౩. వేస్సన్తరవగ్గో

౧. వేస్సన్తరపఞ్హో

౧. ‘‘భన్తే నాగసేన, సబ్బేవ బోధిసత్తా పుత్తదారం దేన్తి, ఉదాహు వేస్సన్తరేనేవ రఞ్ఞా పుత్తదారం దిన్న’’న్తి? ‘‘సబ్బేపి, మహారాజ, బోధిసత్తా పుత్తదారం దేన్తి, న వేస్సన్తరేనేవ రఞ్ఞా పుత్తదారం దిన్న’’న్తి. ‘‘అపి చ ఖో, భన్తే నాగసేన, తేసం అనుమతేన దేన్తీ’’తి. ‘‘భరియా, మహారాజ, అనుమతా, దారకా పన బాలతాయ విలపింసు [లాలపింసు (సీ. పీ.)], యది తే అత్థతో జానేయ్యుం, తేపి అనుమోదేయ్యుం, న తే విలపేయ్యు’’న్తి.

‘‘దుక్కరం, భన్తే నాగసేన, బోధిసత్తేన కతం, యం సో అత్తనో ఓరసే పియే పుత్తే బ్రాహ్మణస్స దాసత్థాయ అదాసి.

‘‘ఇదమ్పి దుతియం దుక్కరతో దుక్కరతరం, యం సో అత్తనో ఓరసే పియే పుత్తే బాలకే తరుణకే లతాయ బన్ధిత్వా తేన బ్రాహ్మణేన లతాయ అనుమజ్జీయన్తే దిస్వా అజ్ఝుపేక్ఖి.

‘‘ఇదమ్పి తతియం దుక్కరతో దుక్కరతరం, యం సో సకేన బలేన బన్ధనా ముచ్చిత్వా ఆగతే దారకే సారజ్జముపగతే పునదేవ లతాయ బన్ధిత్వా అదాసి.

‘‘ఇదమ్పి చతుత్థం దుక్కరతో దుక్కరతరం, యం సో దారకే ‘అయం ఖో, తాత, యక్ఖో ఖాదితుం నేతి అమ్హే’తి విలపన్తే ‘మా భాయిత్థా’తి న అస్సాసేసి.

‘‘ఇదమ్పి పఞ్చమం దుక్కరతో దుక్కరతరం, యం సో జాలిస్స కుమారస్స రుదమానస్స పాదేసు నిపతిత్వా ‘అలం, తాత, కణ్హాజినం నివత్తేహి, అహమేవ గచ్ఛామి యక్ఖేన సహ, ఖాదతు మం యక్ఖో’తి యాచమానస్స ఏవం న సమ్పటిచ్ఛి.

‘‘ఇదమ్పి ఛట్ఠం దుక్కరతో దుక్కరతరం, యం సో జాలిస్స కుమారస్స ‘పాసాణసమం నూన తే, తాత, హదయం, యం త్వం అమ్హాకం దుక్ఖితానం పేక్ఖమానో నిమ్మనుస్సకే బ్రహారఞ్ఞే యక్ఖేన నీయమానే న నివారేసీ’తి విలపమానస్స కారుఞ్ఞం నాకాసి.

‘‘ఇదమ్పి సత్తమం దుక్కరతో దుక్కరతరం, యం తస్స రుళరుళస్స భీమభీమస్స నీతే దారకే అదస్సనం గమితే న ఫలి హదయం సతధా వా సహస్సధా వా, పుఞ్ఞకామేన మనుజేన కిం పరదుక్ఖాపనేన, నను నామ సకదానం దాతబ్బం హోతీ’’తి?

‘‘దుక్కరస్స, మహారాజ, కతత్తా బోధిసత్తస్స కిత్తిసద్దో దససహస్సియా లోకధాతుయా సదేవమనుస్సేసు అబ్భుగ్గతో, దేవా దేవభవనే పకిత్తేన్తి, అసురా అసురభవనే పకిత్తేన్తి, గరుళా గరుళభవనే పకిత్తేన్తి, నాగా నాగభవనే పకిత్తేన్తి, యక్ఖా యక్ఖభవనే పకిత్తేన్తి, అనుపుబ్బేన తస్స కిత్తిసద్దో పరమ్పరాయ అజ్జేతరహి ఇధ అమ్హాకం సమయం అనుప్పత్తో, తం మయం దానం పకిత్తేన్తా వికోపేన్తా నిసిన్నా సుదిన్నం, ఉదాహు దుద్దిన్నన్తి. సో ఖో పనాయం, మహారాజ, కిత్తిసద్దో నిపుణానం విఞ్ఞూనం విదూనం విభావీనం బోధిసత్తానం దస గుణే అనుదస్సతి. కతమే దస? అగేధతా నిరాలయతా చాగో పహానం అపునరావత్తితా సుఖుమతా మహన్తతా దురనుబోధతా దుల్లభతా అసదిసతా బుద్ధధమ్మస్స, సో ఖో పనాయం, మహారాజ, కిత్తిసద్దో నిపుణానం విఞ్ఞూనం విదూనం విభావీనం బోధిసత్తానం ఇమే దస గుణే అనుదస్సతీ’’తి.

‘‘భన్తే నాగసేన, యో పరం దుక్ఖాపేత్వా దానం దేతి, అపి ను తం దానం సుఖవిపాకం హోతి సగ్గసంవత్తనిక’’న్తి? ‘‘ఆమ, మహారాజ, కిం వత్తబ్బ’’న్తి. ‘‘ఇఙ్ఘ, భన్తే నాగసేన, కారణం ఉపదస్సేహీ’’తి. ‘‘ఇధ, మహారాజ, కోచి సమణో వా బ్రాహ్మణో వా సీలవా హోతి కల్యాణధమ్మో, సో భవేయ్య పక్ఖహతో వా పీఠసప్పీ వా అఞ్ఞతరం వా బ్యాధిం ఆపన్నో, తమేనం యో కోచి పుఞ్ఞకామో యానం ఆరోపేత్వా పత్థితం దేసమనుపాపేయ్య, అపి ను ఖో, మహారాజ, తస్స పురిసస్స తతోనిదానం కిఞ్చి సుఖం నిబ్బత్తేయ్య సగ్గసంవత్తనికం తం కమ్మ’’న్తి? ‘‘ఆమ, భన్తే, కిం వత్తబ్బం? హత్థియానం వా సో, భన్తే, పురిసో లభేయ్య అస్సయానం వా రథయానం వా, థలే థలయానం జలే జలయానం దేవేసు దేవయానం మనుస్సేసు మనుస్సయానం, తదనుచ్ఛవికం తదనులోమికం భవే భవే నిబ్బత్తేయ్య, తదనుచ్ఛవికాని తదనులోమికాని చస్స సుఖాని నిబ్బత్తేయ్యుం, సుగతితో సుగతిం గచ్ఛేయ్య, తేనేవ కమ్మాభిసన్దేన ఇద్ధియానం అభిరుయ్హ పత్థితం నిబ్బాననగరం పాపుణేయ్యా’’తి. ‘‘తేన హి, మహారాజ, పరదుక్ఖాపనేన దిన్నదానం సుఖవిపాకం హోతి సగ్గసంవత్తనికం, యం సో పురిసో బలీబద్దే దుక్ఖాపేత్వా ఏవరూపం సుఖం అనుభవతి.

‘‘అపరమ్పి, మహారాజ, ఉత్తరిం కారణం సుణోహి, యథా పరదుక్ఖాపనేన దిన్నదానం సుఖవిపాకం హోతి సగ్గసంవత్తనికం. ఇధ, మహారాజ, యో కోచి రాజా జనపదతో ధమ్మికం బలిం ఉద్ధరాపేత్వా ఆణాపవత్తనేన దానం దదేయ్య, అపి ను ఖో సో, మహారాజ, రాజా తతోనిదానం కిఞ్చి సుఖం అనుభవేయ్య సగ్గసంవత్తనికం తం దాన’’న్తి? ‘‘ఆమ, భన్తే, కిం వత్తబ్బం, తతోనిదానం సో, భన్తే, రాజా ఉత్తరిం అనేకసతసహస్సగుణం లభేయ్య. రాజూనం అతిరాజా భవేయ్య, దేవానం అతిదేవో భవేయ్య, బ్రహ్మానం అతిబ్రహ్మా భవేయ్య, సమణానం అతిసమణో భవేయ్య, బ్రాహ్మణానం అతిబ్రాహ్మణో భవేయ్య, అరహన్తానం అతిఅరహా [అతిఅరహన్తో (స్యా. క.)] భవేయ్యా’’తి. ‘‘తేన హి, మహారాజ, పరదుక్ఖాపనేన దిన్నదానం సుఖవిపాకం హోతి సగ్గసంవత్తనికం, యం సో రాజా బలినా జనం పీళేత్వా దిన్నదానేన ఏవరూపం ఉత్తరిం యససుఖం అనుభవతీ’’తి.

‘‘అతిదానం, భన్తే నాగసేన, వేస్సన్తరేన రఞ్ఞా దిన్నం, యం సో సకం భరియం పరస్స భరియత్థాయ అదాసి, సకే ఓరసే పుత్తే బ్రాహ్మణస్స దాసత్థాయ అదాసి, అతిదానం నామ, భన్తే నాగసేన, లోకే విదూహి నిన్దితం గరహితం, యథా నామ, భన్తే నాగసేన, అతిభారేన సకటస్స అక్ఖో భిజ్జతి, అతిభారేన నావా ఓసీదతి, అతిభుత్తేన భోజనం విసమం పరిణమతి, అతివస్సేన ధఞ్ఞం వినస్సతి, అతిదానేన భోగక్ఖయం ఉపేతి, అతితాపేన పథవీ ఉపడయ్హతి, అతిరాగేన ఉమ్మత్తకో హోతి, అతిదోసేన వజ్ఝో హోతి, అతిమోహేన అనయం ఆపజ్జతి, అతిలోభేన చోరగ్గహణముపగచ్ఛతి, అతిభయేన నిరుజ్ఝతి, అతిపూరేన నదీ ఉత్తరతి, అతివాతేన అసని పతతి, అతిఅగ్గినా ఓదనం ఉత్తరతి, అతిసఞ్చరణేన న చిరం జీవతి. ఏవమేవ ఖో, భన్తే నాగసేన, అతిదానం నామ లోకే విదూహి నిన్దితం గరహితం, అతిదానం, భన్తే నాగసేన, వేస్సన్తరేన రఞ్ఞా దిన్నం, న తత్థ కిఞ్చి ఫలం ఇచ్ఛితబ్బ’’న్తి.

‘‘అతిదానం, మహారాజ, లోకే విదూహి వణ్ణితం థుతం పసత్థం, యే కేచి యాదిసం కీదిసం దానం దేన్తి [కేచి యాదిసం తాదిసం దానం దేన్తి (స్యా.)], అతిదానదాయీ లోకే కిత్తిం పాపుణాతి. యథా, మహారాజ, అతిపవరతాయ దిబ్బం వనమూలం గహితమ్పి హత్థపాసే ఠితానం పరజనానం న దస్సయతి, అగదో అతిజచ్చతాయ [అతిఉసభతాయ (క.)] పీళాయ సముగ్ఘాతకో రోగానం అన్తకరో, అగ్గి అతిజోతితాయ డహతి, ఉదకం అతిసీతతాయ నిబ్బాపేతి, పదుమం పరిసుద్ధతాయ న ఉపలిమ్పతి వారికద్దమేన, మణి అతిగుణతాయ కామదదో, వజిరం అతితిఖిణతాయ విజ్ఝతి మణిముత్తాఫలికం, పథవీ అతిమహన్తతాయ నరోరగమిగపక్ఖిజలసేలపబ్బతదుమే ధారేతి, సముద్దో అతిమహన్తతాయ అపరిపూరణో, సినేరు అతిభారతాయ అచలో, ఆకాసో అతివిత్థారతాయ అనన్తో, సూరియో అతిప్పభతాయ తిమిరం ఘాతేతి, సీహో అతిజాతితాయ విగతభయో, మల్లో అతిబలవతాయ పటిమల్లం ఖిప్పం ఉక్ఖిపతి, రాజా అతిపుఞ్ఞతాయ అధిపతి, భిక్ఖు అతిసీలవన్తతాయ నాగయక్ఖనరమరూహి నమస్సనీయో, బుద్ధో అతిఅగ్గతాయ [అతివిసిట్ఠతాయ (స్యా.)] అనుపమో. ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, అతిదానం నామ లోకే విదూహి వణ్ణితం థుతం పసత్థం, యే కేచి యాదిసం కీదిసం దానం దేన్తి, అతిదానదాయీ లోకే కిత్తిం పాపుణాతి, అతిదానేన వేస్సన్తరో రాజా దససహస్సియా లోకధాతుయా వణ్ణితో థుతో పసత్థో మహితో కిత్తితో, తేనేవ అతిదానేన వేస్సన్తరో రాజా అజ్జేతరహి బుద్ధో జాతో అగ్గో సదేవకే లోకే.

‘‘అత్థి పన, మహారాజ, లోకే ఠపనీయం దానం, యం దక్ఖిణేయ్యే అనుప్పత్తే న దాతబ్బ’’న్తి? ‘‘దస ఖో పనిమాని, భన్తే నాగసేన, దానాని, యాని లోకే అదానసమ్మతాని, యో తాని దానాని దేతి, సో అపాయగామీ హోతి. కతమాని దస? మజ్జదానం, భన్తే నాగసేన, లోకే అదానసమ్మతం, యో తం దానం దేతి, సో అపాయగామీ హోతి. సమజ్జదానం…పే… ఇత్థిదానం…పే… ఉసభదానం…పే… చిత్తకమ్మదానం…పే… సత్థదానం …పే… విసదానం…పే… సఙ్ఖలికదానం…పే… కుక్కుటసూకరదానం…పే… తులాకూటమానకూటదానం, భన్తే నాగసేన, లోకే అదానసమ్మతం హోతి, యో తం దానం దేతి, సో అపాయగామీ హోతి. ఇమాని ఖో, భన్తే నాగసేన, దస దానాని లోకే అదానసమ్మతాని, యో తాని దానాని దేతి, సో అపాయగామీ హోతీ’’తి.

‘‘నాహం తం, మహారాజ, అదానసమ్మతం పుచ్ఛామి, ఇమం ఖ్వాహం, మహారాజ, తం పుచ్ఛామి ‘అత్థి పన, మహారాజ, లోకే ఠపనీయం దానం, యం దక్ఖిణేయ్యే అనుప్పత్తే న దాతబ్బ’న్తి. ‘‘నత్థి, భన్తే నాగసేన, లోకే ఠపనీయం దానం. యం దక్ఖిణేయ్యే అనుప్పత్తే న దాతబ్బం, చిత్తప్పసాదే ఉప్పన్నే కేచి దక్ఖిణేయ్యానం భోజనం దేన్తి, కేచి అచ్ఛాదనం, కేచి సయనం, కేచి ఆవసథం, కేచి అత్థరణపావురణం, కేచి దాసిదాసం, కేచి ఖేత్తవత్థుం, కేచి ద్విపదచతుప్పదం, కేచి సతం సహస్సం సతసహస్సం, కేచి మహారజ్జం, కేచి జీవితమ్పి దేన్తీ’’తి. ‘‘యది పన, మహారాజ, కేచి జీవితమ్పి దేన్తి, కిం కారణా వేస్సన్తరం దానపతిం అతిబాళ్హం పరిపాతేసి సుదిన్నే పుత్తే చ దారే చ?

‘‘అపి ను ఖో, మహారాజ, అత్థి లోకపకతి లోకాచిణ్ణం, లభతి పితా పుత్తం ఇణట్టో వా ఆజీవికపకతో వా ఆవపితుం వా [ఆధాపేతుం వా (స్యా.), ఆధపితుం వా (క.)] విక్కిణితుం వా’’తి? ‘‘ఆమ, భన్తే, లభతి పితా పుత్తం ఇణట్టో వా ఆజీవికపకతో వా ఆవపితుం వా విక్కిణితుం వా’’తి. ‘‘యది, మహారాజ, లభతి పితా పుత్తం ఇణట్టో వా ఆజీవికపకతో వా ఆవపితుం వా విక్కిణితుం వా, వేస్సన్తరోపి, మహారాజ, రాజా అలభమానో సబ్బఞ్ఞుతఞాణం ఉపద్దుతో దుక్ఖితో తస్స ధమ్మధనస్స పటిలాభాయ పుత్తదారం ఆవపేసి చ విక్కిణి చ. ఇతి, మహారాజ, వేస్సన్తరేన రఞ్ఞా అఞ్ఞేసం దిన్నం యేవ దిన్నం, కతం యేవ కతం. కిస్స పన త్వం, మహారాజ, తేన దానేన వేస్సన్తరం దానపతిం అతిబాళ్హం అపసాదేసీ’’తి?

