౨. నిప్పపఞ్చవగ్గో

౧. నిప్పపఞ్చపఞ్హో

౧. ‘‘భన్తే నాగసేన, భాసితమ్పేతం భగవతా ‘నిప్పపఞ్చారామా, భిక్ఖవే, విహరథ నిప్పపఞ్చరతినో’తి, కతమం తం నిప్పపఞ్చ’’న్తి? ‘‘సోతాపత్తిఫలం, మహారాజ, నిప్పపఞ్చం, సకదాగామిఫలం నిప్పపఞ్చం, అనాగామిఫలం నిప్పపఞ్చం, అరహత్తఫలం నిప్పపఞ్చ’’న్తి.

‘‘యది, భన్తే నాగసేన, సోతాపత్తిఫలం నిప్పపఞ్చం, సకదాగామిఅనాగామిఅరహత్తఫలం నిప్పపఞ్చం, కిస్స పన ఇమే భిక్ఖూ ఉద్దిసన్తి పరిపుచ్ఛన్తి సుత్తం గేయ్యం వేయ్యాకరణం గాథం ఉదానం ఇతివుత్తకం జాతకం అబ్భుతధమ్మం వేదల్లం, నవకమ్మేన పలిబుజ్ఝన్తి దానేన చ పూజాయ చ, నను తే జినప్పటిక్ఖిత్తం కమ్మం కరోతీ’’తి?

‘‘యే తే, మహారాజ, భిక్ఖూ ఉద్దిసన్తి పరిపుచ్ఛన్తి సుత్తం గేయ్యం వేయ్యాకరణం గాథం ఉదానం ఇతివుత్తకం జాతకం అబ్భుతధమ్మం వేదల్లం, నవకమ్మేన పలిబుజ్ఝన్తి దానేన చ పూజాయ చ, సబ్బే తే నిప్పపఞ్చస్స పత్తియా కరోన్తి. యే తే, మహారాజ, సభావపరిసుద్ధా పుబ్బే వాసితవాసనా, తే ఏకచిత్తక్ఖణేన నిప్పపచ హోన్తి. యే పన తే భిక్ఖూ మహారజక్ఖా, తే ఇమేహి పయోగేహి నిప్పపఞ్చా హోన్తి.

‘‘యథా, మహారాజ, ఏకో పురిసో ఖేత్తే బీజం రోపేత్వా అత్తనో యథాబలవీరియేన వినా పాకారవతియా ధఞ్ఞం ఉద్ధరేయ్య, ఏకో పురిసో ఖేత్తే బీజం రోపేత్వా వనం పవిసిత్వా కట్ఠఞ్చ సాఖఞ్చ ఛిన్దిత్వా వతిపాకారం కత్వా ధఞ్ఞం ఉద్ధరేయ్య. యా తత్థ తస్స వతిపాకారపరియేసనా, సా ధఞ్ఞత్థాయ. ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యే తే సభావపరిసుద్ధా పుబ్బే వాసితవాసనా, తే ఏకచిత్తక్ఖణేన నిప్పపఞ్చా హోన్తి, వినా వతిపాకారం పురిసో వియ ధఞ్ఞుద్ధారో. యే పన తే భిక్ఖూ మహారజక్ఖా, తే ఇమేహి పయోగేహి నిప్పపఞ్చా హోన్తి, వతిపాకారం కత్వా పురిసో వియ ధఞ్ఞుద్ధారో.

‘‘యథా వా పన, మహారాజ, పురిసో మహతిమహన్తే అమ్బరుక్ఖమత్థకే ఫలపిణ్డి భవేయ్య, అథ తత్థ యో కోచి ఇద్ధిమా ఆగన్త్వా తస్స ఫలం హరేయ్య, యో పన తత్థ అనిద్ధిమా, సో కట్ఠఞ్చ వల్లిఞ్చ ఛిన్దిత్వా నిస్సేణిం బన్ధిత్వా తాయ తం రుక్ఖం అభిరుహిత్వా ఫలం హరేయ్య. యా తత్థ తస్స నిస్సేణిపరియేసనా, సా ఫలత్థాయ. ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యే తే సభావపరిసుద్ధా పుబ్బే వాసితవాసనా, తే ఏకచిత్తక్ఖణేన నిప్పపఞ్చా హోన్తి, ఇద్ధిమా వియ రుక్ఖఫలం హరన్తో. యే పన తే భిక్ఖూ మహారజక్ఖా, తే ఇమినా పయోగేన సచ్చాని అభిసమేన్తి, నిస్సేణియా వియ పురిసో రుక్ఖఫలం హరన్తో.

‘‘యథా వా పన, మహారాజ, ఏకో పురిసో అత్థకరణికో ఏకకో యేవ సామికం ఉపగన్త్వా అత్థం సాధేతి. ఏకో ధనవా ధనవసేన పరిసం వడ్ఢేత్వా పరిసాయ అత్థం సాధేతి. యా తత్థ తస్స పరిసపరియేసనా, సా అత్థత్థాయ. ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యే తే సభావపరిసుద్ధా పుబ్బే వాసితవాసనా, తే ఏకచిత్తక్ఖణేన ఛసు అభిఞ్ఞాసు వసిభావం పాపుణన్తి, పురిసో వియ ఏకకో అత్థసిద్ధిం కరోన్తో. యే పన తే భిక్ఖూ మహారజక్ఖా, తే ఇమేహి పయోగేహి సామఞ్ఞత్థమభిసాధేన్తి, పరిసాయ వియ పురిసో అత్థసిద్ధిం కరోన్తో.

