౫. అకమ్మజాదిపఞ్హో

౫. ‘‘భన్తే నాగసేన, దిస్సన్తి లోకే కమ్మనిబ్బత్తా, దిస్సన్తి హేతునిబ్బత్తా, దిస్సన్తి ఉతునిబ్బత్తా, యం లోకే అకమ్మజం అహేతుజం అనుతుజం, తం మే కథేహీ’’తి. ‘‘ద్వేమే, మహారాజ, లోకస్మిం అకమ్మజా అహేతుజా అనుతుజా. కతమే ద్వే? ఆకాసో, మహారాజ, అకమ్మజో అహేతుజో అనుతుజో; నిబ్బానం, మహారాజ, అకమ్మజం అహేతుజం అనుతుజం. ఇమే ఖో, మహారాజ, ద్వే అకమ్మజా అహేతుజా అనుతుజా’’తి.

‘‘మా, భన్తే నాగసేన, జినవచనం మక్ఖేహి, మా అజానిత్వా పఞ్హం బ్యాకరోహీ’’తి. ‘‘కిం ఖో, మహారాజ, అహం వదామి, యం మం త్వం ఏవం వదేసి ‘మా, భన్తే నాగసేన, జినవచనం మక్ఖేహి, మా అజానిత్వా పఞ్హం బ్యాకరోహీ’’’తి? ‘‘భన్తే నాగసేన, యుత్తమిదం తావ వత్తుం ‘ఆకాసో అకమ్మజో అహేతుజో అనుతుజో’తి. అనేకసతేహి పన, భన్తే నాగసేన, కారణేహి భగవతా సావకానం నిబ్బానస్స సచ్ఛికిరియాయ మగ్గో అక్ఖాతో, అథ చ పన త్వం ఏవం వదేసి ‘అహేతుజం నిబ్బాన’’’న్తి. ‘‘సచ్చం, మహారాజ, భగవతా అనేకసతేహి కారణేహి సావకానం నిబ్బానస్స సచ్ఛికిరియాయ మగ్గో అక్ఖాతో, న చ పన నిబ్బానస్స ఉప్పాదాయ హేతు అక్ఖాతో’’తి.

‘‘ఏత్థ మయం, భన్తే నాగసేన, అన్ధకారతో అన్ధకారతరం పవిసామ, వనతో వనతరం పవిసామ, గహనతో గహనతరం [గహనన్తరతో గహనన్తరం (క.)] పవిసామ, యత్ర హి నామ నిబ్బానస్స సచ్ఛికిరియాయ హేతు అత్థి, తస్స పన ధమ్మస్స ఉప్పాదాయ హేతు నత్థి. యది, భన్తే నాగసేన, నిబ్బానస్స సచ్ఛికిరియాయ హేతు అత్థి, తేన హి నిబ్బానస్స ఉప్పాదాయపి హేతు ఇచ్ఛితబ్బో.

‘‘యథా పన, భన్తే నాగసేన, పుత్తస్స పితా అత్థి, తేన కారణేన పితునోపి పితా ఇచ్ఛితబ్బో. యథా అన్తేవాసికస్స ఆచరియో అత్థి, తేన కారణేన ఆచరియస్సపి ఆచరియో ఇచ్ఛితబ్బో. యథా అఙ్కురస్స బీజం అత్థి, తేన కారణేన బీజస్సపి బీజం ఇచ్ఛితబ్బం. ఏవమేవ ఖో, భన్తే నాగసేన, యది నిబ్బానస్స సచ్ఛికిరియాయ హేతు అత్థి, తేన కారణేన నిబ్బానస్స ఉప్పాదాయపి హేతు ఇచ్ఛితబ్బో.

‘‘యథా రుక్ఖస్స వా లతాయ వా అగ్గే సతి తేన కారణేన మజ్ఝమ్పి అత్థి, మూలమ్పి అత్థి. ఏవమేవ ఖో, భన్తే నాగసేన, యది నిబ్బానస్స సచ్ఛికిరియాయ హేతు అత్థి, తేన కారణేన నిబ్బానస్స ఉప్పాదాయపి హేతు ఇచ్ఛితబ్బో’’’తి.

‘‘అనుప్పాదనీయం, మహారాజ, నిబ్బానం, తస్మా న నిబ్బానస్స ఉప్పాదాయ హేతు అక్ఖాతో’’తి. ‘‘ఇఙ్ఘ, భన్తే నాగసేన, కారణం దస్సేత్వా కారణేన మం సఞ్ఞాపేహి, యథాహం జానేయ్యం నిబ్బానస్స సచ్ఛికిరియాయ హేతు అత్థి, నిబ్బానస్స ఉప్పాదాయ హేతు నత్థీ’’తి.