‘‘నాహం, భన్తే నాగసేన, వేస్సన్తరస్స దానపతినో దానం గరహామి, అపి చ పుత్తదారం యాచన్తే నిమినిత్వా అత్తానం దాతబ్బ’’న్తి. ‘‘ఏతం ఖో, మహారాజ, అసబ్భికారణం, యం పుత్తదారం యాచన్తే అత్తానం దదేయ్య, యం యం హి యాచన్తే తం తదేవ దాతబ్బం, ఏతం సప్పురిసానం కమ్మం. యథా, మహారాజ, కోచి పురిసో పానీయం ఆహరాపేయ్య, తస్స యో భోజనం దదేయ్య, అపి ను సో, మహారాజ, పురిసో తస్స కిచ్చకారీ అస్సా’’తి? ‘‘న హి, భన్తే, యం సో ఆహరాపేతి, తమేవ తస్స దేన్తో కిచ్చకారీ అస్సా’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, వేస్సన్తరో రాజా బ్రాహ్మణే పుత్తదారం యాచన్తే పుత్తదారం యేవ అదాసి. సచే, మహారాజ, బ్రాహ్మణో వేస్సన్తరస్స సరీరం యాచేయ్య, న సో, మహారాజ, అత్తానం రక్ఖేయ్య న కమ్పేయ్య న రజ్జేయ్య, తస్స దిన్నం పరిచ్చత్తం యేవ సరీరం భవేయ్య. సచే, మహారాజ, కోచి వేస్సన్తరం దానపతిం ఉపగన్త్వా యాచేయ్య ‘దాసత్తం మే ఉపేహీ’తి, దిన్నం పరిచ్చత్తం యేవస్స సరీరం భవేయ్య, న సో దత్వా తపేయ్య [ఠపేయ్య (సీ.)], రఞ్ఞో, మహారాజ, వేస్సన్తరస్స కాయో బహుసాధారణో.

‘‘యథా, మహారాజ, పక్కా మంసపేసి బహుసాధారణా, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, రఞ్ఞో వేస్సన్తరస్స కాయో బహుసాధారణో. యథా వా పన, మహారాజ, ఫలితో [ఫలినో (?)] రుక్ఖో నానాదిజగణసాధారణో, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, రఞ్ఞో వేస్సన్తరస్స కాయో బహుసాధారణో. కిం కారణా? ‘ఏవాహం పటిపజ్జన్తో సమ్మాసమ్బోధిం పాపుణిస్సామీ’తి.

‘‘యథా, మహారాజ, పురిసో అధనో ధనత్థికో ధనపరియేసనం చరమానో అజపథం సఙ్కుపథం వేత్తపథం గచ్ఛతి, జలథలవాణిజ్జం కరోతి, కాయేన వాచాయ మనసా ధనం ఆరాధేతి, ధనప్పటిలాభాయ వాయమతి. ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, వేస్సన్తరో దానపతి అధనో బుద్ధధనేన సబ్బఞ్ఞుతఞాణరతనప్పటిలాభాయ యాచకానం ధనధఞ్ఞం దాసిదాసం యానవాహనం సకలసాపతేయ్యం సకం పుత్తదారం అత్తానఞ్చ చజిత్వా సమ్మాసమ్బోధిం యేవ పరియేసతి.

‘‘యథా వా పన, మహారాజ, అమచ్చో ముద్దకామో ముద్దాధికరణం యం కిఞ్చి గేహే ధనధఞ్ఞం హిరఞ్ఞసువణ్ణం, తం సబ్బం దత్వాపి ముద్దప్పటిలాభాయ వాయమతి. ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, వేస్సన్తరో దానపతి సబ్బం తం బాహిరబ్భన్తరధనం దత్వా జీవితమ్పి పరేసం దత్వా సమ్మాసమ్బోధిం యేవ పరియేసతి.

‘‘అపి చ, మహారాజ, వేస్సన్తరస్స దానపతినో ఏవం అహోసి ‘యం సో బ్రాహ్మణో యాచతి, తమేవాహం తస్స దేన్తో కిచ్చకారీ నామ హోమీ’తి, ఏవం సో తస్స పుత్తదారమదాసి. న ఖో, మహారాజ, వేస్సన్తరో దానపతి దేస్సతాయ బ్రాహ్మణస్స పుత్తదారమదాసి, న అదస్సనకామతాయ పుత్తదారమదాసి, న అతిబహుకా మే పుత్తదారా, ‘న సక్కోమి తే పోసేతు’న్తి పుత్తదారమదాసి, న ఉక్కణ్ఠితో ‘అప్పియా మే’తి నీహరితుకామతాయ పుత్తదారమదాసి. అథ ఖో సబ్బఞ్ఞుతఞాణరతనస్సేవ పియత్తా సబ్బఞ్ఞుతఞాణస్స కారణా వేస్సన్తరో రాజా ఏవరూపం అతులం విపులమనుత్తరం పియం మనాపం దయితం పాణసమం పుత్తదారదానవరం బ్రాహ్మణస్స అదాసి.

‘‘భాసితమ్పేతం, మహారాజ, భగవతా దేవాతిదేవేన చరియాపిటకే –

‘‘‘న మే దేస్సా ఉభో పుత్తా, మద్దీ దేవీ న దేస్సియా;

సబ్బఞ్ఞుతం పియం మయ్హం, తస్మా పియే అదాసహ’న్తి.

‘‘తస్మా, మహారాజ, వేస్సతరో రాజా పుత్తదానం [పుత్తదారం (క.)] దత్వా పణ్ణసాలం పవిసిత్వా నిపజ్జి. తస్స అతిపేమేన దుక్ఖితస్స బలవసోకో ఉప్పజ్జి, హదయవత్థు ఉణ్హమహోసి. నాసికాయ అప్పహోన్తియా ముఖేన ఉణ్హే అస్సాసపస్సాసే విస్సజ్జేసి, అస్సూని పరివత్తిత్వా లోహితబిన్దూని హుత్వా నేత్తేహి నిక్ఖమింసు. ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, దుక్ఖేన వేస్సన్తరో రాజా బ్రాహ్మణస్స పుత్తదారమదాసి ‘మా మే దానపథో పరిహాయీ’తి.

‘‘అపి చ, మహారాజ, వేస్సన్తరో రాజా ద్వే అత్థవసే పటిచ్చ బ్రాహ్మణస్స ద్వే దారకే అదాసి. కతమే ద్వే? దానపథో చ మే అపరిహీనో భవిస్సతి, దుక్ఖితే చ మే పుత్తకే వనమూలఫలేహి ఇతోనిదానం అయ్యకో మోచేస్సతీతి. జానాతి హి, మహారాజ, వేస్సన్తరో రాజా ‘న మే దారకా సక్కా కేనచి దాసభోగేన భుఞ్జితుం, ఇమే చ దారకే అయ్యకో నిక్కిణిస్సతి, ఏవం అమ్హాకమ్పి గమనం భవిస్సతీ’తి. ఇమే ఖో, మహారాజ, ద్వే అత్థవసే పటిచ్చ బ్రాహ్మణస్స ద్వే దారకే అదాసి.

‘‘అపి చ, మహారాజ, వేస్సన్తరో రాజా జానాతి ‘అయం ఖో బ్రాహ్మణో జిణ్ణో వుడ్ఢో మహల్లకో దుబ్బలో భగ్గో దణ్డపరాయణో ఖీణాయుకో పరిత్తపుఞ్ఞో, నేసో సమత్థో ఇమే దారకే దాసభోగేన భుఞ్జితు’న్తి. సక్కుణేయ్య పన, మహారాజ, పురిసో పాకతికేన బలేన ఇమే చన్దిమసూరియే ఏవంమహిద్ధికే ఏవంమహానుభావే గహేత్వా పేళాయ వా సముగ్గే వా పక్ఖిపిత్వా నిప్పభే కత్వా థాలకపరిభోగేన [పదీపపరిభోగేన (స్యా.)] పరిభుఞ్జితు’’న్తి? ‘‘న హి, భన్తే’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, ఇమస్మిం లోకే చన్దిమసూరియప్పటిభాగస్స వేస్సన్తరస్స దారకా న సక్కా కేనచి దాసభోగేన భుఞ్జితున్తి.

‘‘అపరమ్పి, మహారాజ, ఉత్తరిం కారణం సుణోహి, యేన కారణేన వేస్సన్తరస్స దారకా న సక్కా కేనచి దాసభోగేన భుఞ్జితుం. యథా, మహారాజ, రఞ్ఞో చక్కవత్తిస్స మణిరతనం సుభం జాతిమన్తం అట్ఠంసం సుపరికమ్మకతం చతుహత్థాయామం సకటనాభిపరిణాహం న సక్కా కేనచి పిలోతికాయ వేఠేత్వా పేళాయ పక్ఖిపిత్వా సత్థకనిసానపరిభోగేన పరిభుఞ్జితుం, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, లోకే చక్కవత్తిరఞ్ఞో మణిరతనప్పటిభాగస్స వేస్సన్తరస్స దారకా న సక్కా కేనచి దాసభోగేన భుఞ్జితుం.

‘‘అపరమ్పి, మహారాజ, ఉత్తరిం కారణం సుణోహి, యేన కారణేన వేస్సన్తరస్స దారకా న సక్కా కేనచి దాసభోగేన భుఞ్జితుం. యథా, మహారాజ, తిధా పభిన్నో సబ్బసేతో సత్తప్పతిట్ఠితో అట్ఠరతనుబ్బేధో నవరతనాయామపరిణాహో పాసాదికో దస్సనీయో ఉపోసథో నాగరాజా న సక్కా కేనచి సుప్పేన వా సరావేన వా పిదహితుం, గోవచ్ఛకో వియ వచ్ఛకసాలాయ పక్ఖిపిత్వా పరిహరితుం వా, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, లోకే ఉపోసథనాగరాజప్పటిభాగస్స వేస్సన్తరస్స దారకా న సక్కా కేనచి దాసభోగేన భుఞ్జితుం.

‘‘అపరమ్పి, మహారాజ, ఉత్తరిం కారణం సుణోహి, యేన కారణేన వేస్సన్తరస్స దారకా న సక్కా కేనచి దాసభోగేన భుఞ్జితుం. యథా, మహారాజ, మహాసముద్దో దీఘపుథులవిత్థిణ్ణో గమ్భీరో అప్పమేయ్యో దురుత్తరో అపరియోగాళ్హో అనావటో న సక్కా కేనచి సబ్బత్థ పిదహిత్వా ఏకతిత్థేన పరిభోగం కాతుం, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, లోకే మహాసముద్దప్పటిభాగస్స వేస్సన్తరస్స దారకా న సక్కా కేనచి దాసభోగేన భుఞ్జితుం.

‘‘అపరమ్పి, మహారాజ, ఉత్తరిం కారణం సుణోహి, యేన కారణేన వేస్సన్తరస్స దారకా న సక్కా కేనచి దాసభోగేన భుఞ్జితుం. యథా, మహారాజ, హిమవన్తో పబ్బతరాజా పఞ్చయోజనసతం అచ్చుగ్గతో నభే తిసహస్సయోజనాయామవిత్థారో చతురాసీతికూటసహస్సప్పటిమణ్డితో పఞ్చన్నం మహానదీసతానం పభవో మహాభూతగణాలయో నానావిధగన్ధధరో దిబ్బోసధసతసమలఙ్కతో నభే వలాహకో వియ అచ్చుగ్గతో దిస్సతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, లోకే హిమవన్తపబ్బతరాజప్పటిభాగస్స వేస్సన్తరస్స దారకా న సక్కా కేనచి దాసభోగేన భుఞ్జితుం.

‘‘అపరమ్పి, మహారాజ, ఉత్తరిం కారణం సుణోహి, యేన కారణేన వేస్సన్తరస్స దారకా న సక్కా కేనచి దాసభోగేన భుఞ్జితుం. యథా, మహారాజ, రత్తన్ధకారతిమిసాయం ఉపరిపబ్బతగ్గే జలమానో మహాఅగ్గిక్ఖన్ధో సువిదూరేపి పఞ్ఞాయతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, వేస్సన్తరో రాజా పబ్బతగ్గే జలమానో మహాఅగ్గిక్ఖన్ధో వియ సువిదూరేపి పాకటో పఞ్ఞాయతి, తస్స దారకా న సక్కా కేనచి దాసభోగేన భుఞ్జితుం.

‘‘అపరమ్పి, మహారాజ, ఉత్తరిం కారణం సుణోహి, యేన కారణేన వేస్సన్తరస్స దారకా న సక్కా కేనచి దాసభోగేన భుఞ్జితుం. యథా, మహారాజ, హిమవన్తే పబ్బతే నాగపుప్ఫసమయే ఉజువాతే వాయన్తే దస ద్వాదస యోజనాని పుప్ఫగన్ధో వాయతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, వేస్సన్తరస్స రఞ్ఞో అపి యోజనసహస్సేహిపి యావ అకనిట్ఠభవనం ఏత్థన్తరే సురాసురగరుళగన్ధబ్బయక్ఖరక్ఖసమహోరగకిన్నరఇన్దభవనేసు కిత్తిసద్దో అబ్భుగ్గతో, సీలవరగన్ధో చస్స సమ్పవాయతి, తేన తస్స దారకా న సక్కా కేనచి దాసభోగేన భుఞ్జితుం. అనుసిట్ఠో, మహారాజ, జాలీ కుమారో పితరా వేస్సన్తరేన రఞ్ఞా ‘అయ్యకో తే, తాత, తుమ్హే బ్రాహ్మణస్స ధనం దత్వా నిక్కిణన్తో తం నిక్ఖసహస్సం దత్వా నిక్కిణాతు, కణ్హాజినం నిక్కిణన్తో దాససతం దాసిసతం హత్థిసతం అస్ససతం ధేనుసతం ఉసభసతం నిక్ఖసతన్తి సబ్బసతం దత్వా నిక్కిణాతు, యది తే, తాత, అయ్యకో తుమ్హే బ్రాహ్మణస్స హత్థతో ఆణాయ బలసా ముధా గణ్హాతి, మా తుమ్హే అయ్యకస్స వచనం కరిత్థ, బ్రాహ్మణస్సేవ అనుయాయినో హోథా’తి, ఏవమనుసాసిత్వా పుత్తే పేసేసి, తతో జాలీకుమారో గన్త్వా అయ్యకేన పుట్ఠో కథేసి –

‘‘‘సహస్సగ్ఘం హి మం తాత, బ్రాహ్మణస్స పితా అదా;

అథో కణ్హాజినం కఞ్ఞం, హత్థీనఞ్చ సతేన చా’’’తి.

‘‘సునిబ్బేఠితో, భన్తే నాగసేన, పఞ్హో; సుభిన్నం దిట్ఠిజాలం; సుమద్దితో పరవాదో; సకసమయో సుదీపితో; బ్యఞ్జనం సుపరిసోధితం; సువిభత్తో అత్థో; ఏవమేతం తథా సమ్పటిచ్ఛామీ’’తి.

వేస్సన్తరపఞ్హో పఠమో.

౨. దుక్కరకారికపఞ్హో

౨. ‘‘భన్తే నాగసేన, సబ్బేవ బోధిసత్తా దుక్కరకారికం కరోన్తి, ఉదాహు గోతమేనేవ బోధిసత్తేన దుక్కరకారికా కతా’’తి? ‘‘నత్థి, మహారాజ, సబ్బేసం బోధిసత్తానం దుక్కరకారికా, గోతమేనేవ బోధిసత్తేన దుక్కరకారికా కతా’’తి.

‘‘భన్తే నాగసేన, యది ఏవం అయుత్తం, యం బోధిసత్తానం బోధిసత్తేహి వేమత్తతా హోతీ’’తి. ‘‘చతూహి, మహారాజ, ఠానేహి బోధిసత్తానం బోధిసత్తేహి వేమత్తతా హోతి. కతమేహి చతూహి? కులవేమత్తతా పధానవేమత్తతా [అద్ధానవేమత్తతా (సీ. స్యా. పీ.)] ఆయువేమత్తతా పమాణవేమత్తతాతి. ఇమేహి ఖో, మహారాజ, చతూహి ఠానేహి బోధిసత్తానం బోధిసత్తేహి వేమత్తతా హోతి. సబ్బేసమ్పి, మహారాజ, బుద్ధానం రూపే సీలే సమాధిమ్హి పఞ్ఞాయ విముత్తియా విముత్తిఞాణదస్సనే చతువేసారజ్జే దసతథాగతబలే ఛఅసాధారణఞాణే చుద్దసబుద్ధఞాణే అట్ఠారసబుద్ధధమ్మే కేవలే చ బుద్ధగుణే [బుద్ధధమ్మే (సీ. పీ.)] నత్థి వేమత్తతా, సబ్బేపి బుద్ధా బుద్ధధమ్మేహి సమసమా’’తి.