‘‘ఉద్దేసోపి, మహారాజ, బహుకారో, పరిపుచ్ఛాపి బహుకారా, నవకమ్మమ్పి బహుకారం, దానమ్పి బహుకారం, పూజాపి బహుకారా తేసు తేసు కరణీయేసు. యథా, మహారాజ, పురిసో రాజూపసేవీ కతావీ అమచ్చభటబలదోవారికఅనీకట్ఠపారిసజ్జజనేహి, తే తస్స కరణీయే అనుప్పత్తే సబ్బేపి ఉపకారా హోన్తి. ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, ఉద్దేసోపి బహుకారో, పరిపుచ్ఛాపి బహుకారా, నవకమ్మమ్పి బహుకారం, దానమ్పి బహుకారం, పూజాపి బహుకారా తేసు తేసు కరణీయేసు. యది, మహారాజ, సబ్బేపి అభిజాతిపరిసుద్ధా భవేయ్యుం, అనుసాసనేన [అనుసాసకేన (సీ. పీ.)] కరణీయం న భవేయ్య. యస్మా చ ఖో, మహారాజ, సవనేన కరణీయం హోతి, థేరో, మహారాజ, సారిపుత్తో అపరిమితమసఙ్ఖేయ్యకప్పం ఉపాదాయ ఉపచితకుసలమూలో పఞ్ఞాయ కోటిం గతో, సోపి వినా సవనేన నాసక్ఖి ఆసవక్ఖయం పాపుణితుం. తస్మా, మహారాజ, బహుకారం సవనం, తథా ఉద్దేసోపి పరిపుచ్ఛాపి. తస్మా ఉద్దేసపరిపుచ్ఛాపి నిప్పపఞ్చా సఙ్ఖతా’’తి. ‘‘సునిజ్ఝాపితో, భన్తే నాగసేన, పఞ్హో, ఏవమేతం తథా సమ్పటిచ్ఛామీ’’తి.

నిప్పపఞ్చపఞ్హో పఠమో.

౨. ఖీణాసవభావపఞ్హో

౨. ‘‘భన్తే నాగసేన, తుమ్హే భణథ ‘యో గిహీ అరహత్తం పత్తో, ద్వే వాస్స గతియో భవన్తి అనఞ్ఞా, తస్మిం యేవ దివసే పబ్బజతి వా పరినిబ్బాయతి వా. న సో దివసో సక్కా అతిక్కమేతు’న్తి. సచే సో, భన్తే నాగసేన, తస్మిం దివసే ఆచరియం వా ఉపజ్ఝాయం వా పత్తచీవరం వా న లభేథ, అపి ను ఖో సో అరహా సయం వా పబ్బజేయ్య దివసం వా అతిక్కమేయ్య, అఞ్ఞో కోచి అరహా ఇద్ధిమా ఆగన్త్వా తం పబ్బాజేయ్య వా పరినిబ్బాయేయ్య వా’’తి? ‘‘న సో, మహారాజ, అరహా సయం పబ్బజేయ్య, సయం పబ్బజన్తో థేయ్యం ఆపజ్జతి, న చ దివసం అతిక్కమేయ్య, అఞ్ఞస్స అరహన్తస్స ఆగమనం భవేయ్య వా న వా భవేయ్య, తస్మిం యేవ దివసే పరినిబ్బాయేయ్యా’’తి. ‘‘తేన హి, భన్తే నాగసేన, అరహత్తస్స సన్తభావో విజహితో హోతి, యేన అధిగతస్స జీవితహారో భవతీ’’తి.

‘‘విసమం, మహారాజ, గిహిలిఙ్గం, విసమే లిఙ్గే లిఙ్గదుబ్బలతాయ అరహత్తం పత్తో గిహీ తస్మిం యేవ దివసే పబ్బజతి వా పరినిబ్బాయతి వా. నేసో, మహారాజ, దోసో అరహత్తస్స, గిహిలిఙ్గస్సేవేసో దోసో యదిదం లిఙ్గదుబ్బలతా.

‘‘యథా, మహారాజ, భోజనం సబ్బసత్తానం ఆయుపాలకం జీవితరక్ఖకం విసమకోట్ఠస్స మన్దదుబ్బలగహణికస్స అవిపాకేన జీవితం హరతి. నేసో, మహారాజ, దోసో భోజనస్స, కోట్ఠస్సేవేసో దోసో యదిదం అగ్గిదుబ్బలతా. ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, విసమే లిఙ్గే లిఙ్గదుబ్బలతాయ అరహత్తం పత్తో గిహీ తస్మిం యేవ దివసే పబ్బజతి వా పరినిబ్బాయతి వా. నేసో, మహారాజ, దోసో అరహత్తస్స, గిహిలిఙ్గస్సేవేసో దోసో యదిదం లిఙ్గదుబ్బలతా.