‘‘తేన హి, మహారాజ, సక్కచ్చం సోతం ఓదహ, సాధుకం సుణోహి, వక్ఖామి తత్థ కారణం, సక్కుణేయ్య, మహారాజ, పురిసో పాకతికేన బలేన ఇతో హిమవన్తం పబ్బతరాజం ఉపగన్తు’’న్తి? ‘‘ఆమ, భన్తే’’తి. ‘‘సక్కుణేయ్య పన సో, మహారాజ, పురిసో పాకతికేన బలేన హిమవన్తం పబ్బతరాజం ఇధ ఆహరితు’’న్తి? ‘‘న హి, భన్తే’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, సక్కా నిబ్బానస్స సచ్ఛికిరియాయ మగ్గో అక్ఖాతుం, న సక్కా నిబ్బానస్స ఉప్పాదాయ హేతు దస్సేతుం.

‘‘సక్కుణేయ్య, మహారాజ, పురిసో పాకతికేన బలేన మహాసముద్దం నావాయ ఉత్తరిత్వా పారిమతీరం గన్తు’’న్తి? ‘‘ఆమ, భన్తే’’తి? ‘‘సక్కుణేయ్య పన సో, మహారాజ, పురిసో పాకతికేన బలేన మహాసముద్దస్స పారిమతీరం ఇధ ఆహరితు’’న్తి? ‘‘న హి భన్తే’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, సక్కా నిబ్బానస్స సచ్ఛికిరియాయ మగ్గో అక్ఖాతుం, న సక్కా నిబ్బానస్స ఉప్పాదాయ హేతు దస్సేతుం. కిం కారణా? అసఙ్ఖతత్తా ధమ్మస్సా’’తి.

‘‘అసఙ్ఖతం, భన్తే నాగసేన, నిబ్బాన’’న్తి? ‘‘ఆమ, మహారాజ, అసఙ్ఖతం నిబ్బానం న కేహిచి కతం, నిబ్బానం, మహారాజ, న వత్తబ్బం ఉప్పన్నన్తి వా అనుప్పన్నన్తి వా ఉప్పాదనీయన్తి వా అతీతన్తి వా అనాగతన్తి వా పచ్చుప్పన్నన్తి వా చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యన్తి వా సోతవిఞ్ఞేయ్యన్తి వా ఘానవిఞ్ఞేయ్యన్తి వా జివ్హావిఞ్ఞేయ్యన్తి వా కాయవిఞ్ఞేయ్యన్తి వా’’తి. ‘‘యది, భన్తే నాగసేన, నిబ్బానం న ఉప్పన్నం న అనుప్పన్నం న ఉప్పాదనీయం న అతీతం న అనాగతం న పచ్చుప్పన్నం న చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యం న సోతవిఞ్ఞేయ్యం న ఘానవిఞ్ఞేయ్యం న జివ్హావిఞ్ఞేయ్యం న కాయవిఞ్ఞేయ్యం, తేన హి, భన్తే నాగసేన, తుమ్హే నత్థిధమ్మం నిబ్బానం అపదిసథ ‘నత్థి నిబ్బాన’న్తి. ‘‘అత్థి, మహారాజ, నిబ్బానం, మనోవిఞ్ఞేయ్యం నిబ్బానం, విసుద్ధేన మానసేన పణీతేన ఉజుకేన అనావరణేన నిరామిసేన సమ్మాపటిపన్నో అరియసావకో నిబ్బానం పస్సతీ’’తి.

‘‘కీదిసం పన తం, భన్తే, నిబ్బానం, యం తం ఓపమ్మేహి ఆదీపనీయం కారణేహి మం సఞ్ఞాపేహి, యథా అత్థిధమ్మం ఓపమ్మేహి ఆదీపనీయ’’న్తి. ‘‘అత్థి, మహారాజ, వాతో నామా’’తి? ‘‘ఆమ, భన్తే’’తి. ‘‘ఇఙ్ఘ, మహారాజ, వాతం దస్సేహి వణ్ణతో వా సణ్ఠానతో వా అణుం వా థూలం వా దీఘం వా రస్సం వా’’తి. ‘‘న సక్కా, భన్తే నాగసేన, వాతో ఉపదస్సయితుం, న సో వాతో హత్థగ్గహణం వా నిమ్మద్దనం వా ఉపేతి, అపి చ అత్థి సో వాతో’’తి. ‘‘యది, మహారాజ, న సక్కా వాతో ఉపదస్సయితుం, తేన హి నత్థి వాతో’’తి? ‘‘జానామహం, భన్తే నాగసేన, వాతో అత్థీతి మే హదయే అనుపవిట్ఠం, న చాహం సక్కోమి వాతం ఉపదస్సయితు’’న్తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, అత్థి నిబ్బానం, న చ సక్కా నిబ్బానం ఉపదస్సయితుం వణ్ణేన వా సణ్ఠానేన వా’’తి. ‘‘సాధు, భన్తే నాగసేన, సూపదస్సితం ఓపమ్మం, సునిద్దిట్ఠం కారణం, ఏవమేతం తథా సమ్పటిచ్ఛామి ‘అత్థి నిబ్బాన’’’న్తి.

అకమ్మజాదిపఞ్హో పఞ్చమో.