‘‘యది, భన్తే నాగసేన, సబ్బేపి బుద్ధా బుద్ధధమ్మేహి సమసమా, కేన కారణేన గోతమేనేవ బోధిసత్తేన దుక్కరకారికా కతా’’తి? ‘‘అపరిపక్కే, మహారాజ, ఞాణే అపరిపక్కాయ బోధియా గోతమో బోధిసత్తో నేక్ఖమ్మమభినిక్ఖన్తో అపరిపక్కం ఞాణం పరిపాచయమానేన దుక్కరకారికా కతా’’తి.

‘‘భన్తే నాగసేన, కేన కారణేన బోధిసత్తో అపరిపక్కే ఞాణే అపరిపక్కాయ బోధియా మహాభినిక్ఖమనం నిక్ఖన్తో, నను నామ ఞాణం పరిపాచేత్వా పరిపక్కే ఞాణే నిక్ఖమితబ్బ’’న్తి?

‘‘బోధిసత్తో, మహారాజ, విపరీతం ఇత్థాగారం దిస్వా విప్పటిసారీ అహోసి, తస్స విప్పటిసారిస్స అరతి ఉప్పజ్జి, అరతిచిత్తం ఉప్పన్నం దిస్వా అఞ్ఞతరో మారకాయికో దేవపుత్తో ‘అయం ఖో కాలో అరతిచిత్తస్స వినోదనాయా’తి వేహాసే ఠత్వా ఇదం వచనమబ్రవి –

‘‘మారిస, మా ఖో త్వం ఉక్కణ్ఠితో అహోసి, ఇతో తే సత్తమే దివసే దిబ్బం చక్కరతనం పాతుభవిస్సతి సహస్సారం సనేమికం సనాభికం సబ్బాకారపరిపూరం, పథవిగతాని చ తే రతనాని ఆకాసట్ఠాని చ సయమేవ ఉపగచ్ఛిస్సన్తి, ద్విసహస్సపరిత్తదీపపరివారేసు చతూసు మహాదీపేసు ఏకముఖేన ఆణా పవత్తిస్సతి, పరోసహస్సఞ్చ తే పుత్తా భవిస్సన్తి సూరా వీరఙ్గరూపా పరసేనప్పమద్దనా, తేహి పుత్తేహి పరికిణ్ణో సత్తరతనసమన్నాగతో చతుద్దీపమనుసాసిస్ససీ’తి.

‘‘యథా నామ దివససన్తత్తం అయోసూలం సబ్బత్థ ఉపడహన్తం కణ్ణసోతం పవిసేయ్య, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, బోధిసత్తస్స తం వచనం కణ్ణసోతం పవిసిత్థ, ఇతి సో పకతియావ ఉక్కణ్ఠితో తస్సా దేవతాయ వచనేన భియ్యోసోమత్తాయ ఉబ్బిజ్జి సంవిజ్జి సంవేగమాపజ్జి.

‘‘యథా పన, మహారాజ, మహతిమహాఅగ్గిక్ఖన్ధో జలమానో అఞ్ఞేన కట్ఠేన ఉపడహితో భియ్యోసోమత్తాయ జలేయ్య, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, బోధిసత్తో పకతియావ ఉక్కణ్ఠితో తస్సా దేవతాయ వచనేన భియ్యోసోమత్తాయ ఉబ్బిజ్జి సంవిజ్జి సంవేగమాపజ్జి.

‘‘యథా వా పన, మహారాజ, మహాపథవీ పకతితిన్తా నిబ్బత్తహరితసద్దలా ఆసిత్తోదకా చిక్ఖల్లజాతా పునదేవ మహామేఘే అభివుట్ఠే భియ్యోసోమత్తాయ చిక్ఖల్లతరా అస్స, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, బోధిసత్తో పకతియావ ఉక్కణ్ఠితో తస్సా దేవతాయ వచనేన భియ్యోసోమత్తాయ ఉబ్బిజ్జి సంవిజ్జి సంవేగమాపజ్జీ’’తి.

‘‘అపి ను ఖో, భన్తే నాగసేన, బోధిసత్తస్స యది సత్తమే దివసే దిబ్బం చక్కరతనం నిబ్బత్తేయ్య, పటినివత్తేయ్య బోధిసత్తో దిబ్బే చక్కరతనే నిబ్బత్తే’’తి? ‘‘న హి, మహారాజ, సత్తమే దివసే బోధిసత్తస్స దిబ్బం చక్కరతనం నిబ్బత్తేయ్య, అపి చ పలోభనత్థాయ తాయ దేవతాయ ముసా భణితం, యదిపి, మహారాజ, సత్తమే దివసే దిబ్బం చక్కరతనం నిబ్బత్తేయ్య, బోధిసత్తో న నివత్తేయ్య. కిం కారణం? ‘అనిచ్చ’న్తి, మహారాజ, బోధిసత్తో దళ్హం అగ్గహేసి, ‘దుక్ఖం అనత్తా’తి దళ్హం అగ్గహేసి, ఉపాదానక్ఖయం పత్తో.

‘‘యథా, మహారాజ, అనోతత్తదహతో ఉదకం గఙ్గం నదిం పవిసతి, గఙ్గాయ నదియా మహాసముద్దం పవిసతి, మహాసముద్దతో పాతాలముఖం పవిసతి, అపి ను, మహారాజ, తం ఉదకం పాతాలముఖగతం పటినివత్తిత్వా మహాసముద్దం పవిసేయ్య, మహాసముద్దతో గఙ్గం నదిం పవిసేయ్య, గఙ్గాయ నదియా పున అనోతత్తం పవిసేయ్యా’’తి? ‘‘న హి, భన్తే’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, బోధిసత్తేన కప్పానం సతసహస్సం చతురో చ అసఙ్ఖ్యేయ్యే కుసలం పరిపాచితం ఇమస్స భవస్స కారణా, సోయం అన్తిమభవో అనుప్పత్తో పరిపక్కం బోధిఞాణం ఛహి వస్సేహి బుద్ధో భవిస్సతి సబ్బఞ్ఞూ లోకే అగ్గపుగ్గలో, అపి ను ఖో, మహారాజ, బోధిసత్తో చక్కరతనకారణా [చక్కరతనస్స కారణా (సీ. స్యా. పీ.)] పటినివత్తేయ్యా’’తి [పరినివత్తేయ్యాతి (సీ. పీ. క.)]? ‘‘న హి, భన్తే’’తి.

‘‘అపి చ, మహారాజ, మహాపథవీ పరివత్తేయ్య సకాననా సపబ్బతా, నత్వేవ బోధిసత్తో పటినివత్తేయ్య అపత్వా సమ్మాసమ్బోధిం. ఆరోహేయ్యపి చే, మహారాజ, గఙ్గాయ ఉదకం పటిసోతం, నత్వేవ బోధిసత్తో పటినివత్తేయ్య అపత్వా సమ్మాసమ్బోధిం; విసుస్సేయ్యపి చే, మహారాజ, మహాసముద్దో అపరిమితజలధరో గోపదే ఉదకం వియ, నత్వేవ బోధిసత్తో పటినివత్తేయ్య అపత్వా సమ్మాసమ్బోధిం; ఫలేయ్యపి చే, మహారాజ, సినేరుపబ్బతరాజా సతధా వా సహస్సధా వా, నత్వేవ బోధిసత్తో పటినివత్తేయ్య అపత్వా సమ్మాసమ్బోధిం; పతేయ్యుమ్పి చే, మహారాజ, చన్దిమసూరియా సతారకా లేడ్డు వియ ఛమాయం, నత్వేవ బోధిసత్తో పటినివత్తేయ్య అపత్వా సమ్మాసమ్బోధిం; సంవత్తేయ్యపి చే, మహారాజ, ఆకాసో కిలఞ్జమివ, నత్వేవ బోధిసత్తో పటినివత్తేయ్య అపత్వా సమ్మాసమ్బోధిం. కిం కారణా? పదాలితత్తా సబ్బబన్ధనాన’’న్తి.

‘‘భన్తే నాగసేన, కతి లోకే బన్ధనానీ’’తి? ‘‘దస ఖో పనిమాని, మహారాజ, లోకే బన్ధనాని, యేహి బన్ధనేహి బద్ధా సత్తా న నిక్ఖమన్తి, నిక్ఖమిత్వాపి పటినివత్తన్తి. కతమాని దస? మాతా, మహారాజ, లోకే బన్ధనం, పితా, మహారాజ, లోకే బన్ధనం, భరియా, మహారాజ, లోకే బన్ధనం, పుత్తా, మహారాజ, లోకే బన్ధనం, ఞాతీ, మహారాజ, లోకే బన్ధనం, మిత్తం, మహారాజ, లోకే బన్ధనం, ధనం, మహారాజ, లోకే బన్ధనం, లాభసక్కారో, మహారాజ, లోకే బన్ధనం, ఇస్సరియం, మహారాజ, లోకే బన్ధనం, పఞ్చ కామగుణా, మహారాజ, లోకే బన్ధనం, ఇమాని ఖో మహారాజ దస లోకే బన్ధనాని, యేహి బన్ధనేహి బద్ధా సత్తా న నిక్ఖమన్తి, నిక్ఖమిత్వాపి పటినివత్తన్తి, తాని దస బన్ధనాని బోధిసత్తస్స ఛిన్నాని పదాలితాని, తస్మా, మహారాజ, బోధిసత్తో న పటినివత్తతీ’’తి.

‘‘భన్తే నాగసేన, యది బోధిసత్తో ఉప్పన్నే అరతిచిత్తే దేవతాయ వచనేన అపరిపక్కే ఞాణే అపరిపక్కాయ బోధియా నేక్ఖమ్మమభినిక్ఖన్తో, కిం తస్స దుక్కరకారికాయ కతాయ, నను నామ సబ్బభక్ఖేన భవితబ్బం ఞాణపరిపాకం ఆగమయమానేనా’’తి?

‘‘దస ఖో పనిమే, మహారాజ, పుగ్గలా లోకస్మిం ఓఞ్ఞాతా అవఞ్ఞాతా హీళితా ఖీళితా గరహితా పరిభూతా అచిత్తీకతా. కతమే దస? ఇత్థీ, మహారాజ, విధవా లోకస్మిం ఓఞ్ఞాతా అవఞ్ఞాతా హీళితా ఖీళితా గరహితా పరిభూతా అచిత్తీకతా. దుబ్బలో, మహారాజ, పుగ్గలో…పే… అమిత్తఞాతి, మహారాజ, పుగ్గలో…పే… మహగ్ఘసో, మహారాజ, పుగ్గలో…పే… అగరుకులవాసికో, మహారాజ, పుగ్గలో…పే… పాపమిత్తో, మహారాజ, పుగ్గలో…పే… ధనహీనో, మహారాజ, పుగ్గలో…పే… ఆచారహీనో, మహారాజ, పుగ్గలో…పే… కమ్మహీనో, మహారాజ, పుగ్గలో…పే… పయోగహీనో, మహారాజ, పుగ్గలో లోకస్మిం ఓఞ్ఞాతో అవఞ్ఞాతో హీళితో ఖీళితో గరహితో పరిభూతో అచిత్తీకతో. ఇమే ఖో, మహారాజ, దస పుగ్గలా లోకస్మిం ఓఞ్ఞాతా అవఞ్ఞాతా హీళితా ఖీళితా గరహితా పరిభూతా అచిత్తీకతా. ఇమాని ఖో, మహారాజ, దస ఠానాని అనుస్సరమానస్స బోధిసత్తస్స ఏవం సఞ్ఞా ఉప్పజ్జి ‘మాహం కమ్మహీనో అస్సం పయోగహీనో గరహితో దేవమనుస్సానం, యంనూనాహం కమ్మస్సామీ అస్సం కమ్మగరు కమ్మాధిపతేయ్యో కమ్మసీలో కమ్మధోరయ్హో కమ్మనికేతవా అప్పమత్తో విహరేయ్య’న్తి, ఏవం ఖో, మహారాజ, బోధిసత్తో ఞాణం పరిపాచేన్తో దుక్కరకారికం అకాసీ’’తి.

‘‘భన్తే నాగసేన, బోధిసత్తో దుక్కరకారికం కరోన్తో ఏవమాహ ‘న ఖో పనాహం ఇమాయ కటుకాయ దుక్కరకారికాయ అధిగచ్ఛామి ఉత్తరిమనుస్సధమ్మం అలమరియఞాణదస్సనవిసేసం, సియా ను ఖో అఞ్ఞో మగ్గో బోధాయా’తి. అపి ను తస్మిం సమయే బోధిసత్తస్స మగ్గం ఆరబ్భ సతిసమ్మోసో అహోసీ’’తి?

‘‘పఞ్చవీసతి ఖో పనిమే, మహారాజ, చిత్తదుబ్బలీకరణా ధమ్మా, యేహి దుబ్బలీకతం చిత్తం న సమ్మా సమాధియతి ఆసవానం ఖయాయ. కతమే పఞ్చవీసతి? కోధో, మహారాజ, చిత్తదుబ్బలీకరణో ధమ్మో, యేన దుబ్బలీకతం చిత్తం న సమ్మా సమాధియతి ఆసవానం ఖయాయ, ఉపనాహో…పే… మక్ఖో…పే… పళాసో…పే… ఇస్సా…పే… మచ్ఛరియం…పే… మాయా…పే… సాఠేయ్యం…పే… థమ్భో…పే… సారమ్భో…పే… మానో…పే… అతిమానో …పే… మదో…పే… పమాదో…పే… థినమిద్ధం…పే… తన్ది [నన్దీ (పీ. క.)] …పే… ఆలస్యం…పే… పాపమిత్తతా…పే… రూపా…పే… సద్దా…పే… గన్ధా…పే… రసా…పే… ఫోట్ఠబ్బా…పే… ఖుదాపిపాసా…పే… అరతి, మహారాజ, చిత్తదుబ్బలీకరణో ధమ్మో, యేన దుబ్బలీకతం చిత్తం న సమ్మా సమాధియతి ఆసవానం ఖయాయ. ఇమే ఖో, మహారాజ, పఞ్చవీసతి చిత్తదుబ్బలీకరణా ధమ్మా, యేహి దుబ్బలీకతం చిత్తం న సమ్మా సమాధియతి ఆసవానం ఖయాయ.

బోధిసత్తస్స ఖో, మహారాజ, ఖుదాపిపాసా [ఖుదాపిపాసా (సీ. పీ. క.)] కాయం పరియాదియింసు, కాయే పరియాదిన్నే చిత్తం న సమ్మా సమాధియతి ఆసవానం ఖయాయ. సతసహస్సం, మహారాజ, కప్పానం [కప్పే (క.)] చతురో చ అసఙ్ఖ్యేయ్యే కప్పే బోధిసత్తో చతున్నం యేవ అరియసచ్చానం అభిసమయం అన్వేసి తాసు తాసు జాతీసు, కిం పనస్స పచ్ఛిమే భవే అభిసమయజాతియం మగ్గం ఆరబ్భ సతిసమ్మోసో హేస్సతి? అపి చ, మహారాజ, బోధిసత్తస్స సఞ్ఞామత్తం ఉప్పజ్జి ‘సియా ను ఖో అఞ్ఞో మగ్గో బోధాయా’తి. పుబ్బే ఖో, మహారాజ, బోధిసత్తో ఏకమాసికో సమానో పితు సక్కస్స కమ్మన్తే సీతాయ జమ్బుచ్ఛాయాయ సిరిసయనే పల్లఙ్కం ఆభుజిత్వా నిసిన్నో వివిచ్చేవ కామేహి విచిచ్చ అకుసలేహి ధమ్మేహి సవితక్కం సవిచారం వివేకజం పీతిసుఖం పఠమం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహాసి…పే… చతుత్థం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహాసీ’’తి. ‘‘సాధు, భన్తే నాగసేన, ఏవమేతం తథా సమ్పటిచ్ఛామి, ఞాణం పరిపాచేన్తో బోధిసత్తో దుక్కరకారికం అకాసీ’’తి.

దుక్కరకారికపఞ్హో దుతియో.