‘‘యథా వా పన, మహారాజ, పరిత్తం తిణసలాకం ఉపరి గరుకే పాసాణే ఠపితే దుబ్బలతాయ భిజ్జిత్వా పతతి. ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, అరహత్తం పత్తో గిహీ తేన లిఙ్గేన అరహత్తం ధారేతుం అసక్కోన్తో తస్మిం యేవ దివసే పబ్బజతి వా పరినిబ్బాయతి వా.

‘‘యథా వా పన, మహారాజ, పురిసో అబలో దుబ్బలో నిహీనజచ్చో పరిత్తపుఞ్ఞో మహతిమహారజ్జం లభిత్వా ఖణేన పరిపతతి పరిధంసతి ఓసక్కతి, న సక్కోతి ఇస్సరియం ధారేతుం, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, అరహత్తం పత్తో గిహీ తేన లిఙ్గేన అరహత్తం ధారేతుం న సక్కోతి, తేన కారణేన తస్మిం యేవ దివసే పబ్బజతి వా పరినిబ్బాయతి వా’’తి. ‘‘సాధు, భన్తే నాగసేన, ఏవమేతం తథా సమ్పటిచ్ఛామీ’’తి.

ఖీణాసవభావపఞ్హో దుతియో.

౩. ఖీణాసవసతిసమ్మోసపఞ్హో

౩. ‘‘భన్తే నాగసేన, అత్థి అరహతో సతిసమ్మోసో’’తి? ‘‘విగతసతిసమ్మోసా ఖో, మహారాజ, అరహన్తో, నత్థి అరహన్తానం సతిసమ్మోసో’’తి. ‘‘ఆపజ్జేయ్య పన, భన్తే, అరహా ఆపత్తి’’న్తి? ‘‘ఆమ, మహారాజా’’తి. ‘‘కిస్మిం వత్థుస్మి’’న్తి? ‘‘కుటికారే, మహారాజ, సఞ్చరిత్తే, వికాలే కాలసఞ్ఞాయ, పవారితే అప్పవారితసఞ్ఞాయ, అనతిరిత్తే అతిరిత్తసఞ్ఞాయా’’తి.

‘‘భన్తే నాగసేన, తుమ్హే భణథ ‘యే ఆపత్తిం ఆపజ్జన్తి, తే ద్వీహి కారణేహి ఆపజ్జన్తి అనాదరియేన వా అజాననేన వా’తి. అపి ను ఖో, భన్తే, అరహతో అనాదరియం హోతి, యం అరహా ఆపత్తిం ఆపజ్జతీ’’తి? ‘‘న హి, మహారాజా’’తి.

‘‘యది, భన్తే నాగసేన, అరహా ఆపత్తిం ఆపజ్జతి, నత్థి చ అరహతో అనాదరియం, తేన హి అత్థి అరహతో సతిసమ్మోసో’’తి? ‘‘నత్థి, మహారాజ, అరహతో సతిసమ్మోసో, ఆపత్తిఞ్చ అరహా ఆపజ్జతీ’’తి.

‘‘తేన హి, భన్తే, కారణేన మం సఞ్ఞాపేహి, కిం తత్థ కారణ’’న్తి? ‘‘ద్వేమే, మహారాజ, కిలేసా లోకవజ్జం పణ్ణత్తివజ్జఞ్చాతి. కతమం, మహారాజ, లోకవజ్జం? దస అకుసలకమ్మపథా, ఇదం వుచ్చతి లోకవజ్జం. కతమం పణ్ణత్తివజ్జం? యం లోకే అత్థి సమణానం అననుచ్ఛవికం అననులోమికం, గిహీనం అనవజ్జం. తత్థ భగవా సావకానం సిక్ఖాపదం పఞ్ఞపేతి ‘యావజీవం అనతిక్కమనీయ’న్తి. వికాలభోజనం, మహారాజ, లోకస్స అనవజ్జం, తం జినసాసనే వజ్జం. భూతగామవికోపనం, మహారాజ, లోకస్స అనవజ్జం, తం జినసాసనే వజ్జం. ఉదకే హస్సధమ్మం, మహారాజ, లోకస్స అనవజ్జం, తం జినసాసనే వజ్జం. ఇతి ఏవరూపాని ఏవరూపాని, మహారాజ, జినసాసనే వజ్జాని, ఇదం వుచ్చతి పణ్ణత్తివజ్జం.

‘‘లోకవజ్జం అభబ్బో ఖీణాసవో తం అజ్ఝాచరితుం, యం కిలేసం పణ్ణత్తివజ్జం, తం అజానన్తో ఆపజ్జేయ్య. అవిసయో, మహారాజ, ఏకచ్చస్స అరహతో సబ్బం జానితుం, న హి తస్స బలం అత్థి సబ్బం జానితుం. అనఞ్ఞాతం, మహారాజ, అరహతో ఇత్థిపురిసానం నామమ్పి గోత్తమ్పి, మగ్గోపి తస్స మహియా అనఞ్ఞాతో; విముత్తిం యేవ, మహారాజ, ఏకచ్చో అరహా జానేయ్య; ఛళభిఞ్ఞో అరహా సకవిసయం జానేయ్య; సబ్బఞ్ఞూ, మహారాజ, తథాగతోవ సబ్బం జానాతీ’’తి. ‘‘సాధు, భన్తే నాగసేన, ఏవమేతం తథా సమ్పటిచ్ఛామీ’’తి.

