారాజ, భగవతా దేవాతిదేవేన ‘సతో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు విహరేయ్య సమ్పజానో, అయం వో అమ్హాకం అనుసాసనీ’’’తి.

కూపఙ్గపఞ్హో సత్తమో.

౮. నియామకఙ్గపఞ్హో

౮. ‘‘భన్తే నాగసేన, ‘నియామకస్స తీణి అఙ్గాని గహేతబ్బానీ’తి యం వదేసి, కతమాని తాని తీణి అఙ్గాని గహేతబ్బానీ’’తి? ‘‘యథా, మహారాజ, నియామకో రత్తిన్దివం సతతం సమితం అప్పమత్తో యత్తప్పయత్తో నావం సారేతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన చిత్తం నియామయమానేన రత్తిన్దివం సతతం సమితం అప్పమత్తేన యత్తప్పయత్తేన యోనిసో మనసికారేన చిత్తం నియామేతబ్బం. ఇదం, మహారాజ, నియామకస్స పఠమం అఙ్గం గహేతబ్బం. భాసితమ్పేతం, మహారాజ, భగవతా దేవాతిదేవేన ధమ్మపదే –

‘‘‘అప్పమాదరతా హోథ, సచిత్తమనురక్ఖథ;

దుగ్గా ఉద్ధరథత్తానం, పఙ్కే సన్నోవ [సత్తోవ (సీ. పీ.)] కుఞ్జరో’తి.

‘‘పున చపరం, మహారాజ, నియామకస్స యం కిఞ్చి మహాసముద్దే కల్యాణం వా పాపకం వా, సబ్బం తం విదితం హోతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన కుసలాకుసలం సావజ్జానవజ్జం హీనప్పణీతం కణ్హసుక్కసప్పటిభాగం విజానితబ్బం. ఇదం, మహారాజ, నియామకస్స దుతియం అఙ్గం గహేతబ్బం.

‘‘పున చపరం, మహారాజ, నియామకో యన్తే ముద్దికం దేతి ‘మా కోచి యన్తం ఆమసిత్థా’తి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన చిత్తే సంవరముద్దికా దాతబ్బా ‘మా కిఞ్చి పాపకం అకుసలవితక్కం వితక్కేసీ’తి, ఇదం, మహారాజ, నియామకస్స తతియం అఙ్గం గహేతబ్బం. భాసితమ్పేతం, మహారాజ, భగవతా దేవాతిదేవేన సంయుత్తనికాయవరే ‘మా, భిక్ఖవే, పాపకే అకుసలే వితక్కే వితక్కేయ్యాథ, సేయ్యథీదం, కామవితక్కం బ్యాపాదవితక్కం విహింసావితక్క’’’న్తి.

నియామకఙ్గపఞ్హో అట్ఠమో.

౯. కమ్మకారఙ్గపఞ్హో

౯. ‘‘భన్తే నాగసేన, ‘కమ్మకారస్స ఏకం అఙ్గం గహేతబ్బ’న్తి యం వదేసి, కతమం తం ఏకం అఙ్గం గహేతబ్బ’’న్తి? ‘‘యథా, మహారాజ, కమ్మకారో ఏవం చిన్తయతి ‘భతకో అహం ఇమాయ నావాయ కమ్మం కరోమి, ఇమాయాహం నావాయ వాహసా భత్తవేతనం లభామి, న మే పమాదో కరణీయో, అప్పమాదేన మే అయం నావా వాహేతబ్బా’తి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన ఏవం చిన్తయితబ్బం ‘ఇమం ఖో అహం చాతుమహాభూతికం కాయం సమ్మసన్తో సతతం సమితం అప్పమత్తో ఉపట్ఠితస్సతి సతో సమ్పజానో సమాహితో ఏకగ్గచిత్తో జాతిజరాబ్యాధిమరణసోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సుపాయాసేహి పరిముచ్చిస్సామీతి అప్పమాదో మే కరణీయో’తి, ఇదం, మహారాజ, కమ్మకారస్స ఏకం అఙ్గం గహేతబ్బం. భాసితమ్పేతం, మహారాజ, థేరేన సారిపుత్తేన ధమ్మసేనాపతినా –

‘‘‘కాయం ఇమం సమ్మసథ, పరిజానాథ పునప్పునం;

కాయే సభావం దిస్వాన, దుక్ఖస్సన్తం కరిస్సథా’తి.

కమ్మకారఙ్గపఞ్హో నవమో.