౩. కుసలాకుసలబలవతరపఞ్హో

౩. ‘‘భన్తే నాగసేన, కతమం అధిమత్తం బలవతరం కుసలం వా అకుసలం వా’’తి? ‘‘కుసలం, మహారాజ, అధిమత్తం బలవతరం, నో తథా అకుసల’న్తి. ‘‘నాహం, భన్తే నాగసేన, తం వచనం సమ్పటిచ్ఛామి ‘కుసలం అధిమత్తం బలవతరం, నో తథా అకుసల’న్తి, దిస్సన్తి, భన్తే నాగసేన, ఇధ పాణాతిపాతినో అదిన్నాదాయినో కామేసుమిచ్ఛాచారినో ముసావాదినో గామఘాతికా పన్థదూసకా నేకతికా వఞ్చనికా, సబ్బే తే తావతకేన పాపేన లభన్తి హత్థచ్ఛేదం పాదచ్ఛేదం హత్థపాదచ్ఛేదం కణ్ణచ్ఛేదం నాసచ్ఛేదం కణ్ణనాసచ్ఛేదం బిలఙ్గథాలికం సఙ్ఖముణ్డికం రాహుముఖం జోతిమాలికం హత్థపజ్జోతికం ఏరకవత్తికం చీరకవాసికం ఏణేయ్యకం బళిసమంసికం కహాపణికం ఖారాపతచ్ఛికం పలిఘపరివత్తికం పలాలపీఠకం తత్తేనపి తేలేన ఓసిఞ్చనం సునఖేహిపి ఖాదాపనం జీవసూలారోపనం అసినాపి సీసచ్ఛేదం, కేచి రత్తిం పాపం కత్వా రత్తిం యేవ విపాకం అనుభవన్తి, కేచి రత్తిం కత్వా దివా యేవ అనుభవన్తి, కేచి దివా కత్వా దివా యేవ అనుభవన్తి, కేచి దివా కత్వా రత్తిం యేవ అనుభవన్తి, కేచి ద్వే తయో దివసే వీతివత్తే అనుభవన్తి, సబ్బేపి తే దిట్ఠేవ ధమ్మే విపాకం అనుభవన్తి. అత్థి పన, భన్తే నాగసేన, కోచి ఏకస్స వా ద్విన్నం వా తిణ్ణం వా చతున్నం వా పఞ్చన్నం వా దసన్నం వా సతస్స వా సహస్సస్స వా సతసహస్సస్స వా సపరివారం దానం దత్వా దిట్ఠధమ్మికం భోగం వా యసం వా సుఖం వా అనుభవితా సీలేన వా ఉపోసథకమ్మేన వా’’తి?

‘‘అత్థి, మహారాజ, చత్తారో పురిసా దానం దత్వా సీలం సమాదియిత్వా ఉపోసథకమ్మం కత్వా దిట్ఠేవ ధమ్మే తేనేవ సరీరదేహేన తిదసపురే సమనుప్పత్తా’’తి [యసమనుపత్తాతి (సీ. పీ.)]. ‘‘కో చ కో చ భన్తే’’తి? ‘‘మన్ధాతా, మహారాజ, రాజా, నిమి రాజా, సాధీనో రాజా, గుత్తిలో చ గన్ధబ్బో’’తి.

‘‘భన్తే నాగసేన, అనేకేహి తం భవసహస్సేహి అన్తరితం, ద్విన్నమ్పేతం అమ్హాకం [దీపితం, అమ్హాకమ్పేతం (క.)] పరోక్ఖం, యది సమత్థోసి వత్తమానకే భవే భగవతో ధరమానకాలే కథేహీ’’తి? ‘‘వత్తమానకేపి, మహారాజ, భవే పుణ్ణకో దాసో థేరస్స సారిపుత్తస్స భోజనం దత్వా తదహేవ సేట్ఠిట్ఠానం అజ్ఝుపగతో, సో ఏతరహి పుణ్ణకో సేట్ఠీతి పఞ్ఞాయి, గోపాలమాతా దేవీ అత్తనో కేసే విక్కిణిత్వా లద్ధేహి అట్ఠహి కహాపణేహి థేరస్స మహాకచ్చాయనస్స అత్తట్ఠమకస్స పిణ్డపాతం దత్వా తదహేవ రఞ్ఞో చన్దపజ్జోతస్స [ఉదేనస్స (సీ. పీ.)] అగ్గమహేసిట్ఠానం పత్తా. సుప్పియా ఉపాసికా అఞ్ఞతరస్స గిలానభిక్ఖునో అత్తనో ఊరుమంసేన పటిచ్ఛాదనీయం దత్వా దుతియదివసే యేవ రూళ్హవణా సఞ్ఛవీ [సచ్ఛవీ (సీ. పీ.)] అరోగా జాతా. మల్లికా దేవీ భగవతో ఆభిదోసికం కుమ్మాసపిణ్డం దత్వా తదహేవ రఞ్ఞో కోసలస్స అగ్గమహేసీ జాతా. సుమనో మాలాకారో అట్ఠహి సుమనపుప్ఫముట్ఠీహి భగవన్తం పూజేత్వా తం దివసం యేవ మహాసమ్పత్తిం పత్తో. ఏకసాటకో బ్రాహ్మణో ఉత్తరసాటకేన భగవన్తం పూజేత్వా తం దివసం యేవ సబ్బట్ఠకం లభి, సబ్బేపేతే, మహారాజ, దిట్ఠధమ్మికం భోగఞ్చ యసఞ్చ అనుభవింసూ’’తి.

‘‘భన్తే నాగసేన, విచినిత్వా పరియేసిత్వా ఛ జనే యేవ అద్దసాసీ’’తి. ‘‘ఆమ, మహారాజా’’తి. ‘‘తేన హి, భన్తే నాగసేన, అకుసలం యేవ అధిమత్తం బలవతరం, నో తథా కుసలం. అహఞ్హి, భన్తే నాగసేన, ఏకదివసం యేవ దసపి పురిసే పస్సామి పాపస్స కమ్మస్స విపాకేన సూలేసు ఆరోపేన్తే, వీసమ్పి తింసమ్పి చత్తాలీసమ్పి పఞ్ఞాసమ్పి పురిససతమ్పి పురిససహస్సమ్పి పస్సామి పాపస్స కమ్మస్స విపాకేన సూలేసు ఆరోపేన్తే. నన్దకులస్స, భన్తే నాగసేన, భద్దసాలో నామ సేనాపతిపుత్తో అహోసి. తేన చ రఞ్ఞా చన్దగుత్తేన సఙ్గామో సముపబ్యూళ్హో అహోసి. తస్మిం ఖో పన, భన్తే నాగసేన, సఙ్గామే ఉభతో బలకాయే అసీతికబన్ధరూపాని అహేసుం, ఏకస్మిం కిర సీసకబన్ధే పరిపాతే [పరిపుణ్ణే (సబ్బత్థ)] ఏకం కబన్ధరూపం ఉట్ఠహతి, సబ్బేపేతే పాపస్సేవ కమ్మస్స విపాకేన అనయబ్యసనం ఆపన్నా. ఇమినాపి, భన్తే నాగసేన, కారణేన భణామి అకుసలం యేవ అధిమత్తం బలవతరం, నో తథా కుసల’’న్తి.

‘‘సుయ్యతి, భన్తే నాగసేన, ఇమస్మిం బుద్ధసాసనే కోసలేన రఞ్ఞా అసదిసదానం దిన్న’’న్తి? ‘‘ఆమ, మహారాజ, సుయ్యతీ’’తి. ‘‘అపి ను ఖో, భన్తే నాగసేన, కోసలరాజా తం అసదిసం దానం దత్వా తతోనిదానం కఞ్చి దిట్ఠధమ్మికం భోగం వా యసం వా సుఖం వా పటిలభీ’’తి [పటిలభతీతి (క.)]? ‘‘న హి, మహారాజా’’తి. ‘‘యది, భన్తే నాగసేన, కోసలరాజా ఏవరూపం అనుత్తరం దానం దత్వాపి న లభి [న లభతి (క.)] తతోనిదానం కఞ్చి దిట్ఠధమ్మికం భోగం వా యసం వా సుఖం వా, తేన హి, భన్తే నాగసేన, అకుసలం యేవ అధిమత్తం బలవతరం, నో తథా కుసల’’న్తి.

‘‘పరిత్తత్తా, మహారాజ, అకుసలం ఖిప్పం పరిణమతి, విపులత్తా కుసలం దీఘేన కాలేన పరిణమతి, ఉపమాయపి, మహారాజ, ఏతం ఉపపరిక్ఖితబ్బం. యథా, మహారాజ, అపరన్తే జనపదే కుముదభణ్డికా నామ ధఞ్ఞజాతి మాసలూనా [మాసపూరా (క.)] అన్తోగేహగతా హోతి, సాలయో ఛప్పఞ్చమాసేహి పరిణమన్తి, కిం పనేత్థ, మహారాజ, అన్తరం కో విసేసో కుముదభణ్డికాయ చ సాలీనఞ్చా’’తి? ‘‘పరిత్తత్తా, భన్తే, కుముదభణ్డికాయ, విపులత్తా చ సాలీనం. సాలయో, భన్తే నాగసేన, రాజారహా రాజభోజనం, కుముదభణ్డికా దాసకమ్మకరానం భోజన’’న్తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, పరిత్తత్తా అకుసలం ఖిప్పం పరిణమతి, విపులత్తా కుసలం దీఘేన కాలేన పరిణమతీ’’తి.

‘‘యం తత్థ, భన్తే నాగసేన, ఖిప్పం పరిణమతి, తం నామ లోకే అధిమత్తం బలవతరం, తస్మా అకుసలం బలవతరం, నో తథా కుసలం. యథా నామ, భన్తే నాగసేన, యో కోచి యోధో మహతిమహాయుద్ధం పవిసిత్వా పటిసత్తుం ఉపకచ్ఛకే గహేత్వా ఆకడ్ఢిత్వా ఖిప్పతరం సామినో ఉపనేయ్య, సో యోధో లోకే సమత్థో సూరో నామ. యో చ భిసక్కో ఖిప్పం సల్లం ఉద్ధరతి రోగమపనేతి, సో భిసక్కో ఛేకో నామ. యో గణకో సీఘసీఘం గణేత్వా ఖిప్పం దస్సయతి, సో గణకో ఛేకో నామ. యో మల్లో ఖిప్పం పటిమల్లం ఉక్ఖిపిత్వా ఉత్తానకం పాతేతి, సో మల్లో సమత్థో సూరో నామ. ఏవమేవ ఖో, భన్తే నాగసేన, యం ఖిప్పం పరిణమతి కుసలం వా అకుసలం వా, తం లోకే అధిమత్తం బలవతర’’న్తి.

‘‘ఉభయమ్పి తం, మహారాజ, కమ్మం సమ్పరాయవేదనీయమేవ, అపి చ ఖో అకుసలం సావజ్జతాయ ఖణేన దిట్ఠధమ్మవేదనీయం హోతి, పుబ్బకేహి, మహారాజ, ఖత్తియేహి ఠపితో ఏసో నియమో ‘యో పాణం హనతి, సో దణ్డారహో…పే… యో అదిన్నం ఆదియతి…పే… యో పరదారం గచ్ఛతి…పే… యో ముసా భణతి…పే… యో గామం ఘాతేతి…పే… యో పన్థం దూసేతి…పే… యో నికతిం కరోతి…పే… యో వఞ్చనం కరోతి, సో దణ్డారహో వధితబ్బో ఛేత్తబ్బో భేత్తబ్బో హన్తబ్బో’తి. తం తే ఉపాదాయ విచినిత్వా విచినిత్వా దణ్డేన్తి వధేన్తి ఛిన్దన్తి భిన్దన్తి హనన్తి చ, అపి ను, మహారాజ, అత్థి కేహిచి ఠపితో నియమో ‘యో దానం వా దేతి, సీలం వా రక్ఖతి, ఉపోసథకమ్మం వా కరోతి, తస్స ధనం వా యసం వా దాతబ్బ’న్తి; అపి ను తం విచినిత్వా విచినిత్వా ధనం వా యసం వా దేన్తి, చోరస్స కతకమ్మస్స వధబన్ధనం వియా’’తి? ‘‘న హి, భన్తే’’తి. ‘‘యది, మహారాజ, దాయకానం విచినిత్వా విచినిత్వా ధనం వా యసం వా దదేయ్యుం, కుసలమ్పి దిట్ఠధమ్మవేదనీయం భవేయ్య, యస్మా చ ఖో, మహారాజ, దాయకే న విచినన్తి ‘ధనం వా యసం వా దస్సామా’తి, తస్మా కుసలం న దిట్ఠధమ్మవేదనీయం. ఇమినా, మహారాజ, కారణేన అకుసలం దిట్ఠధమ్మవేదనీయం, సమ్పరాయేవ సో అధిమత్తం బలవతరం వేదనం వేదయతీ’’తి. ‘‘సాధు, భన్తే నాగసేన, తవాదిసేన బుద్ధిమన్తేన వినా నేసో పఞ్హో సునిబ్బేఠియో, లోకికం, భన్తే నాగసేన, లోకుత్తరేన విఞ్ఞాపిత’’న్తి.

కుసలాకుసలబలవతరపఞ్హో తతియో.

౪. పుబ్బపేతాదిసపఞ్హో

౪. ‘‘భన్తే నాగసేన, ఇమే దాయకా దానం దత్వా పుబ్బపేతానం ఆదిసన్తి [ఉద్దిసన్తి (క. సీ.)] ‘ఇదం తేసం పాపుణాతూ’తి, అపి ను తే కిఞ్చి తతోనిదానం విపాకం పటిలభన్తీ’’తి? ‘‘కేచి, మహారాజ, పటిలభన్తి, కేచి నప్పటిలభన్తీ’’తి. ‘‘కే, భన్తే, పటిలభన్తి, కే నప్పటిలభన్తీ’’తి? ‘‘నిరయూపపన్నా, మహారాజ, నప్పటిలభన్తి, సగ్గగతా నప్పటిలభన్తి, తిరచ్ఛానయోనిగతా నప్పటిలభన్తి, చతున్నం పేతానం తయో పేతా నప్పటిలభన్తి వన్తాసికా ఖుప్పిపాసినో నిజ్ఝామతణ్హికా, లభన్తి పేతా పరదత్తూపజీవినో, తేపి సరమానా యేవ లభన్తీ’’తి.

‘‘తేన హి, భన్తే నాగసేన, దాయకానం దానం విసోసితం [విసోతం (సీ. పీ.)] హోతి అఫలం, యేసం ఉద్దిస్స కతం యది తే నప్పటిలభన్తీ’’తి? ‘‘న హి తం, మహారాజ, దానం అఫలం హోతి అవిపాకం, దాయకా యేవ తస్స ఫలం అనుభవన్తీ’’తి. ‘‘తేన హి, భన్తే నాగసేన, కారణేన మం సఞ్ఞాపేహీ’’తి. ‘‘ఇధ, మహారాజ, కేచి మనుస్సా మచ్ఛమంససురాభత్తఖజ్జకాని పటియాదేత్వా ఞాతికులం గచ్ఛన్తి, యది తే ఞాతకా తం ఉపాయనం న సమ్పటిచ్ఛేయ్యుం, అపి ను తం ఉపాయనం విసోసితం గచ్ఛేయ్య వినస్సేయ్య వా’’తి? ‘‘న హి, భన్తే, సామికానం యేవ తం హోతీ’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, దాయకా యేవ తస్స ఫలం అనుభవన్తి. యథా పన, మహారాజ, పురిసో గబ్భం పవిట్ఠో అసతి పురతో నిక్ఖమనముఖే కేన నిక్ఖమేయ్యా’’తి. ‘‘పవిట్ఠేనేవ భన్తే’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, దాయకా యేవ తస్స ఫలం అనుభవన్తీ’’తి. ‘‘హోతు, భన్తే నాగసేన, ఏవమేతం తథా సమ్పటిచ్ఛామి, దాయకా యేవ తస్స ఫలం అనుభవన్తి, న మయం తం కారణం విలోమేమాతి.

‘‘భన్తే నాగసేన, యది ఇమేసం దాయకానం దిన్నదానం పుబ్బపేతానం పాపుణాతి, తే చ తస్స విపాకం అనుభవన్తి. తేన హి యో పాణాతిపాతీ లుద్దో లోహితపాణీ పదుట్ఠమనసఙ్కప్పో మనుస్సే ఘాతేత్వా దారుణం కమ్మం కత్వా పుబ్బపేతానం ఆదిసేయ్య ‘ఇమస్స మే కమ్మస్స విపాకో పుబ్బపేతానం పాపుణాతూ’తి, అపి ను తస్స విపాకో పుబ్బపేతానం పాపుణాతీ’’తి? ‘‘న హి, మహారాజా’’తి.

‘‘భన్తే నాగసేన, కో తత్థ హేతు కిం కారణం, యేన కుసలం పాపుణాతి అకుసలం న పాపుణాతీ’’తి? ‘‘నేసో, మహారాజ, పఞ్హో పుచ్ఛితబ్బో, మా చ త్వం, మహారాజ, ‘విసజ్జకో అత్థీ’తి అపుచ్ఛితబ్బం పుచ్ఛి, ‘కిస్స ఆకాసో నిరాలమ్బో, కిస్స గఙ్గా ఉద్ధమ్ముఖా న సన్దతి, కిస్స ఇమే మనుస్సా చ దిజా చ ద్విపదా మిగా చతుప్పదా’తి తమ్పి మం త్వం పుచ్ఛిస్ససీ’’తి. ‘‘నాహం తం, భన్తే నాగసేన, విహేసాపేక్ఖో పుచ్ఛామి, అపి చ నిబ్బాహనత్థాయ [నిబ్బానత్థాయ (క.)] సన్దేహస్స పుచ్ఛామి, బహూ మనుస్సా లోకే వామగామినో [పాపగాహినో (స్యా.)] విచక్ఖుకా, ‘కిన్తి తే ఓతారం న లభేయ్యు’న్తి ఏవాహం తం పుచ్ఛామీ’’తి. ‘‘న సక్కా, మహారాజ, సహ అకతేన అననుమతేన సహ పాపం కమ్మం సంవిభజితుం.