ఖీణాసవసతిసమ్మోసపఞ్హో తతియో.

౪. లోకే నత్థిభావపఞ్హో

౪. ‘‘భన్తే నాగసేన, దిస్సన్తి లోకే బుద్ధా, దిస్సన్తి పచ్చేకబుద్ధా, దిస్సన్తి తథాగతస్స సావకా, దిస్సన్తి చక్కవత్తిరాజానో, దిస్సన్తి పదేసరాజానో, దిస్సన్తి దేవమనుస్సా, దిస్సన్తి సధనా, దిస్సన్తి అధనా, దిస్సన్తి సుగతా, దిస్సన్తి దుగ్గతా, దిస్సతి పురిసస్స ఇత్థిలిఙ్గం పాతుభూతం, దిస్సతి ఇత్థియా పురిసలిఙ్గం పాతుభూతం, దిస్సతి సుకతం దుక్కతం కమ్మం, దిస్సన్తి కల్యాణపాపకానం కమ్మానం విపాకూపభోగినో సత్తా, అత్థి లోకే సత్తా అణ్డజా జలాబుజా సంసేదజా ఓపపాతికా, అత్థి సత్తా అపదా ద్విపదా చతుప్పదా బహుప్పదా, అత్థి లోకే యక్ఖా రక్ఖసా కుమ్భణ్డా అసురా దానవా గన్ధబ్బా పేతా పిసాచా, అత్థి కిన్నరా మహోరగా నాగా సుపణ్ణా సిద్ధా విజ్జాధరా, అత్థి హత్థీ అస్సా గావో మహింసా [మహిసా (సీ. పీ.)] ఓట్ఠా గద్రభా అజా ఏళకా మిగా సూకరా సీహా బ్యగ్ఘా దీపీ అచ్ఛా కోకా తరచ్ఛా సోణా సిఙ్గాలా, అత్థి బహువిధా సకుణా, అత్థి సువణ్ణం రజతం ముత్తా మణి సఙ్ఖో సిలా పవాళం లోహితఙ్కో మసారగల్లం వేళురియో వజిరం ఫలికం కాళలోహం తమ్బలోహం వట్టలోహం కంసలోహం, అత్థి ఖోమం కోసేయ్యం కప్పాసికం సాణం భఙ్గం కమ్బలం, అత్థి సాలి వీహి యవో కఙ్గు కుద్రూసో వరకో గోధూమో ముగ్గో, మాసో తిలం కులత్థం, అత్థి మూలగన్ధో సారగన్ధో ఫేగ్గుగన్ధో తచగన్ధో పత్తగన్ధో పుప్ఫగన్ధో ఫలగన్ధో సబ్బగన్ధో, అత్థి తిణ లతా గచ్ఛ రుక్ఖ ఓసధి వనప్పతి నదీ పబ్బత సముద్ద మచ్ఛకచ్ఛపా సబ్బం లోకే అత్థి. యం, భన్తే, లోకే నత్థి, తం మే కథేహీ’’తి.

‘‘తీణిమాని, మహారాజ, లోకే నత్థి. కతమాని తీణి? సచేతనా వా అచేతనా వా అజరామరా లోకే నత్థి, సఙ్ఖారానం నిచ్చతా నత్థి, పరమత్థేన సత్తూపలద్ధి నత్థి, ఇమాని ఖో, మహారాజ, తీణి లోకే నత్థీ’’తి. ‘‘సాధు, భన్తే నాగసేన, ఏవమేతం తథా సమ్పటిచ్ఛామీ’’తి.

లోకే నత్థిభావపఞ్హో చతుత్థో.

౫. అకమ్మజాదిపఞ్హో

౫. ‘‘భన్తే నాగసేన, దిస్సన్తి లోకే కమ్మనిబ్బత్తా, దిస్సన్తి హేతునిబ్బత్తా, దిస్సన్తి ఉతునిబ్బత్తా, యం లోకే అకమ్మజం అహేతుజం అనుతుజం, తం మే కథేహీ’’తి. ‘‘ద్వేమే, మహారాజ, లోకస్మిం అకమ్మజా అహేతుజా అనుతుజా. కతమే ద్వే? ఆకాసో, మహారాజ, అకమ్మజో అహేతుజో అనుతుజో; నిబ్బానం, మహారాజ, అకమ్మజం అహేతుజం అనుతుజం. ఇమే ఖో, మహారాజ, ద్వే అకమ్మజా అహేతుజా అనుతుజా’’తి.