౧౦. సముద్దఙ్గపఞ్హో

౧౦. ‘‘భన్తే నాగసేన, ‘సముద్దస్స పఞ్చ అఙ్గాని గహేతబ్బానీ’తి యం వదేసి, కతమాని తాని పఞ్చ అఙ్గాని గహేతబ్బానీ’’తి? ‘‘యథా, మహారాజ, మహాసముద్దో మతేన కుణపేన సద్ధిం న సంవసతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన రాగదోసమోహమానదిట్ఠిమక్ఖపళాసఇస్సామచ్ఛరియమాయాసాఠేయ్యకుటిలవిసమదుచ్చరితకిలేసమలేహి సద్ధిం న సంవసితబ్బం. ఇదం, మహారాజ, సముద్దస్స పఠమం అఙ్గం గహేతబ్బం.

‘‘పున చపరం, మహారాజ, మహాసముద్దో ముత్తామణివేళురియసఙ్ఖసిలాపవాళఫలికమణివివిధరతననిచయం ధారేన్తో పిదహతి, న బహి వికిరతి. ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన మగ్గఫలఝానవిమోక్ఖసమాధిసమాపత్తివిపస్సనాభిఞ్ఞావివిధగుణరతనాని అధిగన్త్వా పిదహితబ్బాని, న బహి నీహరితబ్బాని. ఇదం, మహారాజ, సముద్దస్స దుతియం అఙ్గం గహేతబ్బం.

‘‘పున చపరం, మహారాజ, మహాసముద్దో మహన్తేహి మహాభూతేహి సద్ధిం సంవసతి. ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన అప్పిచ్ఛం సన్తుట్ఠం ధుతవాదం సల్లేఖవుత్తిం ఆచారసమ్పన్నం లజ్జిం పేసలం గరుం భావనీయం వత్తారం వచనక్ఖమం చోదకం పాపగరహిం ఓవాదకం అనుసాసకం విఞ్ఞాపకం సన్దస్సకం సమాదపకం సముత్తేజకం సమ్పహంసకం కల్యాణమిత్తం సబ్రహ్మచారిం నిస్సాయ వసితబ్బం. ఇదం, మహారాజ, మహాసముద్దస్స తతియం అఙ్గం గహేతబ్బం.

‘‘పున చపరం, మహారాజ, మహాసముద్దో నవసలిలసమ్పుణ్ణాహి గఙ్గాయమునాఅచిరవతీసరభూమహీఆదీహి నదీసతసహస్సేహి అన్తలిక్ఖే సలిలధారాహి చ పూరితోపి సకం వేలం నాతివత్తతి. ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన లాభసక్కారసిలోకవన్దనమాననపూజనకారణా జీవితహేతుపి సఞ్చిచ్చ సిక్ఖాపదవీతిక్కమో న కరణీయో. ఇదం, మహారాజ, మహాసముద్దస్స చతుత్థం అఙ్గం గహేతబ్బం. భాసితమ్పేతం, మహారాజ, భగవతా దేవాతిదేవేన –

‘సేయ్యథాపి, మహారాజ [పహారాధ (సీ. పీ.)], మహాసముద్దో ఠితధమ్మో వేలం నాతిక్కమతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యం మహా సావకానం సిక్ఖాపదం పఞ్ఞత్తం, తం మమ సావకా జీవితహేతుపి నాతిక్కమన్తీ’తి.

‘‘పున చపరం, మహారాజ, మహాసముద్దో సబ్బసవన్తీహి గఙ్గాయమునాఅచిరవతీసరభూమహీహి అన్తలిక్ఖే ఉదకధారాహిపి న పరిపూరతి. ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగినా యోగావచరేన ఉద్దేసపరిపుచ్ఛాసవనధారణవినిచ్ఛయఅభిధమ్మవినయగాళ్హసుత్తన్తవిగ్గహపదనిక్ఖేపపదసన్ధి పదవిభత్తినవఙ్గజినసాసనవరం సుణన్తేనాపి న తప్పితబ్బం. ఇదం, మహారాజ, మహాసముద్దస్స పఞ్చమం అఙ్గం గహేతబ్బం. భాసితమ్పేతం, మహారాజ, భగవతా దేవాతిదేవేన సుతసోమజాతకే –

‘‘‘అగ్గి యథా తిణకట్ఠం దహన్తో, న తప్పతి సాగరో వా నదీహి;

ఏవమ్పి చే [ఏవమ్పి వే (స్యా.), ఏవం హి మే (క.) జా. ౧ అసీతినిపాతే] పణ్డితా రాజసేట్ఠ, సుత్వా న తప్పన్తి సుభాసితేనా’’’తి.

సముద్దఙ్గపఞ్హో దసమో.సముద్దవగ్గో దుతియో.

తస్సుద్దానం –

లాబులతా చ పదుమం, బీజం సాలకల్యాణికా;

నావా చ నావాలగ్గనం, కూపో నియామకో తథా;

కమ్మకారో సముద్దో చ, వగ్గో తేన పవుచ్చతీతి.