‘‘యథా, మహారాజ, మనుస్సా ఉదకనిబ్బాహనేన ఉదకం సువిదూరమ్పి హరన్తి, అపి ను, మహారాజ, సక్కా ఘనమహాసేలపబ్బతో [పబ్బతతో (క.)] నిబ్బాహనేన యథిచ్ఛితం హరితు’’న్తి? ‘‘న హి, భన్తే’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, సక్కా కుసలం సంవిభజితుం, న సక్కా అకుసలం సంవిభజితుం. యథా వా పన, మహారాజ, సక్కా తేలేన పదీపో జాలేతుం, అపి ను, మహారాజ, సక్కా ఉదకేన పదీపో జాలేతు’’న్తి? ‘‘న హి, భన్తే’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, సక్కా కుసలం సంవిభజితుం, న సక్కా అకుసలం సంవిభజితుం. యథా వా పన, మహారాజ, కస్సకా తళాకతో ఉదకం నీహరిత్వా ధఞ్ఞం పరిపాచేన్తి, అపి ను ఖో, మహారాజ, సక్కా మహాసముద్దతో ఉదకం నీహరిత్వా ధఞ్ఞం పరిపాచేతు’’న్తి? ‘‘న హి, భన్తే’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, సక్కా కుసలం సంవిభజితుం, న సక్కా అకుసలం సంవిభజితు’’న్తి.

‘‘భన్తే నాగసేన, కేన కారణేన సక్కా కుసలం సంవిభజితుం, న సక్కా అకుసలం సంవిభజితుం. కారణేన మం సఞ్ఞాపేహి, నాహం అన్ధో అనాలోకో సుత్వా వేదిస్సామీ’’తి. ‘‘అకుసలం, మహారాజ, థోకం, కుసలం బహుకం, థోకత్తా అకుసలం కత్తారం యేవ పరియాదియతి, బహుకత్తా కుసలం సదేవకం లోకం అజ్ఝోత్థరతీ’’తి. ‘‘ఓపమ్మం కరోహీ’’తి.

‘‘యథా, మహారాజ, పరిత్తం ఏకం ఉదకబిన్దు పథవియం నిపతేయ్య, అపి ను ఖో తం, మహారాజ, ఉదకబిన్దు దసపి ద్వాదసపి యోజనాని అజ్ఝోత్థరేయ్యా’’తి? ‘‘న హి, భన్తే, యత్థ తం ఉదకబిన్దు నిపతితం, తత్థేవ పరియాదియతీ’’తి. ‘‘కేన కారణేన, మహారాజా’’తి? ‘‘పరిత్తత్తా, భన్తే, ఉదకబిన్దుస్సా’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, పరిత్తం అకుసలం పరిత్తత్తా కత్తారం యేవ పరియాదియతి, న సక్కా సంవిభజితుం.

‘‘యథా వా పన, మహారాజ, మహతిమహామేఘో అభివస్సేయ్య తప్పయన్తో ధరణితలం, అపి ను ఖో సో, మహారాజ, మహామేఘో సమన్తతో ఓత్థరేయ్యా’’తి. ‘‘ఆమ, భన్తే, పూరయిత్వా సో మహామేఘో సోబ్భసర సరితసాఖాకన్దరపదరదహతళాక [మాతికాతళాక (క.)] ఉదపానపోక్ఖరణియో దసపి ద్వాదసపి యోజనాని అజ్ఝోత్థరేయ్యా’’తి. ‘‘కేన కారణేన, మహారాజా’’తి? ‘‘మహన్తత్తా, భన్తే, మేఘస్సా’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, కుసలం బహుకం, బహుకత్తా సక్కా దేవమనుస్సేహిపి సంవిభజితు’’న్తి.

‘‘భన్తే నాగసేన, కేన కారణేన అకుసలం థోకం కుసలం బహుతర’’న్తి? ‘‘ఇధ, మహారాజ, యో కోచి దానం దేతి, సీలం సమాదియతి, ఉపోసథకమ్మం కరోతి, సో హట్ఠో పహట్ఠో హసితో పముదితో పసన్నమానసో వేదజాతో హోతి, తస్స అపరాపరం పీతి ఉప్పజ్జతి, పీతిమనస్స భియ్యో భియ్యో కుసలం పవడ్ఢతి.

‘‘యథా, మహారాజ, ఉదపానే బహుసలిలసమ్పుణ్ణే ఏకేన దేసేన ఉదకం పవిసేయ్య, ఏకేన నిక్ఖమేయ్య, నిక్ఖమన్తేపి అపరాపరం ఉప్పజ్జతి, న సక్కా హోతి ఖయం పాపేతుం. ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, కుసలం భియ్యో భియ్యో పవడ్ఢతి. వస్ససతేపి చే, మహారాజ, పురిసో కతం కుసలం ఆవజ్జేయ్య, ఆవజ్జితే ఆవజ్జితే భియ్యో భియ్యో కుసలం పవడ్ఢతి. తస్స తం కుసలం సక్కా హోతి యథిచ్ఛకేహి సద్ధిం సంవిభజితుం, ఇదమేత్థ, మహారాజ, కారణం, యేన కారణేన కుసలం బహుతరం.

‘‘అకుసలం పన, మహారాజ, కరోన్తో పచ్ఛా విప్పటిసారీ హోతి, విప్పటిసారినో చిత్తం పటిలీయతి పటికుటతి పటివత్తతి న సమ్పసారీయతి సోచతి తప్పతి హాయతి ఖీయతి న పరివడ్ఢతి తత్థేవ పరియాదియతి. యథా, మహారాజ, సుక్ఖాయ నదియా మహాపుళినాయ ఉన్నతావనతాయ కుటిలసఙ్కుటిలాయ ఉపరితో పరిత్తం ఉదకం ఆగచ్ఛన్తం హాయతి ఖీయతి న పరివడ్ఢతి తత్థేవ పరియాదియతి. ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, అకుసలం కరోన్తస్స చిత్తం పటిలీయతి పటికుటతి పటివత్తతి న సమ్పసారీయతి సోచతి తప్పతి హాయతి ఖీయతి న పరివడ్ఢతి తత్థేవ పరియాదియతి, ఇదమేత్థ, మహారాజ, కారణం, యేన కారణేన అకుసలం థోక’’న్తి. ‘‘సాధు, భన్తే నాగసేన, ఏవమేతం తథా సమ్పటిచ్ఛామీ’’తి.

పుబ్బపేతాదిసపఞ్హో చతుత్థో.

౫. సుపినపఞ్హో

౫. ‘‘భన్తే నాగసేన, ఇమస్మిం లోకే నరనారియో సుపినం పస్సన్తి కల్యాణమ్పి పాపకమ్పి, దిట్ఠపుబ్బమ్పి అదిట్ఠపుబ్బమ్పి, కతపుబ్బమ్పి అకతపుబ్బమ్పి, ఖేమమ్పి సభయమ్పి, దూరేపి సన్తికేపి, బహువిధానిపి అనేకవణ్ణసహస్సాని దిస్సన్తి, కిఞ్చేతం సుపినం నామ, కో చేతం పస్సతీ’’తి? ‘‘నిమిత్తమేతం, మహారాజ, సుపినం నామ, యం చిత్తస్స ఆపాత [ఆపాథ (సీ. పీ.)] ముపగచ్ఛతి. ఛయిమే, మహారాజ, సుపినం పస్సన్తి, వాతికో సుపినం పస్సతి, పిత్తికో సుపినం పస్సతి, సేమ్హికో సుపినం పస్సతి, దేవతూపసంహారతో సుపినం పస్సతి, సముదాచిణ్ణతో సుపినం పస్సతి, పుబ్బనిమిత్తతో సుపినం పస్సతి, తత్ర, మహారాజ, యం పుబ్బనిమిత్తతో సుపినం పస్సతి, తం యేవ సచ్చం, అవసేసం మిచ్ఛా’’తి.

‘‘భన్తే నాగసేన, యో పుబ్బనిమిత్తతో సుపినం పస్సతి, కిం తస్స చిత్తం సయం గన్త్వా తం నిమిత్తం విచినాతి, తం వా నిమిత్తం చిత్తస్స ఆపాతముపగచ్ఛతి, అఞ్ఞో వా ఆగన్త్వా తస్స ఆరోచేతీ’’తి? ‘‘న, మహారాజ, తస్స చిత్తం సయం గన్త్వా తం నిమిత్తం విచినాతి, నాపి అఞ్ఞో కోచి ఆగన్త్వా తస్స ఆరోచేతి, అథ ఖో తం యేవ నిమిత్తం చిత్తస్స ఆపాతముపగచ్ఛతి. యథా, మహారాజ, ఆదాసో న సయం కుహిఞ్చి గన్త్వా ఛాయం విచినాతి, నాపి అఞ్ఞో కోచి ఛాయం ఆనేత్వా ఆదాసం ఆరోపేతి [ఆరోచేతి (క.)], అథ ఖో యతో కుతోచి ఛాయా ఆగన్త్వా ఆదాసస్స ఆపాతముపగచ్ఛతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, న తస్స చిత్తం సయం గన్త్వా తం నిమిత్తం విచినాతి, నాపి అఞ్ఞో కోచి ఆగన్త్వా ఆరోచేతి, అథ ఖో యతో కుతోచి నిమిత్తం ఆగన్త్వా చిత్తస్స ఆపాతముపగచ్ఛతీ’’తి.

‘‘భన్తే నాగసేన, యం తం చిత్తం సుపినం పస్సతి, అపి ను తం చిత్తం జానాతి ‘ఏవం నామ విపాకో భవిస్సతి ఖేమం వా భయం వా’తి? ‘‘న హి, మహారాజ, తం చిత్తం జానాతి ‘ఏవంవిపాకో భవిస్సతి ఖేమం వా భయం వా’తి, నిమిత్తే పన ఉప్పన్నే అఞ్ఞేసం కథేతి, తతో తే అత్థం కథేన్తీ’’తి.

‘‘ఇఙ్ఘ, భన్తే నాగసేన, కారణం మే దస్సేహీ’’తి. ‘‘యథా, మహారాజ, సరీరే తిలకా పీళకా దద్దూని ఉట్ఠహన్తి లాభాయ వా అలాభాయ వా, యసాయ వా అయసాయ వా, నిన్దాయ వా పసంసాయ వా, సుఖాయ వా దుక్ఖాయ వా, అపి ను తా, మహారాజ, పీళకా జానిత్వా ఉప్పజ్జన్తి ‘ఇమం నామ మయం అత్థం నిప్ఫాదేస్సామా’’’తి? ‘‘న హి, భన్తే, యాదిసే తా ఓకాసే పీళకా సమ్భవన్తి, తత్థ తా పీళకా దిస్వా నేమిత్తకా బ్యాకరోన్తి ‘ఏవం నామ విపాకో భవిస్సతీ’’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యం తం చిత్తం సుపినం పస్సతి, న తం చిత్తం జానాతి ‘ఏవం నామ విపాకో భవిస్సతి ఖేమం వా భయం వా’తి, నిమిత్తే పన ఉప్పన్నే అఞ్ఞేసం కథేతి, తతో తే అత్థం కథేన్తీ’’తి.

‘‘భన్తే నాగసేన, యో సుపినం పస్సతి, సో నిద్దాయన్తో, ఉదాహు జాగరన్తో [జగ్గన్తో (సీ. పీ.)] పస్సతీ’’తి? ‘‘యో సో, మహారాజ, సుపినం పస్సతి, న సో నిద్దాయన్తో పస్సతి, నాపి జాగరన్తో పస్సతి. అపి చ ఓక్కన్తే మిద్ధే అసమ్పత్తే భవఙ్గే ఏత్థన్తరే సుపినం పస్సతి. మిద్ధసమారూళ్హస్స, మహారాజ, చిత్తం భవఙ్గగతం హోతి, భవఙ్గగతం చిత్తం నప్పవత్తతి, అప్పవత్తం చిత్తం సుఖదుక్ఖం నప్పజానాతి, అప్పటివిజానన్తస్స సుపినో న హోతి, పవత్తమానే చిత్తే సుపినం పస్సతి.

‘‘యథా, మహారాజ, తిమిరే అన్ధకారే అప్పభాసే సుపరిసుద్ధేపి ఆదాసే ఛాయా న దిస్సతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, మిద్ధసమారూళ్హే చిత్తే భవఙ్గగతే తిట్ఠమానేపి సరీరే చిత్తం అప్పవత్తం హోతి, అప్పవత్తే చిత్తే సుపినం న పస్సతి. యథా, మహారాజ, ఆదాసో, ఏవం సరీరం దట్ఠబ్బం; యథా అన్ధకారో, ఏవం మిద్ధం దట్ఠబ్బం; యథా ఆలోకో, ఏవం చిత్తం దట్ఠబ్బం.

‘‘యథా వా పన, మహారాజ, మహికోత్థటస్స సూరియస్స పభా న దిస్సతి సన్తా యేవ సూరియరస్మి అప్పవత్తా హోతి, అప్పవత్తాయ సూరియరస్మియా ఆలోకో న హోతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, మిద్ధసమారూళ్హస్స చిత్తం భవఙ్గగతం హోతి, భవఙ్గగతం చిత్తం నప్పవత్తతి, అప్పవత్తే చిత్తే సుపినం న పస్సతి. యథా, మహారాజ, సూరియో, ఏవం సరీరం దట్ఠబ్బం; యథా మహికోత్థరణం, ఏవం మిద్ధం దట్ఠబ్బం; యథా సూరియరస్మి, ఏవం చిత్తం దట్ఠబ్బం.

‘‘ద్విన్నం, మహారాజ, సన్తేపి సరీరే చిత్తం అప్పవత్తం హోతి, మిద్ధసమారూళ్హస్స భవఙ్గగతస్స సన్తేపి సరీరే చిత్తం అప్పవత్తం హోతి, నిరోధసమాపన్నస్స సన్తేపి సరీరే చిత్తం అప్పవత్తం హోతి, జాగరన్తస్స, మహారాజ, చిత్తం లోలం హోతి వివటం పాకటం అనిబద్ధం, ఏవరూపస్స చిత్తే నిమిత్తం ఆపాతం న ఉపేతి. యథా, మహారాజ, పురిసం వివటం పాకటం అకిరియం అరహస్సం రహస్సకామా పరివజ్జేన్తి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, జాగరన్తస్స దిబ్బో అత్థో ఆపాతం న ఉపేతి, తస్మా జాగరన్తో సుపినం న పస్సతి. యథా వా పన, మహారాజ, భిక్ఖుం భిన్నాజీవం అనాచారం పాపమిత్తం దుస్సీలం కుసీతం హీనవీరియం కుసలా బోధిపక్ఖియా ధమ్మా ఆపాతం న ఉపేన్తి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, జాగరన్తస్స దిబ్బో అత్థో ఆపాతం న ఉపేతి, తస్మా జాగరన్తో సుపినం న పస్సతీ’’తి.

‘‘భన్తే నాగసేన, అత్థి మిద్ధస్స ఆదిమజ్ఝపరియోసాన’’న్తి? ‘‘ఆమ, మహారాజ, అత్థి మిద్ధస్స ఆదిమజ్ఝపరియోసాన’’న్తి. ‘‘కతమం ఆది, కతమం మజ్ఝం, కతమం పరియోసాన’’న్తి? ‘‘యో, మహారాజ, కాయస్స ఓనాహో పరియోనాహో దుబ్బల్యం మన్దతా అకమ్మఞ్ఞతా కాయస్స, అయం మిద్ధస్స ఆది; యో, మహారాజ, కపినిద్దాపరేతో వోకిణ్ణకం జగ్గతి [వోకిణ్ణతం గచ్ఛతి (నిస్య)], ఇదం మిద్ధస్స మజ్ఝం; భవఙ్గగతి పరియోసనం. మజ్ఝూపగతో, మహారాజ, కపినిద్దాపరేతో సుపినం పస్సతి. యథా, మహారాజ, కోచి యతచారీ సమాహితచిత్తో ఠితధమ్మో అచలబుద్ధి పహీనకోతూహలసద్దం వనమజ్ఝోగాహిత్వా సుఖుమం అత్థం చిన్తయతి, న చ సో తత్థ మిద్ధం ఓక్కమతి, సో తత్థ సమాహితో ఏకగ్గచిత్తో సుఖుమం అత్థం పటివిజ్ఝతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, జాగరో న మిద్ధసమాపన్నో, మజ్ఝూపగతో కపినిద్దాపరేతో సుపినం పస్సతి. యథా, మహారాజ, కోతూహలసద్దో, ఏవం జాగరం దట్ఠబ్బం; యథా వివిత్తం వనం, ఏవం కపినిద్దాపరేతో దట్ఠబ్బో; యథా సో కోతూహలసద్దం ఓహాయ మిద్ధం వివజ్జేత్వా మజ్ఝత్తభూతో సుఖుమం అత్థం పటివిజ్ఝతి, ఏవం జాగరో న మిద్ధసమాపన్నో కపినిద్దాపరేతో సుపినం పస్సతీ’’తి. ‘‘సాధు, భన్తే నాగసేన, ఏవమేతం తథా సమ్పటిచ్ఛామీ’’తి.