‘‘మా, భన్తే నాగసేన, జినవచనం మక్ఖేహి, మా అజానిత్వా పఞ్హం బ్యాకరోహీ’’తి. ‘‘కిం ఖో, మహారాజ, అహం వదామి, యం మం త్వం ఏవం వదేసి ‘మా, భన్తే నాగసేన, జినవచనం మక్ఖేహి, మా అజానిత్వా పఞ్హం బ్యాకరోహీ’’’తి? ‘‘భన్తే నాగసేన, యుత్తమిదం తావ వత్తుం ‘ఆకాసో అకమ్మజో అహేతుజో అనుతుజో’తి. అనేకసతేహి పన, భన్తే నాగసేన, కారణేహి భగవతా సావకానం నిబ్బానస్స సచ్ఛికిరియాయ మగ్గో అక్ఖాతో, అథ చ పన త్వం ఏవం వదేసి ‘అహేతుజం నిబ్బాన’’’న్తి. ‘‘సచ్చం, మహారాజ, భగవతా అనేకసతేహి కారణేహి సావకానం నిబ్బానస్స సచ్ఛికిరియాయ మగ్గో అక్ఖాతో, న చ పన నిబ్బానస్స ఉప్పాదాయ హేతు అక్ఖాతో’’తి.

‘‘ఏత్థ మయం, భన్తే నాగసేన, అన్ధకారతో అన్ధకారతరం పవిసామ, వనతో వనతరం పవిసామ, గహనతో గహనతరం [గహనన్తరతో గహనన్తరం (క.)] పవిసామ, యత్ర హి నామ నిబ్బానస్స సచ్ఛికిరియాయ హేతు అత్థి, తస్స పన ధమ్మస్స ఉప్పాదాయ హేతు నత్థి. యది, భన్తే నాగసేన, నిబ్బానస్స సచ్ఛికిరియాయ హేతు అత్థి, తేన హి నిబ్బానస్స ఉప్పాదాయపి హేతు ఇచ్ఛితబ్బో.

‘‘యథా పన, భన్తే నాగసేన, పుత్తస్స పితా అత్థి, తేన కారణేన పితునోపి పితా ఇచ్ఛితబ్బో. యథా అన్తేవాసికస్స ఆచరియో అత్థి, తేన కారణేన ఆచరియస్సపి ఆచరియో ఇచ్ఛితబ్బో. యథా అఙ్కురస్స బీజం అత్థి, తేన కారణేన బీజస్సపి బీజం ఇచ్ఛితబ్బం. ఏవమేవ ఖో, భన్తే నాగసేన, యది నిబ్బానస్స సచ్ఛికిరియాయ హేతు అత్థి, తేన కారణేన నిబ్బానస్స ఉప్పాదాయపి హేతు ఇచ్ఛితబ్బో.

‘‘యథా రుక్ఖస్స వా లతాయ వా అగ్గే సతి తేన కారణేన మజ్ఝమ్పి అత్థి, మూలమ్పి అత్థి. ఏవమేవ ఖో, భన్తే నాగసేన, యది నిబ్బానస్స సచ్ఛికిరియాయ హేతు అత్థి, తేన కారణేన నిబ్బానస్స ఉప్పాదాయపి హేతు ఇచ్ఛితబ్బో’’’తి.

‘‘అనుప్పాదనీయం, మహారాజ, నిబ్బానం, తస్మా న నిబ్బానస్స ఉప్పాదాయ హేతు అక్ఖాతో’’తి. ‘‘ఇఙ్ఘ, భన్తే నాగసేన, కారణం దస్సేత్వా కారణేన మం సఞ్ఞాపేహి, యథాహం జానేయ్యం నిబ్బానస్స సచ్ఛికిరియాయ హేతు అత్థి, నిబ్బానస్స ఉప్పాదాయ హేతు నత్థీ’’తి.

‘‘తేన హి, మహారాజ, సక్కచ్చం సోతం ఓదహ, సాధుకం సుణోహి, వక్ఖామి తత్థ కారణం, సక్కుణేయ్య, మహారాజ, పురిసో పాకతికేన బలేన ఇతో హిమవన్తం పబ్బతరాజం ఉపగన్తు’’న్తి? ‘‘ఆమ, భన్తే’’తి. ‘‘సక్కుణేయ్య పన సో, మహారాజ, పురిసో పాకతికేన బలేన హిమవన్తం పబ్బతరాజం ఇధ ఆహరితు’’న్తి? ‘‘న హి, భన్తే’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, సక్కా నిబ్బానస్స సచ్ఛికిరియాయ మగ్గో అక్ఖాతుం, న సక్కా నిబ్బానస్స ఉప్పాదాయ హేతు దస్సేతుం.

‘‘సక్కుణేయ్య, మహారాజ, పురిసో పాకతికేన బలేన మహాసముద్దం నావాయ ఉత్తరిత్వా పారిమతీరం గన్తు’’న్తి? ‘‘ఆమ, భన్తే’’తి? ‘‘సక్కుణేయ్య పన సో, మహారాజ, పురిసో పాకతికేన బలేన మహాసముద్దస్స పారిమతీరం ఇధ ఆహరితు’’న్తి? ‘‘న హి భన్తే’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, సక్కా నిబ్బానస్స సచ్ఛికిరియాయ మగ్గో అక్ఖాతుం, న సక్కా నిబ్బానస్స ఉప్పాదాయ హేతు దస్సేతుం. కిం కారణా? అసఙ్ఖతత్తా ధమ్మస్సా’’తి.

‘‘అసఙ్ఖతం, భన్తే నాగసేన, నిబ్బాన’’న్తి? ‘‘ఆమ, మహారాజ, అసఙ్ఖతం నిబ్బానం న కేహిచి కతం, నిబ్బానం, మహారాజ, న వత్తబ్బం ఉప్పన్నన్తి వా అనుప్పన్నన్తి వా ఉప్పాదనీయన్తి వా అతీతన్తి వా అనాగతన్తి వా పచ్చుప్పన్నన్తి వా చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యన్తి వా సోతవిఞ్ఞేయ్యన్తి వా ఘానవిఞ్ఞేయ్యన్తి వా జివ్హావిఞ్ఞేయ్యన్తి వా కాయవిఞ్ఞేయ్యన్తి వా’’తి. ‘‘యది, భన్తే నాగసేన, నిబ్బానం న ఉప్పన్నం న అనుప్పన్నం న ఉప్పాదనీయం న అతీతం న అనాగతం న పచ్చుప్పన్నం న చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యం న సోతవిఞ్ఞేయ్యం న ఘానవిఞ్ఞేయ్యం న జివ్హావిఞ్ఞేయ్యం న కాయవిఞ్ఞేయ్యం, తేన హి, భన్తే నాగసేన, తుమ్హే నత్థిధమ్మం నిబ్బానం అపదిసథ ‘నత్థి నిబ్బాన’న్తి. ‘‘అత్థి, మహారాజ, నిబ్బానం, మనోవిఞ్ఞేయ్యం నిబ్బానం, విసుద్ధేన మానసేన పణీతేన ఉజుకేన అనావరణేన నిరామిసేన సమ్మాపటిపన్నో అరియసావకో నిబ్బానం పస్సతీ’’తి.

‘‘కీదిసం పన తం, భన్తే, నిబ్బానం, యం తం ఓపమ్మేహి ఆదీపనీయం కారణేహి మం సఞ్ఞాపేహి, యథా అత్థిధమ్మం ఓపమ్మేహి ఆదీపనీయ’’న్తి. ‘‘అత్థి, మహారాజ, వాతో నామా’’తి? ‘‘ఆమ, భన్తే’’తి. ‘‘ఇఙ్ఘ, మహారాజ, వాతం దస్సేహి వణ్ణతో వా సణ్ఠానతో వా అణుం వా థూలం వా దీఘం వా రస్సం వా’’తి. ‘‘న సక్కా, భన్తే నాగసేన, వాతో ఉపదస్సయితుం, న సో వాతో హత్థగ్గహణం వా నిమ్మద్దనం వా ఉపేతి, అపి చ అత్థి సో వాతో’’తి. ‘‘యది, మహారాజ, న సక్కా వాతో ఉపదస్సయితుం, తేన హి నత్థి వాతో’’తి? ‘‘జానామహం, భన్తే నాగసేన, వాతో అత్థీతి మే హదయే అనుపవిట్ఠం, న చాహం సక్కోమి వాతం ఉపదస్సయితు’’న్తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, అత్థి నిబ్బానం, న చ సక్కా నిబ్బానం ఉపదస్సయితుం వణ్ణేన వా సణ్ఠానేన వా’’తి. ‘‘సాధు, భన్తే నాగసేన, సూపదస్సితం ఓపమ్మం, సునిద్దిట్ఠం కారణం, ఏవమేతం తథా సమ్పటిచ్ఛామి ‘అత్థి నిబ్బాన’’’న్తి.

అకమ్మజాదిపఞ్హో పఞ్చమో.

౬. కమ్మజాదిపఞ్హో

౬. ‘‘భన్తే నాగసేన, కతమే ఏత్థ కమ్మజా, కతమే హేతుజా, కతమే ఉతుజా, కతమే న కమ్మజా, న హేతుజా, న ఉతుజా’’తి? ‘‘యే కేచి, మహారాజ, సత్తా సచేతనా, సబ్బే తే కమ్మజా; అగ్గి చ సబ్బాని చ బీజజాతాని హేతుజాని; పథవీ చ పబ్బతా చ ఉదకఞ్చ వాతో చ, సబ్బే తే ఉతుజా; ఆకాసో చ నిబ్బానఞ్చ ఇమే ద్వే అకమ్మజా అహేతుజా అనుతుజా. నిబ్బానం పన, మహారాజ, న వత్తబ్బం కమ్మజన్తి వా హేతుజన్తి వా ఉతుజన్తి వా ఉప్పన్నన్తి వా అనుప్పన్నన్తి వా ఉప్పాదనీయన్తి వా అతీతన్తి వా అనాగతన్తి వా పచ్చుప్పన్నన్తి వా చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యన్తి వా సోతవిఞ్ఞేయ్యన్తి వా ఘానవిఞ్ఞేయ్యన్తి వా జివ్హావిఞ్ఞేయ్యన్తి వా కాయవిఞ్ఞేయ్యన్తి వా, అపి చ, మహారాజ, మనోవిఞ్ఞేయ్యం నిబ్బానం, యం సో సమ్మాపటిపన్నో అరియసావకో విసుద్ధేన ఞాణేన పస్సతీ’’తి. ‘‘రమణీయో, భన్తే నాగసేన, పఞ్హో సువినిచ్ఛితో నిస్సంసయో ఏకన్తగతో, విమతి ఉప్పచ్ఛిన్నా, త్వం గణివరపవరమాసజ్జా’’తి.