సుపినపఞ్హో పఞ్చమో.

౬. అకాలమరణపఞ్హో

౬. ‘‘భన్తే నాగసేన, యే తే సత్తా మరన్తి, సబ్బే తే కాలే యేవ మరన్తి, ఉదాహు అకాలేపి మరన్తీ’’తి? ‘‘అత్థి, మహారాజ, కాలేపి మరణం, అత్థి అకాలేపి మరణ’’న్తి.

‘‘భన్తే నాగసేన, కే కాలే మరన్తి, కే అకాలే మరన్తీ’’తి? ‘‘దిట్ఠపుబ్బా పన, మహారాజ, తయా అమ్బరుక్ఖా వా జమ్బురుక్ఖా వా, అఞ్ఞస్మా వా పన ఫలరుక్ఖా ఫలాని పతన్తాని ఆమాని చ పక్కాని చా’’తి? ‘‘ఆమ, భన్తే’’తి. ‘‘యాని తాని, మహారాజ, ఫలాని రుక్ఖతో పతన్తి, సబ్బాని తాని కాలే యేవ పతన్తి, ఉదాహు అకాలేపీ’’తి? ‘‘యాని తాని, భన్తే నాగసేన, ఫలాని పరిపక్కాని విలీనాని పతన్తి, సబ్బాని తాని కాలే పతన్తి. యాని పన తాని అవసేసాని ఫలాని తేసు కానిచి కిమివిద్ధాని పతన్తి, కానిచి లగుళహతాని [సకుణపహతా (స్యా.), లకుటహతాని (సీ. పీ. క.)] పతన్తి, కానిచి వాతప్పహతాని పతన్తి, కానిచి అన్తోపూతికాని హుత్వా పతన్తి, సబ్బాని తాని అకాలే పతన్తీ’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యే తే జరావేగహతా మరన్తి, తే యేవ కాలే మరన్తి, అవసేసా కేచి కమ్మప్పటిబాళ్హా మరన్తి, కేచి గతిప్పటిబాళ్హా మరన్తి, కేచి కిరియప్పటిబాళ్హా మరన్తీ’’తి.

‘‘భన్తే నాగసేన, యే తే కమ్మప్పటిబాళ్హా మరన్తి, యేపి తే గతిప్పటిబాళ్హా మరన్తి, యేపి తే కిరియప్పటిబాళ్హా మరన్తి, యేపి తే జరావేగప్పటిబాళ్హా మరన్తి, సబ్బే తే కాలే యేవ మరన్తి, యోపి మాతుకుచ్ఛిగతో మరతి, సో తస్స కాలో, కాలే యేవ సో మరతి. యోపి విజాతఘరే మరతి, సో తస్స కాలో, సోపి కాలే యేవ మరతి. యోపి మాసికో మరతి…పే… యోపి వస్ససతికో మరతి, సో తస్స కాలో, కాలే యేవ సో మరతి, తేన హి, భన్తే నాగసేన, అకాలే మరణం నామ న హోతి, యే కేచి మరన్తి, సబ్బే తే కాలే యేవ మరన్తీ’’తి.

‘‘సత్తిమే, మహారాజ, విజ్జమానేపి ఉత్తరిం ఆయుస్మిం అకాలే మరన్తి. కతమే సత్త? జిఘచ్ఛితో, మహారాజ, భోజనం అలభమానో ఉపహతబ్భన్తరో విజ్జమానేపి ఉత్తరిం ఆయుస్మిం అకాలే మరతి, పిపాసితో, మహారాజ, పానీయం అలభమానో పరిసుక్ఖహదయో విజ్జమానేపి ఉత్తరిం ఆయుస్మిం అకాలే మరతి, అహినా దట్ఠో, మహారాజ, విసవేగాభిహతో తికిచ్ఛకం అలభమానో విజ్జమానేపి ఉత్తరిం ఆయుస్మిం అకాలే మరతి, విసమాసితో, మహారాజ, డయ్హన్తేసు అఙ్గపచ్చఙ్గేసు అగదం అలభమానో విజ్జమానేపి ఉత్తరిం ఆయుస్మిం అకాలే మరతి, అగ్గిగతో, మహారాజ, ఝాయమానో నిబ్బాపనం అలభమానో విజ్జమానేపి ఉత్తరిం ఆయుస్మిం అకాలే మరతి, ఉదకగతో, మహారాజ, పతిట్ఠం అలభమానో విజ్జమానేపి ఉత్తరిం ఆయుస్మిం అకాలే మరతి, సత్తిహతో, మహారాజ, ఆబాధికో భిసక్కం అలభమానో విజ్జమానేపి ఉత్తరిం ఆయుస్మిం అకాలే మరతి, ఇమే ఖో, మహారాజ, సత్త విజ్జమానేపి ఉత్తరిం ఆయుస్మిం అకాలే మరన్తి. తత్రాపాహం, మహారాజ, ఏకంసేన వదామి.

‘‘అట్ఠవిధేన, మహారాజ, సత్తానం కాలఙ్కిరియా హోతి, వాతసముట్ఠానేన పిత్తసముట్ఠానేన సేమ్హసముట్ఠానేన సన్నిపాతికేన ఉతువిపరిణామేన విసమపరిహారేన ఓపక్కమికేన కమ్మవిపాకేన, మహారాజ, సత్తానం కాలఙ్కిరియా హోతి. తత్ర, మహారాజ, యదిదం కమ్మవిపాకేన కాలఙ్కిరియా, సా యేవ తత్థ సామయికా [సామాయికా (క.)] కాలఙ్కిరియా, అవసేసా అసామయికా కాలఙ్కిరియాతి. భవతి చ –

‘‘‘జిఘచ్ఛాయ పిపాసాయ, అహిదట్ఠా [అహిదట్ఠో (సీ.), అహినా దట్ఠో (పీ.)] విసేన చ;

అగ్గిఉదకసత్తీహి, అకాలే తత్థ మీయతి;

వాతపిత్తేన సేమ్హేన, సన్నిపాతేనుతూహి చ;

విసమోపక్కమకమ్మేహి, అకాలే తత్థ మీయతీ’తి.

‘‘కేచి, మహారాజ, సత్తా పుబ్బే కతేన తేన తేన అకుసలకమ్మవిపాకేన మరన్తి. ఇధ, మహారాజ, యో పుబ్బే పరే జిఘచ్ఛాయ మారేతి, సో బహూని వస్ససతసహస్సాని జిఘచ్ఛాయ పరిపీళితో ఛాతో పరికిలన్తో సుక్ఖమిలాతహదయో బుభుక్ఖితో [సుక్ఖితో (సీ. పీ. క.)] విసుక్ఖితో ఝాయన్తో అబ్భన్తరం పరిడయ్హన్తో జిఘచ్ఛాయ యేవ మరతి దహరోపి మజ్ఝిమోపి మహల్లకోపి, ఇదమ్పి తస్స సామయికమరణం.

‘‘యో పుబ్బే పరే పిపాసాయ మారేతి, సో బహూని వస్ససతసహస్సాని పేతో హుత్వా నిజ్ఝామతణ్హికో సమానో లూఖో కిసో పరిసుక్ఖితహదయో పిపాసాయ యేవ మరతి దహరోపి మజ్ఝిమోపి మహల్లకోపి, ఇదమ్పి తస్స సామయికమరణం.

‘‘యో పుబ్బే పరే అహినా డంసాపేత్వా మారేతి, సో బహూని వస్ససతసహస్సాని అజగరముఖేనేవ అజగరముఖం కణ్హసప్పముఖేనేవ కణ్హసప్పముఖం పరివత్తిత్వా తేహి ఖాయితఖాయితో అహీహి దట్ఠో యేవ మరతి దహరోపి మజ్ఝిమోపి మహల్లకోపి, ఇదమ్పి తస్స సామయికమరణం.

‘‘యో పుబ్బే పరే విసం దత్వా మారేతి, సో బహూని వస్ససతసహస్సాని డయ్హన్తేహి అఙ్గపచ్చఙ్గేహి భిజ్జమానేన సరీరేన కుణపగన్ధం వాయన్తో విసేనేవ మరతి దహరోపి మజ్ఝిమోపి మహల్లకోపి, ఇదమ్పి తస్స సామయికమరణం.

‘‘యో పుబ్బే పరే అగ్గినా మారేతి, సో బహూని వస్ససతసహస్సాని అఙ్గారపబ్బతేనేవ అఙ్గారపబ్బతం యమవిసయేనేవ యమవిసయం పరివత్తిత్వా దడ్ఢవిదడ్ఢగత్తో అగ్గినా యేవ మరతి దహరోపి మజ్ఝిమోపి మలల్లకోపి, ఇదమ్పి తస్స సామయికమరణం.

‘‘యో పుబ్బే పరే ఉదకేన మారేతి, సో బహూని వస్ససతసహస్సాని హతవిలుత్తభగ్గదుబ్బలగత్తో ఖుబ్భితచిత్తో [ఖుభితచిత్తో (సీ. పీ.)] ఉదకేనేవ [ఉదకే యేవ (బహూసు)] మరతి దహరోపి మజ్ఝిమోపి మహల్లకోపి, ఇదమ్పి తస్స సామయికమరణం.

‘‘యో పుబ్బే పరే సత్తియా మారేతి, సో బహూని వస్ససతసహస్సాని ఛిన్నభిన్నకోట్టితవికోట్టితో సత్తిముఖసమాహతో సత్తియా యేవ మరతి దహరోపి మజ్ఝిమోపి మహల్లకోపి, ఇదమ్పి తస్స సామయికమరణం’’.

‘‘భన్తే నాగసేన, అకాలే మరణం అత్థీతి యం వదేతి, ఇఙ్ఘ మే త్వం తత్థ కారణం అతిదిసాతి’’. ‘‘యథా, మహారాజ, మహతిమహాఅగ్గిక్ఖన్ధో ఆదిన్నతిణకట్ఠసాఖాపలాసో పరియాదిన్నభక్ఖో ఉపాదానసఙ్ఖయా నిబ్బాయతి, సో అగ్గి వుచ్చతి ‘అనీతికో అనుపద్దవో సమయే నిబ్బుతో నామా’తి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యో కోచి బహూని దివససహస్సాని జీవిత్వా జరాజిణ్ణో ఆయుక్ఖయా అనీతికో అనుపద్దవో మరతి, సో వుచ్చతి ‘సమయే మరణముపగతో’తి.

‘‘యథా వా పన, మహారాజ, మహతిమహాఅగ్గిక్ఖన్ధో ఆదిన్నతిణకట్ఠసాఖాపలాసో అస్స, తం అపరియాదిన్నే యేవ తిణకట్ఠసాఖాపలాసే మహతిమహామేఘో అభిప్పవస్సిత్వా నిబ్బాపేయ్య, అపి ను ఖో, మహారాజ, మహాఅగ్గిక్ఖన్ధో సమయే నిబ్బుతో నామ హోతీ’’తి? ‘‘న హి, భన్తే’’తి. ‘‘కిస్స పన సో, మహారాజ, పచ్ఛిమో అగ్గిక్ఖన్ధో పురిమకేన అగ్గిక్ఖన్ధేన సమసమగతికో నాహోసీ’’తి? ‘‘ఆగన్తుకేన, భన్తే, మేఘేన పటిపీళితో సో అగ్గిక్ఖన్ధో అసమయే నిబ్బుతో’’తి. ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యో కోచి అకాలే మరతి, సో ఆగన్తుకేన రోగేన పటిపీళితో వాతసముట్ఠానేన వా పిత్తసముట్ఠానేన వా సేమ్హసముట్ఠానేన వా సన్నిపాతికేన వా ఉతుపరిణామజేన వా విసమపరిహారజేన వా ఓపక్కమికేన వా జిఘచ్ఛాయ వా పిపాసాయ వా సప్పదట్ఠేన వా విసమాసితేన వా అగ్గినా వా ఉదకేన వా సత్తివేగప్పటిపీళితో వా అకాలే మరతి. ఇదమేత్థ, మహారాజ, కారణం, యేన కారణేన అకాలే మరణం అత్థి.

‘‘యథా వా పన, మహారాజ, గగనే మహతిమహావలాహకో ఉట్ఠహిత్వా నిన్నఞ్చ థలఞ్చ పరిపూరయన్తో అభివస్సతి, సో వుచ్చతి ‘మేఘో అనీతికో అనుపద్దవో వస్సతీ’తి. ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యో కోచి చిరం జీవిత్వా జరాజిణ్ణో ఆయుక్ఖయా అనీతికో అనుపద్దవో మరతి, సో వుచ్చతి ‘సమయే మరణముపగతో’తి.

‘‘యథా వా పన, మహారాజ, గగనే మహతిమహావలాహకో ఉట్ఠహిత్వా అన్తరాయేవ మహతా వాతేన అబ్భత్థం గచ్ఛేయ్య, అపి ను ఖో సో, మహారాజ, మహావలాహకో సమయే విగతో నామ హోతీ’’తి? ‘‘న హి, భన్తే’’తి. ‘‘కిస్స పన సో, మహారాజ, పచ్ఛిమో వలాహకో పురిమేన వలాహకేన సమసమగతికో నాహోసీ’’తి? ‘‘ఆగన్తుకేన, భన్తే, వాతేన పటిపీళితో సో వలాహకో అసమయప్పత్తో యేవ విగతో’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యో కోచి అకాలే మరతి, సో ఆగన్తుకేన రోగేన పటిపీళితో వాతసముట్ఠానేన వా…పే… సత్తివేగప్పటిపీళితో వా అకాలే మరతి. ఇదమేత్థ, మహారాజ, కారణం, యేన కారణేన అకాలే మరణం అత్థీతి.

‘‘యథా వా పన, మహారాజ, బలవా ఆసీవిసో కుపితో కిఞ్చిదేవ పురిసం డంసేయ్య, తస్స తం విసం అనీతికం అనుపద్దవం మరణం పాపేయ్య, తం విసం వుచ్చతి ‘అనీతికమనుపద్దవం కోటిగత’న్తి. ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యో కోచి చిరం జీవిత్వా జరాజిణ్ణో ఆయుక్ఖయా అనీతికో అనుపద్దవో మరతి, సో వుచ్చతి ‘అనీతికో అనుపద్దవో జీవితకోటిగతో సామయికం మరణముపగతో’తి.

‘‘యథా వా పన, మహారాజ, బలవతా ఆసీవిసేన దట్ఠస్స అన్తరాయేవ ఆహితుణ్డికో అగదం దత్వా అవిసం కరేయ్య, అపి ను ఖో తం, మహారాజ, విసం సమయే విగతం నామ హోతీ’’తి? ‘‘న హి భన్తే’’తి. ‘‘కిస్స పన తం, మహారాజ, పచ్ఛిమం విసం పురిమకేన విసేన సమసమగతికం నాహోసీ’’తి? ‘‘ఆగన్తుకేన, భన్తే, అగదేన పటిపీళితం విసం అకోటిగతం యేవ విగత’’న్తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యో కోచి అకాలే మరతి, సో ఆగన్తుకేన రోగేన పటిపీళితో వాతసముట్ఠానేన వా…పే… సత్తివేగప్పటిపీళితో వా అకాలే మరతి. ఇదమేత్థ, మహారాజ, కారణం, యేన కారణేన అకాలే మరణం అత్థీతి.

‘‘యథా వా పన, మహారాజ, ఇస్సాసో సరం పాతేయ్య, సచే సో సరో యథాగతిగమనపథమత్థకం గచ్ఛతి, సో సరో వుచ్చతి ‘అనీతికో అనుపద్దవో యథాగతిగమనపథమత్థకం గతో నామా’తి. ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యో కోచి చిరం జీవిత్వా జరాజిణ్ణో ఆయుక్ఖయా అనీతికో అనుపద్దవో మరతి, సో వుచ్చతి ‘అనీతికో అనుపద్దవో సమయే మరణముపగతో’తి.