కమ్మజాదిపఞ్హో ఛట్ఠో.

౭. యక్ఖపఞ్హో

౭. ‘‘భన్తే నాగసేన, అత్థి లోకే యక్ఖా నామా’’తి? ‘‘ఆమ, మహారాజ, అత్థి లోకే యక్ఖా నామా’’తి. ‘‘చవన్తి పన తే, భన్తే, యక్ఖా తమ్హా యోనియా’’తి? ‘‘ఆమ, మహారాజ, చవన్తి తే యక్ఖా తమ్హా యోనియా’’తి. ‘‘కిస్స పన, భన్తే నాగసేన, తేసం మతానం యక్ఖానం సరీరం న దిస్సతి, కుణపగన్ధోపి న వాయతీ’’తి? ‘‘దిస్సతి, మహారాజ, మతానం యక్ఖానం సరీరం, కుణపగన్ధోపి తేసం వాయతి, మతానం, మహారాజ, యక్ఖానం సరీరం కీటవణ్ణేన వా దిస్సతి, కిమివణ్ణేన వా దిస్సతి, కిపిల్లికవణ్ణేన వా దిస్సతి, పటఙ్గవణ్ణేన వా దిస్సతి, అహివణ్ణేన వా దిస్సతి, విచ్ఛికవణ్ణేన వా దిస్సతి, సతపదివణ్ణేన వా దిస్సతి, దిజవణ్ణేన వా దిస్సతి, మిగవణ్ణేన వా దిస్సతీ’’తి. ‘‘కో హి, భన్తే నాగసేన, అఞ్ఞో ఇదం పఞ్హం పుట్ఠో విసజ్జేయ్య అఞ్ఞత్ర తవాదిసేన బుద్ధిమతా’’తి.

యక్ఖపఞ్హో సత్తమో.

౮. అనవసేససిక్ఖాపదపఞ్హో

౮. ‘‘భన్తే నాగసేన, యే తే అహేసుం తికిచ్ఛకానం పుబ్బకా ఆచరియా సేయ్యథిదం, నారదో ధమ్మన్తరీ [ధన్వన్తరీ (?)] అఙ్గిరసో కపిలో కణ్డరగ్గి సామో అతులో పుబ్బకచ్చాయనో, సబ్బేపేతే ఆచరియా సకిం యేవ రోగుప్పత్తిఞ్చ నిదానఞ్చ సభావఞ్చ సముట్ఠానఞ్చ తికిచ్ఛఞ్చ కిరియఞ్చ సిద్ధాసిద్ధఞ్చ సబ్బం తం [సన్తం (క.)] నిరవసేసం జానిత్వా ‘ఇమస్మిం కాయే ఏత్తకా రోగా ఉప్పజ్జిస్సన్తీ’తి ఏకప్పహారేన కలాపగ్గాహం కరిత్వా సుత్తం బన్ధింసు, అసబ్బఞ్ఞునో ఏతే సబ్బే, కిస్స పన తథాగతో సబ్బఞ్ఞూ సమానో అనాగతం కిరియం బుద్ధఞాణేన జానిత్వా ‘ఏత్తకే నామ వత్థుస్మిం ఏత్తకం నామ సిక్ఖాపదం పఞ్ఞపేతబ్బం భవిస్సతీ’తి పరిచ్ఛిన్దిత్వా అనవసేసతో సిక్ఖాపదం న పఞ్ఞపేసి, ఉప్పన్నుప్పన్నే వత్థుస్మిం అయసే పాకటే దోసే విత్థారికే పుథుగతే ఉజ్ఝాయన్తేసు మనుస్సేసు తస్మిం తస్మిం కాలే సావకానం సిక్ఖాపదం పఞ్ఞపేసీ’’తి?