‘‘యథా వా పన, మహారాజ, ఇస్సాసో సరం పాతేయ్య, తస్స తం సరం తస్మిం యేవ ఖణే కోచి గణ్హేయ్య, అపి ను ఖో సో, మహారాజ, సరో యథాగతిగమనపథమత్థకం గతో నామ హోతీ’’తి? ‘‘న హి, భన్తే’’తి. ‘‘కిస్స పన సో, మహారాజ, పచ్ఛిమో సరో పురిమకేన సరేన సమసమగతికో నాహోసీ’’తి? ‘‘ఆగన్తుకేన, భన్తే, గహణేన తస్స సరస్స గమనం ఉపచ్ఛిన్న’’న్తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యో కోచి అకాలే మరతి, సో ఆగన్తుకేన రోగేన పటిపీళితో వాతసముట్ఠానేన వా…పే… సత్తివేగప్పటిపీళితో వా అకాలే మరతి. ఇదమేత్థ, మహారాజ, కారణం, యేన కారణేన అకాలే మరణం అత్థీతి.

‘‘యథా వా పన, మహారాజ, యో కోచి లోహమయం భాజనం ఆకోటేయ్య, తస్స ఆకోటనేన సద్దో నిబ్బత్తిత్వా యథాగతిగమనపథమత్థకం గచ్ఛతి, సో సద్దో వుచ్చతి ‘అనీతికో అనుపద్దవో యథాగతిగమనపథమత్థకం గతో నామా’తి. ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యో కోచి బహూని దివససహస్సాని జీవిత్వా జరాజిణ్ణో ఆయుక్ఖయా అనీతికో అనుపద్దవో మరతి, సో వుచ్చతి ‘అనీతికో అనుపద్దవో సమయే మరణముపాగతో’తి.

‘‘యథా వా పన, మహారాజ, యో కోచి లోహమయం భాజనం ఆకోటేయ్య, తస్స ఆకోటనేన సద్దో నిబ్బత్తేయ్య, నిబ్బత్తే సద్దే అదూరగతే కోచి ఆమసేయ్య, సహ ఆమసనేన సద్దో నిరుజ్ఝేయ్య, అపి ను ఖో సో, మహారాజ, సద్దో యథాగతిగమనపథమత్థకం గతో నామ హోతీ’’తి? ‘‘న హి, భన్తే’’తి. ‘‘కిస్స పన, మహారాజ, పచ్ఛిమో సద్దో పురిమకేన సద్దేన సమసమగతికో నాహోసీ’’తి? ‘‘ఆగన్తుకేన, భన్తే, ఆమసనేన సో సద్దో ఉపరతో’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యో కోచి అకాలే మరతి, సో ఆగన్తుకేన రోగేన పటిపీళితో వాతసముట్ఠానేన వా…పే… సత్తివేగప్పటిపీళితో వా అకాలే మరతి. ఇదమేత్థ మహారాజ కారణం, యేన కారణేన అకాలే మరణం అత్థీతి.

‘‘యథా వా పన, మహారాజ, ఖేత్తే సువిరూళ్హం ధఞ్ఞబీజం సమ్మా పవత్తమానేన వస్సేన ఓతతవితతఆకిణ్ణబహుఫలం హుత్వా [ఉట్ఠితఆకిణ్ణబహుఫలం భవిత్వా (స్యా.)] సస్సుట్ఠానసమయం పాపుణాతి, తం ధఞ్ఞం వుచ్చతి ‘అనీతికమనుపద్దవం సమయసమ్పత్తం నామ హోతీ’తి. ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యో కోచి బహూని దివససహస్సాని జీవిత్వా జరాజిణ్ణో ఆయుక్ఖయా అనీతికో అనుపద్దవో మరతి, సో వుచ్చతి ‘అనీతికో అనుపద్దవో సమయే మరణముపగతో’తి.

‘‘యథా వా పన, మహారాజ, ఖేత్తే సువిరూళ్హం ధఞ్ఞబీజం ఉదకేన వికలం మరేయ్య, అపి ను ఖో తం, మహారాజ, ధఞ్ఞం అసమయసమ్పత్తం నామ హోతీ’’తి? ‘‘న హి, భన్తే’’తి. ‘‘కిస్స పన తం, మహారాజ, పచ్ఛిమం ధఞ్ఞం పురిమకేన ధఞ్ఞేన సమసమగతికం నాహోసీ’’తి? ‘‘ఆగన్తుకేన, భన్తే, ఉణ్హేన పటిపీళితం తం ధఞ్ఞం మత’’న్తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యో కోచి అకాలే మరతి, సో ఆగన్తుకేన రోగేన పటిపీళితో వాతసముట్ఠానేన వా…పే… సత్తివేగప్పటిపీళితో వా అకాలే మరతి. ఇదమేత్థ, మహారాజ, కారణం, యేన కారణేన అకాలే మరణం అత్థీతి.

‘‘సుతపుబ్బం పన తయా, మహారాజ, ‘సమ్పన్నతరుణసస్సం కిమయో ఉట్ఠహిత్వా సమూలం నాసేన్తీ’’’తి? ‘‘సుతపుబ్బఞ్చేవ తం, భన్తే, అమ్హేహి దిట్ఠపుబ్బఞ్చా’’తి. ‘‘కిం ను ఖో తం, మహారాజ, సస్సం కాలే నట్ఠం, ఉదాహు అకాలే నట్ఠ’’న్తి? ‘‘అకాలే, భన్తే, యది ఖో తం, భన్తే, సస్సం కిమయో న ఖాదేయ్యుం, సస్సుద్ధరణసమయం పాపుణేయ్యా’’తి. ‘‘కిం పన, మహారాజ, ఆగన్తుకేన ఉపఘాతేన సస్సం వినస్సతి, నిరుపఘాతం సస్సం సస్సుద్ధరణసమయం పాపుణాతీ’’తి? ‘‘ఆమ, భన్తే’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యో కోచి అకాలే మరతి, సో ఆగన్తుకేన రోగేన పటిపీళితో వాతసముట్ఠానేన వా…పే… సత్తివేగప్పటిపీళితో వా మరతి. ఇదమేత్థ, మహారాజ, కారణం, యేన కారణేన అకాలే మరణం అత్థీతి.

‘‘సుతపుబ్బం పన తయా, మహారాజ, ‘సమ్పన్నే సస్సే ఫలభారనమితే మఞ్చరితపత్తే కరకవస్సం నామ వస్సజాతి నిపతిత్వా వినాసేతి అఫలం కరోతీ’తి? ‘‘సుతపుబ్బఞ్చేవ తం, భన్తే, అమ్హేహి దిట్ఠపుబ్బఞ్చా’’తి. ‘‘అపి ను ఖో తం, మహారాజ, సస్సం కాలే నట్ఠం, ఉదాహు అకాలే నట్ఠ’’న్తి? ‘‘అకాలే, భన్తే, యది ఖో తం, భన్తే, సస్సం కరకవస్సం న వస్సేయ్య సస్సుద్ధరణసమయం పాపుణేయ్యా’’తి. ‘‘కిం పన, మహారాజ, ఆగన్తుకేన ఉపఘాతేన సస్సం వినస్సతి, నిరుపఘాతం సస్సం సస్సుద్ధరణసమయం పాపుణాతీ’’తి? ‘‘ఆమ, భన్తే’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యో కోచి అకాలే మరతి, సో ఆగన్తుకేన రోగేన పటిపీళితో వాతసముట్ఠానేన వా పిత్తసముట్ఠానేన వా సేమ్హసముట్ఠానేన వా సన్నిపాతికేన వా ఉతుపరిణామజేన వా విసమపరిహారజేన వా ఓపక్కమికేన వా జిఘచ్ఛాయ వా పిపాసాయ వా సప్పదట్ఠేన వా విసమాసితేన వా అగ్గినా వా ఉదకేన వా సత్తివేగప్పటిపీళితో వా అకాలే మరతి. యది పన ఆగన్తుకేన రోగేన పటిపీళితో న భవేయ్య, సమయేవ మరణం పాపుణేయ్య. ఇదమేత్థ, మహారాజ, కారణం, యేన కారణేన అకాలే మరణం అత్థీ’’తి.

‘‘అచ్ఛరియం, భన్తే నాగసేన, అబ్భుతం భన్తే నాగసేన, సుదస్సితం కారణం, సుదస్సితం ఓపమ్మం అకాలే మరణస్స పరిదీపనాయ, ‘అత్థి అకాలే మరణ’న్తి ఉత్తానీకతం పాకటం కతం విభూతం కతం, అచిత్తవిక్ఖిత్తకోపి, భన్తే నాగసేన, మనుజో ఏకమేకేనపి తావ ఓపమ్మేన నిట్ఠం గచ్ఛేయ్య ‘అత్థి అకాలే మరణ’న్తి, కిం పన మనుజో సచేతనో? పఠమోపమ్మేనేవాహం, భన్తే, సఞ్ఞత్తో ‘అత్థి అకాలే మరణ’న్తి, అపి చ అపరాపరం నిబ్బాహనం సోతుకామో న సమ్పటిచ్ఛి’’న్తి.

అకాలమరణపఞ్హో ఛట్ఠో.

౭. చేతియపాటిహారియపఞ్హో

౭. ‘‘భన్తే నాగసేన, సబ్బేసం పరినిబ్బుతానం చేతియే పాటిహీరం హోతి, ఉదాహు ఏకచ్చానం యేవ హోతీ’’తి? ‘‘ఏకచ్చానం, మహారాజ, హోతి, ఏకచ్చానం న హోతీ’’తి. ‘‘కతమేసం, భన్తే, హోతి, కతమేసం న హోతీ’’తి? ‘‘తిణ్ణన్నం, మహారాజ, అఞ్ఞతరస్స అధిట్ఠానా పరినిబ్బుతస్స చేతియే పాటిహీరం హోతి. కతమేసం తిణ్ణన్నం? ఇధ, మహారాజ, అరహా దేవమనుస్సానం అనుకమ్పాయ తిట్ఠన్తోవ అధిట్ఠాతి ‘ఏవంనామ చేతియే పాటిహీరం హోతూ’తి, తస్స అధిట్ఠానవసేన చేతియే పాటిహీరం హోతి, ఏవం అరహతో అధిట్ఠానవసేన పరినిబ్బుతస్స చేతియే పాటిహీరం హోతి.

‘‘పున చపరం, మహారాజ, దేవతా మనుస్సానం అనుకమ్పాయ పరినిబ్బుతస్స చేతియే పాటిహీరం దస్సేన్తి ‘ఇమినా పాటిహీరేన సద్ధమ్మో నిచ్చసమ్పగ్గహితో భవిస్సతి, మనుస్సా చ పసన్నా కుసలేన అభివడ్ఢిస్సన్తీ’తి, ఏవం దేవతానం అధిట్ఠానవసేన పరినిబ్బుతస్స చేతియే పాటిహీరం హోతి.

‘‘పున చపరం, మహారాజ, ఇత్థీ వా పురిసో వా సద్ధో పసన్నో పణ్డితో బ్యత్తో మేధావీ బుద్ధిసమ్పన్నో యోనిసో చిన్తయిత్వా గన్ధం వా మాలం వా దుస్సం వా అఞ్ఞతరం వా కిఞ్చి అధిట్ఠహిత్వా చేతియే ఉక్ఖిపతి ‘ఏవంనామ హోతూ’తి, తస్సపి అధిట్ఠానవసేన పరినిబ్బుతస్స చేతియే పాటిహీరం హోతి, ఏవం మనుస్సానం అధిట్ఠానవసేన పరినిబ్బుతస్స చేతియే పాటిహీరం హోతి.

‘‘ఇమేసం ఖో, మహారాజ, తిణ్ణన్నం అఞ్ఞతరస్స అధిట్ఠానవసేన పరినిబ్బుతస్స చేతియే పాటిహీరం హోతి.

‘‘యది, మహారాజ, తేసం అధిట్ఠానం న హోతి, ఖీణాసవస్సపి ఛళభిఞ్ఞస్స చేతోవసిప్పత్తస్స చేతియే పాటిహీరం న హోతి, అసతిపి, మహారాజ, పాటిహీరే చరితం దిస్వా సుపరిసుద్ధం ఓకప్పేతబ్బం నిట్ఠం గన్తబ్బం సద్దహితబ్బం ‘సుపరినిబ్బుతో అయం బుద్ధపుత్తో’’’తి. ‘‘సాధు, భన్తే నాగసేన, ఏవమేతం తథా సమ్పటిచ్ఛామీ’’తి.

చేతియపాటిహారియపఞ్హో సత్తమో.

౮. ధమ్మాభిసమయపఞ్హో

౮. ‘‘భన్తే నాగసేన, యే తే సమ్మా పటిపజ్జన్తి, తేసం సబ్బేసం యేవ ధమ్మాభిసమయో హోతి, ఉదాహు కస్సచి న హోతీ’’తి? ‘‘కస్సచి, మహారాజ, హోతి, కస్సచి న హోతీ’’తి. ‘‘కస్స భన్తే హోతి, కస్స న హోతీ’’తి? ‘‘తిరచ్ఛానగతస్స, మహారాజ, సుప్పటిపన్నస్సాపి ధమ్మాభిసమయో న హోతి, పేత్తివిసయూపపన్నస్స…పే… మిచ్ఛాదిట్ఠికస్స…పే… కుహకస్స…పే… మాతుఘాతకస్స…పే… పితుఘాతకస్స…పే… అరహన్తఘాతకస్స…పే… సఙ్ఘభేదకస్స…పే… లోహితుప్పాదకస్స…పే… థేయ్యసంవాసకస్స…పే… తిత్థియపక్కన్తస్స…పే… భిక్ఖునిదూసకస్స…పే… తేరసన్నం గరుకాపత్తీనం అఞ్ఞతరం ఆపజ్జిత్వా అవుట్ఠితస్స…పే… పణ్డకస్స…పే… ఉభతోబ్యఞ్జనకస్స సుప్పటిపన్నస్సాపి ధమ్మాభిసమయో న హోతి…పే… యోపి మనుస్సదహరకో ఊనకసత్తవస్సికో, తస్స సుప్పటిపన్నస్సాపి ధమ్మాభిసమయో న హోతి. ఇమేసం ఖో, మహారాజ, సోళసన్నం పుగ్గలానం సుప్పటిపన్నానమ్పి ధమ్మాభిసమయో న హోతీ’’తి.

‘‘భన్తే నాగసేన, యే తే పన్నరస పుగ్గలా విరుద్ధా యేవ, తేసం ధమ్మాభిసమయో హోతు వా మా వా హోతు, అథ కేన కారణేన మనుస్సదహరకస్స ఊనకసత్తవస్సికస్స సుప్పటిపన్నస్సాపి ధమ్మాభిసమయో న హోతి? ఏత్థ తావ పఞ్హో భవతి ‘నను నామ దహరకస్స న రాగో హోతి, న దోసో హోతి, న మోహో హోతి, న మానో హోతి, న మిచ్ఛాదిట్ఠి హోతి, న అరతి హోతి, న కామవితక్కో హోతి, అమిస్సితో కిలేసేహి, సో నామ దహరకో యుత్తో చ పత్తో చ అరహతి చ చత్తారి సచ్చాని ఏకపటివేధేన పటివిజ్ఝితు’’’న్తి.

‘‘తఞ్ఞేవేత్థ, మహారాజ, కారణం, యేనాహం కారణేన భణామి ‘ఊనకసత్తవస్సికస్స సుప్పటిపన్నస్సాపి ధమ్మాభిసమయో న హోతీ’తి. యది, మహారాజ, ఊనకసత్తవస్సికో రజనీయే రజ్జేయ్య, దుస్సనీయే దుస్సేయ్య, మోహనీయే ముయ్హేయ్య, మదనీయే మజ్జేయ్య, దిట్ఠిం విజానేయ్య, రతిఞ్చ అరతిఞ్చ విజానేయ్య, కుసలాకుసలం వితక్కేయ్య, భవేయ్య తస్స ధమ్మాభిసమయో, అపి చ, మహారాజ, ఊనకసత్తవస్సికస్స చిత్తం అబలం దుబ్బలం పరిత్తం అప్పం థోకం మన్దం అవిభూతం, అసఙ్ఖతా నిబ్బానధాతు గరుకా భారికా విపులా మహతీ. ఊనకసత్తవస్సికో, మహారాజ, తేన దుబ్బలేన చిత్తేన పరిత్తకేన మన్దేన అవిభూతేన న సక్కోతి గరుకం భారికం విపులం మహతిం అసఙ్ఖతం నిబ్బానధాతుం పటివిజ్ఝితుం.

‘‘యథా, మహారాజ, సినేరుపబ్బతరాజా గరుకో భారికో విపులో మహన్తో, అపి ను ఖో తం, మహారాజ, పురిసో అత్తనో పాకతికేన థామబలవీరియేన సక్కుణేయ్య సినేరుపబ్బతరాజానం ఉద్ధరితు’’న్తి? ‘‘న హి, భన్తే’’తి. ‘‘కేన కారణేన మహారాజా’’తి? ‘‘దుబ్బలత్తా, భన్తే, పురిసస్స, మహన్తత్తా సినేరుపబ్బతరాజస్సా’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, ఊనకసత్తవస్సికస్స చిత్తం అబలం దుబ్బలం పరిత్తం అప్పం థోకం మన్దం అవిభూతం, అసఙ్ఖతా నిబ్బానధాతు గరుకా భారికా విపులా మహతీ. ఊనకసత్తవస్సికో తేన దుబ్బలేన చిత్తేన పరిత్తేన మన్దేన అవిభూతేన న సక్కోతి గరుకం భారికం విపులం మహతిం అసఙ్ఖతం నిబ్బానధాతుం పటివిజ్ఝితుం, తేన కారణేన ఊనకసత్తవస్సికస్స సుప్పటిపన్నస్సాపి ధమ్మాభిసమయో న హోతి.

‘‘యథా వా పన, మహారాజ, అయం మహాపథవీ దీఘా ఆయతా పుథులా విత్థతా విసాలా విత్థిణ్ణా విపులా మహన్తా, అపి ను ఖో తం, మహారాజ, మహాపథవిం సక్కా పరిత్తకేన ఉదకబిన్దుకేన తేమేత్వా ఉదకచిక్ఖల్లం కాతు’’న్తి? ‘‘న హి, భన్తే’’తి. ‘‘కేన కారణేన, మహారాజా’’తి? ‘‘పరిత్తత్తా, భన్తే, ఉదకబిన్దుస్స, మహన్తత్తా మహాపథవియా’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, ఊనకసత్తవస్సికస్స చిత్తం అబలం దుబ్బలం పరిత్తం అప్పం థోకం మన్దం అవిభూతం, అసఙ్ఖతా నిబ్బానధాతు దీఘా ఆయతా పుథులా విత్థతా విసాలా విత్థిణ్ణా విపులా మహన్తా. ఊనకసత్తవస్సికో తేన దుబ్బలేన చిత్తేన పరిత్తకేన మన్దేన అవిభూతేన న సక్కోతి మహతిం అసఙ్ఖతం నిబ్బానధాతుం పటివిజ్ఝితుం, తేన కారణేన ఊనకసత్తవస్సికస్స సుప్పటిపన్నస్సాపి ధమ్మాభిసమయో న హోతి.

‘‘యథా వా పన, మహారాజ, అబలదుబ్బలపరిత్తఅప్పథోకమన్దగ్గి భవేయ్య, అపి ను ఖో, మహారాజ, తావతకేన మన్దేన అగ్గినా సక్కా సదేవకే లోకే అన్ధకారం విధమిత్వా ఆలోకం దస్సేతు’’న్తి? ‘‘న హి, భన్తే’’తి. ‘‘కేన కారణేన మహారాజా’’తి? ‘‘మన్దత్తా, భన్తే, అగ్గిస్స, లోకస్స మహన్తత్తా’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, ఊనకసత్తవస్సికస్స చిత్తం అబలం దుబ్బలం పరిత్తం అప్పం థోకం మన్దం అవిభూతం, మహతా చ అవిజ్జన్ధకారేన పిహితం. తస్మా దుక్కరం ఞాణాలోకం దస్సయితుం, తేన కారణేన ఊనకసత్తవస్సికస్స సుప్పటిపన్నస్సాపి ధమ్మాభిసమయో న హోతి.

‘‘యథా వా పన, మహారాజ, ఆతురో కిసో అణుపరిమితకాయో సాలకకిమి హత్థినాగం తిధా పభిన్నం నవాయతం తివిత్థతం దసపరిణాహం అట్ఠరతనికం సకట్ఠానముపగతం దిస్వా గిలితుం పరికడ్ఢేయ్య, అపి ను ఖో సో, మహారాజ, సాలకకిమి సక్కుణేయ్య తం హత్థినాగం గిలితు’’న్తి? ‘‘న హి, భన్తే’’తి. ‘‘కేన కారణేన, మహారాజా’’తి? ‘‘పరిత్తత్తా, భన్తే, సాలకకిమిస్స, మహన్తత్తా హత్థినాగస్సా’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, ఊనకసత్తవస్సికస్స చిత్తం అబలం దుబ్బలం పరిత్తం అప్పం థోకం మన్దం అవిభూతం, మహతీ అసఙ్ఖతా నిబ్బానధాతు. సో తేన దుబ్బలేన చిత్తేన పరిత్తకేన మన్దేన అవిభూతేన న సక్కోతి మహతిం అసఙ్ఖతం నిబ్బానధాతుం పటివిజ్ఝితుం, తేన కారణేన ఊనకసత్తవస్సికస్స సుప్పటిపన్నస్సాపి ధమ్మాభిసమయో న హోతీ’’తి. ‘‘సాధు, భన్తే నాగసేన, ఏవమేతం తథా సమ్పటిచ్ఛామీ’’తి.

ధమ్మాభిసమయపఞ్హో అట్ఠమో.

౯. ఏకన్తసుఖనిబ్బానపఞ్హో

౯. ‘‘భన్తే నాగసేన, కిం ఏకన్తసుఖం నిబ్బానం, ఉదాహు దుక్ఖేన మిస్స’’న్తి? ‘‘ఏకన్తసుఖం, మహారాజ, నిబ్బానం, దుక్ఖేన అమిస్స’’న్తి.

‘‘న మయం తం, భన్తే నాగసేన, వచనం సద్దహామ ‘ఏకన్తసుఖం నిబ్బాన’న్తి, ఏవమేత్థ మయం, భన్తే నాగసేన, పచ్చేమ ‘నిబ్బానం దుక్ఖేన మిస్స’న్తి, కారణఞ్చేత్థ ఉపలభామ ‘నిబ్బానం దుక్ఖేన మిస్స’న్తి. కతమం ఏత్థ కారణం? యే తే, భన్తే నాగసేన, నిబ్బానం పరియేసన్తి, తేసం దిస్సతి కాయస్స చ చిత్తస్స చ ఆతాపో పరితాపో ఠానచఙ్కమనిసజ్జాసయనాహారపరిగ్గహో మిద్ధస్స చ ఉపరోధో ఆయతనానఞ్చ పటిపీళనం ధనధఞ్ఞపియఞాతిమిత్తప్పజహనం. యే కేచి లోకే సుఖితా సుఖసమప్పితా, తే సబ్బేపి పఞ్చహి కామగుణేహి ఆయతనే రమేన్తి బ్రూహేన్తి, మనాపికమనాపికబహువిధసుభనిమిత్తేన రూపేన చక్ఖుం రమేన్తి బ్రూహేన్తి, మనాపికమనాపికగీతవాదితబహువిధసుభనిమిత్తేన సద్దేన సోతం రమేన్తి బ్రూహేన్తి, మనాపికమనాపికపుప్ఫఫలపత్తతచమూలసారబహువిధసుభనిమిత్తేన గన్ధేన ఘానం రమేన్తి బ్రూహేన్తి, మనాపికమనాపికఖజ్జభోజ్జలేయ్యపేయ్యసాయనీయబహువిధసుభనిమిత్తేన రసేన జివ్హం రమేన్తి బ్రుహేన్తి, మనాపికమనాపికసణ్హసుఖుమముదుమద్దవబహువిధసుభనిమిత్తేన ఫస్సేన కాయం రమేన్తి బ్రూహేన్తి, మనాపికమనాపికకల్యాణపాపకసుభాసుభబహువిధవితక్కమనసికారేన మనం రమేన్తి బ్రూహేన్తి. తుమ్హే తం చక్ఖుసోతఘానజివ్హాకాయమనోబ్రూహనం హనథ ఉపహనథ, ఛిన్దథ ఉపచ్ఛిన్దథ, రున్ధథ ఉపరున్ధథ. తేన కాయోపి పరితపతి, చిత్తమ్పి పరితపతి, కాయే పరితత్తే కాయికదుక్ఖవేదనం వేదియతి, చిత్తే పరితత్తే చేతసికదుక్ఖవేదనం వేదయతి. నను మాగణ్డియోపి [మాగన్దియోపి (సీ. పీ.)] పరిబ్బాజకో భగవన్తం గరహమానో ఏవమాహ ‘భూనహు [భూతహచ్చో (పీ.), భూనహచ్చో (క.)] సమణో గోతమో’తి. ఇదమేత్థ కారణం, యేనాహం కారణేన బ్రూమి ‘నిబ్బానం దుక్ఖేన మిస్స’’’న్తి.

‘‘న హి, మహారాజ, నిబ్బానం దుక్ఖేన మిస్సం, ఏకన్తసుఖం నిబ్బానం. యం పన త్వం, మహారాజ, బ్రూసి ‘నిబ్బానం దుక్ఖ’న్తి, నేతం దుక్ఖం నిబ్బానం నామ, నిబ్బానస్స పన సచ్ఛికిరియాయ పుబ్బభాగో ఏసో, నిబ్బానపరియేసనం ఏతం, ఏకన్తసుఖం యేవ, మహారాజ, నిబ్బానం, న దుక్ఖేన మిస్సం. ఏత్థ కారణం వదామి. అత్థి, మహారాజ, రాజూనం రజ్జసుఖం నామా’’తి? ‘‘ఆమ, భన్తే, అత్థి రాజూనం రజ్జసుఖ’’న్తి. ‘‘అపి ను ఖో తం, మహారాజ, రజ్జసుఖం దుక్ఖేన మిస్స’’న్తి? ‘‘న హి, భన్తే’’తి. ‘‘కిస్స పన తే, మహారాజ, రాజానో పచ్చన్తే కుపితే తేసం పచ్చన్తనిస్సితానం పటిసేధాయ అమచ్చేహి పరిణాయకేహి భటేహి బలత్థేహి పరివుతా పవాసం గన్త్వా డంసమకసవాతాతపపటిపీళితా సమవిసమే పరిధావన్తి, మహాయుద్ధఞ్చ కరోన్తి, జీవితసంసయఞ్చ పాపుణన్తీ’’తి? ‘‘నేతం, భన్తే నాగసేన, రజ్జసుఖం నామ, రజ్జసుఖస్స పరియేసనాయ పుబ్బభాగో ఏసో, దుక్ఖేన, భన్తే నాగసేన, రాజానో రజ్జం పరియేసిత్వా రజ్జసుఖం అనుభవన్తి, ఏవం, భన్తే నాగసేన, రజ్జసుఖం దుక్ఖేన అమిస్సం, అఞ్ఞం తం రజ్జసుఖం, అఞ్ఞం దుక్ఖ’’న్తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, ఏకన్తసుఖం నిబ్బానం, న దుక్ఖేన మిస్సం. యే పన తం నిబ్బానం పరియేసన్తి, తే కాయఞ్చ చిత్తఞ్చ ఆతాపేత్వా ఠానచఙ్కమనిసజ్జాసయనాహారం పరిగ్గహేత్వా మిద్ధం ఉపరున్ధిత్వా ఆయతనాని పటిపీళేత్వా కాయఞ్చ జీవితఞ్చ పరిచ్చజిత్వా దుక్ఖేన నిబ్బానం పరియేసిత్వా ఏకన్తసుఖం నిబ్బానం అనుభవన్తి, నిహతపచ్చామిత్తా వియ రాజానో రజ్జసుఖం. ఏవం, మహారాజ, ఏకన్తసుఖం నిబ్బానం, న దుక్ఖేన మిస్సం, అఞ్ఞం నిబ్బానం, అఞ్ఞం దుక్ఖన్తి.

‘‘అపరమ్పి, మహారాజ, ఉత్తరిం కారణం సుణోహి ఏకన్తసుఖం నిబ్బానం, న దుక్ఖేన మిస్సం, అఞ్ఞం దుక్ఖం, అఞ్ఞం నిబ్బానన్తి. అత్థి, మహారాజ, ఆచరియానం సిప్పవన్తానం సిప్పసుఖం నామా’’తి? ‘‘ఆమ, భన్తే, అత్థి ఆచరియానం సిప్పవన్తానం సిప్పసుఖ’’న్తి. ‘‘అపి ను ఖో తం, మహారాజ, సిప్పసుఖం దుక్ఖేన మిస్స’’న్తి? ‘‘న హి, భన్తే’’తి. ‘‘కిస్స పన తే, మహారాజ, ఆచరియా [ఇదం పదం సీ. పీ. పోత్థకేసు నత్థి] ఆచరియానం అభివాదనపచ్చుట్ఠానేన ఉదకాహరణఘరసమ్మజ్జనదన్తకట్ఠముఖోదకానుప్పదానేన ఉచ్ఛిట్ఠపటిగ్గహణఉచ్ఛాదననహాపనపాదపరికమ్మేన సకచిత్తం నిక్ఖిపిత్వా పరచిత్తానువత్తనేన దుక్ఖసేయ్యాయ విసమభోజనేన కాయం ఆతాపేన్తీ’’తి? ‘‘నేతం, భన్తే నాగసేన, సిప్పసుఖం నామ, సిప్పపరియేసనాయ పుబ్బభాగో ఏసో, దుక్ఖేన, భన్తే నాగసేన, ఆచరియా సిప్పం పరియేసిత్వా సిప్పసుఖం అనుభవన్తి, ఏవం, భన్తే నాగసేన, సిప్పసుఖం దుక్ఖేన అమిస్సం, అఞ్ఞం తం సిప్పసుఖం, అఞ్ఞం దుక్ఖ’’న్తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, ఏకన్తసుఖం నిబ్బానం, న దుక్ఖేన మిస్సం. యే పన తం నిబ్బానం పరియేసన్తి, తే కాయఞ్చ చిత్తఞ్చ ఆతాపేత్వా ఠానచఙ్కమనిసజ్జాసయనాహారం పరిగ్గహేత్వా మిద్ధం ఉపరున్ధిత్వా ఆయతనాని పటిపీళేత్వా కాయఞ్చ జీవితఞ్చ పరిచ్చజిత్వా దుక్ఖేన నిబ్బానం పరియేసిత్వా ఏకన్తసుఖం నిబ్బానం అనుభవన్తి, ఆచరియా వియ సిప్పసుఖం. ఏవం, మహారాజ, ఏకన్తసుఖం నిబ్బానం, న దుక్ఖేన మిస్సం, అఞ్ఞం దుక్ఖం, అఞ్ఞం నిబ్బాన’’న్తి. ‘‘సాధు, భన్తే నాగసేన, ఏవమేతం తథా సమ్పటిచ్ఛామీ’’తి.

ఏకన్తసుఖనిబ్బానపఞ్హో నవమో.

౧౦. నిబ్బానరూపసణ్ఠానపఞ్హో

౧౦. ‘‘భన్తే నాగసేన, ‘నిబ్బానం నిబ్బాన’న్తి యం వదేసి, సక్కా పన తస్స నిబ్బానస్స రూపం వా సణ్ఠానం వా వయం వా పమాణం వా ఓపమ్మేన వా కారణేన వా హేతునా వా నయేన వా ఉపదస్సయితు’’న్తి? ‘‘అప్పటిభాగం, మహారాజ, నిబ్బానం, న సక్కా నిబ్బానస్స రూపం వా సణ్ఠానం వా వయం వా పమాణం వా ఓపమ్మేన వా కారణేన వా హేతునా వా నయేన వా ఉపదస్సయితు’’న్తి. ‘‘ఏతమ్పాహం, భన్తే నాగసేన, న సమ్పటిచ్ఛామి, యం అత్థిధమ్మస్స నిబ్బానస్స రూపం వా సణ్ఠానం వా వయం వా పమాణం వా ఓపమ్మేన వా కారణేన వా హేతునా వా నయేన వా అపఞ్ఞాపనం, కారణేన మం సఞ్ఞాపేహీ’’తి. ‘‘హోతు, మహారాజ, కారణేన తం సఞ్ఞాపేస్సామి. అత్థి, మహారాజ, మహాసముద్దో నామా’’తి? ‘‘ఆమ, భన్తే, అత్థేసో మహాసముద్దో’’తి. ‘‘సచే తం, మహారాజ, కోచి ఏవం పుచ్ఛేయ్య ‘కిత్తకం, మహారాజ, మహాసముద్దే ఉదకం, కతి పన తే సత్తా, యే మహాసముద్దే పటివసన్తీ’తి, ఏవం పుట్ఠో త్వం, మహారాజ, కిన్తి తస్స బ్యాకరేయ్యాసీ’’తి? ‘‘సచే మం, భన్తే, కోచి ఏవం పుచ్ఛేయ్య ‘కిత్తకం, మహారాజ, మహాసముద్దే ఉదకం, కతి పన తే సత్తా, యే మహాసముద్దే పటివసన్తీ’తి, తమహం, భన్తే, ఏవం వదేయ్యం ‘అపుచ్ఛితబ్బం మం త్వం అమ్భో పురిస పుచ్ఛసి, నేసా పుచ్ఛా కేనచి పుచ్ఛితబ్బా, ఠపనీయో ఏసో పఞ్హో. అవిభత్తో లోకక్ఖాయికేహి మహాసముద్దో, న సక్కా మహాసముద్దే ఉదకం పరిమినితుం సత్తా వా యే తత్థ వాసముపగతాతి ఏవాహం భన్తే తస్స పటివచనం దదేయ్య’’’న్తి.