‘‘ఞాతమేతం, మహారాజ, తథాగతస్స ‘ఇమస్మిం సమయే ఇమేసు మనుస్సేసు సాధికం దియడ్ఢసిక్ఖాపదసతం పఞ్ఞపేతబ్బం భవిస్సతీ’తి, అపి చ తథాగతస్స ఏవం అహోసి ‘సచే ఖో అహం సాధికం దియడ్ఢసిక్ఖాపదసతం ఏకప్పహారం పఞ్ఞపేస్సామి, మహాజనో సన్తాసమాపజ్జిస్సతి ‘బహుకం ఇధ రక్ఖితబ్బం, దుక్కరం వత భో సమణస్స గోతమస్స సాసనే పబ్బజితు’న్తి, పబ్బజితుకామాపి న పబ్బజిస్సన్తి, వచనఞ్చ మే న సద్దహిస్సన్తి, అసద్దహన్తా తే మనుస్సా అపాయగామినో భవిస్సన్న-తి ఉప్పన్నుప్పన్నే వత్థుస్మిం ధమ్మదేసనాయ విఞ్ఞాపేత్వా పాకటే దోసే సిక్ఖాపదం పఞ్ఞపేస్సామీ’’’తి. ‘‘అచ్ఛరియం, భన్తే నాగసేన, బుద్ధానం, అబ్భుతం, భన్తే నాగసేన, బుద్ధానం, యావ మహన్తం తథాగతస్స సబ్బఞ్ఞుతఞాణం, ఏవమేతం, భన్తే నాగసేన, సునిద్దిట్ఠో ఏసో అత్థో తథాగతేన, ‘బహుకం ఇధ సిక్ఖితబ్బ’న్తి సుత్వా సత్తానం సన్తాసో ఉప్పజ్జేయ్య, ఏకోపి జినసాసనే న పబ్బజేయ్య, ఏవమేతం తథా సమ్పటిచ్ఛామీ’’తి.

అనవసేససిక్ఖాపదపఞ్హో అట్ఠమో.

౯. సూరియతపనపఞ్హో

౯. ‘‘భన్తే నాగసేన, అయం సూరియో సబ్బకాలం కఠినం తపతి, ఉదాహు కిఞ్చికాలం మన్దం తపతీ’’తి? ‘‘సబ్బకాలం, మహారాజ, సూరియో కఠినం తపతి, న కిఞ్చికాలం మన్దం తపతీ’’తి. ‘‘యది, భన్తే నాగసేన, సూరియో సబ్బకాలం కఠినం తపతి, కిస్స పన అప్పేకదా సూరియో కఠినం తపతి, అప్పేకదా మన్దం తపతీ’’తి? ‘‘చత్తారోమే, మహారాజ, సూరియస్స రోగా, యేసం అఞ్ఞతరేన రోగేన పటిపీళితో సూరియో మన్దం తపతి. కతమే చత్తారో? అబ్భం, మహారాజ, సూరియస్స రోగో, తేన రోగేన పటిపీళితో సూరియో మన్దం తపతి. మహికా, మహారాజ, సూరియస్స రోగో, తేన రోగేన పటిపీళితో సూరియో మన్దం తపతి. మేఘో, మహారాజ, సూరియస్స రోగో, తేన రోగేన పటిపీళితో సూరియో మన్దం తపతి. రాహు, మహారాజ, సూరియస్స రోగో, తేన రోగేన పటిపీళితో సూరియో మన్దం తపతి. ఇమే ఖో, మహారాజ, చత్తారో సూరియస్స రోగా, యేసం అఞ్ఞతరేన రోగేన పటిపీళితో సూరియో మన్దం తపతీ’’తి. ‘‘అచ్ఛరియం, భన్తే నాగసేన, అబ్భుతం, భన్తే నాగసేన, సూరియస్సపి తావ తేజోసమ్పన్నస్స రోగో ఉప్పజ్జిస్సతి, కిమఙ్గం పన అఞ్ఞేసం సత్తానం, నత్థి, భన్తే, ఏసా విభత్తి అఞ్ఞస్స అఞ్ఞత్ర తవాదిసేన బుద్ధిమతా’’తి.

సూరియతపనపఞ్హో నవమో.

౧౦. కఠినతపనపఞ్హో

౧౦. ‘‘భన్తే నాగసేన, కిస్స హేమన్తే సూరియో కఠినం తపతి, నో తథా గిమ్హే’’తి? ‘‘గిమ్హే, మహారాజ, అనుపహతం హోతి రజోజల్లం, వాతక్ఖుభితా రేణూ గగనానుగతా హోన్తి, ఆకాసేపి అబ్భా సుబహలా హోన్తి, మహావాతో చ అధిమత్తం వాయతి, తే సబ్బే నానాకులా సమాయుతా సూరియరంసియో పిదహన్తి, తేన గిమ్హే సూరియో మన్దం తపతి.

‘‘హేమన్తే పన, మహారాజ, హేట్ఠా పథవీ నిబ్బుతా హోతి, ఉపరి మహామేఘో ఉపట్ఠితో హోతి, ఉపసన్తం హోతి రజోజల్లం, రేణు చ సన్తసన్తం గగనే చరతి, విగతవలాహకో చ హోతి ఆకాసో, వాతో చ మన్దమన్దం వాయతి, ఏతేసం ఉపరతియా విసుద్ధా [విసదా (సీ. పీ.)] హోన్తి సూరియరంసియో, ఉపఘాతవిముత్తస్స సూరియస్స తాపో అతి వియ తపతి. ఇదమేత్థ, మహారాజ, కారణం, యేన కారణేన సూరియో హేమన్తే కఠినం తపతి, నో తథా గిమ్హే’’తి. ‘‘సబ్బీతిముత్తో, భన్తే, సూరియో కఠినం తపతి, మేఘాదిసహగతో కఠినం న తపతీ’’తి.

కఠినతపనపఞ్హో దసమో.

నిప్పపఞ్చవగ్గో దుతియో.

ఇమస్మిం వగ్గే దస పఞ్హా.